# خير (خ-ي-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hayr : At sürüsü demektir

- Harfler: خ - ي - ر
- Kur'an'da: 196 geçiş · 178 ayet · 25 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (25)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [خَيْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Daha hayrlı | 78 | 76 | [2:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:54.md) |
| [خَيْرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Hayr; Daha hayrlı | 37 | 35 | [2:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:158.md) |
| [خَيْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | فَعْلُ | En hayırlı | 20 | 20 | [3:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:54.md) |
| [خَيْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Hayr | 14 | 12 | [2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:105.md) |
| [الْخَيْرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | الْفَعْلَاتِ | Hayırlar | 7 | 7 | [2:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:148.md) |
| [الْخَيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Hayr | 6 | 6 | [3:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:104.md) |
| [بِخَيْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | بِفَعْلٍ | Hayrı | 6 | 6 | [2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:106.md) |
| [خَيْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | فَعْلَ | En hayırlı; Hayr | 4 | 4 | [2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:197.md) |
| [وَخَيْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | وَفَعْلٌ | Ve daha hayrlı | 3 | 3 | [18:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:44.md) |
| [الْأَخْيَارِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AE%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Hayırlılar | 2 | 2 | [38:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/38:47.md) |
| [الْخَيْرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Hayr | 2 | 2 | [3:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:26.md) |
| [الْخِيَرَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفِعَلَةُ | Seçenek | 2 | 2 | [28:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:68.md) |
| [بِالْخَيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Hayrı | 2 | 2 | [10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/10:11.md) |
| [لِلْخَيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | لِلْفَعْلِ | Hayra | 2 | 2 | [50:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/50:25.md) |
| [اخْتَرْتُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | افْتَعَلْتُكَ | Seni seçtim | 1 | 1 | [20:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/20:13.md) |
| [اخْتَرْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | افْتَعَلْنَاهُمْ | Onları seçtik | 1 | 1 | [44:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/44:32.md) |
| [الْخَيْرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Hayr | 1 | 1 | [22:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:77.md) |
| [الْخَيْرَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | الْفَعْلَاتُ | Hayırlar | 1 | 1 | [9:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:88.md) |
| [بِالْخَيْرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | بِالْفَعْلَاتِ | Hayırlarda | 1 | 1 | [35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/35:32.md) |
| [تَخَيَّرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفَعَّلُونَ | Tercih edersiniz | 1 | 1 | [68:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/68:38.md) |
| [خَيْرَاتٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8C.md) | فَعْلَاتٌ | Hayırlar | 1 | 1 | [55:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/55:70.md) |
| [وَاخْتَارَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E.md) | وَافْتَعَلَ | Seçti | 1 | 1 | [7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:155.md) |
| [وَالْخَيْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Ve hayr | 1 | 1 | [21:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/21:35.md) |
| [وَيَخْتَارُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8F.md) | وَيَفْتَعَلُ | Ve seçer | 1 | 1 | [28:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:68.md) |
| [يَتَخَيَّرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلُونَ | Tercih ederler | 1 | 1 | [56:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/56:20.md) |

## Mücavir kökler — 229 mücavir (518 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 99 ortak ayet · G² 51 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
2. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 30 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
3. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 15 ortak ayet · G² 22 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
4. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 10 ortak ayet · G² 19 · Tanınan ile
5. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 41 ortak ayet · G² 19 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
6. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 19 · Şerareden gelen bir kelimedir
7. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 17 · Sevb dış elbise demektir
8. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
9. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Haramdan kaçınırlar
10. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 6 ortak ayet · G² 15 · Umulur
11. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 16 ortak ayet · G² 15 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
12. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · Nikah
13. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 29 ortak ayet · G² 14 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
14. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 18 ortak ayet · G² 14 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
15. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Kile ölçü birimidir
16. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 19 ortak ayet · G² 13 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
17. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Yarış meydanı demektir
18. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 15 ortak ayet · G² 11 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
19. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
20. [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Seçip ayırdı
21. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
22. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 25 ortak ayet · G² 10 · Şey
23. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 16 ortak ayet · G² 10 · Uhur ense demektir
24. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
25. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Güç
26. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 9 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
27. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 9 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
28. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Çabuk
29. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
30. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 18 ortak ayet · G² 8 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
31. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sıkıntıya düştünüz
32. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
33. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Bedr dolunay demektir
34. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
35. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Omurga kemiğidir
36. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 38 ortak ayet · G² 7 · Ribve, tümsek demektir
37. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 15 ortak ayet · G² 7 · Ana kapının önündeki bekçidir
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 47 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
39. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Berr kara parçası demektir
40. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
41. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · Kıdr kazandır
42. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Yarısı
43. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Kepçe, kefe demektir
44. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Eveye yuva demektir
45. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 6 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
46. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hoşlanmadı
47. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Granit taş demektir
48. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 31 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
49. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Terazi demektir
50. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
51. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
52. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
53. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
54. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
55. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
56. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Ona dokundu
57. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Medyen
58. [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Erişirler
59. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 10 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
60. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Onların malları

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md), [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md), [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md), صالح |
| Zıt Kök | [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa meyledip yönelme, iki veya daha çok şey arasından en üstün, yetkin ve faydalı olanı seçip ayırma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın hem ontolojik hem ahlaki hem de maddi bakımdan lehine olan, bizzat tercih edilmeye değer yetkinlik, salih amel ve üretken servet |
| Çekirdek Özet 3 | İradeli varlığın en yüksek fayda ve kemale yönelmesini sağlayan tercih mekanizması; varoluşsal optimizasyon ve erdem düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kavramın yalnızca pasif bir temenni veya soyut ahlaki niyet olarak anlaşılıp, kökün taşıdığı iradi tercih, somut iktisadi değer ve üstünlük boyutunun dışarıda bırakılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir tarafa doğru esneme, meyil gösterme, uzanma ve yöneliş nüvesi; nitekim [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) kökünde hedeften sapıp boşa yönelme, [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md) kökünde bir hatta doğru uzanma, [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) kökünde zihnin bir surete meyletmesi ve bedenin salınması, [خيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85.md) kökünde ise belirli bir mekana yönelip yerleşme anlamı görülür | ر | Meyil ve yönelme hareketine süreklilik, başatlık ve nihai bir tercih vasfı katarak, sıradan bir eğilimi varlığın en üstün ve yetkin yönüne doğru kaim kılma ve onu diğer seçeneklerden ayırarak başa geçirme |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, koruma ve ayırma imgesinin ses yoğunlaşmasıyla oluşan türevi | Örtülü veya karışık olan seçenekler arasından bir sınırı çekerek özü kabuktan, iyiyi değersizden ayırma fonksiyonunu yüklenir |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tutma | İrade ve kudretin aktif biçimde bir nesneye veya hedefe doğru uzanmasını, onu fiilen kavramasını ifade eder |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, öncelik | Ortaya çıkan yönelişin rastgele değil; en üstte duran, en yetkin, başat ve öncelikli olana yönelik olduğunu gösterir |
| خير | Elin ve iradenin başa, üstün olana yönelip onu diğerlerinden sınır çizerek ayırması | İradenin seçenekler arasından başat, üstün ve yetkin olanı tespit edip ona uzanması, onu kavraması ve hayatın merkezine alması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yöne bükülme, meyil ve yönelme (el-atf ve’l-meyl); devenin veya hayvanın en güçlü ve semiz olanının sürüden ayrılması; yuvasındaki avın en uygun tarafa yönlendirilerek çıkarılması (istihāretü’d-dab') |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeylî şiirinde geçen beyitte kök, bir kimsenin başka bir dostu diğerlerine tercih etmesi, onu yeğleyip ona yönelmesi anlamında geçmektedir: لَعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عَمْرٍو تَبَدَّلَتْ / سِوَاكَ خَلِيلاً شَاتِمِي تَسْتَخِيرُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ferazdak’ın Asâsü’l-Belâga’da nakledilen beytinde kelime, kişinin kendi iradesiyle dilediğini seçme yetkisi ve serbestisi bağlamında yer alır: فَلَوْ أَنَّ حُرَيْ بْنَ ضَمْرَةَ فِيكُمُو / لَقَالَ لَكُمْ لَسْتُمْ عَلَى الْمُتَخَيَّرِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde خير kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında belirgin bir semantik özelleşme gösteren ve yönelme, eğilme, seçme ekseninde gelişen bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) ahlaki ve ontolojik iyilik kavramı ağırlıklı olarak [طوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%A8.md) (İbranice *ṭôb*) köküyle ifade edilirken, Arapçada خير kökü hem bu niteliksel iyiliği üstlenmiş hem de kökün en ilksel fiziksel katmanı olan bir yöne meyil gösterme (*el-atf ve'l-meyl*) ve bu meyil neticesinde iki şeyden birini seçip ayırma (*el-ihtiyâr*) dinamiğini bünyesinde muhafaza etmiştir. Süryanicede *ḥwr* köküyle bağlantılı beyazlık, arılık ve berraklık çağrışımları bulunsa da, Arapçadaki yâî kök yapısı doğrudan tercih edilen, meyille yönelinen üstün nitelikli unsuru işaret eder. Güney Arapça yazıtlarda da kabilenin ileri gelenleri veya seçkin zümre için kullanılan unvanlarda bu kökün türevlerine rastlanır. Arapçada bu kök, salt soyut bir iyilik tasavvurundan ziyade, varlığın doğası gereği kendisine yöneldiği, elde edildiğinde kişiye yetkinlik, bereket ve güç katan nesnel bir fazlalığı ve tercihi adlandırmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Meyil, bükülme ve bir tarafa yönelme (*el-atf ve'l-meyl*) | Kökün asıl fiziksel hareketinden türeyerek iki şey arasından en uygun ve üstün olan tarafa yönelme, onu seçme (*ihtiyâr*) ve herkesin kendisine meylettiği faziletli şey anlamı doğmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça sahasında seçme ve üstünlük bildiren özgün gelişim | Kuzeybatı dillerindeki köklerle doğrudan ses denkliği sınırlı olup, Arapçada tercih ve seçkinlik odağında bağımsız ve zengin bir leksikal gövdeye dönüşmüştür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme ve uzanma matrisleri | Kökün ikili çekirdeği üzerinden diğer Afro-Asyatik kollardaki meyil ve esneme bildiren formlarla paralellik gösterse de doğrudan bir ödünçleme bağı kurulamaz | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خير | Anlamlı | Tercih etme, üstün kılma, iyilik ve servet | Hedef köktür; iki şey arasından daha üstün olana yönelip onu seçmeyi ve genel erdemi bildirir | Kur'an'da geçer |
| خري | Anlamlı | Boşaltma, çıkarma, atma | Bedenin atık maddeleri dışarı atması eylemidir; genellikle hemzeli veya nakıs formlarda atık anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| يخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu dizilim kök yapısı olarak kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| يرخ | Anlamlı | Vakit belirleme, ay hesabı yapma | Tarih düşürme ve vakit tayin etme anlamındaki kökle eş sesli ve anlamca irtibatlı bir gelişimdir | Kur'an'da geçmez |
| [رخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%8A.md) | Anlamlı | Gevşeme, genişlik, bolluk | Bir ipin veya durumun gerginlikten kurtulup serbest kalması, genişlik ve rahatlık bulmasıdır | Kur'an'da geçmez |
| [ريخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AE.md) | Anlamlı | Zayıflama, kırılma, gevşeme | Kemiklerin veya iradenin yumuşayıp kırılması, sertliğin kaybolması anlamında Kitābü’l-ʿAyn’da kayıtlıdır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خير | Merkez | Tercih edilen üstün değer, hayır | Kendisine iradeyle yönelinen, iki seçenek arasında daha faydalı ve üstün olan şeydir | Hem ahlaki erdemi hem iktisadi serveti hem de seçme yetisini kapsar |
| [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) | Komşu | Artıklık, fazlalık, üstünlük | Bir şeyin kendi dengi veya emsalinden miktar ya da derece olarak fazla ve aşkın olmasıdır | Kökünde artık ve ek olma manası vardır; خير ise bizzat tercih edilirlik vasfını öne çıkarır |
| [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) | Komşu | Güzellik, uyum, estetik ve kemal | Nesnenin veya fiilin akıl ve duyu tarafından hoşa gidecek biçimde dengeli ve kusursuz olmasıdır | Estetik ve yapısal mükemmelliğe odaklanır; خير doğrudan fayda ve seçilme gerekçesidir |
| [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Geniş ve kuşatıcı iyilik, sadakat | Bağlılık, itaat ve geniş ufuklu cömertlikle hakikate ve emre tam riayet etmektir | Genişlik ve dürüstlük merkezlidir; خير ise kıyaslamalı olarak en üstünü yeğlemeyi içerir |
| صالح | Komşu | Uygunluk, ifsat olmamışlık, elverişlilik | Bir şeyin fesada uğramamış, amacına uygun ve bozulmamış halde bulunmasıdır | Fesadın zıddı olarak işe yararlık durumudur; خير ise o elverişliler arasından en yeğ olanıdır |
| [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Dağılma, zarar, fesat ve kötülük | İnsanın doğasına ve aklına aykırı olan, zarar veren, tercih edilmeyip kaçınılan her türlü durumdur | Bütün yönleriyle خير kavramının doğrudan ontolojik ve ahlaki karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خير | Tercih edilen üstün değer, servet, erdem | Hem kıyas bildiren üstünlük sîgası hem müstakil isim hem de tercih eylemidir | Kesin |
| Latince | bonum, melior, optimus, eligere | İyilik, daha iyi olan, en yetkin, seçmek | *Bonum* ontolojik iyiyi, *melior* kıyas üstünlüğünü verir; ancak iktisadi servet boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | good, better, choice, wealth/asset | İyi, daha iyi, tercih, somut zenginlik | Kökün ahlaki ve mukayeseli yönü *good/better* ile, iktisadi yönü *wealth* ile parçalı karşılanır | Güçlü |
| Almanca | Gut, Bessere, Vorzug, Wohl | İyilik, daha iyi olan, üstünlük, esenlik | Ahlaki ve rasyonel tercih vasfı güçlüdür; mal ve servet boyutu bağlama göre dışarıda kalır | Güçlü |
| Fransızca | bien, meilleur, choix | İyilik, daha üstün, seçim | Ahlaki iyilik ve tercih yönü karşılanır; tek bir kelimede Kur'an'daki çok anlamlılık toplanmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَيْرٌ / خَيْرًا | Üstünlük ve yeğ tutulan fazilet (Tafdil: daha hayırlı) | İki durum veya amel arasında ilahi ölçüye göre daha üstün ve kalıcı olanın bildirilmesi; Bakara [2:54](https://lisan.digital/tr/ayet/2:54.md), A'râf [7:87](https://lisan.digital/tr/ayet/7:87.md), Mü'minûn [23:72](https://lisan.digital/tr/ayet/23:72.md), Beyyine [98:7](https://lisan.digital/tr/ayet/98:7.md) |
| خَيْرًا / الْخَيْرِ | Somut servet, birikmiş mal ve iktisadi imkân | Miras, vasiyet veya dünya malına duyulan şiddetli meyil bağlamında mal anlamında; Bakara [2:180](https://lisan.digital/tr/ayet/2:180.md), Sâd [38:32](https://lisan.digital/tr/ayet/38:32.md), Âdiyat [100:8](https://lisan.digital/tr/ayet/100:8.md) |
| الْخَيْرَاتِ / الْخَيْرِ | Salih ameller, taatler ve erdemli eylemler | İbadetlerin, adaletin ve hayırlı işlerin topluca yerine getirilmesi çağrısı; Bakara [2:148](https://lisan.digital/tr/ayet/2:148.md), Âl-i İmrân [3:26](https://lisan.digital/tr/ayet/3:26.md), Hac [22:77](https://lisan.digital/tr/ayet/22:77.md), Enbiyâ [21:90](https://lisan.digital/tr/ayet/21:90.md) |
| الْخِيَرَةُ | Seçim yapma serbestisi ve irade hakkı | Kulun veya ilahi iradenin hüküm karşısında bağımsız tercih sahibi olması bağlamında; Kasas [28:68](https://lisan.digital/tr/ayet/28:68.md), Ahzâb [33:36](https://lisan.digital/tr/ayet/33:36.md) |
| الْأَخْيَارِ | Seçkin, erdemli ve üstün kılınmış kullar | Peygamberlerin ve kamil müminlerin ahlaki üstünlüklerinin tasdiki bağlamında; Sâd [38:47](https://lisan.digital/tr/ayet/38:47.md), Sâd [38:48](https://lisan.digital/tr/ayet/38:48.md) |
| اخْتَارَ / اخْتَرْتُكَ | Peygamberlik veya elçilik için bizzat seçip ayırma | Allah'ın vahiy tebliği için bir kulu diğerleri arasından özel olarak görevlendirmesi; Tâhâ [20:13](https://lisan.digital/tr/ayet/20:13.md), Dühân [44:32](https://lisan.digital/tr/ayet/44:32.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, aslah teorisi ve adalet-i ilahiye | Allah'ın kulları için daima en hayırlı olanı yaratmasının zorunlu olup olmadığı (aslah) ve hayrın zâtî mi yoksa ilahi iradeye bağlı mı olduğu tartışması | İlahi hikmetin nihai gayesi ve ontolojik iyilik |
| Fıkıh | Hıyâr şartı (akitte muhayyerlik) ve vasiyet hukuku | Akdin taraflarına tanınan vazgeçme veya onaylama seçim hakkı (hıyâr) ile tereke bırakırken malın nisap üstü fazlalığına dair ölçüler | Hukuki tercih serbestisi ve tasarruf edilebilir meşru mal |
| Tefsir | Lafzın mutlak ve mukayeseli kullanımları | Kelimenin ism-i tafdil mi yoksa zâtında hayır olan sıfat mı olduğu; bağlama göre mal mı yoksa iman ve taat mi kastettiği tahlili | Metin bağlamında anlam yüzlerinin tespiti ve rütbe farkı |
| Hadis | İstihare duası ve ahlaki davranış normları | Kişinin iki meşru yol arasında kaldığında en hayırlı olanı Allah'tan talep etmesi ve insanların en hayırlısının vasıfları | Hayat tarzında en yetkin ve faydalı olanı sürekli arama hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi irade ve kulluk bilinci | İbadet ve rıza | Varoluşsal yönelme | İnsanın tüm varlığıyla ilahi rızaya en uygun amele yönelmesi ve o ameli diğer fani hedeflere tercih etmesidir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve hikmet | Hakikat tercihi | Doğruyu yanlıştan ayırma | Bilgi seçenekleri arasından zihni ve toplumu kemale erdiren sağlam delili ve faydalı ilmi baş tacı etmektir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve liyakat | Hiyere ve ehliyet | Meşruiyet ve yönetim seçimi | Toplumsal emanetlerin ehil olanlara tevdi edilmesi, yöneticinin keyfi iradeye değil en üstün faydaya göre belirlenmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve üretim | Helal servet ve artık değer | Toplumsal refah ve dolaşım | İktisadi hayatta atıl durmayan, katma değer üreten, nisabı aşarak başkalarına infak edilebilen temiz ve bereketli sermayedir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekstremum ve optimizasyon fonksiyonu | Bir matematiksel fonksiyonun belirli sınırlar içinde aldığı en yüksek değer (maksimum) veya en düşük maliyet (minimum) noktasıdır; kökün birden fazla ihtimal arasından en uygun ve üstün olanı belirleme hareketiyle tam bir yapısal örtüşme içindedir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rasyonel seçim teorisi ve aksiyolojik hiyerarşi | Bireyin veya toplumun kısıtlı kaynaklar ve çoklu tercihler karşısında marjinal faydayı ve ahlaki değeri en üst düzeye çıkaracak alternatifi bilinçli olarak seçmesi dinamiğidir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca kalbî bir iyilik temennisi, vicdani bir rahatlama veya gönülden kopan küçük bir sadaka manasına sıkıştırılması; kelimenin Kur'an'daki somut servet, stratejik liyakat ve rasyonel tercih gücünden soyutlanmasıdır |
| Kur'an içi daha geniş anlam | خير, hem ferdin zihninde ve amelinde en yüksek yetkinliği hedeflemesini sağlayan dinamik bir irade eylemidir hem de toplumun iktisadi gücünü, üretkenliğini ve helal sermaye birikimini ifade eden somut bir kudret zeminidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen «mal» anlamındaki hayrın anlaşılmaması, İslam'ın meşru mülkiyete ve sermaye üretimine bakışının yoksulluk övgüsüne dönüştürülmesine; «hıyâr/tercih» boyutunun unutulması ise cebriyeci bir kader anlayışına kapı aralanmasına yol açar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlak felsefesinin hem de iktisat ve amel nizamının omurgasını kurar; insanın önüne serilen alternatifler dünyasında rastgele savrulmayı engelleyerek, varoluşsal bir amaçlılık ve kalite arayışı inşa eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vasiyet ve miras ayetlerinde (Bakara [2:180](https://lisan.digital/tr/ayet/2:180.md)), hayırda yarış emrinin verildiği fıkhi-içtimaî pas Pasajlarda (Bakara [2:148](https://lisan.digital/tr/ayet/2:148.md), Âl-i İmrân [3:114](https://lisan.digital/tr/ayet/3:114.md)), peygamberlerin risalet seçiminde (Tâhâ [20:13](https://lisan.digital/tr/ayet/20:13.md)) ve insanın dünyaya düşkünlüğünün eleştirildiği yerlerde (Âdiyat [100:8](https://lisan.digital/tr/ayet/100:8.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İyiliğin pasif, zayıf ve iddiasız bir duruş olduğu zannını yıkar; aksine hayrın, kudretli bir iradeyle yapılan bilinçli bir tercih ve hayatı dönüştüren üretken bir güç (servet ve salih amel) olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çoklu unsurlar ve yönler arasından en elverişli, güçlü ve yetkin olan tarafa bükülüp yönelme, onu diğerlerinden ayırarak öne çıkarma.
- Soyut anlam: İradeli varlığın kemale, hakikate ve en yüksek ahlaki-ontolojik faydaya yönelerek onu diğer bütün aşağı seviyedeki seçeneklere yeğlemesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın bilişsel, ahlaki ve iktisadi sistemde alternatifler arasından en yüksek katma değeri ve ilahi rızayı üreten unsuru tespit edip seçmesini sağlayan optimizasyon mekanizması.
- LaTeX modeli: $$K = \max_{x \in X} \{ f(x) \} \implies x^* = \arg\max_{x \in X} \{ f(x) \}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ iradeli öznenin önünde bulunan bütün eylem, nesne, amel ve varoluşsal durumlar kümesini temsil eder; $f$ her bir seçeneğin ilahi rıza, adalet, ontolojik yetkinlik ve fayda bakımından değerini ölçen nesnel hakikat fonksiyonudur; $K$ bu fonksiyonun ürettiği en yüksek hayır değerini simgeler; $x^*$ ise bu en üstün değere tekabül eden, kul veya ilahi irade tarafından seçilip başa geçirilen nihai tercihtir.

## Geçtiği ayetler (178 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:54.md) — خَيْرٌ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Hani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:61.md) — خَيْرٌ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:103.md) — خَيْرٌ

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Eğer onlar inanmış ve sakınmış olsalardı; Allah katındaki sevab daha hayırlı olurdu. Keşke bilselerdi.

### [Bakara 2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:105.md) — خَيْرٍ

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

### [Bakara 2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:106.md) — بِخَيْرٍ

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Biz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:110.md) — خَيْرٍ

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Namazı kılın, zekatı verin, kendiniz için önceden ne yollarsanız, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz ki Allah, yaptığınızı hakkıyla görendir.

### [Bakara 2:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:148.md) — الْخَيْرَاتِ

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Herkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:158.md) — خَيْرًا

إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Safa ile Merve Allah’ın nişanelerindendir. Artık kim hacc veya umre niyetiyle Ka’be ’yi ziyaret ederse bu ikisini de tavaf etmesinde bir beis yoktur. Kim gönüllü olarak iyilik yaparsa muhakkak ki Allah; Şakir’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:180.md) — خَيْرًا

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Sizden birinize ölüm geldiği zaman; eğer bir hayır bırakacaksa; anaya, babaya, yakın akrabaya, ma’ruf şekilde vasiyette bulunması farz kılındı. Bu, takva sahibleri üzerinde bir haktır.

### [Bakara 2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:184.md) — خَيْرًا · خَيْرٌ

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için

### [Bakara 2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:197.md) — خَيْرٍ · خَيْرَ

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hacc, bilinen aylardır. Her kim o aylarda kendisine haccı farz ederse; artık haccda kadına yaklaşmak, günah işlemek, tartışma yoktur. Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir. Bir de azık edininiz. Şüphesiz ki, azığın en hayırlısı, takvadır. Ey akıl sahibleri; Ben’den korkun.

### [Bakara 2:215](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:215.md) — خَيْرٍ

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sana, ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan her ne infak ederseniz, babanın, akrabanın, yetimlerin, yoksulların, yolcuların hakkıdır. Ve her ne hayır işlerseniz, şüphesiz ki Allah, onu bilir.

### [Bakara 2:216](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:216.md) — خَيْرٌ

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hoşunuza gitmediği halde, savaşı üzerinize farz kılınmıştır. Bir şey hoşunuza gitmediği halde sizin için hayırlı olabilir. Bir şey de hoşunuza gittiği halde sizin için kötü olabilir. Allah bilir, siz bilmesziniz.

### [Bakara 2:220](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:220.md) — خَيْرٌ

فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Dünya ve ahiret konusunda. Ve sana yetimlerden soruyorlar. De ki: Onlar için islahta bulunmak hayırlıdır. Eğer kendileriyle bir arada yaşarsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah; bozguncularla islahçı olanları bilir. Eğer Allah dileseydi; sizi muhakkak zahmete sokardı. Şüphe yok ki Allah, Aziz’dir. Hakim’dir.

### [Bakara 2:221](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:221.md) — خَيْرٌ

وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): İman edinceye kadar putperest kadınları nikahlamayın. İman eden bir cariye puta tapan bir kadındano hoşunuza gitse dedaha iyidir. İman edinceye kadar onları puta tapan erkeklerle de nikah ettirmeyin. İman eden bir köle, -hoşunuza gitse deputa tapan erkekten daha iyidir. Onlar sizi cehenneme çağırırlar. Allah ise cennete ve mağfirete çağırır ve öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıkça bildirir.

### [Bakara 2:263](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:263.md) — خَيْرٌ

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ

Meal (IK): Bir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.

### [Bakara 2:269](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:269.md) — خَيْرًا

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse şüphesiz ki, ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahibleri anlar.

### [Bakara 2:271](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:271.md) — خَيْرٌ

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.

### [Bakara 2:272](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:272.md) — خَيْرٍ

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

Meal (IK): Onları hidayete erdirmek sana düşmez. ALlah, dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne infak ederseniz kendinizedir. Zaten yalnız Allah rızasını kazanmak için infak edersiniz. Verdiğiniz her hayır tam olarak size ödenir. Ve siz, haksızlığa uğratılmazsınız.

### [Bakara 2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:273.md) — خَيْرٍ

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.

### [Bakara 2:280](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/2:280.md) — خَيْرٌ

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Borçlu darda ise, kolaylığa kadar beklemelidir. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.

### [Ali İmran 3:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:15.md) — بِخَيْرٍ

قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ

Meal (IK): De ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.

### [Ali İmran 3:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:26.md) — الْخَيْرُ

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah’ım; Sen mülkü dilediğine verirsin. Sen, mülkü dilediğinin elinden alırsın. Sen, dilediğini aziz edersin. Sen, dilediğini zelil edersin. Hayır, yalnız Senin elindedir. Sen hiç şüphe yok ki her şeye Kadirsin.

### [Ali İmran 3:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:30.md) — خَيْرٍ

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

Meal (IK): O gün ki; herkes ne hayır işledi ise karşısında onu hazırlanmış bulacak. Kötülükten de ne yapmışsa; kendisiyle onun arasında uzun bir mesafe olmasını ister. Allah bizzat korkutuyor. Ve Allah kullarına Rauf’dur.

### [Ali İmran 3:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:54.md) — خَيْرُ

وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ

Meal (IK): Hile yaptılar, Allah da onları cezalandırdı. Ve Allah, hile yapanların cezasını en iyi verendir.

### [Ali İmran 3:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:104.md) — الْخَيْرِ

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir topluluk bulunsun. İşte onlar, kurtuluşa erenlerdir.

### [Ali İmran 3:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:110.md) — خَيْرَ · خَيْرًا

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Siz; insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten alıkorsunuz. Ve Allah’a inanırsınız. Ehl-i Kitab’da inanmış olsaydı; kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinde iman edenler olmakla beraber, çoğu fasıklardır.

### [Ali İmran 3:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:114.md) — الْخَيْرَاتِ

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onlar; Allah’a ve ahiret gününe inanırlar. İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar. Hayırlara koşuşurlar, işte onlar salihlerdendir.

### [Ali İmran 3:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:115.md) — خَيْرٍ

وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Ne hayır yaparlarsa; ondan mahrum bırakılacak değildirler. Ve Allah, takva sahiblerini bilir.

### [Ali İmran 3:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:150.md) — خَيْرُ

بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ

Meal (IK): Halbuki Mevlanız Allah’tır. Ve O, yardımcıların en hayırlısıdır.

### [Ali İmran 3:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:157.md) — خَيْرٌ

وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki, Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz; Allah’ın bağışlaması ve rahmeti onların toplayacağı şeylerden çok daha hayırlıdır.

### [Ali İmran 3:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:178.md) — خَيْرٌ

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Küfredenler, kendilerine mühlet verişimizi; sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar, Biz onlara sırf günahları çoğalsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:180.md) — خَيْرًا

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

### [Ali İmran 3:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/3:198.md) — خَيْرٌ

لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ

Meal (IK): Fakat Rabblarından korkanlar için; altlarından ırmaklar akan cennetler var. Orada temelli kalacaklar. Allah tarafından ağırlanacaklar. Allah katında olanlar kendileri için daha hayırlıdır.

### [Nisa 4:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:19.md) — خَيْرًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا

Meal (IK): Ey iman edenler; kadınlara zorla varis olmaya kalkmanız size helal değildir. Apaçık hayasızlık etmedikçe onlara verdiğinizden mehrin bir kısmını alıp götürmeniz için onları sıkıştırmayın, onlarla iyi geçinin. Eğer onlardan boşanmıyorsanız; olabilir ki bir şey, sizin hoşunuza gitmez de Allah onu çok daha hayırlı kılar.

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:25.md) — خَيْرٌ

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:46.md) — خَيْرًا

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Yahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.

### [Nisa 4:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:59.md) — خَيْرٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a itaat edin. Rasule ve sizden olan emir sahiblerine itaat edin. Eğer bir şeyde çekişirseniz; Allah’a ve ahiret gününe inanmışsanız onun hallini Allah’a ve Rasulüne bırakın. Bu; hem hayırlı hem de netice itibariyle daha güzeldir.

### [Nisa 4:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:66.md) — خَيْرًا

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا

Meal (IK): Şayet onlara; Kendinizi feda edin, yahut memleketinizden çıkın, diye emretmiş olsaydık, pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Kendilerine öğüt verilen şeyleri yerine getirseydiler elbette bu; haklarında çok hayırlı ve payidar olma açısından daha sağlam olurdu.

### [Nisa 4:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:77.md) — خَيْرٌ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا

Meal (IK): Kendilerine: Ellerinizi savaştan çekin, namazı kılın, zekatı verin, denilmiş olanlara bakmaz mısın? Şimdi onların üzerine savaş farz kılınınca; içlerinden bir grup Allah’tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korku ile insanlardan korkuyorlar. Bunlar: Ey Rabbımız, üzerimize şu savaşı niye farz kıldın? Ne olurdu bizi yakın bir geleceğe kadar geri bırakaydın, dediler. Onlara de ki: Dünyanın geçimi azdır. Ahiret ise, müttakiler için elbet daha hayırlıdır. Ve kıl kadar haksızlığa uğratılmayacaksınız.

### [Nisa 4:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:114.md) — خَيْرَ

لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Onların fısıldaşmalarının bir çoğunda hayır yoktur. Ancak sadaka vermeyi, yahut ma’rufu emretmeyi ve insanların arasını düzeltmeyi emreden başka. Kim Allah’ın rızasını arayarak böyle yaparsa; Biz, ona çok büyük bir ecir vereceğiz.

### [Nisa 4:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:127.md) — خَيْرٍ

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ عَلِيمًا

Meal (IK): Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: Onlara dair fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve nikahlamayı istemediğiniz yetim kızlar hakkında, mağdur çocuklar hakkında ve yetimlere insafla bakmanız hakkında kitabda sizlere okunan ayetler var. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah, onu bilicidir.

### [Nisa 4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:128.md) — خَيْرٌ

وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Eğer kadın; kocasının serkeşliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse; anlaşma yoluyla aralarını bulmalarında kendileri için bir günah yoktur. Anlaşmak daha hayırlıdır. Nefisler kıskançlığa meyyaldir. Eğer iyi davranır ve sakınırsanız; Allah işlediklerinizden haberdardır.

### [Nisa 4:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:149.md) — خَيْرًا

إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا

Meal (IK): Bir iyiliği açığa vurur veya gizler, yahut bir kötülüğü affederseniz; şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Kadir olandır.

### [Nisa 4:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:170.md) — خَيْرًا

يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْرًا لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Ey insanlar; Peygamber, size Rabbınızdan gerçekle geldi. Kendi yararınıza olarak hemen iman edin. Eğer küfür ederseniz; muhakkak ki göklerde ve yerde olanlar Allah’ındır. Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/4:171.md) — خَيْرًا

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; dininizde taşkınlık etmeyin. Allah hakkında ancak gerçeği söyleyin. Meryem oğlu İsa Mesih; Allah’ın peygamberi, O’nun Meryem’e ulaştırdığı kelimesi ve kendinden bir ruhtur. Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Allah üçtür, demeyin. Kendi yararınıza olarak bundan vazgeçin. Allah sadece bir tek ilahtır. Çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde olanlar da, yerde olanlar da O’nundur. Vekil olarak Allah yeter.

### [Maide 5:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/5:48.md) — الْخَيْرَاتِ

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Sana da; kendinden önceki kitabları doğrulayıcı ve üzerlerine şahid olarak bu kitabı hak ile indirdik. Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet. Sana hak gelmişken onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir yol, bir şeriat kıldık. Şayet Allah dileseydi; sizi tek bir ümmet yapardı. Lakin sizi verdiği ile denemek istedi. Öyleyse hayırda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Size ayrılığa düştüğünüz şeyleri bildirecektir.

### [Maide 5:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/5:114.md) — خَيْرُ

قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): Meryem oğlu İsa’da: Allahım; Rabbımız, üstümüze gökten bir sofra indir ki, bizim hem öncekilerimiz, hem sonrakilerimiz için bir bayram ve Senden bir ayet olsun. Bizi rızıklandır. Sen, rızık vernlerin en hayırlısısın, diye dua etmişti.

### [En'am 6:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/6:17.md) — بِخَيْرٍ

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer Allah, sana bir sıkıntı dokundurursa; onu kendisinden başka giderecek hiçbir kimse yoktur. Şayet sana bir de hayır dokundurursa; işte O; her şeye Kadir’dir.

### [En'am 6:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/6:32.md) — خَيْرٌ

وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Dünya hayatı; ancak oyun ve eğlenceden ibarettir. Ahiret yurdu ise; müttakiler için daha hayırlıdır. Hala aklınızı başınıza almayacak mısınız?

### [En'am 6:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/6:57.md) — خَيْرُ

قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ

Meal (IK): De ki: Ben, şüphesiz Rabbımdan bir hüccet üzereyim. Siz ise onu yalanladınız. Sizin acale istediğiniz şey yanımda değildir. Hüküm; ancak Allah’ındır. Doğrusu O, hakkı verir ve O, ayırdedenlerin en hayırlısıdır.

### [En'am 6:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/6:158.md) — خَيْرًا

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ

Meal (IK): Onlar; hala kendilerine meleklerin gelmesini, yahut Rabbının gelmesini veya Rabbının ayetlerinden birinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbının ayetleri geldiği gün; kişi daha önceden inanmamış veya imanından bir hayır kazanmamışsa; imanı, ona hiç fayda vermez. De ki: Bekleyin, doğrusu biz de bekleyenlerdeniz.

### [Araf 7:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:12.md) — خَيْرٌ

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Buyurdu ki: Sana emretmişken secdeden seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.

### [Araf 7:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:26.md) — خَيْرٌ

يَابَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْءَاتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Ey ademoğulları; size çirkin yerlerinizi örtecek bir giyimlikle, bir de sizi süsleyecek elbise gönderdik. Takva örtüsü ise daha hayırlıdır. Bunlar; Allah’ın ayetlerindendir. Belki onlar öğüt alırlar.

### [Araf 7:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:85.md) — خَيْرٌ

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.

### [Araf 7:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:87.md) — خَيْرُ

وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Eğer içinizden bir kısmı benimle gönderilene inanmış, bir kısmı da inanmamışsa; Allah, aranızdaki hükmü verinceye kadar sabredin. O; hüküm verenlerin en hayırlısıdır.

### [Araf 7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:89.md) — خَيْرُ

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Meal (IK): Allah, bizi ondan kurtardıktan sonra yine sizin dininize dönecek olursak; doğrusu Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbımız olan Allah’ın dilemesi bir yana, O’na dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbımızın ilmi her şeyi kuşatmıştır. Ancak Allah’a dayanıp güvendik biz. Rabbımız, kavmimizle bizim aramızda Sen, hak ile hüküm ver. Sen, hüküm verenlerin en hayırlısısın.

### [Araf 7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:155.md) — وَاخْتَارَ · خَيْرُ

وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ

Meal (IK): Musa, ta’yin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş kişi seçti. Onları titreme tutunca dedi ki: Rabbım; dileseydin önce onalrı da helak ederdin, beni de. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini dalalete düşürür, dilediğini de hidayete götürürsün. Sen, bizim dostumuzsun. O halde bizi bağışla, merhamet et bize. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.

### [Araf 7:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:169.md) — خَيْرٌ

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Onlardan kötü kimseler gelip onların yerine geçmiş, kitaba varis olmuşlardı. Dünyanın geçici meta’ını alıyorlar ve: İleride affedileceğiz diyorlardı. Onlara buna benzer bir meta’ gelse onu da alıyorlar. Onlardan; Allah’a karşı ancak hakkı söyleyeceklerine dair kitab üzerine ahd alınmamış mıydı? Ahiret yurdu, Allah’tan korkanlar için daha hayırlıdır. Hala aklınızı başınıza almayacak mısınız?

### [Araf 7:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/7:188.md) — الْخَيْرِ

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): De ki: Ben, kendime Allah’ın dilediğinden başka ne fayda verebilirim, ne de zarar. Eğer ben, gaybı bileydim; daha çok hayır yapmak isterdim. Ve bana, hiç bir fenalık da dokunmazdı. Ben, sadece iman eden bir kavme uyarıcı ve müjdeciyim.

### [Enfal 8:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/8:19.md) — خَيْرٌ

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Eğer, fetih istiyor idiyseniz; işte size fetih gelmiştir. Eğer vazgeçerseniz; bu, sizin için daha hayırlıdır. Yok tekrar dönerseniz; biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa hiç bir şeye yaramaz. Çünkü Allah muhakkak mÜ’minlerle beraberdir.

### [Enfal 8:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/8:23.md) — خَيْرًا

وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Şayet Allah onlarda bir hayır görseydi; onlara işittirirdi. Eğer işittirmiş olsaydı; yine de yüz çevirenler olarak arkalarını dönerlerdi.

### [Enfal 8:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/8:30.md) — خَيْرُ

وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ

Meal (IK): Hani küfredenler; seni tutup bağlamak, yahut öldürmek veya çıkarmak için düzen kuruyorlardı. Onlar düzen kurarlarken Allah da düzenlerine müdahale ediyordu. Allah, düzen yapanların en hayırlısıdır.

### [Enfal 8:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/8:70.md) — خَيْرًا

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey peygamber; elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalbinizde hayır olduğunu bilirse; sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Ve Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:3.md) — خَيْرٌ

وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Büyük hacc günü, insanlara Allah ve Rasulünden bir ilandır. Muhakkak ki Allah ve Rasulü, artık müşriklerden uzaktır. Eğer tevbe ederseniz; bu, sizin için daha hayırlıdır. Yok eğer yüz çevirirseniz; bilin ki; siz, Allah’ı aciz bırakacak değilsiniz. Küfredenlere elem verici bir azabı müjdele.

### [Tevbe 9:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:41.md) — خَيْرٌ

انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Gerek hafif, gerekse ağırlıklı olarak elbirliğiyle çıkın, mallarınız ve nefisleriniz ile cihad edin. Eğer bilirseniz bu; sizin için daha hayırlıdır.

### [Tevbe 9:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:61.md) — خَيْرٍ

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Onlardan kimileri de; o, her şeye kulak kesiliyor, diyerek peygambere eziyyet ederler. De ki: O, sizin için bir hayır kulağıdır. Allah’a inanır, mü’minlere inanır. Ve aranızda iman etmiş olanlara rahmettir. Allah’ın Rasulüne eziyyet verenler için elem verici bir azab vardır.

### [Tevbe 9:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:74.md) — خَيْرًا

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Meal (IK): And olsun ki, müslüman olduktan sonra inkar edip küfür sözünü söylemişler iken, söylemedik diye Allah’a yemin ettiler, başaramayacakları bir şeye giriştiler; Allah ve peygamberi bol nimetinden onları zenginleştirdi ve öç almaya kalktılar. Eğer tevbe ederlerse iyiliklerine olur; şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünya ve ahirette can yakıcı azaba uğratır. Ve onlar için yeryüzünde bir dost ve yardımcı yoktur.

### [Tevbe 9:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:88.md) — الْخَيْرَاتُ

لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Fakat peygamber ve onunla iman etmiş olanlar; mallarıyla, canlarıyla cihad ettiler. Bütün hayırlar, işte onlarındır. Ve işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

### [Tevbe 9:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/9:109.md) — خَيْرٌ

أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Binasını Allah korkusu ve rızası üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını bir yar kenarına kurup da onunla birlikte kendisini de cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Yunus 10:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/10:11.md) — بِالْخَيْرِ

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Eğer Allah insanlara hayrı çarçabuk istedikleri gibi, şerri de süratle verseydi, süreleri hemen bitmiş olurdu. İşte Biz, Bize kavuşmayı ummayanları böyle azgınlıkları içinde bocalamaya terkederiz.

### [Yunus 10:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/10:58.md) — خَيْرٌ

قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): De ki: Bunlar Allah’ın lütfu ve rahmeti iledir. Sadece bunlarla sevinsinler. O, bütün toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.

### [Yunus 10:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/10:107.md) — بِخَيْرٍ

وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Allah sana bir sıkıntı verirse; onu yine ancak Allah giderir. Sana biri iyilik dilediği takdirde; onun lütfunu geri çevirecek de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine verir. O, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Yunus 10:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/10:109.md) — خَيْرُ

وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Sana vahyedilene uy. Allah hükmünü verinceye kadar sabret. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.

### [Hud 11:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/11:31.md) — خَيْرًا

وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ben, size: Allah’ın hazineleri yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmem. Meleğim de demiyorum. Hor gördüklerinize Allah iyilik vermeyecektir de demiyorum. İçlerinde olanı en iyi bilen Allah’tır. Yoksa ben de zalimlerden olurum.

### [Hud 11:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/11:84.md) — بِخَيْرٍ

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin, O’ndan başka ilahınız yoktur. Ölçüyü tartıyı eksik tutmayın. Ben sizi, iyi bir halde, refah içinde görüyorum. Ve sizi azabla kuşatacak bir günden korkuyorum.

### [Hud 11:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/11:86.md) — خَيْرٌ

بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ

Meal (IK): İman ediyorsanız; Allah’ın geri bıraktığı sizin için daha hayırlıdır. Sonra ben, sizin üzerinizde bir koruyucu da değilim.

### [Yusuf 12:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:39.md) — خَيْرٌ

يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): Ey zindan arkadaşlarım; darmadağınık ve değişik Rabblar mı hayırlıdır, yoksa Vahid ve Kahhar olan Allah mı?

### [Yusuf 12:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:57.md) — خَيْرٌ

وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ

Meal (IK): Ama ahiret mükafaatı, iman edip de takvada daim olanlar için daha hayırlıdır.

### [Yusuf 12:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:59.md) — خَيْرُ

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ

Meal (IK): Onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyormusunuz ki ben, ölçüyü tam ölçüyorum ve ben, konukseverlerin en iyisiyim.

### [Yusuf 12:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:64.md) — خَيْرٌ

قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Daha önce kardeşinizi size ne kadar inandıysam, bunu da ancak o kadar inanırım. Ama Allah, koruyucuların en hayırlısıdır ve o, merhametlilerin en merhametlisidir.

### [Yusuf 12:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:80.md) — خَيْرُ

فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Meal (IK): Ondan ümitlerini kesince; fısıldaşarak bir yana çekildiler. Büyükleri dedi ki: Bilmiyor musunuz ki, babanız sizden Allah adına bir söz almıştı, daha önce de Yusuf hakkında bir kusur işlemiştiniz. Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar, ben buradan asla ayrılmam. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.

### [Yusuf 12:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/12:109.md) — خَيْرٌ

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Senden önce gönderdiğimiz elçiler de ancak kasabalar halkından, kendilerine vahyettiğimiz birtakım erkeklerdi. Yeryüzünde dolaşmıyorlar mı ki; görsünler kendilerinden önce geçenlerin akıbetlerinin nasıl olduğunu. İttika edenler için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hala akıllanmayacak mısınız?

### [Nahl 16:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/16:30.md) — خَيْرًا · خَيْرٌ

وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Müttakilere: Rabbınız ne indirdi? denildiği vakit: Hayır indirdi, derler. Bu dünyada ihsan edenlere iyilik vardır, ahiret yurdu ise daha hayırlıdır. Müttakilerin yurdu ne de güzeldir.

### [Nahl 16:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/16:76.md) — بِخَيْرٍ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Allah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?

### [Nahl 16:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/16:95.md) — خَيْرٌ

وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah’ın ahdini az bir pahaya değişmeyin. Eğer bilirseniz; Allah katında olan, sizin için daha hayırlıdır.

### [Nahl 16:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/16:126.md) — خَيْرٌ

وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ

Meal (IK): Eğer ceza verecek olursanız; ancak sizin cezalandırıldığınızın misliyle ceza verin. Sabrederseniz; elbette bu, sabredenler için daha iyidir.

### [İsra 17:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/17:11.md) — بِالْخَيْرِ

وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا

Meal (IK): İnsan; hayır istiyormuşçasına şer ister. Ve insan, esasen çok acelecidir.

### [İsra 17:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/17:35.md) — خَيْرٌ

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

Meal (IK): Ölçtüğünüz zaman da; ölçüyü tam tutun. Ve dosdoğru ölçekle tartın. Bu, daha hayırlı ve netice itibariyle daha güzeldir.

### [Kehf 18:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:36.md) — خَيْرًا

وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا

Meal (IK): Kıyametin kopacağını da tahmin etmiyorum. Eğer Rabbıma döndürülürsem, andolsun ki; bundan daha iyisini bulurum.

### [Kehf 18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:40.md) — خَيْرًا

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا

Meal (IK): Rabbım bana senin bahçenden daha iyisini verebilir ve seninkinin üzerine gökten bir felaket gönderir de kaypak bir toprak haline getirebilir.

### [Kehf 18:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:44.md) — خَيْرٌ · وَخَيْرٌ

هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا

Meal (IK): İşte burada velayet, yalnız hak olan Allah’ındır. Mükafatlandırma bakımından da hayırlı olan, neticelendirme bakımından da hayırlı olan O’dur.

### [Kehf 18:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:46.md) — خَيْرٌ · وَخَيْرٌ

الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا

Meal (IK): Mal ve oğullar dünya hayatının zinetidir. Ama baki kalacak salih ameller, sevab olarak da, amel olarak da Rabbının katında daha hayırlıdır.

### [Kehf 18:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:81.md) — خَيْرًا

فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا

Meal (IK): Rabblarının o çocuktan daha temiz ve daha çok merhametli birini vermesini istedik.

### [Kehf 18:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/18:95.md) — خَيْرٌ

قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا

Meal (IK): Dedi ki: Rabbımın bana verdikleri sizinkinden daha hayırlıdır. Bana gücünüzle yardım edin de, sizin ve onların arasına sağlam bir duvar yapayım.

### [Meryem 19:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/19:73.md) — خَيْرٌ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا

Meal (IK): Ayetlerimiz kendilerine açıkça okunduğu zaman; küfreden o adamlar mü’minlere: Bu iki takım insanın hangisinin makamı daha iyi ve yeri daha güzeldir? derler.

### [Meryem 19:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/19:76.md) — خَيْرٌ · وَخَيْرٌ

وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا

Meal (IK): Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Baki kalacak salih ameller Rabbının katında hem sevab olarak daha hayırlı, hem de netice olarak daha hayırlıdır.

### [Taha 20:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/20:13.md) — اخْتَرْتُكَ

وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى

Meal (IK): Ve ben; seni seçtim. Öyleyse vahyolunanı dinle.

### [Taha 20:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/20:73.md) — خَيْرٌ

إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Doğrusu biz, hatalarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbımıza iman ettik. Allah’ın vereceği mükafat daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Taha 20:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/20:131.md) — خَيْرٌ

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Onlardan bazılarına; denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme. Rabbının rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Enbiya 21:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/21:35.md) — وَالْخَيْرِ

كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Her nefis ölümü tadıcıdır. Bir imtihan olarak sizi iyilik ve kötülükle deneriz. Sonunda, Bize döndürüleceksiniz.

### [Enbiya 21:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/21:73.md) — الْخَيْرَاتِ

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ

Meal (IK): Onları emrimizle insanlara doğru yolu gösteren imamlar kıldık. Ve onlara hayırlar yapmayı, namaz kılmayı, zekat vermeyi vahyettik. Ve onlar, Bize kulluk eden kimselerdi.

### [Enbiya 21:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/21:89.md) — خَيْرُ

وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ

Meal (IK): Zekeriyya’ya da. Hani o, Rabbına niyaz etmiş ve Rabbım; beni tek başıma bırakma. Sen, varislerin en hayırlısısın, demişti.

### [Enbiya 21:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/21:90.md) — الْخَيْرَاتِ

فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ

Meal (IK): Biz de ona icabet ederek Yahya’yı ihsan etmiş, eşini doğum yapabilecek bir hale getirmiştik. Doğrusu onlar; hayırlı şeylerde yarışıyorlar, korkarak ve umarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı derin saygı duyuyorlardı

### [Hac 22:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:11.md) — خَيْرٌ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri de vardır ki; Allah’a bir yar kenarındaymış gibi kulluk eder. Ona bir iyilik gelirse yatışır. Başına bir bela gelirse; yüz üstü döner. Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık kayıp budur.

### [Hac 22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:30.md) — خَيْرٌ

ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ

Meal (IK): İşte böyle. Kim Allah’ın haram kıldıklarına saygı gösterirse; Rabbı katında bu, onun hayrınadır. Size okunanlardan başka büyük hayvanlar helal kılınmıştır. O halde murdardan, putlardan kaçının ve yalan sözlerden çekinin.

### [Hac 22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:36.md) — خَيْرٌ

وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Biz, kurbanlık develeri de sizin için Allah’ın nişanelerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Ön ayakları bağlı halde keserken üzerlerine Allah’ın adını anın. Kesilince onlardan yeyin. İsteyene de, istemeyene de verin. Şükredersiniz diye, onları böylece sizin emrinize müsahhar kıldık.

### [Hac 22:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:58.md) — خَيْرُ

وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مَاتُوا لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقًا حَسَنًا وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): Onlar ki; Allah yolunda hicret edip de sonra ölür veya öldürülürler; Allah onlara elbette güzel bir rızık verecektir. Şüphesiz ki Allah; rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Hac 22:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/22:77.md) — الْخَيْرَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; rüku edin, secdeye varın, Rabbınıza kulluk edin ve iyilik yapın ki kurtuluşa eresiniz.

### [Müminun 23:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:29.md) — خَيْرُ

وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ

Meal (IK): Ve de ki: Rabbım; beni mübarek bir yere indir. Ve Sen indirenlerin en hayırlısısın.

### [Müminun 23:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:56.md) — الْخَيْرَاتِ

نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): İyiliklerde onlar için acele davranmaktayız. Hayır farkında değiller.

### [Müminun 23:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:61.md) — الْخَيْرَاتِ

أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ

Meal (IK): İşte onlar; hayırlara koşuşurlar ve o uğurda öne geçerler.

### [Müminun 23:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:72.md) — خَيْرٌ · خَيْرُ

أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): Yoksa sen, onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbının ecri daha hayırlıdır. Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Müminun 23:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:109.md) — خَيْرُ

إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ

Meal (IK): Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki, onlar: Rabbımız, inandık, artık bağışla bizi, merhamet et bize. Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın, diyordu.

### [Müminun 23:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/23:118.md) — خَيْرُ

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, mağfiret et, merhamet et. Sen, merhamet edenlerin en hayırlısısın.

### [Nur 24:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/24:11.md) — خَيْرٌ

إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.

### [Nur 24:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/24:12.md) — خَيْرًا

لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Onu işittiğiniz vakit mü’min erkeklerle, mü’min kadınların kendiliklerinden hüsn-ü zanda bulunup: Bu, apaçık bir iftiradır, demeleri gerekmez miydi?

### [Nur 24:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/24:27.md) — خَيْرٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; evlerinizden başka evlere, sahibleriyle alışkanlık kurup selam vermeden girmeyin. Bu, sizin için daha hayırlıdır. Olur ki iyice düşünürsünüz.

### [Nur 24:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/24:33.md) — خَيْرًا

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Evlenemeyenler de; kendilerini Allah, lutfuyla zenginleştirinceye kadar iffetli davransınlar. Kölelerinizden hür olmak için bedel vermek isteyenlerin bedel vermelerini kabul edin. Şayet onlarda bir hayır görüyorsanız Ve Allah’ın size verdiği maldan onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatını elde etmek için iffetli olmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa şüphesiz ki Allah, onların zorlamalarından sonra da Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nur 24:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/24:60.md) — خَيْرٌ

وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Evlenme ümidi kalmayan yaşlanıp oturmuş kadınlara, zinetlerini açığa vurmamak şartıyla dış elbiselerini çıkarmaktan dolayı bir vebal yoktur. Ama iffetli davranmaları onlar için daha hayırlıdır. Ve Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [Furkan 25:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/25:10.md) — خَيْرًا

تَبَارَكَ الَّذِي إِنْ شَاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَيَجْعَلْ لَكَ قُصُورًا

Meal (IK): Dilerse sana bunlardan daha hayırlı olarak altından ırmaklar akan cennet ler verebilen ve köşkler kurabilen Allah ne yücedir.

### [Furkan 25:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/25:15.md) — خَيْرٌ

قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا

Meal (IK): De ki: Bu mu daha hayırlıdır, yoksa müttakilere vaad olunan ebedi cennet mi? Ki bu, onlar için bir mükafat ve son duraktır.

### [Furkan 25:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/25:24.md) — خَيْرٌ

أَصْحَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا

Meal (IK): O gün cennet yaranının kalacağı yer; çok daha iyi, dinlenecekleri yer; çok daha güzeldir.

### [Neml 27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/27:36.md) — خَيْرٌ

فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

Meal (IK): Süleyman’a geldiklerinde dedi ki: Bana mal ile mi yardım etmek istiyorsunuz? Halbuki Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Belki siz, hediyyenizle sevinirsiniz.

### [Neml 27:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/27:59.md) — خَيْرٌ

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): De ki: Hamdolsun Allah’a, selam olsun O’nun beğenip seçtiği kullarına. Allah mı daha iyidir, yoksa O’na koştukları ortaklar mı?

### [Neml 27:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/27:89.md) — خَيْرٌ

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ

Meal (IK): Kim, bir iyilikle gelirse; ona daha iyisi vardır. Onlar, o günün korkusundan emindirler.

### [Kasas 28:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:24.md) — خَيْرٍ

فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ

Meal (IK): Bunun üzerine onlarınkini suladı. Sonra gölgeye çekildi ve dedi ki: Rabbım; doğrusu bana indireceğin hayra muhtacım.

### [Kasas 28:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:26.md) — خَيْرَ

قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَاأَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ

Meal (IK): O ikiden biri dedi ki: Babacığım, onu ücretle tut. Çünkü ücretle tuttuklarının en iyisi bu güçlü ve emin kişidir.

### [Kasas 28:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:60.md) — خَيْرٌ

وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Size verilen herhangi bir şey; dünya hayatının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve devamlıdır. Hala akletmez misiniz

### [Kasas 28:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:68.md) — وَيَخْتَارُ · الْخِيَرَةُ

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Rabbın; dilediğini yaratır ve seçer. Onlar için seçim hakkı yoktur. Onların koştukları ortaklardan Allah münezzehtir ve yücedir.

### [Kasas 28:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:80.md) — خَيْرٌ

وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ

Meal (IK): Kendilerine bilgi verilmiş olanlar da şöyle demişti: Yazıklar olsun size Allah’ın mükafatı, iman edip salih amel işleyenler için daha hayırlıdır. Ona da ancak sabredenler kavuşabilir.

### [Kasas 28:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/28:84.md) — خَيْرٌ

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Kim, bir iyilikle gelirse; ona, daha hayırlısı verilir. Kim de bir kötülükle gelirse; o kötülükleri işleyenler, ancak yaptıkları kadar ceza görürler.

### [Ankebut 29:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/29:16.md) — خَيْرٌ

وَإِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): İbrahim’i de. Hani kavmine demişti ki: Allah’a ibadet edin ve O’ndan sakının. Bilirseniz bu; sizin için daha hayırlıdır.

### [Rum 30:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/30:38.md) — خَيْرٌ

فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Akrabaya, yoksula ve yoloğluna hakkını ver. Bu; Allah’ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır ve işte onlar; kurtuluşa erenlerdir.

### [Ahzab 33:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/33:19.md) — الْخَيْرِ

أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا

Meal (IK): Size karşı cimridirler. Korku geldiği zaman, görürsün ki onlar üstüne ölüm baygınlığı çökmüş gibi gözleri dönerek sana bakarlar. Korku gidince de iyiliğinizi çekemeyerek, sivri dilleriyle sizi incitirler. İşte onlar, inanmamışlardır. Bunun için de Allah yaptıklarını boşa çıkarmıştır. Bu, Allah için pek kolaydır.

### [Ahzab 33:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/33:25.md) — خَيْرًا

وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا

Meal (IK): Allah, küfredenleri kinleriyle geri çevirdi. Ve hiç bir hayra nail olmadılar. Allah, savaşta mü’minlere yetti. Ve Allah; Kavi, Aziz olandır.

### [Ahzab 33:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/33:36.md) — الْخِيَرَةُ

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا

Meal (IK): Allah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.

### [Sebe 34:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/34:39.md) — خَيْرُ

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): De ki: Rabbım, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve kısar. Hangi şeyden de infak ederseniz; O, yerine koyar. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Fatır 35:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/35:32.md) — بِالْخَيْرَاتِ

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

Meal (IK): Sonra Biz; kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi de muktesiddir. Kimi ise Allah’ın izni ile hayırlara koşandır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

### [Saffat 37:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/37:62.md) — خَيْرٌ

أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ

Meal (IK): Konak yeri olarak bu mu hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı?

### [Sad 38:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/38:32.md) — الْخَيْرِ

فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ

Meal (IK): Demişti ki: Doğrusu ben, Rabbımı zikretmek için mal sevgisine düştüm. Nihayet perdenin arkasına gizlenmişti.

### [Sad 38:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/38:47.md) — الْأَخْيَارِ

وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ

Meal (IK): Ve gerçekten onlar, katımızda seçkinlerden ve hayırlılardandı.

### [Sad 38:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/38:48.md) — الْأَخْيَارِ

وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ

Meal (IK): İsmail’i, El-Yesa’ı ve Zülkifl’i de hatırla. Hepsi de iyilerdendir.

### [Sad 38:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/38:76.md) — خَيْرٌ

قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

Meal (IK): Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.

### [Fussilet 41:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/41:40.md) — خَيْرٌ

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمَّنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Ayetlerimiz hakkında doğruluktan ayrılıp eğriliğe sapanlar, bize gizli değillerdir. Ateşe atılan mı, yoksa kıyamet günü güven içinde olan mı daha iyidir? Dilediğinizi yapın. Doğrusu O; yaptıklarınızı görendir.

### [Fussilet 41:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/41:49.md) — الْخَيْرِ

لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ

Meal (IK): İnsan; hayır istemekten usanmaz da, kendisine bir kötülük gelince ümitsizliğe düşer, meyus olur.

### [Şura 42:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/42:36.md) — خَيْرٌ

فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ

Meal (IK): Size verilen herhangi bir şey, yalnızca dünya hayatının bir geçimliliğidir. Allah katında olan ise, hem daha hayırlı, hem de daha bakidir. Bu; iman edenler ve Rabblarına tevekkül edenler içindir.

### [Zuhruf 43:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/43:32.md) — خَيْرٌ

أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): Yoksa Rabbının rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimlerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürebilmeleri için kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbının rahmeti, onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

### [Zuhruf 43:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/43:52.md) — خَيْرٌ

أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ

Meal (IK): Ben, açıkça söyleyemeyecek derecede zavallı olan şu adamdan daha hayırlı değil miyim?

### [Zuhruf 43:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/43:58.md) — خَيْرٌ

وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ

Meal (IK): Ve: Bizim tanrılarımız mı, yoksa o mu daha iyidir? dediler. Sana böyle demeleri, sadece tartışmaya girişmek içindir. Hayır, onlar kavgacı bir kavimdir.

### [Duhan 44:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/44:32.md) — اخْتَرْنَاهُمْ

وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ve andolsun ki; Biz, onları bile bile alemler üzerinde seçkin kıldık.

### [Duhan 44:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/44:37.md) — خَيْرٌ

أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ

Meal (IK): Bunlar mı daha hayırlı, yoksa Tübba kavmi ile onlardan evvel gelenler mi? Biz, onları helak ettik. Muhakkak ki onlar, mücrimler idiler.

### [Ahkaf 46:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/46:11.md) — خَيْرًا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ

Meal (IK): O küfredenler, inananlar için : Bu iş, bir hayır olsaydı; onlar bunda bizi geçemezlerdi, dediler. Onlar bununla hidayete ermediklerinden; bu, eski bir uydurmadır, diyeceklerdir.

### [Muhammed 47:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/47:21.md) — خَيْرًا

طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ

Meal (IK): İtaat ve güzel söz. Bunun için iş ciddileşince derhal Allah’a sadakat gösterselerdi; elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.

### [Hucurat 49:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/49:5.md) — خَيْرًا

وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Eğer onlar; sen, yanlarından çıkıncaya kadar sabretselerdi; kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Hucurat 49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/49:11.md) — خَيْرًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman etmiş olanlar; bir topluluk diğer topluluk ile alay etmesin. Belki de onlar, kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınlarla. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü addır. Kim de tevbe etmezse; işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Kaf 50:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/50:25.md) — لِلْخَيْرِ

مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ

Meal (IK): Hayra bütün hızıyla engel olan azgın şüpheciyi.

### [Kamer 54:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/54:43.md) — خَيْرٌ

أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ

Meal (IK): Sizin kafirleriniz bunlardan daha mı iyidir? Yoksa kitablarda sizin için bir beraat mi vardır?

### [Rahman 55:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/55:70.md) — خَيْرَاتٌ

فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ

Meal (IK): Orada huyları güzel, yüzleri güzel kadınlar vardır.

### [Vakıa 56:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/56:20.md) — يَتَخَيَّرُونَ

وَفَاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ

Meal (IK): Beğenecekleri meyveler,

### [Mücadele 58:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/58:12.md) — خَيْرٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; Peygamberle mahrem bir şey konuşacağınız vakit, bu konuşmanızdan önce sadaka verin. Bu; sizin için daha hayırlı ve daha temizdir. Eğer bir şey bulamazsanız, şüphesiz ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Saff 61:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/61:11.md) — خَيْرٌ

تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah’a ve peygamberine iman eder, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad ederseniz. Eğer bilirseniz; bu sizin için çok daha hayırlıdır.

### [Cuma 62:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/62:9.md) — خَيْرٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; cum’a günü namaz için çağrıldığınız vakit, hemen Allah’ ın zikrine koşun ve alış-verişi bırakın. Bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır.

### [Cuma 62:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/62:11.md) — خَيْرٌ · خَيْرُ

وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Meal (IK): Onlar bir tidaret veya bir oyun gördükleri zaman; seni ayakta bırakarak oraya yöneldiler. De ki: Allah’ın katında olan; oyun ve ticaretten daha hayırlıdır. Ve Allah; rızık verenlerin en hayırlısıdır.

### [Tegabün 64:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/64:16.md) — خَيْرًا

فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Öyleyse, gücünüz yettiğince Allah’tan korkun. Dinleyin, itaat edin ve kendinizin hayrına olarak infak edin. Kim de nefsinin cimriliğinden korunursa; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

### [Tahrim 66:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/66:5.md) — خَيْرًا

عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا

Meal (IK): Şayet o, sizi boşarsa; Rabbı ona sizden daha hayırlı, kendini Allah’a veren, inanan, boyun eğen, tevbe eden, kulluk eden, oruç tutan dul ve bakire eşler verir.

### [Kalem 68:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/68:12.md) — لِلْخَيْرِ

مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ

Meal (IK): Durmadan hayra engel olana, haddi aşana, çok günahkara.

### [Kalem 68:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/68:32.md) — خَيْرًا

عَسَى رَبُّنَا أَنْ يُبْدِلَنَا خَيْرًا مِنْهَا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا رَاغِبُونَ

Meal (IK): Belki Rabbımız bize bundan daha iyisini verir. Doğrusu biz; artık Rabbımızdan dilemekteyiz.

### [Kalem 68:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/68:38.md) — تَخَيَّرُونَ

إِنَّ لَكُمْ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ

Meal (IK): Seçtikleriniz herhalde orada olacaktır.

### [Mearic 70:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/70:21.md) — الْخَيْرُ

وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا

Meal (IK): Kendisine bir hayır dokununca da çok cimridir.

### [Mearic 70:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/70:41.md) — خَيْرًا

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْرًا مِنْهُمْ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ

Meal (IK): Ki onların yerine kendilerinden daha iyilerini getirelim. Ve Biz, önüne geçilecekler de değiliz.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/73:20.md) — خَيْرٍ · خَيْرًا

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Ala 87:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/87:17.md) — خَيْرٌ

وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Halbuki ahiret, daha hayırlı ve daha bakidir.

### [Duha 93:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/93:4.md) — خَيْرٌ

وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى

Meal (IK): Ahiret, elbette senin için dünyadan daha hayırlıdır.

### [Kadir 97:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/97:3.md) — خَيْرٌ

لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ

Meal (IK): Kadr gecesi; bin aydan daha hayırlıdır.

### [Beyyine 98:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/98:7.md) — خَيْرُ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ

Meal (IK): Muhakkak ki iman etmiş olup salih ameller işleyenler; işte onlar da, yaratıkların en hayırlısıdırlar.

### [Zilzal 99:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/99:7.md) — خَيْرًا

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ

Meal (IK): Kim, zerre mikdarı hayır işlerse; onu görür.

### [Adiyat 100:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/ayet/100:8.md) — الْخَيْرِ

وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ

Meal (IK): Gerçekten o, hayır sevgisinde pek şiddetlidir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hayr : At sürüsü demektir. Hayr servet demektir. Nisaptan fazla mal veya gelir getiren mal anlamındadır. Heyr kelime olarak şerre karşılık tercih edilen şey anlamında da kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل الرَّخْف أي: الدقيق.
رخو: الرِّخْوُ والرَّخْوُ لغتان، وفيه رَخاوة.
والرَّخاءُ: سعة العيش. يقال: هو في عَيُشٍ رَخيٍّ. وهو رَخيُّ البال أي: في نعمة. واستَرْخَتْ به حاله أي: وقع في حال حسنة بعد الضيق.
وفعله: رَخَا يَرْخُو رَخاءً، وهو رَاخي البال.
وتَراخَى فلان عني أي أبطأ.
والمُراخاةُ: أن تُراخي رباطا أو زِناقاً، وأرْخَيْتَ له الحَبْل.
والإِرخاءُ: عَدْوٌ فوق التقريب. وناقَةٌ مِرْخاءٌ في سيرها.
والرُّخاء من الرياح: اللَّيَّنةُ السريعة التي لا تُزَعْزِعُ.
أرخ: الأُرْخُ والأَرْخِيُّ، لغتان: الفتي من البقر، والأنثى أُرْخِيَّةٌ، والجميع الأرَاخُ والإراخ، لغتان.
وتقول: ألقحت إِرْخُهم.
والأُرْخِيّةُ: ولد الثتيل.
وأَرْخَتِ الناقةُ، وإرخاؤها: غصلاؤها، فإذا تَرَخَّتْ قيل: أصلت، وإصلاؤها إنهاك أصلابها، أي انفراجها لعظم الجنبين، وذلك إذا عظم ولدها في بطنها.
خير: رجل خَيِّرٌ، وامرأة خَيِّرةٌ أي: فاضلة في صلاحها، والجميع خِيارٌ وأخْيار.
وامرأة خَيْرةٌ فِي جمالها وميسمها، قال الله تعالى: "فيهِنَّ خَيراتُ حِسانٌ"، أي: في الجمال والميسم.
وناقة خِيارٌ، وجمل خِيارٌ، والجميع خِيارٌ.
وخايَرْتُ فلانا: فَخَرْتُه. والله يَخيرُ للعبد إذا استَخارَه.
وتقول: هذا وهذه وهؤلاء خِيَرَتي، وهو ما تختاره .
وتقول: أنت بالمُختارِ وبالخِيارِ سواء.
والرجل يُستُخيرِ الضبع واليربوع إذا جعل في موضع النفقاء فخرج من القصعاء، قال:
إذا أمُّ عَمْروٍ باعدَتْ من جِوارنا		تَبَدَّلْت أُخرى خُلَّةً أَستَخيرُهـا
والخِيرَةُ مصدر اسم الاختيار مثل ارتاب ريبة. وكل مصدر إذا كان لأَفْعَلَ ممدودا، فاسم مصدره فَعال مثل أفاق يُفيقُ فَواقا وأصابَ يُصيبُ صَوابا وأجابَ يُجيبُ جَواباً.
والمصادِرُ الإفاقة والإِصابةُ والإجابةُ، وتقول: عَذَّبَ يُعَذِّب عَذاباً وهو اسم المصدرُ، والمصدرُ تَعذيبٌ.
والخِيْرُ: الهبة، قال:
زرت امرَءاً في بيتِهِ حِقْبَةً		له حَـياءٌ ولـه خِــيرُ
يكرَهُ أن يُتْخِمَ أصحـابَـه		إنَّ أذَى التُّخْمَةِ مَحـذُورُ
ويَشْتَهي أن يُؤجَروا عنده		بالصَّوْمِ والصائِمُ مأجُـوِرُ
خور: الخَوْرُ: مصب المياه الجارية في البحر إذا اتسع وعرض.
والخَوَر: رَخاوةٌوضعف في كل شيء، تقول: خارَ يخُورُ خَوَراً ورجلُ خَوَارٌ وخوَّرَ تخويرا. وسهم خَوّارٌوخَؤورٌ والخَوّارُ: عَيْبٌ في كل شيء إلا في هذه الأشياء، ناقة خَوّارةٌ، وشاة خَوَارةُ: كثيرة اللبن، ونخلة خَوّارة أي: صفي كثيرة الحمل، وبعير خَوّارٌ: رقيق حسن، وفرس خَوّار: حسان أي: لين العطف، وجمعه خَوّارٌ، والعدد خَوّارات.
والخّوْرُ: خليج البحر.
والخَوْرانُ: رأس المعى الذي يسمى المبعر يلي الدبر، ويجمع على خَوْراناتِ . وكل اسم كان مذكرا لغير الناس فجمعته إذا حسن على لفظ إناث الجمع، جاز ذلك مثل سرادقات وحمامات وحورانات. ويقال للدبر الخَوْرانُ والخَوّارةُ لضعف فقحتها.
والخُوار: صوت الثور، وما اشتد من صوت البقرة والعجل، تقول: خارَ يَخُورُ خَوْرا وخُواراً.
خرأ: مكان مَخْروءةٌ. وخَرِيءَ يَخْرَأ خَرْءاً، والاسم الخِراءُ وهو الجعس.
أخر: تقول: هذا آخَرُ، وهذه أُخْرَى.
والآخِرُ والآخِرة نقيض المتقدِّم والمتقدمة. ومُقَدِّمُ الشيء ومُؤَخَّرُه.
وآخِرةُ الرجل وقادِمتُه، ومُقدِمُ العَيْنِ ومُؤْخِرُها، في العين خاصَّة، بالتَخفيف، وجاء فلانٌ أَخيرا أي: بأخرة. وبعته الشيء بأخَرَةٍ أي: بتأخير. وفعل الله بالآخِر أي: بالأبعد.
والآخِرُ: الغائب.
والأخِرُ نقيض القدم. تقول: مضى قدما، وتأَخَّرَ أُخُراً.
ولَقِيتُه أُخُرِيّاًأي آخِريّاً ويقال الأخيرُ: الأبعد، وأُخْرَى القوم أُخْرَياتُهم، قال:
أنا الذي ولدتُ في أُخْرَى الإبِل
وأما أُخَرُ فَجَماعة أُخْرَى.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ر ي خ**، ve **و ر خ**، **ر خ و**، **أ ر خ**، **خ ي ر**، **خ و ر**، **خ ر أ**، **أ خ ر** kullanılmışlardır. **ريخ**: **راخَ يَريخ**: zelil oldu ve kırılıp döküldü.

Ve **التَّرْييخُ**: şeyin zayıflatılması ve gevşetilmesidir.

Ve boynuzun iç boşluğuna giren, gevşek, iri, kırılgan olana **مُرَيِّخَ القَرْنِ** denir. Ve falanı dövdüler, ta ki onu **رَيَّخُوْهُ**; yani: onu gevşettiler, zayıflattılar; dedi ki:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ

Ve **المُرَيَّخُ**: gevşek (sarkık) olandır.

**ورخ**: hamur **ورخَ** eder, **وَرْخا**; yani gevşedi; ve ben onu **أورَخْتُه**. Ve o, **الرَّخْف** gibidir; yani: ince (yumuşak).

**رخو**: **الرِّخْوُ** ve **الرَّخْوُ** iki lehçedir; ve onda **رَخاوة** vardır.

Ve **الرَّخاءُ**: geçimin genişliğidir. Denir ki: o, **عَيُشٍ رَخيٍّ** içindedir. Ve o, **رَخيُّ البال**dır; yani: nimette (rahatlıkta)dır. Ve hâli onunla **استَرْخَتْ**; yani darlıktan sonra iyi bir hâle düştü.

Ve fiili: **رَخَا يَرْخُو رَخاءً**; ve o, **رَاخي البال**dır.

Ve falan benden **تَراخَى**; yani ağır davrandı (gecikti).

Ve **المُراخاةُ**: bir bağı yahut bir **زِناقاً** gevşetmendir; ve ona ipi **أرْخَيْتَ**.

Ve **الإِرخاءُ**: yaklaştırmanın üstünde bir koşudur. Ve yürüyüşünde **مِرْخاءٌ** bir dişi deve.

Ve rüzgârlardan **الرُّخاء**: sarsmayan, yumuşak, hızlı olandır.

**أرخ**: **الأُرْخُ** ve **الأَرْخِيُّ** iki lehçedir: sığırdan genç olan; dişisi **أُرْخِيَّةٌ**; hepsi **الأرَاخُ** ve **الإراخ** (iki lehçe).

Ve dersin ki: onların **إِرْخُهم**’unu dölledin.

Ve **الأُرْخِيّةُ**: **الثتيل**’in yavrusu.

Ve dişi deve **أَرْخَتْ**; ve onun **إرخاؤها**’sı: onun **غصلاؤها**’sıdır; artık **تَرَخَّتْ** olunca “**أصلت**” denir; ve onun **إصلاؤها**’sı: bel kemiklerini yormasıdır; yani iki yanın büyüklüğünden dolayı onların ayrılmasıdır; bu, karnındaki yavrusu büyüdüğü zaman olur.

**خير**: **رجل خَيِّرٌ** ve **امرأة خَيِّرةٌ**; yani salâhında faziletli; hepsi **خِيارٌ** ve **أخْيار**.

Ve güzelliğinde ve nişanında **امرأة خَيْرةٌ**; Allah Teâlâ’nın sözü: “**فيهِنَّ خَيراتُ حِسانٌ**”; yani güzellikte ve nişanda.

Ve **ناقة خِيارٌ** ve **جمل خِيارٌ**; hepsi **خِيارٌ**.

Ve falanla **خايَرْتُ**: onu seçtim. Ve Allah, kul için, kendisinden hayır istettiği zaman **يَخيرُ**.

Ve dersin ki: bu (erkek), bu (dişi) ve bunlar benim **خِيَرَتي**’mdir; o, seçtiğin şeydir.

Ve dersin ki: sen **بالمُختارِ** ile **بالخِيارِ** bakımından eşitsin.

Ve adam, sırtlanı ve yerboğanını, **النفقاء** yerine koyduğu zaman, **القصعاء**’dan çıkarsa, **يُستُخيرِ**; dedi ki:
إذا أمُّ عَمْروٍ باعدَتْ من جِوارنا		تَبَدَّلْت أُخرى خُلَّةً أَستَخيرُهـا

Ve **الخِيرَةُ**: **الاختيار**’ın isim-masdar kaynağıdır; **ارتاب**’ın **ريبة**si gibi. Ve her masdar, eğer **أَفْعَلَ** için uzatılmış (maddeli) olursa, onun isim-masdarı **فَعال** olur; **أفاق يُفيقُ فَواقا** ve **أصابَ يُصيبُ صَوابا** ve **أجابَ يُجيبُ جَواباً** gibi.

Ve masdarlar: **الإفاقة** ve **الإِصابةُ** ve **الإجابةُ**. Ve dersin ki: **عَذَّبَ يُعَذِّب عَذاباً**; ve o, isim-masdardır; masdar ise **تَعذيبٌ**’dir.

Ve **الخِيْرُ**: hibedir; dedi ki:
زرت امرَءاً في بيتِهِ حِقْبَةً		له حَـياءٌ ولـه خِــيرُ
يكرَهُ أن يُتْخِمَ أصحـابَـه		إنَّ أذَى التُّخْمَةِ مَحـذُورُ
ويَشْتَهي أن يُؤجَروا عنده		بالصَّوْمِ والصائِمُ مأجُـوِرُ

**خور**: **الخَوْرُ**: denizde, genişleyip enine yayıldığı zaman, akan suların döküldüğü yerdir.

Ve **الخَوَر**: her şeyde gevşeklik ve zayıflıktır; dersin ki: **خارَ يخُورُ خَوَراً**; ve **رجلُ خَوَارٌ**; ve **خوَّرَ تخويرا**. Ve **سهم خَوّارٌ** ve **خَؤورٌ**. Ve **الخَوّارُ**: bu şeyler dışında her şeyde bir ayıptır: **ناقة خَوّارةٌ** ve **شاة خَوَارةُ**: sütü çok; ve **نخلة خَوّارة**; yani safî, yükü (meyvesi) çok; ve **بعير خَوّارٌ**: ince, güzel; ve **فرس خَوّار**: **حسان**; yani yumuşak dönüşlü; onun çoğulu **خَوّارٌ**; sayı (adet) ise **خَوّارات**.

Ve **الخّوْرُ**: denizin koyu.

Ve **الخَوْرانُ**: **المبعر** denilen bağırsağın başıdır; makata bitişiktir; **خَوْراناتِ** üzere çoğul yapılır. Ve her isim, insanlardan başkası için müzekker olursa, onu dişi çoğulların lafzı üzere çoğul yapman güzel olursa, bu câizdir; **سرادقات** ve **حمامات** ve **حورانات** gibi. Ve makata **الخَوْرانُ** denir; ve onun **فقحتها**’sının zayıflığından dolayı **الخَوّارةُ** (da denir).

Ve **الخُوار**: boğanın sesi; ve ineğin ve buzağının sesinden şiddetli olan; dersin ki: **خارَ يَخُورُ خَوْرا** ve **خُواراً**.

**خرأ**: **مكان مَخْروءةٌ**. Ve **خَرِيءَ يَخْرَأ خَرْءاً**; isim **الخِراءُ**’dır; o da **الجعس**’tır.

**أخر**: dersin ki: bu **آخَرُ**, ve bu (dişi) **أُخْرَى**.

Ve **الآخِرُ** ve **الآخِرة**: öndeki ve öndekinin zıddıdır. Ve şeyin **مُقَدِّمُ**’i ve **مُؤَخَّرُه**.

Ve erkeğin **آخِرةُ**’si ve **قادِمتُه**; ve gözün **مُقدِمُ**’i ve **مُؤْخِرُها**; özellikle gözde, hafifletmeyle. Ve falan **أَخيرا** geldi; yani: gecikerek. Ve şeyi **بأخَرَةٍ** sattım; yani: ertelemeyle. Ve Allah **بالآخِر** ile yaptı; yani: daha uzak olanla.

Ve **الآخِرُ**: gaip olandır.

Ve **الأخِرُ**: **القدم**’in zıddıdır. Dersin ki: **مضى قدما**; ve **تأَخَّرَ أُخُراً**.

Ve ona **أُخُرِيّاً**; yani **آخِريّاً** olarak rastladım. Ve denir ki: **الأخيرُ**: daha uzak olan. Ve kavmin **أُخْرَى**’sı, onların **أُخْرَياتُهم**’udur; dedi ki:
أنا الذي ولدتُ في أُخْرَى الإبِل

Ve **أُخَرُ** ise, **أُخْرَى**’nın cemaatidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْرُ: ضِدُّ الشَرِّ. تقول منه: خِرْتَ يا رَجُلُ فأنت خائِرٌ. وَخارَ اللهُ لك. قال الشاعر:
فَما كِنانَةُ في خَيْرٍ بِخائِرَةٍولا كِنانَةُ في شَرٍّ بأشرار
وقوله تعالى: "إن ترك خيراً" أي مالاً.
والخِيارُ: خلاف الأَشْرار. والخِيارُ: الاسم من الاخْتيار. والخِيارُ: القِثّاءُ، وليس بعربيّ. ورجل خَيِّرٌ وخَيْرٌ، مشدد ومخفف. وكذلك امرأة خَيِّرةٌ وخَيْرَة. قال الله تعالى: "أولئك لَهُمُ الخَيْراتُ"، جمع خَيْرَةٍ، وهي الفاضِلَةُ من كلِّ شيء. فإنْ أردت معنى التفضيل قلت: فلانة خَيْرُ الناس ولم تقل خَيْرَةُ، وفلان خيرُ الناسِ ولم تَقُلْ أَخْيَرُ، لا يُثَنَّى ولا يُجْمَع، لأنَّه في معنى أَفْعَلَ. والخِيرُ بالكسر: الكَرَم. والخِيرَةُ الاسمُ من قولك: خار اللهُ لك في هذا الأمر. والخِيَرَةُ مثال العِنَبَةِ: الاسم من قولك اخْتارَهُ الله. يقال: محمدٌ خِيَرَةُ الله من خَلْقِهِ، وخِيَرَةُ الله أيضاً بالتسكين. والاختِيارُ: الاصْطِفاءُ. وكذلك التَخَيُّرُ. وتصغير مُخْتار: مُخَيِّرٌ. والاسْتِخارَةُ: الخِيَرَةُ. يقال: اسْتَخِرِ اللهَ يَخِرْ لَكَ. وخَيَّرْتُهُ بين شيئين، أي فَوَّضْتُ إليه الخِيارُ.
والخيريُّ معرَّبٌ.

##### Türkçe

**الخَيْرُ**: **الشَرِّ**’in zıddı. Ondan şöyle dersin: “**خِرْتَ** ey adam; artık sen **خائِرٌ**’sin.” Ve “Allah senin için **خارَ**.” Şair dedi ki:
“Artık **كِنانَةُ** bir **خَيْرٍ** içinde **بِخائِرَةٍ** değildir;
ve **كِنانَةُ** bir **شَرٍّ** içinde **بأشرار** değildir.”

Ve Yüce sözü: “**إن ترك خيراً**” yani mal.

**الخِيارُ**: **الأَشْرار**’ın hilâfı. Ve **الخِيارُ**: **الاخْتيار**’dan isimdir. Ve **الخِيارُ**: **القِثّاءُ**’dır; Arapça değildir. Ve adam **خَيِّرٌ** ve **خَيْرٌ** (şeddeli ve hafifletilmiş). Keza kadın **خَيِّرةٌ** ve **خَيْرَة**. Allah تعالى dedi: “**أولئك لَهُمُ الخَيْراتُ**”; **خَيْرَةٍ**’nin cem‘i; o, her şeyin fazîletlisidir. Eğer üstünlük mânâsını istersen şöyle dersin: “Falanca kadın **خَيْرُ الناس**” ve **خَيْرَةُ** demezsin; ve “Falanca **خيرُ الناسِ**” ve **أَخْيَرُ** demezsin; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü o, **أَفْعَلَ** mânâsındadır. Ve kesre ile **الخِيرُ**: keremdir. Ve **الخِيرَةُ**: “Bu işte Allah senin için **خار**” sözünden isimdir. Ve **الخِيَرَةُ** ( **العِنَبَةِ** vezni üzere): “Allah onu seçti” sözünden isimdir. Denir: “Muhammed, Allah’ın mahlûkatından **خِيَرَةُ الله**’dır”; ve sükûn ile de “**خِيَرَةُ الله**”. Ve **الاختِيارُ**: **الاصْطِفاءُ**’dır. Keza **التَخَيُّرُ** de. **مُخْتار**’ın tasğîri: **مُخَيِّرٌ**. Ve **الاسْتِخارَةُ**: **الخِيَرَةُ**’dir. Denir: “Allah’tan **اسْتَخِرِ**; senin için **يَخِرْ**.” Ve onu iki şey arasında **خَيَّرْتُهُ**; yani **الخِيارُ**’ı ona havale ettim.

Ve **الخيريُّ** mu‘arrebdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ : الْمُرْدَاسَنْجُ .
قلتُ : أما العُظَيْمُ الهَشُّ الْوَالِجُ في جَوْفِ
الْقَرْنِ ، فإِنّ أَبَا خَيْرَةَ قال : هُوَ المَرِيخُ
والمَرِيجُ .
ويجْمَعان : ) ( أَمْرِخَةً ) ( و ) ( أَمْرِجَةً ) ( .
رواه أبو تُرَابٍ لَهُ _ في كتابِ ) ( الأعْتِقَاب ) ( .
قال : وسأَلْتُ عنهما أَبَا سَعيدٍ . . ؟ فلم
يَعْرِفْهما .
قال : وعَرَفَ غيرُه ) ( المَرِيخَ ) ( : الْقَرْنَ
الأبيَضَ . . الذي يكُونُ في جَوْفِ الْقَرْنِ .
قلت : وقد ذكَرَ الليثُ ) ( المَرِيخَ ) ( بهذا
المعنى _ في باب ) ( مَرَخَ ) ( وجَمَعَه :
) ( أَمْرِخَةً ) ( .
وجَعَلَه في هذا الباب مُرَيِّخاً _ بتشديد
الياء _
ولم أَسْمَعْه لغيره .
وأما ) ( التَّرْييخُ ) ( _ بمعنى التَّوْهين والتضعيف _
فهو صحيح .
وقد رَاخَ يَرِيخُ رُيُوخاً _ إذا استَرْخَى
وكذلك : دَاخَ .
ورَوَى ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ : رَاخَ
يَرِيخُ _ إذا تَبَاعَدَ ما بين فَخِذَيه ، وانْفَرَجَ . .
حتى لا يَقْدِرَ عَلَى ضمهما . وأنشد :
أَمْسَى حَبِيبٌ كالْفُرَيخِ رَائِخَا
بَاتَ يُمَاشِي قُلُصاً مَخَائخَا
صَوَادِراً عَنْ شُوكَ أَوْ أُضَايخَا
ورخ : أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَوْرَخْتُ
العَجِينَ _ إذا أكثرتُ ماءَه حتى يَسْتَرْخِي
وقد وَرِخَ يَوْرَخُ .
واسم ذلك العجين : الْوَرِيخَةُ .
رخو : قال الليث : الرِّخْوُ والرَّخْوُ : لغتان في
الشيء الذي فيه رَخَاوَةٌ .
قلتُ : اللُّغَةُ الجَيِّدَة : الرِّخْوُ _ بكسر
الراء _ .
قاله الفرَّاء والأصمعيُّ .
قالاَ : والرَّخْوُ _ بفتح الراء _ مولَّدٌ ،
والأُنثَى : بالهاء .
وقال الليثُ : الرَّخَاءُ : سَعَة العَيش .
يقال : إنه في عَيْشٍ رَخِيٍّ ، وهو رَخِيُّ
البال _ إذا كان ناعِمَ الحال .
ويقال : إنّ ذلكَ الامرَ لَيَذْهَبُ مِنِّي في بالٍ
رَخِيٍّ _ إذا لم يُهْتَمَّ لهُ .
قال : واسْتَرْخَى به الأمرُ واسترخَتْ بهِ
حَالهُ _ إذا وقع في حَالٍ حَسَنَةٍ بعد ضيقٍ
وشدَّة .
ويقال : رَخِيَ يَرْخَى رَخَاءً فهو رَخِيٌّ _
أي : ناعِمٌ . وهو رَاخِي البال .
وأنشد أبو عبيد قول طُفَيْلٍ الغَنَوِيِّ :
فَأَبَّلَ واسْتَرْخَى بِهِ الْخَطْبُ بَعْدَما
أَسَافَ وَوَلاَ سَعْيُنَا لَم يُؤبِّلِ
) ( استَرْخَى بهِ الخَطْبُ ) ( _ أي : أَرْخَاهُ خَطْبُهُ
ونَعَّمَهُ وجعَله في رَخَاءٍ وَسَعةٍ بعد ذهاب
مَالِه .
وقال الليثُ وغيرُه : الرُّخَاءُ _ من الرِّياح _
اللّيِّنَةُ السِّرِيعةُ التي لا تزَعْزِعُ شَيْئاً .
قال الله جلّ وعزّ : ( تجري بأمره رخاء حيث أصاب ( [ ص : 36 ] يعني الرِّياحَ . . أَنها تَهُبُّ
ليِّنَةً بأمره .
ونَحْوَ ذلك قال أهلُ التفسير .
وقال الليثُ : التّرَاخِي هو التَّقَاعُسُ عن
الشيء .
قال : والمرَاخاةُ : أَنْ تُرَاخِيَ رباطاً أو
رِبَاقاً .
ويقال : رَاخِ له مِن خِنَاقِه _ أيْ : رَفِّهْ عنه .
وأَرْخِ له قَيْدَه _ أي : وَسِّعْهُ ولا تُضَيِّقْه .
ويقال : أَرْخِ له الْحَبْلَ _ أيْ : وسِّعْ عليه
الأمرَ في تصرُّفه _ حتى يَذْهَبَ حيث شاءَ .
أبو عُبيدٍ ، عن أبي عبيدةَ : قال : الإرْخَاءُ :
شِدَّةُ العَدْو . وهي الخَيْلُ المَرَاخِي .
وقال غيرُه : فَرَسٌ مِرْخاءٌ . والإرْخَاءُ
الأعْلَى : أَشَدُّ الْحُضْرِ .
والإرْخَاءُ الأدنى : دون الأَعلى .
وقال امْرُؤُ القَيس :
لَهُ أَيْطَلاَ ظَبْي وَسَاقَا نَعَامَةٍ
وَإرْخَاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلِ
وقال الليثُ : ناقَةٌ مِرْخَاءٌ وفَرَسٌ مِرْخاءٌ في
سَيرِهما .
وأَرْخَيْتُ الفَرسَ : وتَرَاخَى الفرَسُ .
قال : و ) ( الإرخاء ) ( : عَدْوٌ فوق ) ( التَّقْرِيب ) ( .
قلتُ : لا يقال : أَرْخَيْتُ الفَرَسَ . . ولكن
يُقالُ : أَرْخَى الفرسُ في عَدْوِه _ إذا
أَحْضَرَ .
ولا يقال : تَرَاخى الفَرَسُ إلاّ عند فُتُورِه
في حُضْرِه .
والذي حكاه الليثُ : لا أَدْرِي ما هو ؟
قلتُ : وإْخاءُ الفرَس مَأخوذٌ من الرِّيح
) ( الرُّخَاءِ ) ( . . وهي السريعةُ مع لِينٍ .
وجائزٌ أَن يَكون من قولهم : ) ( أَرْخَى به
عنَّا ) ( _ أيْ : أَبْعدَه عنَّا ، و ) ( هو مُتَراخٍ عنّا ) ( _
أيْ : بعيدٌ عنَّا .
وقال الليث : يقال : تَرَاخى عنيِّ فلانٌ _
أيّ : أبطأ عنيِّ .
وغيرُه يقولُ : معناه : بَعُدَ عنِّي .
وقال اللَّيثُ : وأَرْخَتِ الناقةُ إرْخاءً
وإِرْخَاؤُها هو اسْتِرْخاءُ صَلَوَيْهَا فهيَ مُرْخٍ .
ويقال : أَصْلَتْ . . وإصْلاَؤُهَا : انهِكَاكُ
صَلَوَيْها _ وهو انْفِرَاجُهما عند الولادةٍ حين
يقعُ الْوَلَدُ في صَلَوَيْهَا .
أرخ : قال الليثُ : الأُرْخُ والأُرْخِيُّ _ لُغَتان _ :
الفَتِيُّ من البقَر .
قال : والأرْخِيَّةُ : وَلَدُ الثَّيْتَلِ .
ابنُ شُمَيْل : يقال للأنثَى من بَقَرِ الوَحْشِ :
) ( أَرْخٌ ) ( . . وجمعُه : ) ( إِرَاخٌ ) ( .
وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
أَوْ نَعْجَةٍ مِنْ إِرَاخِ الرَّمْلِ أَخْذَلَها
عَنْ إِلْفِهَا واضِحُ الخَدَّيْنِ مَكْحُولُ
وأخبرَني المنذريُّ _ عن الصَّيْدَاوِيِّ _ قال :
الأَرْخُ وَلَدُ البقرة الوَحشيَّة . . إذا كانت
أُنثى . قال : والتَّاريخُ مَأْخُوذٌ منه .
قال : كأنّه شيءٌ حَدَثَ _ كما يَحْدُث
الوَلَدُ .
قال الصَّيْداوِيُّ : وأخبرنا أحمدُ بنُ عليٍّ
الباهِليُّ _ عن مُصْعَبِ بن عبد الله الزُّبَيْرِيِّ _
قال : الأَرْخُ ولَدُ البقرة الصغيرُ .
قال : والتاريخُ مأخوذٌ منه _ أيْ : أَنَّهُ
حَدِيثٌ .
قال : وأَنشَدِني الباهليُّ _ لِرَجلٍ مَدَنِيٍّ كان
بالبَصْرَةِ :
لَيْتَ لِي في الخمِيسِ خَمْسينَ عَيْناً
كلُّها حَوْلَ مَسْجِدِ الأَشْيَاخِ
مَسْجِدٌ لا يَزَالُ يَهْوِي إليْهِ
أُمُّ أَرْخٍ قِنَاعُها مُتَراخِي
وأنشدَنِي أبو محمدٍ الْمُزنِيُّ _ فيما رَوَى
عن أبي خَلِيفَةَ _ أنَّ محمدَ بنَ سَلاَّمِ أنشدَهُ
لأُمَيَّةَ بنِ أبي الصَّلْتِ :
وَمَا يَبْقَى على الحِدْثَانِ غُفْرٌ
بشَاهِقَةٍ لَهُ أُمٌّ رَؤُومُ
تَبِيتُ اللّيْلَ حَانِيَةً عَلَيْهِ
كَمَا يَخْرَمِّسُ الأرْخُ الأَطُومُ
قال : ) ( الْغُفْرُ ) ( : وَلَدُ الْوَعْلِ . و ) ( الأرْخُ ) ( :
وَلَدُ البقرة .
و ) ( يَخرمِّسُ ) ( ، أي : يَصمُتُ ، و ) ( الأطُومُ ) ( :
الضَّمَّامُ بَيْنَ شَفَتَيْهِ .
ورَوَى أَحمَدُ بنُ يحيى _ عن ابن
الأعرابيِّ _ قال :
مِنْ أسماءِ البقرةِ : الْيَفَنَةُ والأرْخُ _ بفتح
الهمزة _ ، والطَّغْيَا واللِّفْتُ .
قال الأزهريُّ : والصحيحُ : الأَرْخُ بفتح
الهمزة .
والذي حكاه الصَّيْدَاوِيُّ _ عن مُصْعَبٍ _ :
فيه نظَرٌ .
وما قاله الليث _ أنّهُ يقالُ له : الأُرْخِيُّ _ :
لا أَعْرِفُهُ .
وقيل : إنَّ ) ( التَّاريخَ ) ( الذي يُؤَرِّخُهُ الناسُ
ليسَ بعربيٍّ مَحْضٍ . . وإنَّ المسلمين
أخذوه عن أهل الكِتاب .
وتاريخُ المسلمين أُرِّخَ من سنَة الهجرة ،
وكُتِبَ في خلافةَ عُمَرَ ، فصار تاريخاً إلى
هذا اليوم .
خور _ خير : قال الله جلّ وعزّ : ( فيهن خيرات حسان ( [ الرَّحمن : 70 ] .
قال أبو إسْحَاق : ) ( خَيْرَاتٌ ) ( . . أصلُهُ في
اللغة : خَيِّرَاتٌ .
والْمَعْنَى : أنهنَّ خَيْرَاتُ الأخلاق ، حِسَانُ
الخِلَقِ .
قال : وقد قُرِىءَ بتشديد الياءِ .
وقال الليثُ : رجُلٌ خَيِّرٌ ، وامرأةٌ خيِّرَةٌ :
فاضِلَةٌ في صلاحها . . وامرأةٌ خَيْرَةٌ في
جَمالها ومِيسَمِهَا .
ففَرَّقَ بَيْنَ ) ( الخَيِّرَةِ ) ( و ) ( الْخَيْرَةِ ) ( واحْتَجَّ
بالآية .
قلتُ : ولا فرقَ بين ) ( الخَيِّرَةِ ) ( و ) ( الْخَيْرَةِ ) (
عند أهل المَعْرِفة باللغة .
وقال أبو زيد : يقال : هي خَيْرَةُ النساء ،
وشَرَّةُ النِّسَاءِ .
وأنشد أبو عُبيدةَ :
رَبَلاَتِ هِنْدٍ خَيْرَةِ المَلِكَاتِ
وقال الليثُ : ناقةٌ خِيارٌ ، وجمَلٌ خِيَارٌ .
قلتُ : وقد جاء في حديث مرفوعٍ :
) ( أَعْطُوهُ جَمَلاً رَبَاعِياً خِياراً ) ( .
وقال الليث : يقال : خَايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُهُ
خَيْراً ، والله يَخِيرُ للعبد _ إذا اسْتَخَارَهُ ،
وخَارَ الله لنا ما هو خَيرٌ ، والأَمْرُ : خِرْ .
ويقال : هذا وهذه وهؤلاء : خِيرَتي _ وهو
ما يَخْتَارُهُ .
وتقول : ) ( أَنْتَ بالمُخْتَارِ ) ( ، و ) ( أَنْتَ بالخِيَار ) (
سَوَاءٌ .
وقال الفرَّاءُ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) واختار موسى قومه سبعين رجلا ( [ الأعراف :
155 ] .
قال : والتَّفْسِيرُ : أنَّه اخْتَارَ منهم سبعين
رجلاً .
وإنما اسْتُجِيزَ وقوعُ الفِعْل عليهم _ إذا
طُرِحَتْ ) ( مِنْ ) ( لأنه مأخوذٌ من قولك :
هؤلاء خَيْرُ القوم ، وخَيْرٌ مِنَ القَوْمِ .
فلمَّا جازَتِ الإضَافَةُ مَكَانَ ) ( مِنْ ) ( ولم يتغَيَّرِ
المعنَى استجَازُوا أَنْ يقولوا : اخْتَرْتُكُمْ
رَجُلاً ، واخْتَرْتُ منكم رجلاً .
وأنشد :
تَحتَ الَّتي اخْتَارَ لهُ الله الشَّجَرْ
يريد : اخْتَارَ الله له من الشَّجر .
وقال أبو العبَّاس : إنَّما جاز هذا . . لأنَّ
الاخْتِيَارَ يدلُّ على التَّبعيض .
ولذلك حُذِفَتْ ) ( مِنْ ) ( .
وفي حديث آخَرَ : ) ( رَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ ،
فَلَمْ أَرَ مِثْلَ الْخَيْرِ والشَّرِّ ) ( .
قال شمرٌ : مَعناه _ والله أعلم _ : لم أر
مثلَ الخير والشرِّ لا يُمَيَّز بينهما فَيُبَالَغُ في
طلب الجنَّة والهرَبِ من النار .
وقال أبو زيد : يقال : ) ( إنَّكَ ما وَخَيْراً ) (
أي : إنَّكَ على خَيْرِ .
وقال الليث : الْخِيرَةُ _ خفيفةٌ _ : مَصْدَرُ
) ( اخْتَارَ ) ( خِيرَةً _ مِثْلُ ارْتَابَ رِيبَةً .
قال : وكل مَصْدَرٍ يكون لِ ) ( أَفْعَلَ ) ( ، فاسْمُ
مصدره ) ( فَعَالٌ ) ( ، نحو أَفَاقَ يُفيقُ فَوَاقاً ،
وأصَابَ يُصيبُ صَوَاباً ، وأَجَابَ يُجِيبُ
جَوَاباً .
أقيم الاسمُ مُقَامَ المصدر .
وكذلك عذَّبَ عَذَاباً .
قلتُ : قرأ القُرَّاءُ : ( أن يكون لهم الخيرة (
[ الأحزاب : 36 ] بفتح الياء .
ومثله : سَبْيٌ طِيَبَةٌ _ إذا حَلَّ استِرْقَاقُه .
ورَوَى الحرَّانِيُّ _ عن ابن السكِّيت _ يقال :
مُحَمَّدٌ خِيرَةُ الله مِنْ خَلْقِه .
وتقول : ) ( إيَّاكَ والطِّيَرَةَ ) ( . . وسَبْيٌ طِيَبَةٌ .
وقال الزَّجَّاجُ : الْخِيَرَةُ التَّخْيِيرُ .
وقال الفرَّاءُ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) وربك يخلق ما يشاء ويختار ما كان لهم الخيرة ( [ القَصَص : 68 ] أي : ليس لهم
أن يَخْتَارُوا على الله .
قال : ويقال : الخِيْرَةُ والخِيَرَةُ والطِّيْرَةُ
والطِّيَرَةُ .
قال : والعَرَب تقول : أعْطِني الْخَيْرَةَ منهنَّ ،
والْخِيْرَةَ والْخِيَرَةَ .
كل ذلك : لما تَخْتَارُهُ مِنْ رجل أو امرأة
أو بَهيمةٍ _ تصلح إحدى هؤلاء الثلاثة .
أبو عبيدٍ _ عن أبي زيد _ قال : الاسْتِخَارَةُ
أَن تَسْتَعْطِفَ الإنسانَ وتَدْعُوَه إليك .
وأنشد :
لَعَلَّكَ إمَّا أُمُّ عَمْرٍ و تَبَدَّلَتْ
سِواكَ خَلِيلاً شَاتِمِي تَسْتَخِيرُها
ويقال : اسْتَخَرْتُ فلاناً فما خَارَ لي _ أي :
فما عَطَفَ .
والأصلُ في هذا : أنَّ الصَّائِدَ يأتي
المَوْضِعَ الذي يَظُنُّ فيه ولَدَ الظَّبية ، أو
البقرَة الوحِشيَّة ، فَيَخُورُ خُوَارَ الْغَزَال
فتَسْتَمِعُ الأُمُّ ، فإن كان لها ولَدٌ ، ظنَّتْ أنَّ
الصوتَ صوتُ ولَدِها . . فتَتْبَعُ الصوت ،
فيعلَمُ الصائِدُ _ حينئذٍ _ أَنَّ لها ولَداً ،
فيطلبُ موضِعَهُ .
فيقال : استَخَارها أي : خَارَ لِتَخُورَ .
ثم قيل لكلِّ مِن استعطف : قد استَخَار .
قلت : وجَعَلَ الليثُ الاستَخَارَةَ للضَّبُع
والْيَرْبُوعِ ، وهو باطلٌ . إنَّما الاسْتِخَارَةُ
ما فَسَّرْتُه .
وقال الليث : الْخِيرُ : الهِبَةُ .
وقال أبو عبيدٍ : الْخِيرُ : الكَرَمُ . وهو
الصَّوَاب .
وقال الفرَّاء : يقال : لَكَ خُوَارُها _ أي :
خِيَارُها .
وفي بني فلانٍ خُورَى من الإبل _ أي :
كِرَامٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الْخُوَيْرَةُ :
تصغِيرُ الْخُوَرَةِ . . وهي خِيَارُ المال .
وقال اللَّيث : والْخُوارُ : صَوْت الثّوْرِ ،
وما اشتَدَّ من صوت البقَرَة والعِجْل .
تقول : خَارَ يَخورُ خُوَاراً .
قال : والْخَوْرُ : مَصَبُّ المياه الجَارِية في
البحر _ إذا اتّسَع وعَرُضَ .
وقال شمرٌ : الْخَوْرُ : عُنُقٌ من البَحْر يدخُل
في الأرض ، وجَمْعُه خُؤُورٌ .
وقال الْعَجَّاجُ يصف السَّفِينة :
إِذَا انْتَحَى بِجُؤْجُؤٍ مَسْمُورِ
وَتَارَةً يَنْقَضُّ في الخُؤُورِ
تَقَضَّيَ الْبَازِي مِنَ الصُّقُورِ
وقال غيرُه : الْخَوْرُ : الْمُنخَفِضُ من
الأرض _ بين نَشْزيْنِ .
ولذلك قيل للدُّبْر : خَورَانُ . . لأنّه كالهبْطَةِ
بين رَبْوَتَيْن .
ويقال : طَعَن الحمارَ فَخَارَهُ خَوْراً _ إذا
طَعَنَه في خَوْرَانِهِ ، وهو الهواء الذي فيه
الدُّبْرُ _ من الرَّجُل ، والقُبُلُ _ من المرأة .
وأمَّا الأرضُ الْخَوَّارَةُ : فهي اللَّيِّنَةُ السَّهلَة .
ويقال : بَكْرَةٌ خَوَّارَة _ إذا _ كانتْ سهلةَ
مَجْرَى الْمِحْورِ في الْقَعْوِ . وأنشد :
عَلِّقْ عَلَى بَكْرِكَ مَا تُعَلِّقُ
بَكْرُكَ خَوّارٌ وَبَكْرِي أَوْرَقُ
ويقال : فَرَسٌ خَوَّارُ العِنَانِ _ إذا كان ليِّنَ
الْعِطْفِ ، كَثِيرَ الجَرْي ، وخيلٌ خُورٌ .
وقال ابنُ مُقْبِل :
مُلِحٌّ إذَا الْخُورُ اللَّهَامِيمُ هَرْوَلَتْ
تَوَثُّبَ أَوْسَاطِ الخَبَارِ على الْفَتْرِ
وقال الليث : الْخَوّارُ : الضعيف الذي
لا بقاءَ له على الشِّدَّةِ .
ورجلٌ خَوّارٌ ، وسَهْمٌ خَوّارٌ .
قال : والخَوَّارُ _ في كل شيء عيبٌ إلاّ في
هذه الأشياء ، ناقةٌ خَوَّارَةٌ ، وشاةٌ خَوَّارَةٌ _
إذا كانتا غَزِرَتيْن باللبن ، وبعيرٌ خَوّارٌ :
رَقيقٌ حَسَنٌ ، وفرَسٌ خَوّارُ العِنَانِ : لَيِّنُ
العِطْف والجميعُ : خُورٌ _ في جميع ذلك ،
والعدد خَوَّارَاتٌ .
وقال أَبُو الهَيْثَم : رجلٌ خَوَّارٌ ، وقومٌ
خَوَّارُونَ ، ورجلٌ خؤُورٌ ، وقومٌ خُورٌ وناقةٌ
خوَّارَةٌ : رَقِيقَةُ الْجِلْدِ . . غَزِيرَةٌ .
وخارَ الرجلُ _ يَخُورُ ، فهو خَائِرٌ ، وقومٌ
خَارَةٌ ، وقد خَارَ خُؤوراً .
قال : والْخَوْرُ : خَلِيجُ الْبَحْر .
قال : ويقال _ لِلدُّبر _ : الْخَوْرَانُ
وَالخَوَّارَة ، لضعف فَقْحَتِهَا سُمِّيَتْ به .
قال : وَيْجمَعُ ) ( الخَوْرَانُ ) ( . . الدُّبُرُ :
) ( خَوَرَانَاتٍ ) ( .
قال : وكذلك كلُّ اسم كان مذكَّراً _ لغير
الناس . . فَجَمْعُهُ _ على لفظ تَاءَاتِ
الْجَمْعِ _ جَائز .
نحوُ حَمَّامَاتٍ ، وَسُرَادِقَاتٍ وما أَشْبَهَهَا .
وقال غيره : خَارَ الْبَرْدُ يَخُورُ خؤُوراً _ إذا
فَتَر وسكنَ .
سلمة _ عن الفراء _ : خَوِرَ الرجلُ خَوَراً _
إذا ضَعُفَ .
ويقال : إِنَّ في بعيرك هذا لَشَارِبَ خَوَرٍ .
يكون مَدْحاً . . ويكون ذَمّاً .
فالمدْحُ أن يكون صَبُوراً على العطش
والتعب ، والذَّمُّ أن يكون غير صَبُورٍ
عليهما .
قال شمر : قال أعرابيٌّ لِخَلَفٍ الأحمرِ :
ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض
وذلك بمحضرٍ من أَبي زَيْدٍ .
فقال له خَلَفٌ : ما أحْسَنَها من كلمة . .
لو لم تُدَنِّسْهَا بإسماعها الناس .
قال : وكان خَلَفٌ ضَنِيناً . . فرجع أبو زيد
إلى أصحابه ، فقال لهم : إذا أقبل خلفٌ
فقولوا بأجمعكم : ) ( ما خَيْرَ اللَّبَنَ
للمريض ) ( ، ففعلوا ذلك عند إقْباله :
فَعلِم أنه من فِعل أَبِي زَيْدٍ .
قال شمر : ويقال : ما أَخْيَرَهُ . . وَخَيْرَهُ .
وما أَشرَّه . . وشَرَّهُ ، وهذا خير منه وشرٌّ
منه ، وأَخيرُ منه وَأَشَرُّ منه .
قال : وقوله ) ( ما خَيْرَ اللَّبَنَ لِلْمَرِيضِ ) (
تَعَجُّبٌ .
خرأ : قال الليث : خَرِىء يَخْرَأُ خَرْءاً ،
والاسم : الْخِرَاءُ . . والمكانُ : الْمَخْرُوءةُ .
وقال غيره : يُجْمعُ ) ( الْخِرَاءُ ) ( : ) ( خروءاً
وخُرْآناً ) ( .
وَفي الْحَدِيثِ : ) ( أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا لِسَلْمَانَ :
إِنَّ مُحَمَّداً يُعَلِّمُكُمْ كلَّ شَيْءٍ حَتَّى الْخِرَاءَةَ ؟
فقال : أَجَلْ . . أَمَرَنا ألا نكْتَفي في
الاستنجاءِ بأَقلَّ من ثلاثةِ أحجارٍ ) ( .
شمِر : قال الفراءُ : جَمْعُ ) ( الْخُرْءِ ) ( : خُرُوءٌ _
عَلَى ) ( فُعُولٍ ) ( .
يقال : رَمَوْا بِخُرُوئِهِمْ وَسُلُوحِهِمْ ، ورَمَى
بخُرْآنِهِ وَسُلْحَانِه . وهو جَمْعُ ) ( خَرْءٍ ) ( _
أَيضاً . والْمخْرُوءَة : الْموْضِعُ الَّذي يُتَخَلَّى
فيه .
أخر : قال الليث : يقال : هذا آخَرُ ، وهذه
أُخْرَى . . في التذكير والتأنيث .
قال : وَقَوْلُ الله جلّ وعزّ : ( وأخر ( :
معناه : جماعةٌ أخرى .
وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : ( وَءَاخَرُ مِن
شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ ( [ ص : 58 ] : ( آخر (
لا تنصرف ، لأن وُحْدَانَها لا تنصرف وهو
) ( أُخْرَى وَآخَرُ ) ( .
وقال المبرِّد : لأنه مَعْدُولٌ عمَّا كان الأصلُ
عليه .
وذلك أن ) ( الأصغر ) ( و ) ( الأكبر ) ( يدخلهما
الألف واللام . إلا أن تقول : ) ( هو أصغر
من كذا وأكبر من كذا ’ فخرج ’ آخَرُ
وأُخْرَى ) ( من بابه ، وأجيزَ _ بغير أَلف ولامٍ
وبغير الإضافة _ فهو لا يَنْصَرِفُ .
وكذلك كل جمع عَلَى ) ( فُعَلَ ) ( لا ينصرف
إذا كانت وُحْدَانُهُ لا تنصرف مِثْلُ ) ( كُبَرَ
وَصُغَرَ ) ( .
وإن كان ) ( فُعَلُ ) ( جمعاً ل ) ( فُعْلَةٍ ) ( فإنه
ينصرف .
نحوُ ) ( سُتْرَةٍ وسُتَرٍ ) ( ، و ) ( حُفْرَةٍ وَحُفَرٍ ) ( .
وإذا كان ) ( فُعَلُ ) ( اسْماً مصروفاً عن ) ( فاعِلٍ ) (
لم ينصرف في ) ( المعرفة ) ( ، وانصرف في
) ( النَّكِرَةِ ) ( .
وإذا كان اسْماً لطائرٍ أو غيره . . فإنه
ينصرف نحوُ : ) ( سُبَدٍ ومُرَعٍ وجُرَذٍ ) ( ، وما
أَشْبَهَهَا .
وقرىءَ : ( وآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ ) على
الواحد .
وقولُهُ جلّ وعزّ : ( ومَنَوةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى (
[ النّجْم : 20 ] : تأنيثُ الآخَرِ .
ومعنى ) ( آخَرَ ) ( : شيءٌ غيرُ الأَوَّلِ الذي
قَبْلَهُ .
وأمّا ) ( الآخِرُ ) ( _ بكسر الخاء _ فهو الله
جلّ وعزّ ) هو الأول والآخر والظاهر والباطن ( [ الحَديد : 3 ] .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال _ وهو يُمجِّدُ
الله : ) ( أَنْتَ الأَوَّلُ فَلَيْس قَبْلَكَ شَيْءٌ ، وَأَنْتَ
الآخِرُ فَلَيْسَ بَعْدَكَ شَيْءٌ ) ( .
وقال اللّيْثُ : ) ( الآخِرُ والآخِرَةُ ) ( نَقِيضُ
) ( المتقَدِّمِ والمتقدِّمَةِ ) ( .
قال : والمُسْتَأخِرُ : نَقِيضُ المُسْتَقْدِم .
قال : وآخِرَةُ الرَّحْلِ ، وقادِمَتُه ومُؤْخِرُ العَيْن
ومُقْدِمُها .
جاء في العين بالتخفيف خاصَّةً .
ومُؤَخَّرُ الشيء ومُقَدَّمُه .
ويقال : جاء فلان أخِيراً _ أي بأَخَرَةٍ .
وبِعْتُه سِلْعَةً بأَخَرَةٍ _ أي : بِتَأْخِيرٍ .
قال : والأُخُرُ : نقيض الْقُدُمِ ، تقول : مَضَى
قُدُماً ، وتأَخَّرَ أُخُراً .
ويقال : فعل الله بالأَخِرِ . . لا مَرْحَباً
بالأَخِرِ _ مقصورٌ _ أي : بالأَبعَدِ .
وجاء فلانٌ في أُخْرَيَاتِ النَّاس ، وفي
أُخْرَى القوم _ أي : في أَوَاخِرِهمْ .
وأنشد :
أَنَا الّذي وُلِدْتُ في أُخْرَى الإبِلْ
ويقال : لَقِيتُه أُخْرِيّاً _ أي : آخِرِيّاً .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن الحرَّانيِّ عن ابن
السكِّيت :
يقال : نظر إليَّ بِمُؤْخِرِ عَيْنِه ، وضرَبَ
مُؤْخَرَ رأسه _ وهي آخِرَةُ الرَّحْل .
ويقال : جاءنا بأخَرَةٍ ، وجاءنا أَخِيراً
وأُخُراً ، وبعتُه بَيْعاً بأَخِرَةٍ وبنَظِرَةٍ .
ويقالُ : شقَّ ثوبَه أُخُراً ، ومن أُخُرٍ .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جلّ وعزّ :
) والرسول يدعوكم في أخراكم ( [ آل عِمرَان :
153 ] : من العرب من يقول : في
أخراتكم ، ولا يجوزُ في القِرَاءةِ .
وأنشد :
وَيَتَّقِي السَّيْفَ بِأُخْرَاتِهِ
من دُونِ كَفِّ الْجَارِ وَالْمِعْصَمِ
وقال ابنُ الأعرابيِّ : يقال : أَتَيْتُكَ آخِرَ
مرَّتين ، وآخِرَةَ مرتين . وبِعتُه المَتاعَ بأَخِرَةٍ _
أي : بنَظِرَةٍ .
ويقال : للنّاقَةِ آخِرَانِ وقَادِمانِ .
فَخِلْفِاها المقدَّمَانِ : قَادِمَاها وخِلْفَاهَا
المؤخَّرَان : آخِرَاها .
والعربُ تقول : وَاسِطُ الرَّحْل . . للذي
جعله الليث بجهله قَادِمَةً .
ويقولون : مُؤْخِرَةُ الرَّحْل ، وآخِرَةُ الرَّحْل _
قاله الأصمعي .
وروى أبو عبيد _ عنه _ المِئْخَارُ : النَّخْلة
التي يبقى حَمْلُها إلى آخر الصِّرَام .
وأنشد :
تَرَى الْغَضِيضَ الْمُوقَرَ الْمِئْخَارَ
مِنْ وَقْعِهِ يَنْتَثِرُ انْتِثَاراً
وقال أبو العبَّاس محمد بنُ يَزِيدَ : تقول :
ضرَبْتُ رجلاً آخَرَ _ أي : ليس بالأوَّل .
قال : وأصْلُهُ : ) ( أَفْعَلُ مِنْ كذا ) ( . . فلمَّا
استغنيتَ عن ) ( مِنْ ) ( بمعناه ، وكان مَعْدُولاً
عن الألف واللام ، خارِجاً من بابه _ لأنَّ
بابه ) ( الأَفْعَلُ والفُعْلَى ) ( بالألف واللام _ إذاً
حذَفْتَ ) ( مِنْ ) ( عَنْ ) ( أَفْعَلَ منها ) ( .
قال : ومؤنَّثُ ) ( آخَرَ ) ( : ) ( أُخْرَى ) ( مثلُ
المذكَّرِ .
ولا يجوز : امرأةٌ صُغْرَى ولا كبْرَى _ إِلاَّ
أَنْ تقولُ : ) ( الصُّغْرَى والكُبْرَى ) ( _ أو تقول :
) ( أَصغَرُ من كذا ) ( .
وقال : ) ( أُخَرُ ) ( لا ينصرف في معرفة
ولا نكرة _ لأنها نُعُوتٌ .
وكذلك : ) ( جُمَعُ ، وكُتَعُ ) ( لا تنصرف _ لأنها
نُعُوتٌ .
أبو زيد : جئتُ أُخْرِيّاً ، وبَأَخرَةٍ _ بمعنى
واحد .
قال : ويقال : بعتُه المتَاعَ إخْرِيّاً .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
  (خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
  (خير)  الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]):
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها  ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة.
  (خيس)  الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي  وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ.
  (خيص)  الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])  والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ.
  ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه.
  (خيط)  الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ  فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]):
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]):
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها  فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب.
  (خيف)  الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])  (خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])  يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])  وقال الشمّاخ:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])  ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).
  (خيم)  الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها.
  ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])  فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة.
  فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال.
  (خام)  وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])  فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به.
  وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم.
([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير).
([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها".
([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف.
([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له.
([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170).
([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة:  * تالله لا أنسى منيحة واحد *
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف).
([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ.
([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل).
([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455).
([13]) ديوان الشماخ 92.
([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل".
([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة.
([16]) في الأصل: "الخيل".
([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها.
([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب*
([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة".
([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا".
([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الياء** وما يثلثهما)
  (**خيب**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الباء** tek bir asıldır; faydasızlık ve mahrumiyet üzerine delâlet eder. Asıl, onların kıvılcım çıkarmayan **القِدْحِ** için sözleridir: o **خَيّاب**dır. Sonra dediler ki: bir işte koştu da **خابَ**; bu, mahrum bırakıldığı zaman olur; böylece hayır fayda vermedi.
  (**خير**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الراء**ın aslı, şefkat ve meyildir; sonra bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَير**: şerrin zıddıdır; çünkü herkes ona meyleder ve sahibine şefkat eder. **الخِيرَةُ**: seçme/tercih. **الخِيرُ**: kerem. **الاستخارة**: iki işin hayrını senin için istemendir. Bütün bunlar **الاستخارة**dandır; o da şefkat istemedir. Ve “**استخرتُه**” denir. Dediler ki: o, sırtlanın **استِخارة**sındandır; o da, yuvasının deliğine bir tahta koymandır; ta ki bir yerden başka bir yere çıksın. Hüzeylî([2]) dedi:
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها
Sonra söz çekimlenir de şöyle denir: **خَيِّرٌ** bir erkek ve **خَيِّرة** bir kadın: faziletli. Ve **خِيارٌ** ve **أخيار** bir kavim… onun salahında([3]); ve **خَيْرةٌ** bir kadın, güzelliğinde ve nişanında. Kur’ân’da: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70]. Ve “**خايَرْتُ** falancayı, sonra onu **فَخِرْتُه**” denir. Ve dersin: “Falancanın oğullarından bir adam **اخْتَرْ**.” Allah Teâlâ dedi: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. Dersin: o, hafif **الخِيرَة**dır; **اختار**ın masdarı olarak **خِيرَةً**; tıpkı **ارتاب**ın **رِيبَة** (masdarı) gibi.
  (**خيس**)  **الخاء** ve**الياء** ve**السين**; alçaltma ve yumuşatma üzerine delâlet eden bir asılcıktır. “Onu **خيَّستُه**” denir; onu yumuşattığın ve alçalttığın zaman. **المُخيَّس**: zindan. Dedi:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي
Ama onların “ahde **خاسَ** etti” sözüne gelince, onu **الواو**da zikrettik. Kelime müşterektir. Bu bapta garip olan şudur: “**قَلَّ خَيْسُه**” dedikleri; yani gamı. **الخِيسُ**: birbirine dolanmış ağaç.
  (**خيص**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الصاد** da müşterek bir kelimedir; çünkü onda **الواو** için de bir pay vardır([4]); ve onu **الخوص**ta zikrettim. **الياء**ya gelince: **الخَيْصُ** az bağıştır. A‘şâ dedi:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])
Bap bütünüyle **الواو** ve**الياء**da birdir.
  Şâz olanlardan—Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—şu sözleridir: **وَعِلٌ أخْيَصُ**; iki boynuzundan biri dikilip öteki yüzüne doğru geldiği zaman.
  (**خيط**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الطاء** tek bir asıldır; bir şeyin incelikte uzaması üzerine delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır da, dik duran bazı şeyler hakkında söylenir. **الخَيْط** mâlûmdur. **الخَيط الأبيض**: gündüzün beyazlığı. **الخيط الأسود**: gecenin siyahlığı. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. Ve güneşin salyasından akan şeye “**خَيْطُ باطلٍ**” denir. Dedi:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ
Ama başında ak saç beliren kimse için “**خُيِّطَ**” demelerine gelince, o da bu baptandır; sanki ondan beliren, ipliklere benzetilmiştir. Hüzeylî([6]) dedi:
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
Ve “**نعامة خَيْطاءُ**” denir; onun **خَيَطُها**sı boynunun uzunluğudur. **الْخِياطة** mâlûmdur. Ama kesre ile **الْخِيط**: devekuşu topluluğudur; ve bu, babın kıyasıdır; çünkü toplanmış olan, sanki bir kısmı bir kısmına dikilmiş gibidir. Ama Hüzeylî’nin([8]) sözü:
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها
“**الخَيْطة** iptir” denildi. Eğer böyleyse, bu yürüyen kıyastır. Ve “**الخَيْطة** kazıktır” da denildi. Biz, bunun bab üzerine taşınmış şeylerden olduğunu zikrettik; çünkü onda dik duruşta bir uzama vardır.
  (**خيف**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir asıldır; farklılık üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الخَيَف**: atın iki gözünden birinin mavi, ötekinin kara olmasıdır. Ve “insanlar **أخْيافٌ**dur” denir; yani farklıdırlar. **الخَيْفَان**: içinde farklı çizgiler bulunan çekirgedir. **الْخَيْف**: vadinin akıntı yatağından yükselen, fakat dağ olacak kadar da olmayan yerdir; böylece ova ve dağa muhalefet etmiştir. Bundan **الْخَيْف**: meme derisidir; yerin **خَيْف**ine benzetilmiştir. Ve **ناقَةٌ خَيْفَاءُ**: meme derisi geniş olan. Ve **بعيرٌ أخيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş olan. Ama **الخِيفُ**, **خِيفَةٍ**nin cem‘idir; bu baptan değildir; ve **الواو** babında **الخاء**dan sonra zikredilmiştir; ancak kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء** olmuştur. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])
  (**خيل**)  **الخاء** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; renklenmede bir hareket üzerine delâlet eder. Bundan **الخَيَال**dır; o da şahıstır. Aslı, insanın uykusunda hayal ettiği şeydir; çünkü benzer ve renklenir. Ve “deveye **خَيَّلْتُ**” denir; yavrusu için bir **خيالاً** koyduğun zaman; kurt ondan ürker de ona yaklaşmaz. **الخَيْل** mâlûmdur. Bişr el-Esedî’den Asma‘î’den nakleden birini işittim; dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ’nın yanındaydım; yanında bedevî bir oğlan vardı. Ebû Amr’a soruldu: Atlar niçin **خيلاً** diye adlandırıldı? Dedi: bilmiyorum. Bedevî dedi: onların **لاخْتيالِها**sından dolayı. Ebû Amr dedi: yazın. Bu doğrudur; çünkü yürüyüşünde **المختال** olan, hareketinde türlü renklerle renklenir. **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim renkleri vardır; “**الشِّقِرَّاق** odur” denir. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. “**بعير مَخْيُولٌ**” denir([10]); **الأخيلُ** sağrısına konup onu parçaladığı zaman. Ferazdak dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])
Der ki: bu övülen kişiye beni ulaştırırsan, helâkinle aldırmam; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])
Ve Şemmâh dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])
Ve “gök **تخيَّلت**” denir; yağmura hazırlandığı zaman; ve o sırada mutlaka bir renk değişmesi olur. **المَخيلة**: bulut([14]). Ve **المخيلة**([15]): yağmur vadeden (şey). Ama “bir adam üzerine **خَيَّلْتُ** **تَخييلاً**” sözleri; ona ithamı yönelttiğin zaman; bu da ondandır; çünkü “şöyle olması benzer; bana öyle **يُخَيَّلُ** ki o şöyledir” denir; ve ondan “ona karşı **تخيَّلْت** **تخيُّلاً**”; onda firâset yaptığın zaman([17]).
  (**خيم**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الميم** tek bir asıldır; ikamet ve sebat üzerine delâlet eder. **الخَيْمة** mâlûmdur; **الخَيْم**: **الخَيْمة**nin üzerine kurulduğu değneklerdir. Dedi:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
Ve “mekânda **خَيَّم**” denir: orada ikamet etti. Bunun için ona **الخَيْمة** adı verildi. **الخِيم**: seciyedir; **الخاء**ın kesresiyle; çünkü insan onun üzerine bina edilir ve dönüşü daima ona olur.
  Ve babdandır: korkağa **خائم** demeleri; çünkü korkaklığından ötürü onda hareket yoktur. Ve “**خَامَ يَخِيم**” denir. Ama onun sözü:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])
O, onu kaldırmayı murat etti; sanki onu **الخَيْم**e benzetti; o da **الخَيْمة**nin değnekleridir.
  Ama bu bapta **الخاء**dan sonra gelen **الألف**e gelince: o, ya **الواو**lu olanlardandır [yahut] **الياء**lı olanlardandır. Yüzdeki ben, zikrettiğimiz renklenmedendir. Ondan “**رجل مَخِيلٌ** ve**مخُول**” denir. Benin küçültmesi, **مَخِيل** diyen için **خُيَيْلٌ**; **مَخُول** diyen için **خُوَيْلٌ**dür. Ama adamın dayısı, yani annesinin kardeşi olan **خالُ الرَّجُل**; “malın **خائل**i” sözündendir; onu gözettiği zaman. Ve ordunun **خالُ**ı: sancağıdır; o ya renklerin değişmesindendir, yahut ordu onu gözetir ve ona bakar; tıpkı bir şeyi gözeten gibi. Ve **الخال**: denildiğine göre siyah dağdır; o, ibdâl babındandır.
  (**خام**)  Ama **الخاء** ve**الألف** ve**الميم**e gelince: **الياء**dan dönmüş olandandır. **الخامَةُ**: bitki ve ekinden yaş olan (taze filiz). Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع**”([20]). Tırimmâh dedi:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])
Bu, **الخائم**dendir; o da hareketi olmayan korkaktır.
  Ama **الخاء** ve**الألف** ve**الفاء**a gelince: tek bir harftir; o da **الخافَةُ**dur; o, deriden bir torbadır; içinde bal sağılır. Bu, **خَيْف الضَّرع** üzerine taşınmıştır; o da onun derisidir. Kıyas birdir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخير: ما يرغب فيه الكل، كالعقل مثلا، والعدل، والفضل، والشيء النافع، وضده: الشر. قيل: والخير ضربان: خير مطلق، وهو أن يكون مرغوبا فيه بكل حال، وعند كل أحد كما وصف عليه السلام به الجنة فقال: (لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة) (لم أجده، وبمعناه قال الشاعر:
تفنى اللذادة ممن نال شهوتها *** من الحرام ويبقى الإثم والعار
تبقى عواقب سوء من مغبتها *** لا خير في لذة من بعدها النار). وخير وشر مقيدان، وهو أن يكون خيرا لواحد شرا لآخر، كالمال الذي ربما يكون خيرا لزيد وشرا لعمروا، ولذلك وصفه الله تعالى بالأمرين فقال في موضع: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، وقال في موضع آخر: ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين *** نسارع لهم في الخيرات﴾ [المؤمنون/55 - 56]، وقوله تعالى: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، أي: مالا. وقال بعض العلماء: لا يقال للمال خير حتى يكون كثيرا، ومن مكان طيب، كما روي أن عليا رضي الله عنه دخل على مولى له فقال: ألا أوصي يا أمير المؤمنين؟ قال: لا، لأن الله تعالى قال: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، وليس لك مال كثير (الخبر ذكره البيهقي في سننه 6/270 وعبد الرزاق 9/62 والحاكم 2/273، وفيه انقطاع)، وعلى هذا قوله: ﴿وإنه لحب الخير لشديد﴾ [العاديات/8]، أي: المال الكثير وقال بعض العلماء: إنما سمي المال ها هنا خيرا تنبيها على معنى لطيف، وهو أن الذي يحسن الوصية به ما كان مجموعا من المال من وجه محمود، وعلى هذا قوله: ﴿قل ما أنفقتم من خير فللوالدين﴾ [البقرة/215]، وقال: ﴿وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم﴾ [البقرة/273]، وقوله: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ [النور/33]، قيل: عنى به مالا من جهتهم (وهذا قول ابن عباس وعطاء. راجع: الدر المنثور 5/190)، وقيل: إن علمتم أن عتقهم يعود عليكم وعليهم بنفع، أي: ثواب (أخرج عبد الرزاق وغيره عن أنس بن مالك قال: سألني سيرين المكاتبة، فأبيت عليه، فأتى عمر بن الخطاب فأقبل علي بالدرة، وقال: كاتبه، وتلا: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ فكاتبته. راجع: الدر المنثور 5/190). والخير والشر يقالان على وجهين:
أحدهما: أن يكونا اسمين كما تقدم، وهو قوله: ﴿ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير﴾ [آل عمران/104].
والثاني: أن يكونا وصفين، وتقديرهما تقدير (أفعل منه)، نحو: هذا خير من ذاك وأفضل، وقوله: ﴿نأت بخير منها﴾ [البقرة/106]، وقوله: ﴿وأن تصوموا خير لكم﴾ [البقرة/184]، فخيرها هنا يصح أن يكون اسما، وأن يكون بمعنى أفعل، ومنه قوله: ﴿وتزودوا فإن خير الزاد التقوى﴾ [البقرة/197]، تقديره تقدير أفعل منه. فالخير يقابل به الشر مرة، والضر مرة، نحو قوله تعالى: ﴿وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو، وإن يمسسك بخير فهو على كل شيء قدير﴾ [الأنعام/17]، وقوله: ﴿فيهن خيرات حسان﴾ [الرحمن/70]، قيل: أصله خيرات، فخفف، فالخيرات من النساء الخيرات، يقال: رجل خير (يقال: رجل خير وخير، كميت وميت. راجع: البصائر 2/74) وامرأة خيرة، وهذا خير الرجال، وهذه خيرة النساء، والمراد بذلك المختارات، أي: فيهن مختارات لا رذل فيهن. والخير: الفاضل المختص بالخير، يقال: ناقة خيار، وجمل خيار، واستخار الله العبد فخار له، أي: طلب منه الخير فأولاه، وخايرت فلانا كذا فخرته، والخيرة: الحالة التي تحصل للمستخير والمختار، نحو الفعدة والجلسة لحال القاعد والجالس. والاختيار: طلب ما هو خير وفعله، وقد يقال لما يراه الإنسان خيرا؛ وإن لم يكن خيرا، وقوله: ﴿ولقد اخترناهم على علم على العالمين﴾ [الدخان/32]، يصح أن يكون إشارة إلى إيجاده تعالى إياهم خيرا، وأن يكون إشارة إلى تقديمهم على غيرهم. والمختار في عرف المتكلمين يقال لكل فعل يفعله الإنسان لا على سبيل الإكراه، فقولهم: هو مختار في كذا، فليس يريدون به ما يراد بقولهم فلان له اختيار؛ فإن الاختيار أخذ ما يراه خيرا، والمختار قد يقال للفاعل والمفعول.

##### Türkçe

- **الخير**: herkesin kendisinde rağbet ettiği şeydir; meselâ akıl gibi, ve adalet, ve fazilet, ve faydalı şey; ve onun zıddı: **الشر**. Denildi: ve **الخير** iki kısımdır: mutlak hayır; o da her hâlde ve her bir kimse nezdinde kendisinde rağbet edilen olmasıdır; nitekim -aleyhisselâm- cenneti onunla vasfetmişti de şöyle dedi: (**لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة**) (onu bulamadım; ve mânâsıyla şair dedi ki:

  Haramdan şehvetini elde eden kimsenin lezzeti fânî olur *** ve günah ve ayıp bâkî kalır
  Akıbetleri, sonucunun kötülüğünden bâkî kalır *** kendisinden sonra ateş bulunan bir lezzette hayır yoktur).

  Ve kayıtlı hayır ve şer; o da birine hayır, başkasına şer olmasıdır; Zeyd için hayır, Amr için şer olabilen mal gibi. Bundan dolayı Allah Teâlâ onu iki vasıfla vasfetti; bir yerde şöyle dedi: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]; başka bir yerde de şöyle dedi: ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين *** نسارع لهم في الخيرات﴾ [المؤمنون/55 - 56]. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180], yani: mal. Bazı âlimler dedi: mala, çok olmadıkça ve temiz bir yerden olmadıkça hayır denilmez; nitekim rivayet olundu ki Ali -radıyallahu anh- bir kölesinin yanına girdi de o dedi: Ey müminlerin emîri, vasiyet edeyim mi? Dedi: hayır; çünkü Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180], ve senin çok malın yoktur (haberi Beyhakî Sünen’inde 6/270, Abdürrezzâk 9/62 ve Hâkim 2/273 zikretti; ve onda inkıtâ vardır). Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وإنه لحب الخير لشديد﴾ [العاديات/8], yani: çok mal. Bazı âlimler dedi: burada mala hayır denilmesi ancak latif bir mânâya tenbih içindir; o da şudur: kendisiyle vasiyetin güzel olduğu şey, övülen bir yoldan toplanmış malın toplamı olandır. Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿قل ما أنفقتم من خير فللوالدين﴾ [البقرة/215]; ve dedi: ﴿وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم﴾ [البقرة/273]. Ve O’nun sözü: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ [النور/33]; denildi: onunla onların tarafından bir mal kastetti (bu, İbn Abbas ve Atâ’nın sözüdür. bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 5/190). Ve denildi: eğer onların azad edilmesinin size ve onlara bir fayda ile döneceğini bilirseniz; yani: sevap (Abdürrezzâk ve başkaları Enes b. Mâlik’ten çıkardı; dedi: Sîrîn benden mükâtebe istedi, ben ona karşı çıktım; sonra Ömer b. el-Hattâb’a geldi; o da bana değnekle yöneldi ve dedi: onunla mükâtebe yap; ve ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ tilâvet etti; ben de onunla mükâtebe yaptım. bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 5/190). Ve **الخير** ve **الشر** iki vecih üzere söylenir:

  Birincisi: daha önce geçtiği üzere isim olmalarıdır; ve o, O’nun sözü: ﴿ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير﴾ [آل عمران/104].

  İkincisi: vasıf olmalarıdır; ve takdirleri (**أفعل منه**) takdiri gibidir; şu sözün benzeri: bu, şundan daha hayırlıdır ve daha faziletlidir. Ve O’nun sözü: ﴿نأت بخير منها﴾ [البقرة/106]; ve O’nun sözü: ﴿وأن تصوموا خير لكم﴾ [البقرة/184]. Burada **خير**’i, isim olması da sahih olur; ve **أفعل** mânâsında olması da sahih olur. Ve ondan O’nun sözü: ﴿وتزودوا فإن خير الزاد التقوى﴾ [البقرة/197]; onun takdiri **أفعل منه** takdiri gibidir. Böylece **الخير** bir kere **الشر** ile, bir kere de zarar ile karşılanır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو، وإن يمسسك بخير فهو على كل شيء قدير﴾ [الأنعام/17]. Ve O’nun sözü: ﴿فيهن خيرات حسان﴾ [الرحمن/70]. Denildi: aslı **خيرات** idi; sonra hafifletildi. Böylece **الخيرات** hayırlı kadınlardandır. Denilir: **رجل خير** (denilir: **رجل خير وخير**; **كميت وميت** gibi. bkz.: el-Basâir 2/74) ve **امرأة خيرة**. Ve bu, erkeklerin hayırlısıdır; ve bu, kadınların hayırlısıdır. Bununla murad edilen seçilmişlerdir; yani: onların içinde seçilmişler vardır; onların içinde aşağılık yoktur. Ve **الخير**: hayırla faziletli olan, hayra mahsus olandır. Denilir: **ناقة خيار** ve **جمل خيار**. Ve kul Allah’tan hayır diledi de Allah onun için hayır seçti; yani: ondan hayrı istedi de ona onu verdi. Ve falana şu şeyi tercih ettirdim de onu seçtim. Ve **الخيرة**: hayır dileyen ve seçen için hâsıl olan hâldir; oturan ve oturmuş olanın hâli için **الفعدة** ve **الجلسة** gibi. Ve **الاختيار**: hayır olanı talep etmek ve onu yapmaktır. Ve bazen, insanın hayır gördüğü şeye de denilir; her ne kadar hayır olmasa da. Ve O’nun sözü: ﴿ولقد اخترناهم على علم على العالمين﴾ [الدخان/32]; Allah Teâlâ’nın onları hayırlı olarak var etmesine işaret olması da sahih olur; ve onları başkalarına takdim etmesine işaret olması da sahih olur. Ve **المختار** kelâmcıların örfünde, insanın zorlanma yolu üzere olmaksızın yaptığı her fiil için söylenir. Böylece onların “o, şunda **مختار**dır” sözleriyle, “falancanın **اختيار**ı vardır” sözleriyle murad edilen şeyi murad etmezler; çünkü **الاختيار**, hayır gördüğü şeyi almaktır. Ve **المختار**, fâil için de mef’ûl için de söylenebilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ي ر
كان ذلك خيرة من الله ورسول الله خيرته من خلقه‏.‏
واخترت الشيء وتخيرته واستخرته‏.‏
واستخرت الله في ذلك فخار لي أي طلبت منه خير الأمرين فاختاره لي‏.‏
قال أبو زبيد‏:‏ نعم الكرام على ما كان من خلق رهط امريء خاره للدّين مختار ويقال‏:‏ أنت على المتخير أي تخير ما شئت ولست على المتخير‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فلو أن حريّ بن ضمرة فيكمـو لقـال لكـم لستـم علـى المتخيـر وهـو مـن أهـل الخيـر والخيـر وهـو الكـرم‏.‏
وهـو كريـم الخيـر والخيـم وهـو الطبيعـة‏.‏
ومـا أخيـر فلانـاً وهو رجـل خيـر وهو من خيار الناس وأخيارهم وأخايرهم‏.‏
وخيّره بين الأمرين فتخير‏.‏
وخايره في الخط مخايرة وتجخايروا في الخط وغيره إلى حكم‏.‏
وخايرته فخرته أي كنت خيراً منه‏.‏
قال العباس بن مرداس‏:‏ وجدناه نبياً مثـل موسـى فكلّ فتى يخايره مخير وإن فلاناً لذو مخيورة وشرف وهي الخير والفضل وأنشد الجاحظ للنمر‏:‏ ولاقيت الخيور واخطأتني شرور جمة وعلوت قرني

##### Türkçe

خ ي ر
Bu, Allah ve Resulü tarafından bir **خيرة** idi; onu, yaratıklarından seçti.

Şeyi **اخترت** ettim, onu **تخيرته** ettim ve onu **استخرته** ettim.

O hususta Allah’tan **استخرت** ettim; böylece bana **فخار** oldu; yani iki işin hayırlısını O’ndan istedim de onu benim için seçti.

Ebû Zübeyd dedi: Evet, kerem sahipleri—her ne kadar bir adamın topluluğunun huyundan (gelmiş) olsa da—dîn için onu seçmiş olan, seçilmiş (kimsedir). Ve denilir: Sen **المتخير** üzeresin; yani dilediğini seç; ve sen **المتخير** üzerinde değilsin.

Ferazdak dedi: Eğer aranızda Harîy b. Damra olsaydı, size derdi ki: Siz **المتخير** üzerinde değilsiniz. Ve o, **الخير** ve **الخير** ehlindendir; ve **الخير** keremdir.

Ve o, **الخير** ve **الخيم** bakımından kerîmdir; ve **الخيم** tabiat(tır).

Ve “Falanı **أخير** etmem” (denir); hâlbuki o, **خير** bir adamdır; ve o, insanların **خيار**’ındandır ve onların **أخيار**’ındandır ve onların **أخاير**’indendir.

Onu iki iş arasında **خيّره** etti; böylece o da seçti.

Yazıda onunla **مخايرة** olarak **خايره** etti; ve yazıda ve başkasında hükme kadar **تجخايروا** ettiler.

Onunla **خايرته** ettim de onu **فخرته** ettim; yani ondan daha hayırlı idim.

Abbâs b. Mirdâs dedi: Onu, Mûsâ gibi bir peygamber olarak bulduk; artık her yiğit, onunla **يخايره** ederse, **مخير**’dir. Ve şüphesiz falan, **مخيورة** ve şeref sahibidir; ve o, **الخير** ve fazilettir. Câhiz, Nemr için şu beyti rivayet etti: **الخيور** ile karşılaştım; ve pek çok **شرور** beni ıskaladı; ve boynuzumu yendim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَيْرُ: ضد الشر، وجمعه خُيور؛ قال النمر ابن تولب:
ولاقَيْتُ الخُيُورَ، وأَخْطَأَتْني
خُطوبٌ جَمَّةٌ، وعَلَوْتُ قِرْني
تقول منه: خِرْتَ يا رجل، فأَنتَ خائِرٌ، وخارَ اللهُ لك؛ قال الشاعر: فما كِنانَةُ في خَيْرٍ بِخَائِرَةٍ،
ولا كِنانَةُ في شَرٍّ بَِأَشْرارِ
وهو خَيْرٌ منك وأَخْيَرُ. وقوله عز وجل: تَجِدُوه عند اللهِ هو خَيْراً؛ أَي تجدوه خيراً لكم من متاع الدنيا. وفلانة الخَيْرَةُ من المرأَتين، وهي الخَيْرَةُ والخِيَرَةُ والخُوْرَى والخِيرى.
وخارَهُ على صاحبه خَيْراً وخِيَرَةً وخَيَّرَهُ: فَضَّله؛ ورجل خَيْرٌ وخَيِّرٌ، مشدد ومخفف، وامرأَة خَيْرَةٌ وخَيِّرَةٌ، والجمع أَخْيارٌ وخِيَارٌ. وقال تعالى: أُولئك لهم الخَيْراتُ؛ جمع خَيْرَةٍ، وهي الفاضلة من كل شيء. وقال الله تعالى: فيهن خَيْرَاتٌ حِسَان؛ قال الأَخفش: إِنه لما وصف به؛ وقيل: فلان خَيْرٌ، أَشبه الصفات فأَدخلوا فيه الهاء للمؤنث ولم يريدوا به أَفعل؛ وأَنشد أَبو عبيدة لرجل من بني عَدِيّ تَيْمِ تَمِيمٍ جاهليّ:
ولقد طَعَنْتُ مَجامِعَ الرَّبَلاَتِ،
رَبَلاَتِ هِنْدٍ خَيْرَةِ المَلَكاتِ
فإِن أَردت معنى التفضيل قلت: فلانة خَيْرُ الناسِ ولم تقل خَيْرَةُ، وفلانٌ خَيْرُ الناس ولم تقل أَخْيَرُ، لا يثنى ولا يجمع لأَنه في معنى أَفعل. وقال أَبو إسحق في قوله تعالى: فيهنّ خَيرات حِسان؛ قال: المعنى أَنهن خيرات الأَخلاق حسان الخَلْقِ، قال: وقرئ بتشديد الياء. قال الليث: رجل خَيِّر وامرأَة خَيِّرَةٌ فاضلة في صلاحها، وامرأَة خَيْرَةٌ في جمالها ومِيسَمِها، ففرق بين الخَيِّرة والخَيْرَةِ واحتج بالآية؛ قال أَبو منصور: ولا فرق بين الخَيِّرَة والخَيْرَة عند أَهل اللغة، وقال: يقال هي خَيْرَة النساء وشَرَّةُ النساء؛ واستشهد بما أَنشده أَبو عبيدة: ربلات هند خيرة الربلات
وقال خالد بن جَنَبَةَ: الخَيْرَةُ من النساء الكريمة النَّسَبِ الشريفة الحَسَبِ الحَسَنَةُ الوجه الحَسَنَةُ الخُلُقِ الكثيرة المال التي إِذا وَلَدَتْ أَنْجَبَتْ وقوله في الحديث: خَيْرُ الناس خَيْرُهم لنفسه؛ معناه إِذا جامَلَ الناسَ جاملوه وإِذا أَحسن إِليهم كافأُوه بمثله. وفي حديث آخر: خَيْرُكم خَيْرُكم لأَهله؛ هو إِشارة إِلى صلة الرحم والحث عليها. ابن سيده: وقد يكون الخِيارُ للواحد والاثنين والجمع والمذكر والمؤنث. والخِيارُ: الاسم من الاخْتَِيارِ. وخايَرَهُ فَخَارَهُ خَيْراً: كان خَيْراً منه، وما أَخْيَرَه وما خَيْرَه؛ الأَخيرة نادرة. ويقال: ما أَخْيَرَه وخَيْرَه وأَشَرَّه وشرَّه، وهذا خَيْرٌ منه وأَخْيَرُ منه. ابن بُزُرج: قالوا هم الأَشَرُّونَ والأَخْيَرونَ من الشَّرَارَة والخَيَارَةِ، وهو أَخْير منك وأَشر منك في الخَيَارَة والشَّرَارَة، بإِثبات الأَلف. وقالوا في الخَيْر والشَّرِّ: هو خَيْرٌ منك وشَرٌّ منك، وشُرَيْرٌ منك وخُيَيْرٌ منك، وهو شُرَيْرُ أَهلهِ وخُيَيْرُ أَهله. وخارَ خَيْراً: صار ذا خَيْر؛ وإِنَّكَ ما وخَيْراً أَي إِنك مع خير؛ معناه: ستصيب خيراً، وهو مَثَلٌ. وقوله عز وجل: فكاتبوهم إِن علمتم فيهم خيراً؛ معناه إِن علمتم أَنهم يكسبون ما يؤدونه. وقوله تعالى: إِن ترك خيراً؛ أَي مالاً. وقالوا: لَعَمْرُ أَبيك الخيرِ أَي الأَفضل أَو ذي الخَيْرِ. وروى ابن الأَعرابي: لعمر أَبيك الخيرُ برفع الخير على الصفة للعَمْرِ، قال: والوجه الجر، وكذلك جاء في الشَّرِّ. وخار الشيءَ واختاره: انتقاه؛ قال أَبو زبيد الطائي:إِنَّ الكِرامَ، على ما كانَ منْ خُلُقٍ،
رَهْطُ امْرِئ، خارَه للدِّينِ مُخْتارُ
وقال: خاره مختار لأَن خار في قوّة اختار؛ وقال الفرزدق:
ومِنَّا الذي اخْتِيرَ الرِّجالَ سَماحَةً
وجُوداً، إِذا هَبَّ الرياحُ الزَّعازِعُ
أَراد: من الرجال لأَن اختار مما يتعدى إِلى مفعولين بحذف حرف الجر، تقول: اخترته من الرجال واخترته الرجالَ. وفي التنزيل العزيز: واختار موسى قومَه سبعين رجلاً لميقاتنا؛ وليس هذا بمطرد. قال الفراء: التفسير أَنَّه اختار منهم سبعين رجلاً، وإِنما استجازوا وقوع الفعل عليهم إِذا طرحت من لأَنه مأْخوذ من قولك هؤلاء خير القوم وخير من القوم، فلما جازت الإِضافة مكان من ولم يتغير المعنى استجازوا أَن يقولوا: اخْتَرْتُكم رَجُلاً واخترت منكم رجلاً؛ وأَنشد:
تَحْتَ التي اختار له اللهُ الشجرْ
يريد: اختار له الله من الشجر؛ وقال أَبو العباس: إِنما جاز هذا لأَن الاختيار يدل على التبعيض ولذلك حذفت من. قال أَعرابي: قلت لِخَلَفٍ الأَحْمَرِ: ما خَيْرَ اللَّبَنَ
(* قوله: «ما خير اللبن إلخ» أي بنصب الراء
والنون، فهو تعجب كما في القاموس). للمريض بمحضر من أَبي زيد، فقال له خلف: ما أَحسنها من كلمة لو لم تُدَنِّسْها بإِسْماعِها للناس، وكان ضَنِيناً، فرجع أَبو زيد إِلى أَصحابه فقال لهم: إِذا أَقبل خلف الأَحمر فقولوا بأَجمعكم: ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض؟ ففعلوا ذلك عند إِقباله فعلم أَنه من فعل أَبي زيد. وفي الحديث: رأَيت الجنة والنار فلم أَر مثلَ الخَيْرِ والشَّرِّ؛ قال شمر: معناه، والله أَعلم، لم أَر مثل الخير والشر، لا يميز بينهما فيبالغ في طلب الجنة والهرب من النار. الأَصمعي: يقال في مَثَلٍ للقادم من سفر: خَيْرَ ما رُدَّ في أَهل ومال قال: أَي جعلَ الله ما جئت خَيْرَ ما رجع به الغائبُ. قال أَبو عبيد: ومن دعائهم في النكاح: على يَدَي الخَيْرِ واليُمْنِ قال: وقد روينا هذا الكلام في حديث عن عُبَيْدِ بن عُمَيْرٍ الليثي في حديث أَبي ذر أَن أَخاه أُنَيْساً نافَرَ رجلاً عن صِرْمَةٍ له وعن مثلها فَخُيِّرَ أُنَيْسٌ فَأَخذ الصرمة؛ معنى خُيِّرَ أَي نُفِّرَ؛ قال ابن الأَثير: أَي فُضِّل وغُلِّبَ. يقال: نافَرْتُه فَنَفَرْتُه أَي غلبته، وخايَرْتُه فَخِرْتُه أَي غلبته، وفاخَرْتُه فَفَخَرْتُه بمعنى واحد، وناجَبْتُه؛ قال الأَعشى:
واعْتَرَفَ المَنْفُورُ للنافِرِ
وقوله عز وجل: وَرَبُّكَ يَخْلُق ما يشاء ويَخْتارُ ما كان لهم الخِيَرَةُ؛ قال الزجاج: المعنى ربك يخلق ما يشاء وربك يختار وليس لهم الخيرة وما كانت لهم الخيرة أَي ليس لهم أَن يختاروا على الله؛ قال: ويجوز أَن يكون ما في معنى الذي فيكون المعنى ويختار الذي كان لهم فيه الخيرة، وهو ما تَعَبَّدَهم به، أَي ويختار فيما يدعوهم إِليه من عبادته ما لهم فيه الخِيَرَةُ. واخْتَرْتُ فلاناً على فلان: عُدِّيَ بعلى لأَنه في معنى فَضَّلْتُ؛ وقول قَيْسِ بن ذريحٍ:
لَعَمْرِي لَمَنْ أَمْسَى وأَنتِ ضَجِيعُه،
من الناسِ، ما اخْتِيرَتْ عليه المَضاجِعُ
معناه: ما اختيرت على مَضْجَعِه المضاجعُ، وقيل: ما اختيرت دونه، وتصغير مختار مُخَيِّر، حذفت منه التاء لأَنها زائدة، فأُبدلت من الياء لأَنها أُبدلت منها في حال التكبير.
وخَيَّرْتُه بين الشيئين أَي فَوَّضْتُ إِليه الخِيارَ. وفي الحديث: تَخَيَّرُوا لنُطَفِكُمْ، أَي اطلبوا ما هو خير المناكح وأَزكاها وأَبعد من الخُبْثِ والفجور. وفي حديث عامر بن الطُّفَيْلِ: أَنه خَيَّر في ثلاث أَي جَعَلَ له أَن يختار منها واحدة، قال: وهو بفتح الخاء. وفي حديث بَرِيرة: أَنها خُيِّرَتْ في زوجها، بالضم. فأَما قوله: خَيَّرَ بين دور الأَنصار فيريد فَضَّلَ بعضها على بعض.
وتَخَيَّر الشيءَ: اختاره، والاسم الخِيرَة والخِيَرَة كالعنبة، والأَخيرة أَعرف، وهي الاسم من قولك: اختاره الله تعالى. وفي الحديث: محمدٌ، صلى الله عليه وسلم، خِيَرَةُ الله من خلقه وخِيَرَةُ الله من خلقه؛ والخِيَرَة: الاسم من ذلك. ويقال: هذا وهذه وهؤلاء خِيرَتي، وهو ما يختاره عليه. وقال الليث: الخِيرةُ، خفيفة، مصدر اخْتارَ خِيرة مثل ارْتابَ رِيبَةً، قال: وكل مصدر يكون لأَفعل فاسم مصدره فَعَال مثل أَفاق يُفِيقُ فَوَاقاً، وأَصابل يُصيب صَوَاباً، وأَجاب يُجيب جَواباً، أُقيم الاسم مكان المصدر، وكذلك عَذَّبَ عَذاباً. قال أَبو منصور: وقرأَ القراء: أَن تكون لهم الخِيَرَةُ، بفتح الياء، ومثله سَبْيٌ طِيَبَةٌ؛ قال الزجاج: الخِيَرَة التخيير. وتقول: إِياك والطِّيَرَةَ، وسَبْيٌ طِيَبَةٌ. وقال الفراء في قوله تعالى: وربك يخلق ما يشاء ويختار ما كان لهم الخِيَرَةُ؛ أَي ليس لهم أَن يختاروا على الله. يقال: الخِيرَةُ والخِيَرَةُ كا ذلك لما تختاره من رجل أَو بهيمة يصلح إِحدى
(* قوله: «يصلح إحدى إلخ» كذا بالأصل وإن لم
يكن فيه سقط فلعل الثالث لفظ ما تختاره) هؤلاء الثلاثة.
والاختيار: الاصطفاء وكذلك التَّخَيُّرُ.
ولك خِيرَةُ هذه الإِبل والغنم وخِيارُها، الواحد والجمع في ذلك سواء، وقيل: الخيار من الناس والمال وغير ذلك النُّضَارُ. وجمل خِيَار وناقة خيار: كريمة فارهة؛ وجاء في الحديث المرفوع: أَعطوه جملاً رَباعِياً خِيَاراً؛ جمل خيار وناقة خيار أَي مختار ومختار. ابن الأَعرابي: نحر خِيرَةَ إِبله وخُورَةَ إِبله، وأَنت بالخِيارِ وبالمُخْتارِ سواءٌ، أَي اختر ما شئت.
والاسْتِخارَةُ: طلَبُ الخِيرَة في الشيء، وهو استفعال منه. وفي الحديث: كان رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، يعلمنا الاستخارة في كل شيء. وخارَ اللهُ لك أَي أَعطاك ما هو خير لك، والخِيْرَةُ، بسكون الياء: الاسم من ذلك؛ ومنه دعاء الاستخارة: اللهم خِرْ لي أَي اخْتَرْ لي أَصْلَحَ الأَمرين واجعل لي الخِيْرَة فيه. واستخار اللهَ: طلب منه الخِيَرَةَ. وخار لك في ذلك: جعل لك فيه الخِيَرَة؛ والخِيْرَةُ الاسم من قولك: خار الله لك في هذا الأَمر. والاختيار: الاصطفاء، وكذلك التَّخَيُّرُ. ويقال: اسْتَخِرِِ الله يَخِرْ لك، والله يَخِير للعبد إِذا اسْتَخارَهُ. والخِيرُ، بالكسر: الكَرَمُ. والخِيرُ: الشَّرَفُ؛ عن ابن الأَعرابي. والخِيرُ: الهيئة. والخِيرُ: الأَصل؛ عن اللحياني. وفلان خَيْرِيَّ من الناس أَي صَفِيِّي. واسْتَخَارَ المنزلَ: استنظفه؛ قال الكميت: ولَنْ يَسْتَخِيرَ رُسُومَ الدِّيار،
بِعَوْلَتِهِ، ذُو الصِّبَا المُعْوِلُ
واستخارَ الرجلَ: استعطفه ودعاه إِليه؛ قال خالد بن زهير الهذلي: لَعَلَّك، إِمَّا أُمُّ عَمْرٍو تَبَدَّلَتْ
سِواكَ خَلِيلاً، شاتِمي تَسْتَخِيرُها
قال السكري: أَي تستعطفها بشتمك إِياي. الأَزهري: اسْتَخَرْتُ فلاناً أَي استعطفته فما خار لي أَي ما عطف؛ والأَصل في هذا أَن الصائد يأْتي الموضع الذي يظن فيه ولد الظبية أَو البقرة فَيَخُورُ خُوارَ الغزال فتسمع الأُم، فإِن كان لها ولد ظنت أَن الصوت صوت ولدها فتتبع الصوت فيعلم الصائد حينئذٍ أَن لها ولداً فتطلب موضعه، فيقال: اسْتَخَارَها أَي خار لِتَخُورَ، ثم قيل لكل من استعطف: اسْتَخَارَ، وقد تقدّم في خور لأَن ابن سيده قال: إِن عينه واو. وفي الحديث: البَيِّعانِ بالخِيارِ ما لم يَتَفَرَّقَا؛ الخيارُ: الاسم من الاختيار، وهو طلب خَيْرِ الأَمرين: إِما إِمضاء البيع أَو فسحه، وهو على ثلاثة أَضرب: خيار المجلس وخيار الشرط وخيار النقيصة، أَما خيار المجلس فالأَصل فيه قوله: البيِّعان بالخيار ما لم يتفرّقا إِلاَّ بَيْعَ الخِيارِ أَي إِلا بيعاً شُرط فيه الخيار فلم يلزم بالتفرق، وقيل: معناه إِلا بيعاً شرط فيه نفي خيار المجلس فلزم بنفسه عند قوم، وأَما خيار الشرط فلا تزيد مدّته على ثلاثة أَيام عند الشافعي أَوَّلها من حال العقد أَو من حال التفرق، وأَما خيار النقيصة فأَن يظهر بالمبيع عيب يوجب الرد أَو يلتزم البائع فيه شرطاً لم يكن فيه ونحو ذلك. واسْتَخار الضَّبُعَ واليَرْبُوعَ: جعل خشبة في موضع النافقاء فخرج من القاصِعاء. قال أَبو منصور: وجعل الليث الاستخارة للضبع واليربوع وهو باطل. والخِيارُ: نبات يشبه القِثَّاءَ، وقيل هو القثاء، وليس بعربي. وخِيار شَنْبَر: ضرب من الخَرُّوبِ شجره مثل كبار شجر الخَوْخِ. وبنو الخيار: قبيلة؛ وأَما قول الشاعر:
أَلا بَكَرَ النَّاعِي بِخَيْرَيْ بَنِي أَسَدْ:
بِعَمْرِو بن مَسعودٍ، وبالسَّيِّدِ الصَّمَدْ
فإِنما ثناه لأَنه أَراد خَيِّرَيْ فخففه، مثل مَيّتٍ ومَيْتٍ وهَيِّنٍ وهَيْنٍ؛ قال ابن بري: هذا الشعر لسَبْرَةَ بن عمرو الأَسدي يرثي عمرو بن مسعود وخالدَ بن نَضْلَةَ وكان النعمان قتلهما، ويروى بِخَيْرِ بَني أَسَد على الإِفراد، قال: وهو أَجود؛ قال: ومثل هذا البيت في التثنية قول الفرزدق:
وقد ماتَ خَيْرَاهُمْ فلم يُخْزَ رَهْطُهُ،
عَشِيَّةَ بانَا، رَهْطُ كَعْبٍ وحاتم
والخَيْرِيُّ معرَّب.

##### Türkçe

**الخَيْرُ**: şerrin zıddı; cem‘i **خُيور**’dur; **النمر ابن تولب** dedi ki:
ولاقَيْتُ الخُيُورَ، وأَخْطَأَتْني
خُطوبٌ جَمَّةٌ، وعَلَوْتُ قِرْني

Ondan şöyle dersin: **خِرْتَ** ey adam, artık sen **خائِرٌ**’sin; ve Allah senin için **خارَ**; şair dedi ki:
فما كِنانَةُ في خَيْرٍ بِخَائِرَةٍ،
ولا كِنانَةُ في شَرٍّ بَِأَشْرارِ

Ve o senden **خَيْرٌ** ve **أَخْيَرُ**’dir. Ve O’nun, azze ve celle, sözü: **تَجِدُوه عند اللهِ هو خَيْراً**; yani onu dünya metaından sizin için daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve falanca, iki kadından **الخَيْرَةُ**’dir; ve o **الخَيْرَةُ** ve **الخِيَرَةُ** ve **الخُوْرَى** ve **الخِيرى**’dır.

Ve onu, arkadaşına karşı **خَيْراً** ve **خِيَرَةً** olarak **خارَهُ** ve onu **خَيَّرَهُ**: onu üstün kıldı; ve bir adam **خَيْرٌ** ve **خَيِّرٌ**dür, şeddeli ve hafif; ve bir kadın **خَيْرَةٌ** ve **خَيِّرَةٌ**dir; cem‘i **أَخْيارٌ** ve **خِيَارٌ**dur. Ve Allah Teâlâ dedi: **أُولئك لهم الخَيْراتُ**; **خَيْرَةٍ**’nin cem‘idir; ve o, her şeyden faziletli olandır. Ve Allah Teâlâ dedi: **فيهن خَيْرَاتٌ حِسَان**; **الأَخفش** dedi: onunla vasfedildiği içindir; ve denildi ki: falan **خَيْرٌ**dür; sıfatlara benzedi de müennes için ona **الهاء**’yı soktular ve onunla **أَفعل**’i kastetmediler; ve **أَبو عبيدة** câhiliye döneminden **بني عَدِيّ تَيْمِ تَمِيمٍ**’den bir adam için şu beyti okudu:
ولقد طَعَنْتُ مَجامِعَ الرَّبَلاَتِ،
رَبَلاَتِ هِنْدٍ خَيْرَةِ المَلَكاتِ

Eğer üstünlük manasını istersen: falanca **خَيْرُ الناسِ** dersin ve **خَيْرَةُ** demezsin; ve falan **خَيْرُ الناس** dersin ve **أَخْيَرُ** demezsin; tesniye edilmez ve cem‘ yapılmaz, çünkü **أَفعل** manasındadır. **أَبو إسحق**, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **فيهنّ خَيرات حِسان** dedi: mana, onların ahlâkça **خيرات** ve yaratılışça **حسان** olmalarıdır; dedi: ve **الياء**’nın şeddelenmesiyle de okunmuştur. **الليث** dedi: bir adam **خَيِّر** ve bir kadın **خَيِّرَةٌ**, salâhında faziletli; ve bir kadın **خَيْرَةٌ**, güzelliğinde ve nişanında; böylece **الخَيِّرة** ile **الخَيْرَةِ** arasında ayırım yaptı ve âyetle delil getirdi; **أَبو منصور** dedi: dil ehli yanında **الخَيِّرَة** ile **الخَيْرَة** arasında fark yoktur; ve dedi: “o, kadınların **خَيْرَة**’si ve kadınların **شَرَّةُ**’sidir” denir; ve **أَبو عبيدة**’nin okuduğu ile istişhâd etti:
ربلات هند خيرة الربلات

**خالد بن جَنَبَةَ** dedi: kadınlardan **الخَيْرَةُ**, nesepte kerîm, hasepte şerîf, yüzü güzel, huyu güzel, malı çok olan; doğurduğunda da soylu çocuk doğuran. Ve hadisteki sözü: **خَيْرُ الناس خَيْرُهم لنفسه**; manası: insanlarla güzel geçinirse onlar da onunla güzel geçinir; onlara iyilik ederse onlar da ona benzeriyle karşılık verirler. Ve başka bir hadiste: **خَيْرُكم خَيْرُكم لأَهله**; bu, sıla-i rahme işaret ve ona teşviktir.

**ابن سيده**: **الخِيارُ** tek, iki ve cem‘ için; müzekker ve müennes için olabilir. Ve **الخِيارُ**: **الاخْتَِيارِ**’dan isimdir. Ve onunla **خايَرَهُ** da yaptı, sonra onu **خَيْراً** olarak **فَخَارَهُ**: ondan daha hayırlı oldu; ve “onu ne kadar **أَخْيَرَه** ve ne kadar **خَيْرَه**”; sonuncusu nadirdir. Ve denir: “onu ne kadar **أَخْيَرَه** ve **خَيْرَه** ve ne kadar **أَشَرَّه** ve **شرَّه**”; ve bu ondan **خَيْرٌ**dür ve ondan **أَخْيَرُ**dür. **ابن بُزُرج**: “onlar **الأَشَرُّونَ** ve **الأَخْيَرونَ**” dediler; **الشَّرَارَة** ve **الخَيَارَة**’den; ve o, **الخَيَارَة** ve **الشَّرَارَة**’de senden **أَخْير** ve senden **أَشر**’dir; **الأَلف**’in isbâtıyla.

Ve **الخَيْر** ve **الشَّرِّ** hakkında dediler: o senden **خَيْرٌ** ve senden **شَرٌّ**dür; ve senden **شُرَيْرٌ** ve senden **خُيَيْرٌ**dür; ve o, ehlinin **شُرَيْرُ**’i ve ehlinin **خُيَيْرُ**’idir. Ve **خارَ خَيْراً**: hayır sahibi oldu; ve **إِنَّكَ ما وخَيْراً** yani sen hayır ile berabersin; manası: hayra erişeceksin; ve bu bir meseldir. Ve O’nun, azze ve celle, sözü: **فكاتبوهم إِن علمتم فيهم خيراً**; manası: onlarda, ödeyeceklerini kazandıklarını bilirseniz. Ve O’nun sözü: **إِن ترك خيراً**; yani mal. Ve dediler: **لَعَمْرُ أَبيك الخيرِ** yani daha üstün olan, yahut hayır sahibi olan. **ابن الأَعرابي** rivayet etti: **لعمر أَبيك الخيرُ**; **الخير**’in merfû‘u, **العَمْرِ**’a sıfat olarak; dedi: doğru olan cer’dir; ve şerde de böyle gelmiştir. Ve **خار الشيءَ** ve **اختاره**: onu seçti; **أَبو زبيد الطائي** dedi:إِنَّ الكِرامَ، على ما كانَ منْ خُلُقٍ،
رَهْطُ امْرِئ، خارَه للدِّينِ مُخْتارُ

Ve dedi: **خاره مختار**; çünkü **خار** “**اختار**”ın kuvvetindedir. Ve **الفرزدق** dedi:
ومِنَّا الذي اخْتِيرَ الرِّجالَ سَماحَةً
وجُوداً، إِذا هَبَّ الرياحُ الزَّعازِعُ

Muradı: “erkeklerden”; çünkü **اختار** “iki mef‘ûle geçişen”dendir; cer harfini hazf ile; dersin: **اخترته من الرجال** ve **اخترته الرجالَ**. Ve aziz tenzilde: **واختار موسى قومَه سبعين رجلاً لميقاتنا**; bu muttarid değildir. **الفراء** dedi: tefsir, “onlardan yetmiş adam seçti”dir; ancak “**من**”i attığında fiilin onların üzerine vâki olmasını câiz gördüler; çünkü bu, “bunlar kavmin hayırlısıdır” ve “kavimden hayırlısıdır” sözünden alınmıştır; **من** yerinde izâfet câiz olup mana değişmeyince, “**اخْتَرْتُكم رَجُلاً**” ve “**اخترت منكم رجلاً**” demeyi câiz gördüler; ve şu beyti okudu:
تَحْتَ التي اختار له اللهُ الشجرْ

Yani: Allah onun için ağaçtan seçti. **أَبو العباس** dedi: bu ancak şu sebeple câiz oldu: **الاختيار** teb‘îzi gösterir; bu yüzden **من** hazfedildi. Bir a‘râbî dedi: **خَلَفٍ الأَحْمَرِ**’e, **أَبي زيد**’in huzurunda dedim: **ما خَيْرَ اللَّبَنَ**
(* “**ما خير اللبن إلخ**” sözü: yani **الراء** ve **النون**’un nasbıyla; o bir taaccübdür, **القاموس**’ta olduğu gibi.)
hastaya? **خلف** ona dedi: “Ne güzel bir kelime; keşke onu insanlara işittirmekle kirletmeseydin”; ve o cimri idi. Bunun üzerine **أَبو زيد** arkadaşlarına döndü ve onlara dedi: “**خلف الأَحمر** gelince hepiniz birden deyin: **ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض؟**” Bunu, onun gelişi sırasında yaptılar; o da bunun **أَبي زيد**’in işi olduğunu anladı. Ve hadiste: **رأَيت الجنة والنار فلم أَر مثلَ الخَيْرِ والشَّرِّ**; **شمر** dedi: manası, Allah daha iyi bilir, “hayır ve şer gibi bir şey görmedim”; ikisi arasında ayırt etmez de cenneti istemede ve ateşten kaçmada mübalağa etmez. **الأَصمعي**: seferden gelen için bir meselde şöyle denir: **خَيْرَ ما رُدَّ في أَهل ومال**; dedi: yani Allah, senin gelişini, gaibin döndüğü en hayırlı şey kılsın. **أَبو عبيد** dedi: nikâhta dualarından: **على يَدَي الخَيْرِ واليُمْنِ**; dedi: bu sözü, **عُبَيْدِ بن عُمَيْرٍ الليثي**’den, **أَبي ذر** hadisi içinde rivayet ettik: kardeşi **أُنَيْساً**, bir adamla, kendisine ait bir **صِرْمَةٍ** ve onun benzeri hakkında **نافَرَ** etti; sonra **أُنَيْسٌ** **فَخُيِّرَ** edildi de **الصرمة**’yi aldı; **خُيِّرَ**’in manası: **نُفِّرَ** edildi; **ابن الأَثير** dedi: yani üstün kılındı ve galip getirildi. Denir: **نافَرْتُه فَنَفَرْتُه** yani onu yendim; ve **خايَرْتُه فَخِرْتُه** yani onu yendim; ve **فاخَرْتُه فَفَخَرْتُه** aynı manadadır; ve **ناجَبْتُه**; **الأَعشى** dedi:
واعْتَرَفَ المَنْفُورُ للنافِرِ

Ve O’nun, azze ve celle, sözü: **وَرَبُّكَ يَخْلُق ما يشاء ويَخْتارُ ما كان لهم الخِيَرَةُ**; **الزجاج** dedi: mana: Rabbin dilediğini yaratır ve Rabbin seçer; ve onların **الخيرة**’si yoktur; ve **ما كانت لهم الخيرة** yani Allah’a karşı seçme hakları yoktur; dedi: ve **ما**’nın **الذي** manasında olması da câizdir; o zaman mana: “içinde onların **الخيرة**’si olan şeyi seçer”; o da onları kendisiyle mükellef kıldığı şeydir; yani onları ibadetine çağırdığı şeyde, içinde onların **الخِيَرَةُ**’si olanı seçer. Ve **اخْتَرْتُ فلاناً على فلان**: **على** ile geçişli kılındı; çünkü **فَضَّلْتُ** manasındadır; ve **قَيْسِ بن ذريحٍ**’in sözü:
لَعَمْرِي لَمَنْ أَمْسَى وأَنتِ ضَجِيعُه،
من الناسِ، ما اخْتِيرَتْ عليه المَضاجِعُ

Manası: “onun yatağına karşı yataklar seçilmedi”; ve denildi ki: “onun dışında seçilmedi.” Ve **مختار**’ın tasğîri **مُخَيِّر**’dir; ondan **التاء** hazfedildi, çünkü o ziyadedir; sonra **الياء**’dan bedel kılındı; çünkü büyütme halinde ondan bedel kılınmıştı.

Ve onu iki şey arasında **خَيَّرْتُه** yani seçimi (**الخِيارَ**) ona havale ettim. Ve hadiste: **تَخَيَّرُوا لنُطَفِكُمْ**; yani nikâhların daha hayırlısını, daha temizini, pislik ve fucûrdan daha uzak olanını isteyin. Ve **عامر بن الطُّفَيْلِ** hadîsinde: onun “üçte **خَيَّر** edildiği”; yani onlardan birini seçmesi kendisine verildi; dedi: ve bu, **الخاء**’ın fethi iledir. Ve **بَرِيرة** hadîsinde: onun kocası hakkında **خُيِّرَتْ** edildiği; damme ile. Ama “**خَيَّرَ بين دور الأَنصار**” sözüne gelince: bazılarını bazılarına üstün kıldı demektir.

Ve **تَخَيَّر الشيءَ**: onu seçti; isim **الخِيرَة** ve **الخِيَرَة**’dir, **العنبة** gibi; sonuncusu daha bilinir; ve o, “Allah Teâlâ onu seçti” sözünden isimdir. Ve hadiste: Muhammed, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’ın mahlûkatından **خِيَرَةُ الله**’ıdır ve Allah’ın mahlûkatından **خِيَرَةُ الله**’ıdır; ve **الخِيَرَة**: bunun ismidir. Ve denir: bu (müzekker) ve bu (müennes) ve bunlar: benim **خِيرَتي**’mdir; ve o, onun üzerine seçtiği şeydir. **الليث** dedi: **الخِيرةُ**, hafif, **اخْتارَ**’ın masdarıdır: **خِيرة**; **ارْتابَ رِيبَةً** gibi; dedi: ve her masdar ki **أَفعل** için olur, onun isim-masdarı **فَعَال** olur; **أَفاق يُفِيقُ فَوَاقاً** gibi; ve **أَصابل يُصيب صَوَاباً**; ve **أَجاب يُجيب جَواباً**; isim masdar yerine ikame edildi; ve aynı şekilde **عَذَّبَ عَذاباً**. **أَبو منصور** dedi: kurrâ, **أَن تكون لهم الخِيَرَةُ**’yi **الياء**’ın fethiyle okudu; ve benzeri: **سَبْيٌ طِيَبَةٌ**; **الزجاج** dedi: **الخِيَرَة** “**التخيير**”dir. Ve dersin: **إِياك والطِّيَرَةَ**; ve **سَبْيٌ طِيَبَةٌ**. **الفراء** Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: **وربك يخلق ما يشاء ويختار ما كان لهم الخِيَرَةُ**; yani onların Allah’a karşı seçme hakları yoktur. Denir: **الخِيرَةُ** ve **الخِيَرَةُ**: bunların ikisi de, bir adamdan yahut bir hayvandan seçtiğin, şu üçünden birine uygun olan şey içindir
(* “**يصلح إحدى إلخ**”: asılda böyle; onda düşme yoksa, üçüncüsü “**لفظ ما تختاره**” olmalıdır.)
bu üçünden.

Ve **الاختيار**: seçip ayırmadır; ve aynı şekilde **التَّخَيُّرُ**.

Ve senin için bu develerin ve koyunların **خِيرَةُ**’si ve **خِيارُ**’ı vardır; bunda tek ile cem‘ eşittir. Ve denildi ki: insanlardan, maldan ve başkasından **الخيار**: parlak/temiz olanlardır. Ve **جمل خِيَار** ve **ناقة خيار**: kerîme, seçkin; ve merfû‘ hadiste geldi: **أَعطوه جملاً رَباعِياً خِيَاراً**; **جمل خيار** ve **ناقة خيار** yani seçilmiş (müzekker) ve seçilmiş (müennes). **ابن الأَعرابي**: develerinin **خِيرَةَ**’sini ve develerinin **خُورَةَ**’sini boğazladı; ve sen **بالخِيارِ** ile **بالمُخْتارِ** bakımından eşitsin; yani dilediğini seç.

Ve **الاسْتِخارَةُ**: bir şeyde **الخِيرَة**’yi talep etmektir; ve o, ondan **استفعال** veznidir. Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, bize her şeyde istihâreyi öğretirdi. Ve “Allah senin için **خارَ**” yani sana senin için daha hayırlı olanı verdi; ve **الخِيْرَةُ**, **الياء** sâkin olarak: bunun ismidir; ve ondan istihâre duası: “Allah’ım, benim için **خِرْ**” yani benim için iki işin daha salih olanını seç ve onda bana **الخِيْرَة**’yi kıl. Ve **استخار اللهَ**: ondan **الخِيَرَةَ**’yi istedi. Ve “bunda senin için **خار**” yani onda senin için **الخِيَرَة**’yi kıldı; ve **الخِيْرَةُ**, “Allah bu işte senin için **خار**” sözünün ismidir. Ve **الاختيار**: seçip ayırmadır; ve aynı şekilde **التَّخَيُّرُ**. Ve denir: **اسْتَخِرِِ الله يَخِرْ لك**; ve Allah, kul için **يَخِير** eder, onu **اسْتَخارَهُ** edince.

Ve **الخِيرُ**, kesre ile: keremdir. Ve **الخِيرُ**: şereftir; **ابن الأَعرابي**’den. Ve **الخِيرُ**: heyettir. Ve **الخِيرُ**: asıldır; **اللحياني**’den. Ve falan, insanlardan **خَيْرِيَّ**’dir; yani benim seçkinim. Ve **اسْتَخَارَ المنزلَ**: onu temizledi; **الكميت** dedi:
ولَنْ يَسْتَخِيرَ رُسُومَ الدِّيار،
بِعَوْلَتِهِ، ذُو الصِّبَا المُعْوِلُ

Ve **استخارَ الرجلَ**: onu yumuşatmaya çalıştı ve ona çağırdı; **خالد بن زهير الهذلي** dedi:
لَعَلَّك، إِمَّا أُمُّ عَمْرٍو تَبَدَّلَتْ
سِواكَ خَلِيلاً، شاتِمي تَسْتَخِيرُها

**السكري** dedi: yani bana sövmenle onu yumuşatmaya çalışırsın. **الأَزهري**: **اسْتَخَرْتُ فلاناً** yani onu yumuşatmaya çalıştım da o bana **خار** etmedi; yani yumuşamadı; bunun aslı şudur: avcı, ceylanın yahut ineğin yavrusunun bulunduğunu sandığı yere gelir de ceylanın böğürmesi gibi **خُوار** eder; anne işitir; eğer onun yavrusu varsa, sesin yavrusunun sesi olduğunu sanır da sesi takip eder; avcı o vakit onun yavrusu olduğunu bilir ve yerini arar; böylece “onu **اسْتَخَارَها** etti” denir; yani onun böğürmesi için **خار** etti; sonra her yumuşatma isteyene **اسْتَخَارَ** denildi; ve **ابن سيده** “onun gözü (aslî harfi) vavdır” dediği için, **خور** maddesinde geçti. Ve hadiste: **البَيِّعانِ بالخِيارِ ما لم يَتَفَرَّقَا**; **الخيارُ**: **الاختيار**’dan isimdir; ve o, iki işin hayırlısını istemektir: ya satışı yürütmek ya da bozmak; ve o üç kısımdır: **خيار المجلس** ve **خيار الشرط** ve **خيار النقيصة**. **خيار المجلس**’e gelince, aslı şu sözüdür: “**البيِّعان بالخيار ما لم يتفرّقا**” “**إِلاَّ بَيْعَ الخِيارِ**” yani içinde **الخيار** şart koşulmuş bir satış hariç; o zaman ayrılmakla bağlayıcı olmaz; ve denildi ki: manası, içinde **خيار المجلس**’in nefyinin şart koşulduğu bir satış hariçtir; bir kavme göre kendi kendine bağlayıcı olur. **خيار الشرط**’a gelince, **الشافعي**’ye göre müddeti üç günü aşmaz; başlangıcı ya akit anından ya da ayrılma anındandır. **خيار النقيصة**’a gelince: satılanda reddi gerektiren bir ayıp ortaya çıkması; yahut satıcının onda, onda bulunmayan bir şartı üstlenmesi ve benzeri. Ve **اسْتَخار الضَّبُعَ واليَرْبُوعَ**: **النافقاء** yerinde bir tahta yaptı da **القاصِعاء**’dan çıktı. **أَبو منصور** dedi: **الليث**’in, sırtlan ve jerboa için **الاستخارة**’yi kılması bâtıldır.

Ve **الخِيارُ**: **القِثَّاءَ**’a benzeyen bir bitkidir; ve denildi ki o **القثاء**’dır; Arapça değildir. Ve **خِيار شَنْبَر**: **الخَرُّوبِ**’dan bir türdür; ağacı, büyük şeftali ağaçları gibidir. Ve **بنو الخيار**: bir kabiledir. Şairin sözüne gelince:
أَلا بَكَرَ النَّاعِي بِخَيْرَيْ بَنِي أَسَدْ:
بِعَمْرِو بن مَسعودٍ، وبالسَّيِّدِ الصَّمَدْ

Onu ancak tesniye etti; çünkü **خَيِّرَيْ**’i kastetti de onu hafifletti; **مَيّتٍ** ve **مَيْتٍ**, **هَيِّنٍ** ve **هَيْنٍ** gibi. **ابن بري** dedi: bu şiir, **سَبْرَةَ بن عمرو الأَسدي**’nindir; **عمرو بن مسعود** ve **خالدَ بن نَضْلَةَ** için mersiye söyler; **النعمان** onları öldürmüştü. Ve **بِخَيْرِ بَني أَسَد** tekil olarak da rivayet edilir; dedi: ve o daha iyidir. Dedi: bu beytin tesniyede benzeri **الفرزدق**’ın sözü:
وقد ماتَ خَيْرَاهُمْ فلم يُخْزَ رَهْطُهُ،
عَشِيَّةَ بانَا، رَهْطُ كَعْبٍ وحاتم

Ve **الخَيْرِيُّ** mu‘arrebdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ي ر * * الخَيْرُ * ضد الشر وبابه باع تقول منه * خِرْتَ * يا رجل فأنت * خَائِرٌ * و * خَارَ * الله لك وقوله تعالى ﴿إن ترك خيرا﴾ أي مالا و * الخِيَارُ * بالكسر خلاف الأشرار وهو أيضا الاسم من الاختيار وهو أ ضا القثاء وليس بعربي ورجل * خَيِّرٌ * و * خَيْرٌ * مثل هيِّن وهيْن وكذا امرأة * خَيِّرةٌ * و * خَيْرٌ * قال الله تعالى ﴿أولئك لهم الخيرات﴾ جمع خيْرة وهي الفاضلة من كل شيء وقال ﴿فيهن خيرات حسان﴾ قال الأخفش لما وُصف به فقيل فلان خير أشبه الضفات فأَدخلوا فيه الهاء للمؤنث ولم يريدوا به أفعل فإن أردت معنى التفضيل قلت فلانة خير الناس ولا تقل خيرة ولا أخير ولا يُثنى ولا يُجمع لأنه في معنى أفعل وأما قول الشاعر % ألا بكر الناعي بخيري بني أسد % فإنما ثناه لأنه أراد خيري بالتشديد فخفّفه مثل ميّت وميْت وهيّن وهيْن و * الخِيرُ * بالكسر الكرم و * الخِيَرةُ * بوزن الالمييرة الاسم من قولك * خَارَ * الله لك في الأمر أي اختار و * الخِيَرَةُ * بوزن العنبة الاسم من قولك * اخْتارَ * الله تعالى يقال محمد * خِيَرَةُ * الله من خلقه وخيرة الله أيضا بالتسكين و * الاخْتِيَارُ * الاصطفاء وكذا * التَّخَيُّر * وتصغير * مُخْتَارٍ مُخَيِّرٍ * كمغير و * الاسْتِخارةُ * طلب الخيرة يقال * اسْتَخِر * الله يخر لك و * خَيَّرَهُ * بين الشيئين أي فوّض إليه الخيار

##### Türkçe

* خ ي ر * * **الخَيْرُ** * şerrin zıddıdır; babı **باع**’dır. Ondan “**خِرْتَ**” dersin, ey adam; sen **خَائِرٌ**’sın. Ve “**خَارَ** الله لك” (Allah senin için seçti). Yüce Allah’ın sözü: ﴿إن ترك خيرا﴾ yani mal. Ve **الخِيَارُ** (kesre ile) **الأشرار**’ın hilâfıdır; o, ayrıca **الاختيار**’dan isimdir; o da **القثاء**’dır ve Arapça değildir. Ve adam **خَيِّرٌ** ve **خَيْرٌ**; **هيِّن** ve **هيْن** gibi. Keza kadın **خَيِّرةٌ** ve **خَيْرٌ**. Allah تعالى dedi: ﴿أولئك لهم الخيرات﴾; **خيْرة**’nin cem‘idir; o, her şeyin faziletlisi olandır. Ve dedi: ﴿فيهن خيرات حسان﴾. **الأخفش** dedi: Onunla vasfedilince “falanca **خير**” denildi; **الضفات**’a benzetti; böylece müennes için ona **الهاء**’yı soktular ve onunla **أفعل**’i murat etmediler. Eğer tafdîl manasını murat edersen “falanca kadın insanların **خير**’idir” dersin; **خيرة** deme, **أخير** deme; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü **أفعل** manasındadır. Amma şairin sözü:
% ألا بكر الناعي بخيري بني أسد %
Ancak onu tesniye etti; çünkü **خيري**’yi teşdîd ile murat etti de onu hafifletti; **ميّت** ve **ميْت** ve **هيّن** ve **هيْن** gibi. Ve **الخِيرُ** (kesre ile) keremdir. Ve **الخِيَرةُ** (vezni **الالمييرة**) “**خَارَ** الله لك في الأمر” sözünden isimdir; yani seçti. Ve **الخِيَرَةُ** (vezni **العنبة**) “**اخْتارَ** الله تعالى” sözünden isimdir. Denilir: Muhammed, yaratıklarından Allah’ın **خِيَرَةُ**’sidir; ve Allah’ın **خيرة**’si de sükûn ile. Ve **الاخْتِيَارُ** seçip ayırmadır; keza **التَّخَيُّر**. Ve **مُخْتَارٍ**’ın tasğîri **مُخَيِّرٍ**’dir; **مغير** gibi. Ve **الاسْتِخارةُ** hayrı talep etmektir; “**اسْتَخِر** الله يخر لك” denilir. Ve “**خَيَّرَهُ** بين الشيئين” yani iki şey arasında ona seçimi tevdi etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخير، م، أي معروف، وهو ضد الشر، كما في الصحاح، هكذا في سائر النسخ، ويوجد في بعض منها: الخير: ما يرغب فيه الكل كالعقل والعدل مثلا، وهي عبارة الراغب في المفردات، ونصها كالعقل مثلا والعدل والفضل والشيء النافع. ونقله المصنف في البصائر.
 ج خيور، وهو مقيس مشهور. وقال النمر بن تولب:
  ولا قيت الخيور وأخطأتنـي                      خطوب جمة وعلوت قرني. ويجوز فيه الكسر، كما في بيوت ونظائره، وأغفل المصنف ضبطه لشهرته قاله شيخنا. وزاد في المصباح أنه يجمع أيضا على خيار، بالكسر، كسهم وسهام. قال شيخنا: وهو إن كان مسموعا في البائي العين إلا أنه قليل، كما نبه عليه ابن مالك، كضفان جمع ضيف.

  في المفردات للراغب، والبصائر للمصنف، قيل: الخير ضربان: خير مطلق، وهو ما يكون مرغوبا فيه بكل حال وعند كل أحد، كما وصف صلى الله عليه وسلم به الجنة فقال: لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة  . وخير وشر مقيدان، وهو أن خير الواحد شر لآخر مثل المال الذي ربما كان خيرا لزيد وشرا لعمرو. ولذلك وصفه الله تعالى بالأمرين، فقال في موضع:  إن ترك خيرا  . وقال في موضع آخر:  أيحسبون أن مانمدهم به من مال وبنين. نسارع لهم في الخيرات  . فقوله:  إن ترك خيرا  . أي مالا. وقال بعض العلماء: إنما سمي المال هنا خيرا تنبيها على معنى لطيف وهو أن المال يحسن الوصية به ما كان مجموعا من وجه محمود، وعلى ذلك قوله تعالى:  وما تفعلوا من خير يعلمه الله  . وقوله تعالى:  فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا  . قيل: عنى مالا من جهتهم، قيل: إن علمتم أنلا عتقهم يعود عليكم وعليهم بنع. وقوله تعالى  لا يسأم الإنسان من دعاء الخير  . أي لا يفتر من طلب المال وما يصلح دنياه. وقال بعض العلماء: لا يقال للمال خير حتى يكون كثيرا، ومن مكان طيب. كما روى أن عليا رضي الله عنه دخل على مولى له، فقال: ألا أوصي يا أمير المؤمينن، قال لا، لأن الله تعالى قال  إن ترك خيرا  . وليس لك مال كثير. وعلى هذا أيضا قوله:  وإنه لحب الخير لشديد  . قوله تعالى:  إني أحببت حب الخير عن ذكر ربي  أي آثرت والعرب تسمي الخيل الخير، لما فيهما من الخير. الخير: الرجل الكثير الخير، كالخير، ككيس، يقال: رجل خير وخسر، ومخفف ومشدد، وهي بهاء، امرأة خيرة وخيرة، ج أخيار وخيار، الأخير بالكسر، كضيف وأضياف. وقال:  فيهن خيرات حسان  قال الزجاج: المعنى أنهن خيرات الأخلاق حسان الخلق، قال وقرئ بالتشديد، قيل: المخففة في الجمال والميسم، والمشددة في الدين والصلاح، كما قاله الزجاج، وهو قول الليث، ونصه: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها. ففرق بين الخيرة والخيرة، واحتج بالآية. قال أبو منصور. ولا فرق بين الخيرة والخيرة عند أهل اللغة. وقال: يقال: هي خيرة النساء وشرة النساء، واستشهد بما أنشده أبو عبيدة: رلبلات هند خيرة الربلات. وقال خالد بن جنبة: الخيرة من النساء: الكريمة النسب، الشريفة الحسب، الحسنىة الوجه، السنة الخلق، الكثيرة المال، التي إذا ولدت أنجبت. ومنصور بن خير المالقي: أحد القراء المشهورين. الحافظ أبو بكر محمد بن خير الإشبيلي، مع ابن بشكوال في الزمان. يقال فيه الأموي أيضا، بفتح الهمزة، منسوب إلى أمة جبل بالمغرب، وهو خال أبي القاسم السهيلي. وسعد الخير الأنصاري، وبنته فاطمة حدثت عن فاطمة الجوزدانية. وسعد الخير بن سهل الخوارزمي، محدثون. الخير، بالكسر: الكرم. الخير: الشرف، عن ابن الأعرابي، الخير: الأصل عن اللحياني. يقال: هو كريم. الخير، وهو الخيم، وهو الطبيعة، والخير: الهيئة، عنه أيضا. وإبراهيم الخير، ككيس، محدث، وهو إبراهيم بن محمود بن سالم البغدادي، والخير لقب أبيه. وخار الرجل يخير خيرا: صار ذا خير. وخار الرجل على

  غيره. وفي الأمهات اللغوية: على صاحبه، خيرا خيرة، بكسر فسكون، وخيرا، بكسر ففتح، وخيرة بزيادة الهاء: فضله على غيره، كما في بعض النسخ، كخيره تخييرا. خار الشيء:انتقاه واصطفاه، قال أبو زبيد الطائي.ره. وفي الأمهات اللغوية: على صاحبه، خيرا خيرة، بكسر فسكون، وخيرا، بكسر ففتح، وخيرة بزيادة الهاء: فضله على غيره، كما في بعض النسخ، كخيره تخييرا. خار الشيء:انتقاه واصطفاه، قال أبو زبيد الطائي.

  إن الكرام على ما كان من خلق                      رهط امرئ خاره للدين مختار. وقال: خاره مختار، لأن خار في قوة: اختار، كتخيره واختاره. وفي الحديث  تخيروا لنطفكم  أي اطلبوا ما هو خير المناكح وأزكاها، وأبعد من الفحش والفجور.
 قال الفرزدق:
  ومنا الذي اختير الرجال سماحةوجودا إذا هب الرياح الزعازع. أراد من الرجال، لأن اختار مما يتعدى إلى مفعولين بحذف حرف الجر. تقول: اخترته الرجال واخترته منهم. وفي الكتاب العزيز:  واختار موسى قومه سبعين رجلا  . أي من قومه. وإنما استجيز وقوع الفعل عليهم إذا طرحت من من الأختيار، لأنه مأخوذ من قولك: هؤلاء خير القوم وخير من القوم، فلما جازت الإضافة مكان من، ولم يتغير المعنى، استجازوا أن يقولوا: اخترتكم رجلا واخترت منكم رجلا. وأنشد:
  تحت التي اختار له الله الشجر. يريد اختار الله له من الشجر. وقال أبو العباس: إنما جاز هذا لأن الاختيار يدل على التبعيض، ولذلك حذفت من. اخترته عليهم، عدي بعلى لأنه في معنى فضلته. وقال قيس ابن ذريح:
  لعملاري لمن أمسى وأنت ضجيبعهمن الناس ما اختيرت عليه المضاجع.

  معناه: ما اختيرت على مضجعه المضاجع، وقيل: ما ختيرت دونه. والاسم من قولك: اختاره الله تعالى الخيرة، بالكسر، والخيرة، كعنبة، والأخيرة أعرف. وفي الحديث  محمد صلى الله عليه وسلم خيرته من خلقه  وخيرته، ويقال: هذا وهذه وهؤلاء خيرتي، وهو ما يختاره عليه. وقال الليث: الخيرة. خفيفة مصدر اختار خيرة، مثل ارتاب ريبة. قال: وكل مصدر يكون لأفعل فاسم مصدره فعال مثل أفاق يفيق فواقا، وأصاب يصيب صوابا، وأجاب جوابا، أقام الاسم مقام المصدر. قال أبو منصور: وقرأ القراء  أن يكون لهم الخيرة بفتح الياء، ومثله سبي طيبة. وقال الزجاج:  ما كان لهم الخيرة  . أي ليس لهم أن يختاروا على الله. ومثله قول الفراء. يقال: الخيرة والخبيرة، كل ذلك لما يختاره من رجل أو بهيمة. وخار الله لك في الأمر: جعل لك ما فيه الخير. وفي بعض الأصول: الخيرة والخيرة بسكون الياء الاسم من ذلك. وه أخير منك، كخير، عن شمر. وإذا أردت معنى التفضيل قلت: فلان خيرة الناس، بالهاء، وفلانة خيرهم بتركها، كذا في سائر أصول القاموس، ولا أدري كيف ذلك. والذي في الصحاح خلاف ذلك، ونصه: فإن أردت معنى التفضيل قلت: فلانة خير الناس. ولم تقل خيرة. وفلان خير الناس ولم تقل أخير، لا يثني ولا يجمع، لأنه في معنى أفعل، وهكذا أورده الزمخشري مفصلا في مواضع من الكشاف، وهو من المصنف عجيب. وقد نبه على ذلك شيخنا في شرحه، وأعجب منه أن المصنف نقل عبارة الجوهري بنصها في بصائر ذوي التمييز، وذهب إلى ما ذهب إليه الأئمة، فليتفطن لذلك. أو فلانة الخيرة من المرأتين، كذا في المحكم، وهي الخيرة، بفتح فسكون. والخيرة: الفاضلة من كل شيء جمعها الخيرات. وقال الأخفش إنه لما وصف به وقيل فلان خير، أشبه الصفات فأدخلوا فيه الهاء للمؤنث ولم يريدوا به أفعل. وأنشد أبو عبيدة لرجل من بني عدي تيم تميم جاهلي:
  ولقد طعنت مجامع الربلات                      ربلات هند خيرة الملكات.

  والخيرة. بكسر فسكون، والخيري، كضيزى، والخورى، كطوبي، ورجل خيري وخوري وخيرى كحيري وطوبى وضيزى ولو وزن الأول بسكرى كان أحسن: كثير الخير، كالخير والخير. وخايره في الخط مخايرة: غلبه. وتخايرا في الخط وغيره إلى حكم فخاره، كان خيرا منه، كفاخره ففخره، وناجبه فنجبه. والخيار، بالكس: القثاء، كما قاله الجوهري، وليس بعربي أصيل كما قاله الفناري، وصرح به الجوهري، وقيل: شبه القثاء، وه الأشبه، كما صرح به غير واحد. الخيار: الاسم من الاختيار وهو طلب خير الأمرين، إما إمضاء البيع أو فسخه. وفي الحديث:  البيعان بالخيار مالم يتفرقا  . وهو على ثلاثة أضرب: خيار المجلس، وخيار الشرط، وخيار النقيصة، وتفصيله في كتب الفقه. قولهم: لك خيرة هذه الغنم وخيارها. الواحد والجمع في ذلك سواء، وقيل: الخيار: نضار المال وكذا من الناس وغير ذلك. وأنت بالخيار وبالمخيار، هكذا هو بضم الميم وسكون الخاء وفتح التحتية، والصواب: وبالمختار، أي اختر ما شئت. وخيار: راوي إبراهيم الفقيه النخعي، قال: الذهبي: هو مجهول. خيار بن سلمة أبو زياد تابعي، عداده في أهل الشام، يروي عن عائشة، وعنه خالد بن معدان. قال أبو النجم:
  قد أصبحت أم الخيار تدعي
  علي ذنبا كله لم أصـنـع اسم امرأة معروفة. وعبيد الله بن عدي بن الخيار ابن عدي بن نوفل بن عبد مناف المدني الفقيه، م، أي معروف، عد من الصحابة، وعده العجلي وغيره من ثقات التابعين. وخيار شنبر: شجر، م، أي معروف، وهو ضرب من الخروب شجره مثل كبار شجر الخوخ والجزء الأخير منه معرب، كثير باللإسكندرية ومصر، وله زهر عجيب. وخيربوا: حب صغار كالقاقلة طيب الريح: وخيران: ة بالقدس. منها أحمد ابن عبد الباقي الربعي. وأبو نصر بن طوق، هكذا في سائر أصول القاموس، والصواب أنهما واحد ففي تاريخ الخطيب البغدادي: أبو نصر أحمد بن عبد الباقي بن الحسن بن محمد بن عبد الله بن طوق الربعي الخيراني الموصلي، قدم بغداد سنة 440 وحدث عن نصر بن أحمد المرجي الموصلي، فالصواب أن الواو زائدة، فتأمل. خيران، حصن باليمن. خيران هكذا ذكره ابن الجوان النسابة، ود نوف بن همدان، وقال شيخ الشرف النسابة: هو خيوان، بالواو، فصحف. وخيارة:ة بطبرية، بها قبر شعيب بن متيم النبي عليه السلام. وخيرة، كعنبة: ةبصنعاء اليمن على مرحلة منها، نقله الصغاني، خخيرة: ع من أعمال الجند باليمن. خيرة والد إبراهيم الإشبيلي الشاعر الأديب. خيرة: جد عبد الله بن لب الشاطبي المقريء من شيوخ أبي محمد الدلاصي. وفاته: محمد بن عبد الله بن خيرة أبو الوليد القرطبي، عن أبي بحر بن العاص، وعنه عمر الميانشي، ويقال فيه أيضا خيارة. والخيرة، ككيسة، اسم المدينة المنورة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وهي الفاضلة، سميت لفضلها على سائر المدن. وخير، كميل: قصبة بفارس.

  خيرة، بهاء:جد محمد ابن عبد الرحمن الطبري المحدث عن مقاتل بن حيان، حدث ببغداد في المائة الرابعة. وخيرين، بالكسر:ة من عمل الموصل. قلت: والأشبه أن يكون نسبة أبي نصر بن طوق إليها، وأنه يقال فيها خيرين وخيرات، بالوجهين. وخيرة الأصفر وخيرة المدمدرة: من جبال مككة المشرفة، حرسها الله تعالى سائر بلاد المسلمين، ما أقبل منهما على مر الظهران حل،. قال شمر: قال أعرابي لخلف الأحمر: ما خير اللبن للريض أي بنصب الراء والنون وذلك بمحضر من أبي زيد، قال له خلف: ما أحسنها من كلمة لو لم تدنسها بإسماعها الناس قال: وكان ضنينا. فرجع أبو زيد إلى أصحابه فقال: لهم: إذا أقبل خلف الأحمر فقولوا بأجمعكم: ما خير اللبن للمريض? ففعلوا ذلك عند إقباله، فعلم أنه من فعل أبي زيد. وهو تعجب. واستخار: طلب الخيرة، وهو استفعال نمنه، يقال: استخر الله يخرء لك، والله يخير للعد إذا استخاره. وخيره بين الشيئين: فوض إليه الخيار، ومنه حديثق عامر ابن الطفيل  أنه خير في ثلاث  . أي جعل له أن يختار منها واحدا وهو بفتح الخاء. وفي حديث بريرة  أنها خيرت في زوجها  ، بالضم. وإنك ما وخيرا، أي إنك مع خير، أي ستصيب خيرا، وهو مثل. وبنو الخيار بن مالك: قبيلة، هو الخيار بن مالك بن زيد بن كهلان من همدان وحسين بن أبي بكر الخياري، إلى بيع الخيار، محدث، سمع من سعيد بن البناء، وتأخر إلى سنة 617 وعنه ابن الرباب وآخرون. قال ابن نقطة: صحيح السماع، وابنه علي بن الحسين، سمع من ابن يونس وغيره. وأبو الخيار يثسير أو أسير بن عمرو الكندي، والأخير قول أهل الكوفة. وقال يحيى بن معين: أبو الخيار الذي يروي عن ابن مسعود اسمه يسير بن عمرو، وأدرك النبي صلى الله عليه وسلم، وعاش إلى زمن الحجاج. قال ابن المديني: وأهل البصرة يسمونه أسير بن جابر، روى عنه زرارة بن أوفى وابن سيرين وجماعة، والظاهر أنه يثسير بن عمرو ابن جابر، قاله الذهبي وابن فهد. قلت: وسيأتي للمصنف في ي-س-ر.

  وخير أو عبد خير الحميري، كان اسمه عبد شر، فغيره النبي صلى الله عليه وسلم، فيما قيل، كذا في تاريخ حمص لعبد الصمد بن سعيد. وقرأت في تاريخ حلب لابن العديم ما نصه: وهو من بني طيء، ومن ولده عامر بن هاشم بن مسعود بن عبد الله بن عبد خير، حدث عن محمد بن عثمان بن ذي ظليم عن أبيه عن جده قصة إسلام جده عبد خير، فراجعه. خير بن عبد يزيد الهمداني، هكذا في النسخ، والصواب عبد خير بن يزيد، أدرك الجاهلية، وأسلم في حياة النبي صلى الله عليه وسلم، وروى عن علي، وعنه الشعبي: صحابيون. وأبو خيرة، بالكسر، وفي التبصير بالفتح. قال الخطيب:لا أعلم أحدا سماه. الصنابحي إلى صنابح، قبيلة من مراد. هكذا في سائر أصول القاموس. قال شيخنا: والظاهر أنه وهم أو تصحيف ولذا قال جماعة من شيوخنا: الصذواب أنه الصباحي إلى صباح بن لكيز من عبد القيس، قالوا: قدم على رسول الله صلى الله عليه وسلم في وفد عبد القيس، كما رواه الطبراني وغيره. قال ابن مكولا: ولا أعلم من روى عن النبي صلى الله عليه وسلم من هذه القبيلة غيره. قلت: ورأيته هكذا في معجم الأوسط للطبراني، ومثله في التجريد للذهبي، ولا شك أن المصنف قد صحف. وزادوا أبا خيرة: والد يزيد، له وفادة. استدركه الأشيري على ابن عبد البر. وخيرة بنت أبي حدرد، بفتح الخاء، من الصحابة، وهي أم الدرداء، رضي الله عنها.

  وأبو خيرة عبيد الله، حدث، وهو شيخ لعبد الصمد بن عبد الوارث. وأبو خيرة عبيد الله، حدث، وهو شيخ لعبد الصمد بن عبد الوارث. وأبو خيرة محمد بن حذلم عباد، كذا في النسخ، والصواب محب بن حذلم، كذا هو بخط الذهبي. قال: روى عن موسى بن وردان، وكان من صلحاء مصر. ومحمد بن هشام بن أبي خيرة السدوسي البصري، نزيل مصر، محدث مصنف. روى له أبو داوود والنسائي، مات سنة 151. لكن ضبط الحافظ جده في التقريب كعنبة. وخيرة بنت خفاف، وخيرة بنت عبد الرحمن: روتا، أما بنت خفاف فروى عنها الزبير بن خيت. وأما بنت عبد الرحمن فقالت: بكت الجن على الحسين. وأحمد بن خيرون المصري، كذا في النسخ، والذي عند الذهبي خيرون بن أحمد بن خيرون المصري، وهو الذي يروي عن ابن عبد الحكم ومحمد بن خيرون القيرواني أبو جعفر، مات بعد الثلاثمائة. ومحمد المعافري، قرأ على أبي بكر بن سيف. والحافظ المكثر أبو الفضل أحمد بن الحسن بن خيرون ابن إبراهيم المعدل الباقلاني محدث بغداد ولإمامها، سمع أبا علي بن شاذان وأبا بكر البرقاني وغيرهما، وعنه الحافظ أبو الفضل السلامي وخلق كثير، وهو أحد شيوخ القاضي أبي علي الصدفي شيخ القاضي عياض، توفي ببغداد سنة 488 وأخوه عبد الملك ابن الحسن، سمع البرقاني. أبو السعود مبارك بن خيرون بن عبد الملك بن الحسن بن خيرون روى عنه ابن سكينة، سمع إسماعيل ابن مسعدة، وأبوه له رواية، ذكره ابن نقطة: محدثون. قال شيخنا: واختلفوا في خيرون، هل يصرف كما هو الظاهر، أو يمنع كما يقع في لسان المحدثين لشبهه بالفعل كما قاله المزي أو لإلحاق الواو والنون بالألف والنون. وأبو منصور محمد بن عبد الملك بن الحسن بن خيرون الخيروني الدباس البغدادي من درب نصير، شيخ لابن عساكر، سمع عمه أبا الفضل أحمد بن الحسن بن خيرون، والحافظ أبا بكر الخطيب، وأبا الغنائم بن المأمون، وعنه ابن السمعاني. وفاته عبد الله بن عبد الرحمن بن خيرون القضاعي الأبدي، سمع ابن عبد البر. ومما يستدرك عليه: يقال: هم خيرة بررة، بفتح الخاء والياء، عن الفراء. وقولهم: خرت يا رجل فأنت خائر، قال الشاعر:
  فما كنانة في خير بخـائرة                      ولا كنانة في شر بأشرار. ويقال: هو من خيار الناس. وما أخيره، وما خيره، والأخيرة نادرة. ويقال: ما أخيره وخيره، وأشره وشره. وقال ابن بزرج: قالوا: هم الأخيرون والأشرون من الخيارة والشرارة. وهو أخير منك وأشر منك في الخيارة والشرارة، بإثبات الألف. وقالوا في الخير والشر: وهو خير منك، وشر منك، وشرير منك، وخيير منك، وهو خيير أهله، وشرير أهله. وقالوا: لعمر أبيك الخير، أي الأفضل أو ذي الخير. وروى ابن الأعرابي: لعمر أبيك الخير، برفع الخير على الصفة للعمر. قال والوجه الجر، وكذلك جاء في الشر. وعن الأصمعي: يقال في مثل للقادم من سفر  خير ما رد في أهل ومال  أي جعل الله ما جئت خير ما رجع به الغائب. قال أبو عبيد: ومن دعائهم في النكاح: على يدي الخير واليمن

  وفي حديث أبي ذر  أن أخاه أنيسا نافر رجلا عن صرمة له وعن مثلها، فخير أنيس فأخذ الصرمة  . معنى خير، أي نفر. قال ابن الأثير: أي فضل وغلب. يقال: نافرته فنفرنته أي غلبته. وتصغير مختار مخير، حذفت منه التاء لأنها زائدة، فأبدلت من الياء، لأنها أبدلت منها في حال التكبير. وفي الحديث  خير بين دور الأنصار  ، أي فضل بعضها على بعض. ولك خيرة هذه الإبل وخيارها، الواحد والجمع في ذلك سواء. وجمل خيار، وناقة خيار: كريمة فارهة. وفي الحديث  أعطوه جملا رباعيا خيارا  . أي مختارا. وناقة خيار: مختارة. وقال ابن الأعرابي: نحر خيرة إبله وخورة إبله. وفي حديث الاستخارة  اللهم خر لي  . أي اختر لي أصلح الأمرين. وفلان خيري من الناس، بالكس وتشديد التحتية، أي صفيي. واستخار المنزل: استنظفه. وهذا محل ذكره. واستخاره: استعطفه، هذا محل ذكره. وتخايروا: تحاكموا في أيهم أخير. والأخاير: جمع الجمع، وكذا الخيران وفلان مخيرة، بفتح التحتية، أي فضل وشضرف. وخيرة: أم الحسن البصري. وفي المثل  إن في الشر خيارا  . أي ما يختار. وأبو على الحسين بن صالح بن خيران البغدادي: ورع زاهد. وأبو نصر عبد الملك بن الحسين بن خيران الدلال، سمع أبا بكر بن الإسكاف، وتوفي سنة 472.
 والخيري: نبات، وهو معرب. 	والخيارية: قرية بمصر، وقد دخلتها. ومنها الوجيه عبد الرحمن ابن علي بن موسى بن خضر الخياري الشافعي نزيل المدينة. ومنية خيرون: قرية بمصر بالبحر الصغير. وخير آباد: مدينة كبيرة بالهند. منها شيخنا الإمام المحدث المعمر صنعة الله بن الهداد الحنفي، روى عن الشيخ عبد الله بن سالم البصري وغيره. والخيرة بالكسر: الحالة التي تحصل للمستخير. وقوله تعالى:  ولقد اخترناهم على علم  يصح أن يكون إشارة إلى إيجاده تعالى خيرا، وأن يكون إشارة إلى تقديمهم على غيرهم والمختار قد يقال للفاعل والمفعول. وخطة بني خير بالبصرة معروفة إلى فخذ من اليمن. وبنو خيران بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس: قبيلة باليمن، كذا قاله ابن الجواني النسابة، ومنهم من يقول: هو حيران بالحاء المهملة والموحدة.

##### Türkçe

**الخير** (م): yani her **معروف**; ve o, **الشر**’in zıddıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; diğer nüshaların tamamında da böyledir. Bazılarında ise şu vardır: **الخير**: herkesin arzu ettiği şey; mesela akıl ve adalet gibi; bu, **الراغب**’in **المفردات**’taki ibaresidir; metni: mesela akıl ve adalet ve fazilet ve faydalı şey. Bunu musannif **البصائر**’de nakletti.

Çoğulu **خيوُر**’dur; ve bu, kıyasî, meşhur olandır. **النمر بن تولب** dedi ki:
  Ve **الخيور**’a rastlamadım da beni ıskaladı;                      pek çok belâlar ve boynuzumu yükselttim.
Bunda kesre de caizdir; **بيوت** ve benzerlerinde olduğu gibi. Musannif, şöhreti sebebiyle onun ضبط’ını ihmal etti; bunu şeyhimiz söyledi. **المصباح**’ta da şunu ekledi: ayrıca **خيار** üzerine de cem olunur; kesre ile; **سهم** ve **سهام** gibi. Şeyhimiz dedi ki: bu, her ne kadar **البائي العين**’de işitilmiş ise de, ancak azdır; İbn Mâlik’in dikkat çektiği gibi; **ضفان**’ın **ضيف** cem‘i olması gibi.

**المفردات**’ta **الراغب**’e ve **البصائر**’de musannife göre denildi ki: **الخير** iki kısımdır: mutlak hayır; o da her hâlde ve her bir kimse nezdinde arzu edilen şeydir; nitekim (sallallahu aleyhi ve sellem) cenneti onunla vasfetti ve şöyle dedi: “Ondan sonra ateş olan bir hayırda hayır yoktur; ondan sonra cennet olan bir şerde de şer yoktur.” Ve kayıtlı hayır ve şer; o da birinin hayrının başkası için şer olmasıdır; mesela mal; ki belki Zeyd için hayır, Amr için şer olur. Bunun için Allah Teâlâ onu iki vasıfla niteledi; bir yerde şöyle dedi: **إن ترك خيرا**. Başka bir yerde de şöyle dedi: **أيحسبون أن مانمدهم به من مال وبنين. نسارع لهم في الخيرات**. Şu sözü: **إن ترك خيرا**; yani mal. Bazı âlimler dedi ki: burada mala **خيرا** denilmesi, latif bir mânaya tenbih içindir; o da şudur: mal, ancak övülen bir yoldan toplanmış olduğu zaman onunla vasiyet güzelleşir. Buna göre Allah Teâlâ’nın sözü: **وما تفعلوا من خير يعلمه الله**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا**. Denildi ki: onların tarafından mal kastetti; denildi ki: eğer onların azad edilmesinin size ve onlara fayda ile döneceğini bilirseniz. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **لا يسأم الإنسان من دعاء الخير**; yani mal istemekten ve dünyasını ıslah eden şeyi talep etmekten gevşemez. Bazı âlimler dedi ki: mala **خير** denilmez; ta ki çok olsun ve temiz bir yerden olsun. Rivayet olunduğu üzere Ali (radıyallahu anh) bir kölesinin yanına girdi; o dedi ki: “Ey müminlerin emiri, vasiyet edeyim mi?” Dedi ki: “Hayır; çünkü Allah Teâlâ **إن ترك خيرا** dedi; senin çok malın yok.” Buna göre yine şu sözü: **وإنه لحب الخير لشديد**. Allah Teâlâ’nın sözü: **إني أحببت حب الخير عن ذكر ربي**; yani tercih ettim. Araplar atlara **الخير** der; ikisinde de hayır bulunduğu için. **الخير**: hayrı çok olan adam; **الخير** gibi; **ككيس**; denilir: **رجل خير وخسر**; hafifletilmiş ve şeddeli; ve o, **بهاء**’dır: **امرأة خيرة وخيرة**; çoğulu **أخيار** ve **خيار**; **الأخير** kesre ile; **ضيف** ve **أضياف** gibi. Ve dedi ki: **فيهن خيرات حسان**. **الزجاج** dedi ki: mânâ: onlar ahlâkça hayırlıdırlar, yaratılışça güzeldirler. Dedi ki: şedde ile de okunmuştur. Denildi ki: hafif olan güzellikte ve simada; şeddeli olan dinde ve salâhta; **الزجاج**’ın dediği gibi; ve bu, **الليث**’in sözüdür; metni: **رجل خير وامرأة خيرة**: salâhında faziletli. Ve **امرأة خيرة**: güzelliğinde ve simasında. Böylece **الخيرة** ile **الخيرة** arasında ayırım yaptı ve âyetle delil getirdi. **أبو منصور** dedi ki: dil ehli nezdinde **الخيرة** ile **الخيرة** arasında fark yoktur. Ve dedi ki: denilir: “O, kadınların **خيرة**’sidir ve kadınların **شرة**’sidir.” **أبو عبيدة**’nin inşad ettiğiyle istişhad etti: “**رلبلات هند خيرة الربلات**.” **خالد بن جنبة** dedi ki: kadınlardan **الخيرة**: nesepte kerîme, hasepte şerîfe, yüzde güzel, ahlâkta iyi, malı çok olan; doğurduğu zaman soylu çocuk doğuran. **منصور بن خير المالقي**: meşhur kurrâdan biridir. Hâfız **أبو بكر محمد بن خير الإشبيلي**; zaman bakımından İbn Beşkûvâl ile beraberdir. Ona **الأموي** de denilir; hemzenin fethiyle; Mağrib’de bir dağa nisbetle; o, **أبو القاسم السهيلي**’nin dayısıdır. Ve **سعد الخير الأنصاري**; kızı Fâtıma, **فاطمة الجوزدانية**’den rivayet etti. Ve **سعد الخير بن سهل الخوارزمي**; muhaddislerdir. **الخير** (kesre ile): cömertlik. **الخير**: şeref; İbnü’l-A‘râbî’den. **الخير**: asıl; **اللحياني**’den. Denilir: o kerîmdir. **الخير**—ve o **الخيم**’dir—ve o tabiatdır. **الخير**: hey’et; ondan da. Ve **إبراهيم الخير**; **ككيس**; muhaddistir; o, **إبراهيم بن محمود بن سالم البغدادي**’dir; **الخير** babasının lakabıdır. Ve **خار الرجل يخير خيرا**: hayır sahibi oldu. Ve **خار الرجل على**

  başkası üzerine. **الأمهات اللغوية**’de: sahibinin üzerine; **خيرا خيرة**; kesre sonra sükûn ile; ve **خيرا**; kesre sonra fetha ile; ve **خيرة** hâ’nın ziyadesiyle: onu başkasına üstün kıldı; bazı nüshalarda olduğu gibi; **خيره تخييرا** gibi. **خار الشيء**: onu seçti ve ayıkladı. **أبو زبيد الطائي** dedi:

  “Kerîmler, huydan her ne olursa olsun;                      din için onu seçen bir adamın kavmidir.”
Ve dedi ki: **خاره مختار**; çünkü **خار** “**اختار**” kuvvetindedir; **تخيره** ve **اختاره** gibi. Hadiste: **تخيروا لنطفكم**; yani nikâhların en hayırlısını ve en temizini isteyin; fuhuş ve fücurdan en uzak olanını.

**الفرزدق** dedi:
  “Bizdendir o ki, erkekler onu seçti; cömertlik ve cûd ile; rüzgârlar, şiddetli rüzgârlar estiğinde.”
**من الرجال** kastetti; çünkü **اختار** harf-i cerrin hazfiyle iki mef‘ûle ta‘addî edenlerdendir. Dersin ki: **اخترته الرجال** ve **اخترته منهم**. Kitâb-ı azîzde: **واختار موسى قومه سبعين رجلا**; yani kavminden. Fiilin onların üzerine vâki olması ancak **من**’i **الاختيار**’dan düşürdüğün zaman caiz görüldü; çünkü o, “bunlar kavmin hayırlısıdır” ve “kavimden hayırlıdır” sözünden alınmıştır. **من** yerine izâfet caiz olunca ve mânâ değişmeyince, “sizden bir adam seçtim” ve “sizden bir adam seçtim” demeyi caiz gördüler. Ve şu beyit inşad olundu:
  “Altında, Allah’ın ona ağaçtan seçtiği (şey).”
Allah’ın ona ağaçtan seçtiğini kasteder. **أبو العباس** dedi ki: bu ancak şu sebeple caiz oldu: çünkü **الاختيار** teb‘îzi delâlet eder; bunun için **من** hazfedildi. **اخترته عليهم**: **على** ile ta‘dîye edildi; çünkü “onu üstün tuttum” mânâsındadır. **قيس ابن ذريح** dedi:
  “Elbette ben, akşamlayıp da sen onların yanında yatak arkadaşı iken;                      insanlar içinde, üzerine yatakların seçilmediği kimseyim.”

Manası: döşekler üzerine onun döşeği seçilmiş olan şey; ve denildi: onun dışında seçilmiş olan şey. İsim, senin “Allah Teâlâ onu **الخِيرَةَ** ile seçti” sözündendir; kesre ile; ve **الخِيرَةُ**, **عُنَبَة** gibi; ve **الأَخِيرَةُ** daha bilinir. Hadiste: “Muhammed صلى الله عليه وسلم O’nun yaratıklarından **خِيرَتُهُ**’dur ve **خِيرَتُهُ**” (vardır). Ve denilir: bu (erkek), bu (dişi) ve bunlar **خِيرَتِي**’dir; o, onun üzerine seçtiği şeydir. Leys dedi: **الخِيرَةُ** hafif (şekilde) **اختار**’ın masdarıdır: **خِيرَةً**; **ارتاب**’ın **رِيبَةً** (masdarı) gibi. Dedi: ve her masdar ki **أَفْعَلَ** için olur; onun isim-masdarı **فِعَالٌ**’dır; **أَفَاقَ يَفِيقُ فِوَاقًا** gibi, **أَصَابَ يُصِيبُ صَوَابًا** gibi, **أَجَابَ جَوَابًا**; ismi masdarın yerine ikame etti. Ebû Mansûr dedi: kurrâ “**أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ**”yi **الياء**’ın fethiyle okudular; ve benzeri **سَبِي طَيْبَة**’dir. Zeccâc dedi: “**مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ**”; yani Allah’a karşı seçme hakları yoktur. Ferrâ’nın sözü de böyledir. Denilir: **الخِيرَةُ** ve **الخَبِيرَةُ**; bunların hepsi, bir erkekten veya bir binek hayvandan seçtiği şey içindir. “Allah senin için işte **خَارَ** etti”: içinde hayır olanı senin için kıldı. Bazı nüshalarda: **الخِيرَةُ** ve **الخِيرَةُ** ( **الياء**’ın sükûnu ile) isim bunun (fiilin) ismidir. “O, senden **أَخْيَرُ**’dir”, **خَيْر** gibi; Şemmer’den. Tafdîl manasını istediğinde “falanca **خِيرَةُ** الناس” dersin, **الهاء** ile; ve “falanca kadın **خَيْرُهُمْ**” dersin, onu ( **الهاء**’yı) terk ederek; Kâmûs’un bütün asıllarında böyledir; ve ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Sıhâh’ta olan bunun tersidir; ve nassı: “Tafdîl manasını istediğinde ‘falanca kadın **خَيْرُ** الناس’ dersin; **خِيرَةُ** demezsin. Ve falanca **خَيْرُ** الناس (dersin); **أَخْيَرُ** demezsin; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü **أَفْعَلُ** manasındadır.” Zemahşerî bunu Keşşâf’ın yerlerinde tafsilli olarak böylece nakletti; ve bu, musanniften acayiptir. Şeyhimiz şerhinde buna dikkat çekti; daha acayibi: musannif Cevherî’nin ibaresini **بَصَائِرُ ذَوِي التَّمْيِيز**’de lafzen nakletti ve imamların gittiği yola gitti; buna dikkat edilsin. Yahut “falanca kadın iki kadından **الخِيرَةُ**’dir”; Muhkem’de böyledir; ve o **الخِيرَةُ**’dir; fetha sonra sükûn ile. **الخِيرَةُ**: her şeyden faziletli olan; cem‘i **الخَيْرَاتُ**. Ahfeş dedi: onunla vasfedildiğinde ve “falanca **خَيْرٌ**” denildiğinde, sıfatlara benzedi; bu yüzden müennes için ona **الهاء**’yı soktular; onunla **أَفْعَلُ**’i kastetmediler. Ebû Ubeyde, Câhiliye’de Benî ‘Adî Teym Temîm’den bir adam için inşâd etti:

  Ve andolsun ki ben **الرَّبَلَات**’ın eklemlerini mızrakladım,
  Hind’in **رَبَلَات**’ı: melikelerin **خِيرَةُ**’si.

Ve **الخِيرَةُ** (kesre sonra sükûn ile); ve **الخِيرِيُّ**, **ضِيزَى** gibi; ve **الخُورِيُّ**, **طُوبَى** gibi; ve bir adam **خِيرِيّ** ve **خُورِيّ** ve **خَيْرِيّ**, **حِيرِيّ** ve **طُوبَى** ve **ضِيزَى** gibi; birincisi **سُكْرَى** vezninde olsaydı daha güzel olurdu: hayrı çok olan; **الخَيْر** ve **الخَيْر** gibi. “Ona yazıda **خَايَرَهُ**”: **مُخَايَرَةً**; onu yendi. “Yazıda ve başkasında **تَخَايَرَا** bir hakeme (gittiler); o da onu **فَخَارَهُ**”: ondan daha hayırlı idi; “ona **فَاخَرَهُ** da (denir): onu **فَخَرَهُ**”; ve “ona **نَاجَبَهُ**: onu **نَجَبَهُ**” gibi. **الخِيَارُ**, kesre ile: **القِثَّاء**’dır; Cevherî’nin dediği gibi; ve Fenârî’nin dediği gibi aslî Arapça değildir; Cevherî bunu açıkça söylemiştir. Ve denildi: **القِثَّاء**’a benzer (bir şey); ve bu daha benzer olandır; birden fazla kimse açıkça söylemiştir. **الخِيَارُ**: **الِاخْتِيَار**’dan isimdir; o da iki işin hayırlısını talep etmektir: ya satışı yürütmek ya da feshetmek. Hadiste: “**الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا**.” O üç kısımdır: **خِيَارُ الْمَجْلِس** ve **خِيَارُ الشَّرْط** ve **خِيَارُ النَّقِيصَة**; tafsili fıkıh kitaplarındadır. Onların sözü: “Senin için bu koyunların **خِيرَةُ**’si ve **خِيَارُهَا** vardır.” Bu hususta tekil ve çoğul birdir. Ve denildi: **الخِيَارُ**: malın parlak/iyi kısmıdır; ve insanlardan ve başkasından da böyledir. “Sen **بِالْخِيَارِ**’sın ve **بِالْمُخْيَارِ**’sın”; işte böyledir: **الميم**’in zammı, **الخاء**’ın sükûnu ve **التحتية**’nin fethi ile; doğrusu: “ve **بِالْمُخْتَارِ**”dır; yani dilediğini seç. **خِيَار**: İbrâhîm el-fakîh en-Neha‘î’nin râvisidir; Zehebî dedi: o meçhuldür. **خِيَار بن سَلَمَة** Ebû Ziyâd tâbiîdir; sayımı Şam ehli içindedir; Âişe’den rivayet eder; ondan Hâlid b. Ma‘dân rivayet eder. Ebû’n-Necm dedi:

  Ümmü **الخِيَار** sabah oldu da iddia ediyor,
  Bana bir günah (nisbet ediyor); hepsini ben yapmadım.

(Bu) bilinen bir kadın adıdır. Ve Ubeydullâh b. ‘Adî b. **الخِيَار** b. ‘Adî b. Nevfel b. Abd Menâf el-Medenî el-fakîh; **م** yani bilinen; sahâbeden sayıldı; ‘Iclî ve başkaları onu sika tâbiîlerden saydı. **خِيَار شَنْبَر**: bir ağaç; **م** yani bilinen; o, **الخَرُّوب**’dan bir türdür; ağacı büyük şeftali ağaçları gibidir; onun son kısmı mu‘arrebdir; İskenderiye ve Mısır’da çoktur; ve onun acayip bir çiçeği vardır. **خَيْرَبُوا**: **القَاقِلَّة** gibi küçük taneler; güzel kokuludur. **خَيْرَان**: Kudüs’te bir yer. Ondan: Ahmed b. Abdülbâkî er-Rub‘î. Ve Ebû Nasr b. Tûk; Kâmûs’un bütün asıllarında böyledir; doğrusu ikisinin bir olmasıdır; Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîh’inde: Ebû Nasr Ahmed b. Abdülbâkî b. el-Hasen b. Muhammed b. Abdullâh b. Tûk er-Rub‘î el-**خَيْرَانِي** el-Mevsılî; 440 yılında Bağdat’a geldi ve Nasr b. Ahmed el-Mercî el-Mevsılî’den hadis rivayet etti; doğrusu **الواو**’nun زائد olmasıdır; düşün. **خَيْرَان**: Yemen’de bir hisar. **خَيْرَان**: nesep âlimi İbnü’l-Cevvân onu böyle zikretti; ve Hemdân’dan Nevf b. Hemdân (dedi). Nesep âlimi Şeyhu’ş-Şeref dedi: o **خَيْوَان**’dır, **الواو** ile; tashîf edilmiştir. **خِيَارَة**: Taberiyye’de bir yer; onda Şuayb b. Mutaym peygamberin (aleyhi’s-selâm) kabri vardır. **خِيرَة**، **عُنَبَة** gibi: Yemen San‘â’sında bir yer; ondan bir merhale mesafede; Sığânî nakletti. **خَخِيرَة**: Yemen’de Cünd amellerinden bir köy. **خِيرَة**: şair-edîb İbrâhîm el-İşbîlî’nin babası. **خِيرَة**: Ebû Muhammed ed-Delâsî’nin şeyhlerinden kurrâ Şâtıbî’nin Abdullah b. Lebb’inin dedesi. Vefatı: Muhammed b. Abdullâh b. **خِيرَة** Ebû’l-Velîd el-Kurtubî; Ebû Bahr b. el-Âs’tan; ondan Ömer el-Meyânşî; onda ayrıca **خِيَارَة** da denilir. Ve **الخِيرَةُ**, **كِيسَة** gibi: Medîne-i Münevvere’nin adıdır; sakinlerine en faziletli salât ve selâm olsun; o faziletlidir; diğer şehirler üzerine faziletinden dolayı isimlendirildi. **خَيْر**، **مِيل** gibi: Fâris’te bir kasaba.

**خيرة**، **بهاء**: Muhammed ibn Abdurrahman et-Taberî’nin, Mukātil ibn Hayyân’dan rivayet eden muhaddis olan dedesi; dördüncü yüz yılda Bağdat’ta hadis rivayet etti. Ve **خيرين**, kesre ile: Musul amellerinden bir yer. Dedim: Ve daha benzeri, Ebû Nasr ibn Tûk’un ona nisbesi olmasıdır; ve onda **خيرين** ve **خيرات** denildiği, iki vecihle (iki şekilde)dir. Ve **خيرة الأصفر** ve **خيرة المدمدرة**: Mekke-i müşerrefe dağlarındandır; Allah Teâlâ onu, Müslümanların sair beldelerini koruduğu gibi korusun; ikisinden Merrü’z-Zahrân’a bakan taraf helâldir,. Şemmer dedi: Bir a‘râbî, Ebû Zeyd’in huzurunda Halef el-Ahmer’e dedi ki: “**ما خير اللبن للريض**” yani **الراء** ve **النون**’u nasb ile; Halef ona dedi: “İnsanlara işittirmekle onu kirletmemiş olsaydın, ne güzel bir kelime!” dedi: ve cimri idi. Ebû Zeyd arkadaşlarına döndü de onlara dedi ki: “Halef el-Ahmer gelince, hepiniz birden deyin: **ما خير اللبن للمريض?**” Bunu, onun gelişi sırasında yaptılar; bunun Ebû Zeyd’in işi olduğunu bildi. Ve o, taaccüptür. Ve **استخار**: **الخيرة**’yi talep etti; ve o, ondan bir istif‘âldir; denilir: **استخر الله يخرء لك**; ve Allah, onu **استخاره** edince kul için hayrı seçer. Ve onu iki şey arasında **خيره**: seçimi ona havale etti; ve ondan, Âmir ibn et-Tufeyl hadisi: “Üçte **خير** kılındı.” Yani onlardan birini seçmesi kendisine kılındı; ve o, **الخاء**’ın fethi iledir. Ve Berîre hadîsinde: “Kocası hakkında **خيرت** kılındı”, damme ile. Ve “**إنك ما وخيرا**”: yani sen hayır ile berabersin; yani hayra erişeceksin; ve o, bir meseldir. Ve Benû **الخيار** ibn Mâlik: bir kabile; o, Hemdân’dan **الخيار** ibn Mâlik ibn Zeyd ibn Kehlân’dır. Ve Hüseyin ibn Ebî Bekr el-**الخياري**, **بيع الخيار**’a nisbetle; muhaddis; Saîd ibn el-Bennâ’dan işitti; 617 yılına kadar gecikti; ondan İbn er-Rabbâb ve başkaları (rivayet etti). İbn Nukta dedi: semâ‘ sahih; ve oğlu Ali ibn el-Hüseyin, İbn Yûnus ve başkasından işitti. Ve Ebû **الخيار** **يثسير** yahut **أسير** ibn Amr el-Kindî; ve sonuncusu Kûfe ehlinin sözüdür. Yahyâ ibn Maîn dedi: İbn Mes‘ûd’dan rivayet eden Ebû **الخيار**’ın adı **يسير** ibn Amr’dır; Nebî صلى الله عليه وسلم’e yetişti; ve Haccâc zamanına kadar yaşadı. İbn el-Medînî dedi: Basra ehli onu **أسير** ibn Câbir diye isimlendirir; ondan Zürâre ibn Evfâ, İbn Sîrîn ve bir cemaat rivayet etti; zâhir olan, onun **يثسير** ibn Amr ibn Câbir olmasıdır; bunu Zehebî ve İbn Fehd söyledi. Dedim: Musannif için **ي-س-ر**’de gelecektir.

Ve **خير** yahut **عبد خير** el-Himyerî; adı **عبد شر** idi; Nebî صلى الله عليه وسلم onu değiştirdi, denildiğine göre; Humus Tarihi’nde Abdussamed ibn Saîd’de böyledir. Ve İbnü’l-Adîm’in Haleb Tarihi’nde lafzen şunu okudum: O, Benû Tayy’dandır; ve onun zürriyetinden Âmir ibn Hâşim ibn Mes‘ûd ibn Abdillâh ibn **عبد خير**; Muhammed ibn Osman ibn Zî Zulaym’den, o da babasından, o da dedesinden, dedesi **عبد خير**’in İslâm kıssasını rivayet etti; onu gözden geçir. **خير** ibn Abd Yezîd el-Hemdânî; nüshalarda böyledir; doğrusu **عبد خير** ibn Yezîd’dir; câhiliyeye yetişti; Nebî صلى الله عليه وسلم’in hayatında Müslüman oldu; Ali’den rivayet etti; ondan Şa‘bî: sahâbîlerdir. Ve Ebû **خيرة**, kesre ile; ve **التبصير**’de fetih ile. Hatîb dedi: Onu isimlendiren birini bilmiyorum. **الصنابحي**: **صنابح**’a; Murâd’dan bir kabile. Kâmûs’un sair asıllarında böyledir. Şeyhimiz dedi: Zâhir olan, bunun vehim yahut tashîf olduğudur; bu yüzden şeyhlerimizden bir cemaat dedi ki: doğrusu, Abdülkays’tan Lekîz’in oğlu Sabâh’a nisbetle **الصباحي**’dir; dediler: Abdülkays heyeti içinde Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e geldi; bunu Taberânî ve başkası rivayet etti. İbn Mekûlâ dedi: Bu kabileden Nebî صلى الله عليه وسلم’den rivayet eden ondan başkasını bilmiyorum. Dedim: Onu Taberânî’nin **معجم الأوسط**’ünde böyle gördüm; Zehebî’nin **التجريد**’inde de onun gibidir; şüphe yok ki musannif tashîf etmiştir. Ve Ebû **خيرة**’yi artırdılar: Yezîd’in babası; onun bir vefâdeti vardır. İbn Abdilberr’e karşı Eşîrî onu istidrâk etti. Ve **خيرة** bint Ebî Hadred, **الخاء**’ın fethi ile; sahâbedendir; ve o, Ümmü’d-Derdâ’dır, رضي الله عنها.

Ve Ebû **خيرة** Ubeydullâh; rivayet etti; ve o, Abdussamed ibn Abdilvâris’in şeyhidir. Ve Ebû **خيرة** Ubeydullâh; rivayet etti; ve o, Abdussamed ibn Abdilvâris’in şeyhidir. Ve Ebû **خيرة** Muhammed ibn Hazlem Abbâd; nüshalarda böyledir; doğrusu Muhibb ibn Hazlem’dir; Zehebî’nin hattında böyledir. Dedi: Mûsâ ibn Verdân’dan rivayet etti; Mısır’ın sâlihlerinden idi. Ve Muhammed ibn Hişâm ibn Ebî **خيرة** es-Sedûsî el-Basrî; Mısır’da mukim; muhaddis musannif. Ebû Dâvûd ve Nesâî ona rivayet etti; 151 yılında öldü. Lâkin hâfız, **التقريب**’de dedesini **كعنبة** gibi ضبط etti. Ve **خيرة** bint Haffâf, ve **خيرة** bint Abdurrahman: ikisi rivayet etti; Haffâf’ın kızı hakkında Zübeyr ibn Huyt rivayet etti. Abdurrahman’ın kızı ise dedi ki: Cin, Hüseyin üzerine ağladı. Ve Ahmed ibn Hayrûn el-Mısrî; nüshalarda böyledir; Zehebî’de olan: Hayrûn ibn Ahmed ibn Hayrûn el-Mısrî’dir; ve o, İbn Abdilhakem’den rivayet edendir. Ve Muhammed ibn Hayrûn el-Kayrevânî Ebû Ca‘fer; üç yüzden sonra öldü. Ve Muhammed el-Ma‘âfirî; Ebû Bekr ibn Seyf’e okudu. Ve çok rivayet eden hâfız Ebû’l-Fazl Ahmed ibn el-Hasen ibn Hayrûn ibn İbrâhîm el-Mu‘addil el-Bâkıllânî; Bağdat muhaddisi ve imamı; Ebû Ali ibn Şâzân’ı, Ebû Bekr el-Berkânî’yi ve başkalarını işitti; ondan hâfız Ebû’l-Fazl es-Selâmî ve çok halk (rivayet etti); o, Kadı Ebû Ali es-Sadefî’nin şeyhlerinden biridir; o da Kadı İyâz’ın şeyhidir; Bağdat’ta 488 yılında vefat etti. Ve kardeşi Abdülmelik ibn el-Hasen; Berkânî’yi işitti. Ebû’s-Suûd Mübârek ibn Hayrûn ibn Abdülmelik ibn el-Hasen ibn Hayrûn; ondan İbn Sekîne rivayet etti; İsmâîl ibn Mes‘ade’yi işitti; ve babasının rivayeti vardır; İbn Nukta onu zikretti: muhaddislerdir. Şeyhimiz dedi: Hayrûn’da ihtilaf ettiler; zâhir olduğu üzere sarf olunur mu, yoksa muhaddislerin lisanında fiile benzemesinden dolayı, Mizzî’nin dediği gibi, yahut **الواو** ve **النون**’u **الألف** ve **النون**’a ilhâk etmekten dolayı men‘ olunur mu? Ve Ebû Mansûr Muhammed ibn Abdülmelik ibn el-Hasen ibn Hayrûn el-Hayrûnî ed-Debbâs el-Bağdâdî; Derb-i Nasîr’dendir; İbn Asâkir’in şeyhidir; amcası Ebû’l-Fazl Ahmed ibn el-Hasen ibn Hayrûn’u, hâfız Ebû Bekr el-Hatîb’i ve Ebû’l-Ganâim ibn el-Me’mûn’u işitti; ondan İbn es-Sem‘ânî (rivayet etti). Ve onun vefatı: Abdullâh ibn Abdurrahman ibn Hayrûn el-Kudâ‘î el-Ebedî; İbn Abdilberr’i işitti. Ve ona istidrâk olunacaklardan: denilir: “Onlar **خيرة بررة**’dir”, **الخاء** ve **الياء**’ın fethi ile; Ferrâ’dan. Ve onların sözü: “**خرت** ey adam, sen **خائر**’sin.” Şair dedi:
فما كنانة في خير بخـائرة                      ولا كنانة في شر بأشرار.
Ve denilir: O, insanların **خيار**’ındandır. Ve “Ne **أخيره**’dir, ne **خيره**’dir”; ve **الأخيرة** nâdirdir. Ve denilir: “Ne **أخيره** ve **خيره**’dir; ve ne **أشره** ve **شره**’dir.” İbn Bezrec dedi: Dediler: “Onlar **الأخيرون** ve **الأشرون**’dur”; **الخيارة** ve **الشرارة**’dan. Ve o, **الخيارة** ve **الشرارة**’da, **الألف**’in isbâtı ile, senden daha **أخير** ve senden daha **أشر**’dir. Ve **الخير** ve **الشر** hakkında dediler: O, senden daha **خير**’dir, ve senden daha **شر**’dir, ve senden daha **شرير**’dir, ve senden daha **خيير**’dir; ve o, ehlinin **خيير**’idir, ve ehlinin **شرير**’idir. Ve dediler: “Babanın ömrüne **الخير**”; yani daha üstün yahut hayır sahibi. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “Babanın ömrüne **الخير**”; **الخير**’in, **العمر**’a sıfat olarak ref‘i ile. Dedi: vech cer’dir; ve şerde de böyle gelmiştir. Asma‘î’den: seferden gelen için bir meselde denilir: “**خير ما رد في أهل ومال**”; yani Allah, senin gelişini, gâibin döndüğü şeylerin en hayırlısı kılsın. Ebû Ubeyd dedi: Nikâhta dualarından: “**على يدي الخير واليمن**”

Ebû Zer hadîsinde: “Kardeşi Enîs, bir adamla, onun bir **صرمة**’si ve onun misli üzerine münâfere etti; Enîs **خير** kılındı da **الصرمة**’yi aldı.” **خير**’in manası: münâfere etti. İbnü’l-Esîr dedi: yani üstün geldi ve galip oldu. Denilir: Onunla münâfere ettim de onu yendim; yani ona galip geldim. Ve **مختار**’ın tasğîri **مخير**’dir; ondan **التاء** hazfedildi, çünkü o zâiddir; sonra **الياء**’dan bedel kılındı; çünkü tekbîr hâlinde ondan bedel kılınmıştı. Ve hadîste: “Ensâr’ın yurtları arasında **خير** kılındı”; yani bazısını bazısına üstün kıldı. Ve senin için bu develerin **خيرة**’si ve **خيار**’ı vardır; bunda müfred ve cem‘ birdir. Ve **جمل خيار** ve **ناقة خيار**: kerîme, seçkin. Ve hadîste: “Ona **جملا رباعيا خيارا** verin.” Yani seçilmiş. Ve **ناقة خيار**: seçilmiş. İbnü’l-A‘râbî dedi: **نحر خيرة إبله وخورة إبله**. Ve **الاستخارة** hadîsinde: “Allah’ım, benim için **خر لي**.” Yani iki işin daha salih olanını benim için seç. Ve falan, insanlardan **خيري**’dir; kesre ile ve **التحتية**’nin teşdîdiyle; yani benim seçkinim. Ve **استخار المنزل**: onu temizledi. Ve bu, onun zikredildiği yerdir. Ve **استخاره**: ona yumuşak davrandı; bu, onun zikredildiği yerdir. Ve **تخايروا**: hangisinin daha **أخير** olduğu hakkında muhakeme oldular. Ve **الأخاير**: cem‘in cem‘idir; ve yine **الخيران**; ve falan **مخيرة**, **التحتية**’nin fethi ile; yani faziletli ve şerefli. Ve **خيرة**: Hasan el-Basrî’nin annesi. Ve meselde: “Şerde **خيار** vardır.” Yani seçilen şey vardır. Ve Ebû Alî el-Hüseyin ibn Sâlih ibn Hayrân el-Bağdâdî: vera‘ sahibi zâhid. Ve Ebû Nasr Abdülmelik ibn el-Hüseyin ibn Hayrân ed-Dellâl; Ebû Bekr ibn el-İskâf’ı işitti; 472 yılında vefat etti.
Ve **الخيري**: bir bitkidir; ve o, mu‘arrebdir. Ve **الخيارية**: Mısır’da bir köydür; ona girdim. Ondan, Medine’de mukim, Şâfiî, Abdürrahman ibn Ali ibn Mûsâ ibn Hadr el-**الخياري** olan vecîh (kimse). Ve **منية خيرون**: Mısır’da Bahrü’s-Sağîr’de bir köydür. Ve **خير آباد**: Hind’de büyük bir şehirdir. Ondan, şeyhimiz, imam, muhaddis, muammer, San‘atullâh ibn el-Heddâd el-Hanefî; şeyh Abdullâh ibn Sâlim el-Basrî ve başkasından rivayet etti. Ve **الخيرة** kesre ile: **المستخير** için hâsıl olan hâldir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **ولقد اخترناهم على علم**; Allah Teâlâ’nın hayır yaratmasına işaret olması da sahih olur; onları başkalarına takdim etmeye işaret olması da; ve **المختار**, fâil ve mef‘ûl için söylenebilir. Ve Basra’da Benû **خير**’in hattı (mahallesi) meşhurdur; Yemen’den bir kola nisbetledir. Ve Benû **خيران** ibn Amr ibn Kays ibn Muâviye ibn Cüşem ibn Abd Şems: Yemen’de bir kabiledir; bunu neseb âlimi İbnü’l-Cevânî böyle söyledi; ve onlardan kimisi der ki: o, **حيران**’dır; **الحاء**’ı muhmele ve **الموحدة** ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَارَ
1 خَارَ خار , aor. يَخِيرُ, (K,) inf. n. خَيْرٌ, (TA,) He (a man, TA) was, or became, possessed of خَيْر [or good, &c.]. (K, TA.) ― -b2- [He was, or be came, good: and he did good: contr. of شَرَّ.] You say, خِرْتَ يَا رَجُلُ [Thou hast been good; or thou hast done good, or well; O man]. (S.) And خَارَاللّٰهُ لَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ [May God do good to thee, bless thee, prosper thee, or favour thee, in this affair: or] may God cause thee to have, or appoint to thee, good in this affair: (K:) or may God choose for thee the better thing [in this affair]. (A.) الّٰهُمَّ خِرْلِى occurs in a trad., meaning O God, choose for me the better of the two things. (TA.) ― -b3- See also 8. ― -b4- خَارَهُ عَلَى صَاحِبِهِ, aor. as above, inf. n. خِيرَةٌ and خِيَرٌ (Msb, K *) and خِيَرَةٌ (K) and خَيْرٌ; (Msb, TA;) and ↓ خيّرهُ, (K,) inf. n. تَخْيِيرٌ; (TA;) He preferred him before his companion, (Msb, K. *) ― -b5- خَايَرَهُ فَخَارَهُ: see 3.

خيّرهُ
2 خيّرهُ خير خيره خيرة He gave him the choice, or option, (S, A, * Mgh, * Msb, * K,) بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ [between the two things], (S, Mgh, Msb,) or بين الأَمْرَيْنِ [between the two affairs]: ↓ فَتَخَيَّرَ [so he had the choice, or option, given him]. (A.) ― -b2- See also 1. It is said in a trad., خَيَّرَ بَيْنَ دُورِ الأَنْصَارِ, meaning He preferred some among the houses of the Assistants before others of them. (TA.) And in another trad., خُيِّرَ, meaning He was preferred, and pronounced to have surpassed, or overcome, or won, in a contest, or dispute. (IAth.)

3 خَاْيَرَ ↓ خَايَرَهُ فَخَارَهُ, (A, K,) inf. n. مُخَايَرَةٌ, (A,) He vied with him, or strove to surpass him, or contended with him for superiority, in goodness, or excellence, (A, K,) in, or with respect to, (فِى,) a thing, (A,) and he surpassed him therein. (A, K.)

مَا أَخْيَرَ فُلَانًا
4 مَا أَخْيَرَ فُلَانًا ذ , (A,) and ↓ مَا خَيْرَهُ, which latter is extr. [with respect to form, though more commonly used than the former], (TA,) [How good is such a one!] phrases similar to مَاأَشَّرَهُ and مَا شَّرَهُ [which have the contr. meaning]. (TA.) اللَّبَنَ لِلْمَرِيضِ ↓ مَا خَيْرَ [How good is milk for the diseased!], (K, * TA,) with nasb to the ر and ن, is an expression of wonder: (K:) it was said to Khalaf El-Ahmar, by an Arab of the desert, in the presence of Aboo-Zeyd; whereupon Khalaf said to him, “ What a good word, if thou hadst not defiled it by mentioning it to the [common] people! ” and Aboo-Zeyd returned to his companions, and desired them, when Khalaf ElAhmar should come, to say, all together, these words (ما خير اللبن للمريض), [in order to vex him], and they did so. (TA.)

تخيّر
5 تخيّر تخير خار خير , as an intrans. v.: see 2. -A2- As a trans. v.: see 8.

تخايروا فِيهِ اـِلَى حَكَمٍ
6 تخايروا فِيهِ اـِلَى حَكَمٍ تخايروا فيه الي حكم They contended together for superior goodness, or for excellence, in it, or with respect to it, appealing to a judge, or an arbiter. (A.)

اختارهُ
8 اختارهُ أختاره اختاره اختارة ٱختار ٱختاره ; and ↓ تخيّرهُ, (S, * A, Mgh, Msb, K,) inf. n. [or rather quasi-inf. n.] ↓ خِيَرَةٌ, said by IAth to be the only instance of the kind except طِيَرَةٌ; (TA voce تَطَيَّرَ;) and ↓ استخارهُ; (A;) and ↓ خَارَهُ; (K;) He chose, made choice of. selected, elected, or preferred, him, or it. (S, Msb, * K.) You say also, اِخْتَرْتُهُ الرِّجَالَ, and مِنَ الرِّجَالِ, [I chose him from the men,] and عَلَيْهِمْ, (K,) which last signifies in preference to them. (TA.) It is said in the Kur [vii. 154], وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا [And Moses chose from his people seventy men]. (TA.) وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ, in the Kur [xliv. 31, Verily we have chosen them with knowledge], may be indicative of God's producing good, or of his preferring them before others. (TA.)

استخار
10 استخار استخار ٱستخار He sought, desired, or asked for, خِيرَة (S, Msb, K) or خِيَرَة (as in some copies of the K) [i. e. the blessing, prospering, or favour, of God; &c.]. [And it is trans.; for] one says, اِسْتَخِرِ اللّٰهَ يَخِرْ لَكَ [Desire thou, or ask thou for, the blessing, prospering, or favour, of God; &c.; and He will bless, prosper, or favour, thee; &c.]. (S.) And اِسْتَخَرْتُ اللّٰهَ فِيهِ فَخَارَ لِى I desired, or asked, of God, the better of the two things, [or rather the better in it, meaning a case, or an affair,] and He chose it for me. (A.) ― -b2- See also 8.

خَيْرٌ
خَيْرٌ خير [Good, moral or physical; anything that is good, real or ideal, and actual or potential; and, being originally an inf. n., used as sing and pl.;] a thing that all desire; such as intelligence, for instance, and equity; (Er-Rلghib, and so in some copies of the K;) [or goodness;] and excellence; and what is profitable or useful; benefit; (Er-Rلghib;) contr. of شَرٌّ: (S, A, Msb:) pl. خُيُورٌ, (Msb, K,) and also, accord. to the Msb, ↓ خِيَارٌ: (TA:) [but this latter seems to be properly pl. only of خَيْرٌ used as an epithet (see below) and as a noun denoting the comparative and superlative degrees: it may however be used as an epithet in which the quality of a subst. is predominant:] خير is of two kinds: namely, absolute خير, which is what is desired in all circumstances and by every person: and what is خير [or good] to one and شرّ [or evil] to another; as, for instance, (Er-Rلghib,) wealth, or property: (Zj, L in art. شد, Er-Rلghib, K:) it has this last signification, namely wealth, or property, in the Kur, ii. 176 (S, TA) and ii. 274 and xxiv. 33 and xli. 49: or in the first and second of these instances it is thus called to imply the meaning of wealth, or property, that has been collected in a praiseworthy manner, or it means much wealth or property; and this is its meaning in the first of the instances mentioned above, agreeably with a trad. of 'Alee; and also in the Kur, c. 8: (TA:) [being used as a pl. (as well as a sing.), it may be also rendered good things:] and it is also used by the Arabs to signify horses; (K, * TA;) and has this meaning in the Kur, xxxviii. 31: (TA:) [it is often best rendered good fortune; prosperity; welfare; wellbeing; weal; happiness; or a good state or condition: and sometimes bounty, or beneficence.] رَجُلٌ قَلِيلُ الخَيْرِ means [A man possessing little, or no, good; possessing few, or no, good things; or poor: and in whom is little, or no, good or goodness; or niggardly: and also] a man who does little good: (TA in art. عص:) or [who does no good;] who is not near to doing good; denoting the nonexistence of good in him. (Msb in art. قل.) [Thus it sometimes means the same as رَجُلٌ لَا خَيْرَ فِيهِ A man in whom is no good or goodness; devoid of goodness; worthless.] And قِلَّةُ خَيْرٍ means Poverty: and also niggardliness. (A and TA in art. جحد.) هُوَ مِنْ أَهْلِ الخَيْرِ وَالخِيرِ is explained voce خِيرٌ. عَلَىيَدَىِ الخَيْرِ وَاليُمْنِ [May it be with the aid of good fortune and prosperity] is a prayer used with respect to a marriage. (A 'Obeyd, TA.) And اـِنَّكَ مَا وَخَيْرًا means مَعَ خَيْرٍ, i. e., Mayest thou meet with, or attain, good. (K.) ― -b2- خَيْرٌ in the phrase فُلَانٌ خَيْرٌ resembles an epithet [like ↓ خَيِّرٌ, and signifies Good; or possessing good]; (Akh, S;) therefore the fem. is خَيْرَةٌ, of which the pl. is خَيْرَاتٌ, (Akh, S, Msb, *) as occurring in the Kur, lv. 70; and they do not [there] mean by it [the comparative or superlative signification of the measure] أَفْعَلُ: (Akh, S:) you say ↓ رَجُلٌ خَيِّرٌ, (S, A, Msb,) meaning [A good man; or] a man possessing خَيْر [or good]; (Msb;) and رَجُلٌ خَيْرٌ: (S:) and in like manner, ↓ اِمْرَأَةٌ خَيِّرَةٌ and خَيْرَةٌ, (S, Msb,) meaning [A good woman; or] a woman excellent in beauty and disposition: (Msb:) or خَيْرٌ and ↓ خَيِّرٌ signify possessing much خَيْر [or good], (K,) applied to a man; (TA;) and in the same sense you say ↓ رَجُلٌ خَيْرَى, and ↓ خُورَى, and ↓ خِيَرى: and the fem. of the first is خَيْرَةٌ; and of the second, ↓ خَيِّرَةٌ: (K:) and the pl. [of pauc.] (of the first, TA) is أَخْيَارٌ, and [of mult.] خِيَارٌ: (A, Msb, K:) you say also خِيَارُ المَالِ, meaning The excellent of the camels or the like: (Msb, K:) and in like manner you say of men &c.: (TA:) [see also below:] and the fem. is خَيْرَةٌ, of which the pl. is خَيْرَاتٌ: (Msb:) خِيَارٌ is contr. of أَشْرَارٌ, (S, Mgh,) [thus] used as an epithet: (Mgh:) and ↓ خَيْرَةٌ [used as a subst.] signifies anything excellent; and the pl. thereof in this sense, خَيْرَاتٌ, occurs in the Kur, ix. 89: (S:) or خَيْرٌ, (K,) or the fem. خَيْرَةٌ, (Lth,) or each, (K.) signifies excellent in beauty: (Lth, K:) and ↓ خَيِّرٌ and خَيِّرَةٌ signify excellent in righteousness (Lth, K) and religion: (K:) or there is no difference in the opinion of the lexicologists [in general] between خَيْرَةٌ and ↓ خَيِّرَةٌ: (Az:) accord. to Zj, خَيْرَاتٌ and ↓ خَيِّرَاتٌ, both occurring in different readings of the Kur, lv. 70, signify good in dispositions: accord. to Khلlid Ibn-Jembeh, خَيْرَةٌ, applied to a woman, signifies generous in race, exalted in rank or quality or reputation, goodly in face, good in disposition, possessing much wealth, who, if she bring forth, brings forth a generous child: (TA:) [↓ خِيَارٌ is also applied as an epithet to a sing. subst., either masc. or fem.:] you say جَمَلٌ خِيَارٌ and نَاقَةٌ خِيَارٌ, meaning A he-camel [that is excellent or] excellent and brisk and so a she-camel. (TA.) See also مُخْتَارٌ, in three places. In the saying لَعَمَرُ أَبِيكَ الخَيْرُ, the word خَيْر is in the nom. case as an epithet of عَمْر; [so that the phrase lit. means By the good life of thy father;] but properly it should be لَعَمْرُ أَبِيكَ الخَيْرِ [By the life of thy good father]: and the like is said with شَرّ. (TA.) [See also art. عمر.] ― -b3- خَيْرٌ is also used to denote superiority: one says, هٰذَا خَيْرٌ مِنْ هٰذَا This is better than this: and in the dial. of the Benoo-'ءmir, ↓ هٰذَا أَخْيَرُ مِنْ هٰذَا, with أ, and in like manner, أَشَّرُ; but the rest of the Arabs drop the أ in each case: (Msb:) you say, مِنْكَ ↓ هُوَ أَخْيَرُ [He is better than thou], and in like manner, أَشَّرُ مِنْكَ; and هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ, and in like manner, شَرٌّ مِنْكَ; and, [using the dim. form of خَيْرٌ,] مِنْكَ ↓ خُيَيْرٌ, and in like manner, شُرَيْرٌ مِنْكَ. (Ibn-Buzurj, TA.) You also say, when you mean to express the signification of superiority, فُلَانَةٌ خَيْرُ النَّاسِ [Such a woman is the best of mankind]; but not خَيْرَةُ: [see, however, what will be found cited hereafter from the K,] and فُلَانٌ خَيْرُ النَّاسِ [Such a man is the best of mankind]; but not ↓ أَخْيَرُ [unless in the dial. of the Benoo-'ءmir]: and [it is said that] خَيْرُ when thus used does not assume the dual form nor the pl., because it has the signification of [the measure] أَفْعَلُ: for though a poet uses the dual form, he uses it as a contraction of the dual of خَيِّرٌ, like مَيْتٌ and مَيِّتٌ, and هَيْنٌ and هَيِّنٌ: (S:) [but. this remark in the S is incorrect: for both خَيْر and ↓ أَخْيَر, when used in such phrases as those to which J here refers, have pl. forms of frequent occurrence, and of which examples will be found below; and, as is said by I 'Ak (p. 239), and by many other grammarians, you may say, الزَّيْدَانِ أَفْضَلَا القَوْمِ, and الزَّيْدُونَ أَفْضَلُو القَوْمِ and أَفَاضِلُ القَوْمِ, and also هِنْدُ فُضْلَىالنِّسَآءِ, &c.; and such concordance is found in the Kur, vi. 123; and is even said by many to be more chaste than the mode prescribed by J:] it is said in the K, that you say, ↓ هُوَ أَخْيَرُ مِنْكَ, like خَيْرُ; and when you mean the signification of superiority, you say فُلَانٌ خَيْرَةٌ النَّاسِ, with ة, and فُلَانَةُ خَيْرُهُمْ, without ة: but [SM says,] I know not how this is; for in the S is said what is different from this, and in like manner by Z in several places in the Ksh; and what is most strange is, that the author of the K quotes in the B the passage of J [from the S], and adopts the opinion of the leading authorities [as given in the S]: (TA:) or you say, فُلَانَةُ الخَيْرَةُ مِنَ المَرْأَتَيْنِ [Such a woman is the better of the two women]: and هِىَ الخَيْرَةُ, and ↓ الخِيرَةُ, [so in the TA, but in the CK الخِيَرَةُ,] and ↓ الخِيرَى, and ↓ الخُورَى, [the last being fem. of أَخْيَرُ, originally خُيْرَى, and so, app., the last but one, She is the better, or best:] (K:) and [using the dim. form of خَيْرٌ] you say, أَهْلِهِ ↓ هُوَ خُيَيْرُ [He is the best of his family]: (Ibn-Buzurj, TA:) one says also, to one coming from a journey, خَيْرَ مَا رُدَّ فِى أَهْلٍ وَمَالٍ, meaning May God make that with which thou comest [back] to be the best of what is brought back by the absent with family and property; (As, Meyd, TA;) or, as some relate it, خَيْرُ, i. e. رَدُّكَ خَيْرُ رَدٍّ [may thy bringing back be the best bringing back]; and فى is used in the sense of مَعَ: (Meyd:) [أَخْيَارٌ is pl. of pauc., and خِيَارٌ pl. of mult., and so app. is خِيرَانٌ, of خَيْرٌ thus used; and ↓ أَخَايِرُ is pl. of أَخْيَرُ, and so is أَخْيَرُونَ applied to rational beings: in the TA, أَخَايِرُ is said to be a pl. pl. of أَخْيَرُ, and so خِيرَانٌ; but this is app. a mistake, probably of transcription:] you say رَجُلٌ مِنْ خِيَارِ النَّاسِ and أَخْيَارِهِمْ and ↓ أَخَايِرِهِمْ [A man of the best of mankind]: (A, TA:) and لَكَ خِيَارُ هٰذِهِ الاـِبِلِ, and ↓ خِيرَتُهَا, [Thine are, or is, or shall be, the best of these camels,] alike with respect to a sing. and a pl.: (TA:) and اـِبِلِهِ ↓ نَحَرَ خِيرَةَ and اـِبِلِهِ ↓ خُورَةَ [He slaughtered the best of his camels]: (IAar, TA:) and ↓ هُمُ الأَخْيَرُونَ [They (meaning men) are the better, or best]. (Ibn-Buzurj, TA.) -A2- مَا خَيْرَ for مَا أَخْيَرَ: see 4, in two places. -A3- خَيْرُ بَوَّآءُ [from the Persian خِيرْبُوَا Lesser cardamom;] a kind of small grain, resembling the قَاقُلَّة [or common cardamom], (K,) of sweet odour. (TA.)

خِيرٌ
خِيرٌ خير Generousness; generosity; (S, A, Msb, K;) liberality; munificence. (Msb.) You say, فُلَانٌ ذُو خِيرٍ Such a one is a possessor of generousness, or generosity, &c. (Msb.) And هُوَ مِنْ وَالخِيرِ ↓ أَهْلِ الخَيْرِ [He is of the people of good, or of wealth, &c., and of generosity]. (A.) ― -b2- Eminence; elevated state or condition; nobility. (IAar, K.) ― -b3- Origin. (Lh, K.) ― -b4- Nature, or disposition. (A, K.) You say, هُوَ كَرِيمُ الخِيرِ He is generous in nature, or disposition. (A.) ― -b5- Form, aspect, or appearance; figure, person, mien, feature, or lineaments; guise, or external state or condition; or the like; syn. هَيْئَةٌ. (Lh, K.)

خُورَةٌ
خُورَةٌ خور خوره خورة [app. originally خُيْرَةٌ]: see خَيْرٌ, near the end of the paragraph; and see also art. خور.

خَيْرَةٌ
خَيْرَةٌ خير خيره خيرة fem. of خَيْرٌ [q. v.] used as an epithet: pl. خَيْرَاتٌ. (Akh, S, Msb.) ― -b2- [Also, used as a subst., or as an epithet in which the quality of a subst. is predominant, A good thing, of any kind: a good quality; an excellency: and a good act or action: &c.: pl. as above:] see خَيْرٌ, in the former half of the paragraph.

خِيرَةٌ
خِيرَةٌ خير خيره خيرة : see خَيْرٌ, in three places, towards the end of the paragraph: ― -b2- and see خِيَرَةٌ, in four places: ― -b3- and خِيَارٌ. ― -b4- It is also a subst. from خَارَاللّٰهُ لَكَ فِىهٰذَاالأَمْرِ, (S,) and so ↓ خِيَرَةٌ; both signifying [The blessing, prospering, or favour, of God; his causing one to have, or appointing to one, good in an affair: or his choosing for one the better thing in an affair: or] the state that results to him who begs God to cause him to have good, or to choose for him the better thing, in an affair. (TA.) You say, كَانَ ذٰلِكَ خِيرَةً مِنَ اللّٰهِ [That was through God's blessing, prospering, or favour; &c.: or through God's choosing the better thing in the affair]. (A.)

خِيَرَةٌ
خِيَرَةٌ خير خيره خيرة and ↓ خِيرَةٌ (of which the former is the better known, TA) are substs. from اِخْتَارَهُ, (K,) or from اِخْتَارَهُ اللّٰهُ, (S,) both signifying A thing, man, or beast, and things, &c, that one chooses: (TA:) or [a thing, &c.,] chosen, selected, or elected: (Mgh:) as in the saying, مُحَمَّدُ خِيَرَةُ اللّٰهِ مِنْ خَلْقِهِ and ↓ خِيرَتُهُ [Mohammad is the chosen, or elect, of God, from his creatures]: (S, Mgh: *) or ↓ خِيرَةٌ is a subst. from الاِخْتِيَارٌ, like فِدْيَةٌ from الاِفْتِدَآءُ; and خِيَرَةٌ is syn. with خِيَارٌ and اِخْتِيَارٌ; or is from تَخَيَّرْتُ الشَّىْءَ: or, as some say, خِيرَةٌ and خِيَرَةٌ are syn.: (Msb:) see 8; and see also خِيَارٌ: and ↓ هٰذِهِ خِيرَتِى (Msb, TA) or خِيَرَتِى (TA) means This is what I choose; (Msb, (TA;) and so هٰذَا خيرتى: and هٰؤُلَآءِ خيرتى These are what I choose. (TA.) [See مُخْتَارٌ.] ― -b2- See also خِيرَةٌ.

خُورَى
خُورَى خور خورى خوري خوريي : see خَيْرٌ, in two places.

خَيْرَى
خَيْرَى أخير خير خيرى خيري خيريي : see خَيْرٌ.

خِيرَى
خِيرَى أخير خير خيرى خيري خيريي : see خَيْرٌ, in two places.

خَيْرِىٌّ
[ خَيْرِىٌّ أخير خير خيرى خيري خيريي Of, or relating to, خَيْر, or good, &c.]

خِيرِىٌّ
خِيرِىٌّ أخير خير خيرى خيري خيريي Of, or relating to, or possessing, generousness, generosity, liberality, or munificence. (Msb.) -A2- And hence, (Msb,) or [thus applied] it is an arabicized word, (S,) [from the Persian خِيرِىْ,] The مَنْثُور [or gilliflower:] but generally applied to the yellow species thereof; [so in the present day;] for it is this from which is extracted its oil, which is an ingredient in medicines. (Msb.) [Accord. to Golius, “ Viola alba, ejusque genera: Diosc. iii. 138: ” and he adds, as on the authority of Ibn-Beytلr, “ spec. luteum. ”] ― -b2- And خِيرِىُّ البَرِّ The خُزَامَى [q. v.]; because it is the most pungent in odour of the plants of the desert. (Msb.)

خَيْرِيَّةٌ
[ خَيْرِيَّةٌ خير خيري خيريه خيرية The quality of خَيْرٌ; i. e. goodness.]

خِيَارٌ
خِيَارٌ خيار خير a subst. from الاِخْتِيَارُ; (S, Mgh, K;) meaning Choice, or option; (Msb;) and so ↓ خِيَرَةٌ in the Kur [xxviii. 68], مَاكَانَ لَهُمُ الخِيَرَةُ They have not choice, or option; (Mgh;) or the meaning of these words is, it is not for them to choose in preference to God; (Fr, Zj;) and so, accord. to Lth, ↓ خِيرَةٌ, as being an inf. n. [or rather a quasi-inf. n., though this seems doubtful,] of اختار. (TA.) You say, اـِنَّ فِى الشَّرِّ خِيَارًا [Verily in evil there is a choice, or an option]; i. e. what may be chosen: a prov. (TA.) And أَنْتَ بِالخِيَارٍ and ↓ بِالْمُخْتَارِ [in some copies of the K بالمخيار, which, as is said in the TA, is a mistranscription, Thou hast the choice, or option]; i. e. choose thou what thou wilt. (K.) And البَيْعُ صَفْقَةٌ أَوْ خِيَارٌ Selling is decisive or with the option of returning. (Mgh in art. صفق.) Hence, خِيَارُ الرُّؤْيَةِ The choice of returning [on seeing it] a thing which one has purchased without seeing it. (Mgh, * Msb, * KT.) And خِيَارُ المَجْلِسِ [The choice of returning a thing purchased while sitting with the seller]. (TA.) And خِيَارُ العَيْبِ [and النَّقِيصَةِ] The choice of returning a thing to the seller when it has a fault, a defect, or an imperfection. (KT.) And خِيَارُ الشَّرْطِ The choice of returning a thing purchased when one of the two contracting parties has made it a condition that he may do so within three days or less. (KT.) And خِيَارُ التَّعْيِينِ The choice of specifying [for instance] one of two garments, or pieces of cloth, which one has purchased for ten pieces [of money, or some other sum,] on the condition of so doing. (KT.) ― -b2- See also مُخْتَارٌ, in three places. And see خَيْرٌ, in the middle of the paragraph, where it is explained as an epithet applied to a sing. subst., either masc. or fem. See also the first sentence of that paragraph. ― -b3- It is also a pl. of خَيْرٌ [q. v.] as an epithet, (A, Msb, K,) [and as a noun denoting the comparative and superlative degrees.] -A2- Also [A species of cucumber; cucumis sativus Linn. a fructu minore: (Delile, Flor. Aeg. Illustr., no. 927 :)] i. q. قِثَّآءٌ: (S:) or resembling the قثّآء; (K, &c.;) which is the more suitable explanation: (TA:) or i. q. قَثَدٌ [q. v.]: an arabicized word: (Mgh:) [from the Persian خِيَارٌ:] not Arabic. (S.) ― -b2- خِيَارُ شَنْبَرَ [The cassia fistula of Linn.;] a well-known kind of tree; (K;) a species of the خَرُّوب, resembling a large peach-tree; (TA;) abounding in Alexandria and Misr; (K;) and having an admirable yellow flower: (TA:) the latter division [or rather the whole] of the name is arabicized [from the Persian خِيَارْ چَنْبَرْ]. (TA.)

خُيَيْرٌ
خُيَيْرٌ خيير : see خَيْرٌ, [of which it is the dim.,] in two places, in the latter half of the paragraph.

خَيِّرٌ
خَيِّرٌ خير , and its fem. خَيِّرَةٌ, and pl. fem. خَيِّرَاتٌ: see خَيْرٌ, (used as an epithet,) in eight places, in the former half of the paragraph.

خَائِرٌ
خَائِرٌ ذ [Doing good, or well: &c.:] act. part. n. of خَارَ. (S, TA.)

أَخْيَرُ
أَخْيَرُ ذ , and its pls. أَخَايِرُ and أَحْيَرُونَ: see خَيْرٌ, in eight places, in the latter half of the paragraph.

اِخْتِيَارِىٌّ
اِخْتِيَارِىٌّ اختيارى اختياري ٱختيار ٱختياري ٱختياريي [Of, or relating to, the will, or choice]. صِفَةٌ اخْتِيَارِيَّةٌ [meaning A quality which originates from, or depends upon, the will, or choice, i. e. an acquired quality,] is opposed to خِلْقِيَّةٌ. (Msb in art. مدح, &c.)

مَخْيَرَةٌ
مَخْيَرَةٌ مخير مخيره مخيرة [A cause of good: and hence,] excel-lence, and eminence, or nobility: so in the phrase, فُلَانٌ ذُو مَخْيَرَةٍ [Such a one is a possessor of eminence, &c.]. (A, TA.)

مُخَيِّرٌ
مُخَيِّرٌ مخير : see what follows.

مُخْتَارٌ
مُخْتَارٌ مختار act. part. n. [of 8, signifying Choosing, selecting, or electing]. (TA.) ― -b2- And pass. part. n. [of the same, signifying Chosen, selected, elected, or preferred: and choice, select, or elect; as also ↓ خِيَارٌ, which signifies like wise the best of anything; often used in this sense, as a sing. and as a pl.; and excellent, or excellent and brisk, applied to a he-camel and to a she-camel; as mentioned above, voce خَيْرٌ]. (TA.) You say also ↓ جَمَلٌ خِيَارٌ in the sense of مُخْتَارٌ [A choice he-camel], and نَاقَةٌ ↓ خِيَارٌ in the sense of مُخْتَارَةٌ [A choice she-camel]. (TA.) [See also خِيَرَةٌ.] The dim. of مُخْتَارٌ is ↓ مُخَيِّرٌ: the ت is thrown out because it is augmentative; and the ى is changed into ى because it was changed from ى in مختار: (S:) one should not say مُخَيْتِيرٌ. (El-Hareeree's Durrat el-Ghowwلs, in De Sacy's Anthol. Gr. Ar. p. 49 of the Arabic text.) ― -b3- See also خِيَارٌ.

##### Türkçe

خَارَ
1 **خَارَ** خار , muzâri‘ **يَخِيرُ**, (K,) mastar ismi **خَيْرٌ**, (TA,) O (bir adam, TA) **خَيْر** [yahut hayır, vb.] sahibi idi, yahut oldu. (K, TA.) ― -b2- [O iyi idi, yahut iyi oldu: ve iyilik etti: **شَرَّ**’ın zıddı.] Şöyle dersin: **خِرْتَ يَا رَجُلُ** [Sen iyi oldun; yahut sen iyilik ettin, yahut iyi yaptın; ey adam]. (S.) Ve **خَارَاللّٰهُ لَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ** [Allah bu işte sana iyilik etsin, seni mübarek kılsın, seni muvaffak kılsın, yahut sana lütufta bulunsun: yahut] Allah bu işte sana hayrı nasip etsin, yahut sana hayrı tayin etsin: (K:) yahut Allah bu işte senin için daha iyi olan şeyi seçsin. (A.) **الّٰهُمَّ خِرْلِى** bir hadiste vârid olur; mânâsı: Ey Allah, iki şeyin daha iyisini benim için seç. (TA.) ― -b3- 8’e de bak. ― -b4- **خَارَهُ عَلَى صَاحِبِهِ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastar ismi **خِيرَةٌ** ve **خِيَرٌ** (Msb, K *) ve **خِيَرَةٌ** (K) ve **خَيْرٌ**; (Msb, TA;) ve ↓ **خيّرهُ**, (K,) mastar ismi **تَخْيِيرٌ**; (TA;) O, onu arkadaşına tercih etti, (Msb, K. *) ― -b5- **خَايَرَهُ فَخَارَهُ**: 3’e bak.

خيّرهُ
2 **خيّرهُ** خير خيره خيرة O, ona seçim, yahut tercih hakkı verdi, (S, A, * Mgh, * Msb, * K,) **بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ** [iki şey arasında], (S, Mgh, Msb,) yahut **بين الأَمْرَيْنِ** [iki iş arasında]: ↓ **فَتَخَيَّرَ** [böylece ona seçim, yahut tercih hakkı verilmiş oldu]. (A.) ― -b2- 1’e de bak. Bir hadiste şöyle denilmiştir: **خَيَّرَ بَيْنَ دُورِ الأَنْصَارِ**, mânâsı: O, Ensâr’ın evleri arasında bazısını diğerlerine tercih etti. (TA.) Ve başka bir hadiste **خُيِّرَ** denilmiştir; mânâsı: O tercih edildi ve bir münakaşa yahut çekişmede üstün geldiği, yahut galip geldiği, yahut kazandığı hükmü verildi. (IAth.)

3 خَاْيَرَ ↓ **خَايَرَهُ فَخَارَهُ**, (A, K,) mastar ismi **مُخَايَرَةٌ**, (A,) O, onunla yarıştı, yahut onu geçmeye çalıştı, yahut iyilikte yahut fazilette üstünlük için onunla çekişti, (A, K,) bir şeyde, yahut bir şeye dair, (**فِى,**) (A,) ve onda onu geçti. (A, K.)

مَا أَخْيَرَ فُلَانًا
4 **مَا أَخْيَرَ فُلَانًا** ذ , (A,) ve ↓ **مَا خَيْرَهُ**, ki bu ikincisi şekil bakımından şâzdır [lâkin birinciden daha çok kullanılır], (TA,) [Falanca ne kadar iyidir!] **مَاأَشَّرَهُ** ve **مَا شَّرَهُ**’a benzer ibarelerdir [ki bunlar zıt mânâlıdır]. (TA.) **اللَّبَنَ لِلْمَرِيضِ** ↓ **مَا خَيْرَ** [Süt hastaya ne kadar iyidir!], (K, * TA,) **ر** ve **ن** üzerine nasb ile, bir taaccüb ifadesidir: (K:) Halef el-Ahmer’e, Ebû Zeyd’in huzurunda, bir bedevî tarafından söylenmişti; bunun üzerine Halef ona dedi ki: “Halkın yanında söylemekle onu kirletmemiş olsaydın, ne güzel bir söz!” Ve Ebû Zeyd arkadaşlarına döndü ve Halef el-Ahmer geldiğinde hep bir ağızdan şu sözleri söylemelerini istedi (**ما خير اللبن للمريض**), [onu kızdırmak için], ve onlar da öyle yaptılar. (TA.)

تخيّر
5 **تخيّر** تخير خار خير , lâzım fiil olarak: 2’ye bak. -A2- Müteaddî fiil olarak: 8’e bak.

تخايروا فِيهِ اـِلَى حَكَمٍ
6 **تخايروا فِيهِ اـِلَى حَكَمٍ** تخايروا فيه الي حكم Onlar, onda, yahut ona dair, üstün hayır yahut fazilet için birlikte çekiştiler; bir hâkime yahut hakeme başvurarak. (A.)

اختارهُ
8 **اختارهُ** أختاره اختاره اختارة **ٱختار** **ٱختاره** ; ve ↓ **تخيّرهُ**, (S, * A, Mgh, Msb, K,) mastar ismi [yahut daha doğrusu şibh-mastar ismi] ↓ **خِيَرَةٌ**, IAth tarafından, **طِيَرَةٌ** dışında bu türün tek örneği olduğu söylenmiştir; (TA voce **تَطَيَّرَ**;) ve ↓ **استخارهُ**; (A;) ve ↓ **خَارَهُ**; (K;) O, onu yahut onu seçti; seçip ayırdı, intihab etti, yahut tercih etti. (S, Msb, * K.) Şöyle de dersin: **اِخْتَرْتُهُ الرِّجَالَ**, ve **مِنَ الرِّجَالِ**, [Onu erkeklerden seçtim,] ve **عَلَيْهِمْ**, (K,) ki bu sonuncusu, onları tercih ederek mânâsınadır. (TA.) Kur’ân’da [vii. 154] şöyle denilmiştir: **وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا** [Ve Mûsâ kavminden yetmiş adam seçti]. (TA.) Kur’ân’da [xliv. 31] **وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَى عِلْمٍ**, [Andolsun, onları bir bilgi üzere seçtik], Allah’ın hayır meydana getirmesine, yahut onları başkalarına tercih etmesine delâlet edebilir. (TA.)

استخار
10 **استخار** استخار **ٱستخار** O, **خِيرَة** (S, Msb, K) yahut **خِيَرَة** (K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi) [yani Allah’ın bereketini, muvaffak kılmasını, yahut lütfunu; vb.] istedi, arzuladı, yahut talep etti. [Ve o müteaddîdir; zira] şöyle denir: **اِسْتَخِرِ اللّٰهَ يَخِرْ لَكَ** [Allah’tan bereketi, muvaffak kılmayı, yahut lütfu; vb. iste; O da sana bereket verir, seni muvaffak kılar, yahut sana lütufta bulunur; vb.]. (S.) Ve **اِسْتَخَرْتُ اللّٰهَ فِيهِ فَخَارَ لِى**: Ben, onda, Allah’tan iki şeyin daha iyisini istedim, [yahut daha doğrusu onda daha iyi olanı; yani bir hâl, yahut bir iş mânâsıyla,] ve O onu benim için seçti. (A.) ― -b2- 8’e de bak.

خَيْرٌ

**خَيْرٌ** خير [İyi, ahlâkî veya fizikî; iyi olan her şey, gerçek veya ideal, ve fiilî veya potansiyel; ve aslında bir mastar ismi olup tekil ve çoğul olarak kullanılır;] herkesin arzu ettiği bir şey; meselâ zekâ ve adalet gibi; (Er-Râghib, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir;) [veya iyilik;] ve üstünlük; ve kârlı veya faydalı olan şey; fayda; (Er-Râghib;) **شَرٌّ**’ın zıddı: (S, A, Msb:) çoğulu **خُيُورٌ**, (Msb, K,) ve ayrıca Msb’ye göre ↓ **خِيَارٌ**: (TA:) [fakat bu sonuncusu, aşağıda görüleceği üzere, sıfat olarak kullanılan **خَيْرٌ**’ün ve karşılaştırma ve üstünlük derecelerini ifade eden isim olarak kullanılanının çoğulu olmaya daha uygundur: bununla beraber, bir isim unsurunun niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak kullanılabilir:] **خير** iki kısımdır: yani mutlak **خير**, ki bu, her hâlde ve her kişi tarafından arzu edilendir: ve birine **خير** [veya iyi] olup başkasına **شرّ** [veya kötü] olan şey; meselâ, (Er-Râghib,) mal, yahut mülk: (Zj, L, **شد** maddesinde, Er-Râghib, K:) Kur’ân’da ii. 176’da (S, TA) ve ii. 274 ve xxiv. 33 ve xli. 49’da bu son mânâya, yani mal yahut mülk mânâsına sahiptir: yahut bu örneklerin birincisi ve ikincisinde, övgüye değer bir tarzda toplanmış mal yahut mülk mânâsını ima etmek için böyle adlandırılmıştır; yahut çok mal yahut mülk demektir; ve bu, yukarıda zikredilen örneklerin birincisindeki mânâsıdır, ‘Alî’den bir rivayete uygun olarak; ve ayrıca Kur’ân’da, sûre 8’de: (TA:) [çoğul (tekil gibi) olarak kullanıldığında, “iyi şeyler” diye de tercüme edilebilir:] ve Araplar tarafından atlar mânâsında da kullanılır; (K, * TA;) ve Kur’ân’da xxxviii. 31’de bu mânâdadır: (TA:) [çoğu zaman “iyi talih; refah; esenlik; iyi oluş; saadet; yahut iyi bir hâl veya durum” diye tercüme edilmesi en uygunudur: ve bazen “ihsan” yahut “iyilik etme” (beneficence) mânâsınadır.] **رَجُلٌ قَلِيلُ الخَيْرِ** [Az, yahut hiç, iyiye sahip olan; az, yahut hiç, iyi şeylere sahip olan; yahut fakir: ve kendisinde az, yahut hiç, iyi veya iyilik bulunan; yahut cimri: ve ayrıca] az iyilik yapan bir adam demektir: (TA, **عص** maddesinde:) yahut [hiç iyilik yapmayan;] iyilik yapmaya yakın olmayan; onda iyiliğin yokluğunu ifade eder. (Msb, **قل** maddesinde.) [Böylece bazen **رَجُلٌ لَا خَيْرَ فِيهِ** ile aynı mânâya gelir: Kendinde hiç iyi veya iyilik bulunmayan; iyilikten yoksun; değersiz.] Ve **قِلَّةُ خَيْرٍ** Fakirlik demektir: ve ayrıca cimrilik. (A ve TA, **جحد** maddesinde.) **هُوَ مِنْ أَهْلِ الخَيْرِ وَالخِيرِ** ifadesi **خِيرٌ** maddesinde açıklanmıştır. **عَلَىيَدَىِ الخَيْرِ وَاليُمْنِ** [İyi talih ve refahın yardımıyla olsun] bir evlilik hakkında kullanılan bir duadır. (A ‘Obeyd, TA.) Ve **اـِنَّكَ مَا وَخَيْرًا** ifadesi **مَعَ خَيْرٍ** demektir; yani, İyilikle karşılaşasın, yahut iyiliğe erişesin. (K.) ― -b2- **خَيْرٌ**, **فُلَانٌ خَيْرٌ** ibaresinde bir sıfata benzer [↓ **خَيِّرٌ** gibi, ve İyi; yahut iyiye sahip olan mânâsına gelir]; (Akh, S;) bu sebeple müennesi **خَيْرَةٌ**’dir; bunun çoğulu **خَيْرَاتٌ**’tır, (Akh, S, Msb, *) Kur’ân’da lv. 70’te geçtiği üzere; ve onunla [orada] [veznin karşılaştırma veya üstünlük mânâsı olan] **أَفْعَلُ** kastedilmez: (Akh, S:) ↓ **رَجُلٌ خَيِّرٌ**, (S, A, Msb,) dersin; mânâsı, [iyi bir adam; yahut] **خَيْر** [veya iyi] sahibi bir adamdır; (Msb;) ve **رَجُلٌ خَيْرٌ**: (S:) ve aynı şekilde, ↓ **اِمْرَأَةٌ خَيِّرَةٌ** ve **خَيْرَةٌ**, (S, Msb,) dersin; mânâsı, [iyi bir kadın; yahut] güzellikte ve huyda üstün bir kadındır: (Msb:) yahut **خَيْرٌ** ve ↓ **خَيِّرٌ**, bir erkeğe uygulanarak, çok **خَيْر** [veya iyi] sahibi demektir, (K,) (TA;) ve aynı mânâda ↓ **رَجُلٌ خَيْرَى**, ve ↓ **خُورَى**, ve ↓ **خِيَرى** dersin: birincisinin müennesi **خَيْرَةٌ**’dir; ikincisinin müennesi ise ↓ **خَيِّرَةٌ**’dir: (K:) ve [azlık çoğulu] (birincisinin, TA) **أَخْيَارٌ**’dır; ve [çokluk çoğulu] **خِيَارٌ**’dır: (A, Msb, K:) ayrıca **خِيَارُ المَالِ** dersin; mânâsı, develerin veya benzerinin seçkini/üstünüdür: (Msb, K:) ve aynı şekilde insanlardan vb. hakkında da dersin: (TA:) [aşağıya da bak:] ve müennesi **خَيْرَةٌ**’dir; bunun çoğulu **خَيْرَاتٌ**’tır: (Msb:) **خِيَارٌ**, **أَشْرَارٌ**’ın zıddıdır, (S, Mgh,) [böylece] sıfat olarak kullanılır: (Mgh:) ve ↓ **خَيْرَةٌ** [isim olarak kullanıldığında] her türlü mükemmel/üstün şey demektir; ve bu mânâda onun çoğulu **خَيْرَاتٌ**, Kur’ân’da ix. 89’da geçer: (S:) yahut **خَيْرٌ**, (K,) yahut müennesi **خَيْرَةٌ**, (Lth,) yahut her ikisi, (K.) güzellikte üstün demektir: (Lth, K:) ve ↓ **خَيِّرٌ** ve **خَيِّرَةٌ**, doğrulukta (Lth, K) ve dinde üstün demektir: (K:) yahut lugatçilerin [genel olarak] görüşünde **خَيْرَةٌ** ile ↓ **خَيِّرَةٌ** arasında fark yoktur: (Az:) Zj’ye göre, Kur’ân’ın lv. 70’teki farklı kıraatlerinde geçen **خَيْرَاتٌ** ve ↓ **خَيِّرَاتٌ**, huylar bakımından iyi demektir: Khâlid Ibn-Jembeh’e göre, bir kadına uygulandığında **خَيْرَةٌ**, soyu bakımından cömert, mertebe veya nitelik veya şöhret bakımından yüce, yüz bakımından güzel, huy bakımından iyi, çok mala sahip olan, doğurursa cömert bir çocuk doğuran demektir: (TA:) [↓ **خِيَارٌ** ayrıca tekil bir isme, ister müzekker ister müennes olsun, sıfat olarak da uygulanır:] **جَمَلٌ خِيَارٌ** ve **نَاقَةٌ خِيَارٌ** dersin; mânâsı, [mükemmel/üstün olan yahut] üstün ve çevik bir erkek deve ve aynı şekilde bir dişi devedir. (TA.) Üç yerde **مُخْتَارٌ**’a da bak. **لَعَمَرُ أَبِيكَ الخَيْرُ** sözünde, **خَيْر** kelimesi **عَمْر**’ün sıfatı olarak merfû hâlindedir; [böylece ibare lafzen “Babanın iyi ömrüne yemin olsun” demektir;] fakat doğru olarak **لَعَمْرُ أَبِيكَ الخَيْرِ** olmalıdır [“iyi babanın ömrüne yemin olsun”]: ve benzeri **شَرّ** ile de söylenir. (TA.) [**عمر** maddesine de bak.] ― -b3- **خَيْرٌ** üstünlüğü ifade etmek için de kullanılır: kişi şöyle der, **هٰذَا خَيْرٌ مِنْ هٰذَا** Bu, bundan daha hayırlıdır/daha iyidir: ve lehçede

Benû-ʿÂmir’in lehçesinde: ↓ **هٰذَا أَخْيَرُ مِنْ هٰذَا**, **أ** ile; ve bunun benzeri olarak, **أَشَّرُ**; fakat Arapların geri kalanı her iki durumda da **أ**’yi düşürür: (Msb:) sen, **مِنْكَ** ↓ **هُوَ أَخْيَرُ** [O senden daha hayırlıdır], dersin; ve bunun benzeri olarak, **أَشَّرُ مِنْكَ**; ve **هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ**, ve bunun benzeri olarak, **شَرٌّ مِنْكَ**; ve, [**خَيْرٌ**’ün tasgîr şekli kullanılarak,] **مِنْكَ** ↓ **خُيَيْرٌ**, ve bunun benzeri olarak, **شُرَيْرٌ مِنْكَ**. (İbn-Buzurj, TA.) Sen ayrıca, üstünlük mânâsını ifade etmek istediğinde, **فُلَانَةٌ خَيْرُ النَّاسِ** [Falanca kadın insanların en hayırlısıdır] dersin; fakat **خَيْرَةُ** değil: [ancak, bundan sonra K’dan burada nakledilecek olana bak,] ve **فُلَانٌ خَيْرُ النَّاسِ** [Falanca erkek insanların en hayırlısıdır]; fakat ↓ **أَخْيَرُ** değil [Benû-ʿÂmir lehçesi müstesna]: ve [denilmiştir ki] **خَيْرُ** böyle kullanıldığında tesniye şekline ve çoğul şekline girmez; çünkü onda [ölçü] **أَفْعَلُ** mânâsı vardır: zira bir şair tesniye şekli kullansa da, onu **خَيِّرٌ**’ün tesniyesinin kısaltması olarak kullanır; **مَيْتٌ** ve **مَيِّتٌ**, ve **هَيْنٌ** ve **هَيِّنٌ** gibi: (S:) [fakat S’deki bu kayıt yanlıştır: çünkü hem **خَيْر** hem de ↓ **أَخْيَر**, J’nin burada işaret ettiği türden ibarelerde kullanıldığında, sıkça görülen çoğul şekillere sahiptir; bunların örnekleri aşağıda bulunacaktır; ve I ʿAk (s. 239) ve daha birçok nahivci tarafından söylendiği üzere, **الزَّيْدَانِ أَفْضَلَا القَوْمِ**, ve **الزَّيْدُونَ أَفْضَلُو القَوْمِ** ve **أَفَاضِلُ القَوْمِ**, ve ayrıca **هِنْدُ فُضْلَىالنِّسَآءِ**, vb. diyebilirsin; ve böyle bir uyum Kur’ân’da, vi. 123’te bulunur; hatta birçoklarına göre J’nin belirlediği tarzdan daha fasîhtir:] K’da denilmiştir ki, **خَيْرُ** gibi, ↓ **هُوَ أَخْيَرُ مِنْكَ** dersin; ve üstünlük mânâsını kastettiğinde, **فُلَانٌ خَيْرَةٌ النَّاسِ**, **ة** ile, ve **فُلَانَةُ خَيْرُهُمْ**, **ة** olmaksızın dersin: fakat [SM der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü S’de bunun farklısı söylenmiştir; ve Ksh’de Z tarafından da birçok yerde bunun benzeri [farklılık] vardır; ve en garibi, K’nın müellifinin B’de J’nin [S’den] pasajını nakletmesi ve [S’de verildiği üzere] önde gelen otoritelerin görüşünü benimsemesidir: (TA:) yahut, **فُلَانَةُ الخَيْرَةُ مِنَ المَرْأَتَيْنِ** [Falanca kadın iki kadından daha hayırlıdır] dersin: ve **هِىَ الخَيْرَةُ**, ve ↓ **الخِيرَةُ**, [TA’da böyle; fakat CK’da **الخِيَرَةُ**,] ve ↓ **الخِيرَى**, ve ↓ **الخُورَى**, [sonuncusu **أَخْيَرُ**’ün müennesi olup aslı **خُيْرَى**’dır; ve öyle görünüyor ki sondan bir önceki de böyledir; o daha hayırlıdır, yahut en hayırlıdır:] (K:) ve [**خَيْرٌ**’ün tasgîr şekli kullanılarak] **أَهْلِهِ** ↓ **هُوَ خُيَيْرُ** [O, ailesinin en hayırlısıdır] dersin: (İbn-Buzurj, TA:) yolculuktan gelene de, **خَيْرَ مَا رُدَّ فِى أَهْلٍ وَمَالٍ** denir; mânâsı: Allah, senin [geri] getirdiğin şeyi, ailesi ve malı ile birlikte gaibin geri getirdikleri içinde geri getirilenlerin en hayırlısı kılsın; (As, Meyd, TA;) yahut, bazılarınca rivayet edildiği üzere, **خَيْرُ**, yani **رَدُّكَ خَيْرُ رَدٍّ** [senin geri getirmen en hayırlı geri getirmedir]; ve **فى**, **مَعَ** mânâsında kullanılmıştır: (Meyd:) [**أَخْيَارٌ** azlık çoğuludur, ve **خِيَارٌ** çokluk çoğuludur; ve öyle görünüyor ki **خِيرَانٌ** da, böyle kullanılan **خَيْرٌ**’ün çoğuludur; ve ↓ **أَخَايِرُ**, **أَخْيَرُ**’ün çoğuludur; ve akıl sahiplerine uygulanmak üzere **أَخْيَرُونَ** da böyledir: TA’da **أَخَايِرُ**’ün **أَخْيَرُ**’ün çoğulunun çoğulu olduğu, ve **خِيرَانٌ**’ın da böyle olduğu söylenmiştir; fakat bu, görünüşe göre bir hatadır, muhtemelen istinsah hatasıdır:] **رَجُلٌ مِنْ خِيَارِ النَّاسِ** ve **أَخْيَارِهِمْ** ve ↓ **أَخَايِرِهِمْ** [insanların en hayırlılarından bir adam] dersin: (A, TA:) ve **لَكَ خِيَارُ هٰذِهِ الاـِبِلِ**, ve ↓ **خِيرَتُهَا**, [bu develerin en hayırlısı senindir, yahut senin olacaktır,] tekil ve çoğul bakımından aynı şekilde: (TA:) ve **اـِبِلِهِ** ↓ **نَحَرَ خِيرَةَ** ve **اـِبِلِهِ** ↓ **خُورَةَ** [develerinin en hayırlısını boğazladı]: (İAar, TA:) ve ↓ **هُمُ الأَخْيَرُونَ** [Onlar (yani erkekler) daha hayırlıdır, yahut en hayırlıdır]. (İbn-Buzurj, TA.)

-A2- **مَا خَيْرَ** , **مَا أَخْيَرَ** yerine: 4’e bak, iki yerde.

-A3- **خَيْرُ بَوَّآءُ** [Farsça **خِيرْبُوَا**’dan: küçük kakule;] küçük taneli bir çeşit; **قَاقُلَّة**’ye [yahut yaygın kakuleye] benzeyen, (K,) hoş kokulu. (TA.)

خِيرٌ
**خِيرٌ**: cömertlik; cömertlik; (S, A, Msb, K;) eli açıklık; ihsan bolluğu. (Msb.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ ذُو خِيرٍ** Böyle biri cömertliğin, yahut cömertliğin, vb. sahibidir. (Msb.) Ve **هُوَ مِنْ وَالخِيرِ ↓ أَهْلِ الخَيْرِ** [O, hayır ehli, yahut mal ehli, vb., ve cömertlik ehlindendir]. (A.) ― -b2- Yücelik; yüksek hâl veya durum; soyluluk. (IAar, K.) ― -b3- Asıl. (Lh, K.) ― -b4- Tabiat, yahut huy. (A, K.) Şöyle dersin: **هُوَ كَرِيمُ الخِيرِ** O, tabiatça, yahut huyca cömerttir. (A.) ― -b5- Şekil, görünüş, yahut dış görünüm; suret, kişi, sima, çehre, yahut yüz hatları; kılık, yahut dış hâl veya durum; yahut benzeri; eş anlamlısı **هَيْئَةٌ**. (Lh, K.)

خُورَةٌ
**خُورَةٌ** **خور خوره خورة** [görünüşe göre aslında **خُيْرَةٌ**]: paragrafın sonuna yakın yerde **خَيْرٌ**’e bak; ve ayrıca **خور** maddesine de bak.

خَيْرَةٌ
**خَيْرَةٌ** **خير خيره خيرة**: sıfat olarak kullanılan **خَيْرٌ**’ün müennesi [ona bak]; çoğulu **خَيْرَاتٌ**. (Akh, S, Msb.) ― -b2- [Ayrıca, isim olarak, yahut isim niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak, her türden iyi bir şey: iyi bir nitelik; bir üstünlük: ve iyi bir fiil yahut amel: vb.: çoğulu yukarıdaki gibidir:] paragrafın önceki yarısında **خَيْرٌ**’e bak.

خِيرَةٌ
**خِيرَةٌ** **خير خيره خيرة**: paragrafın sonuna doğru üç yerde **خَيْرٌ**’e bak: ― -b2- ve dört yerde **خِيَرَةٌ**’ye bak: ― -b3- ve **خِيَارٌ**. ― -b4- Ayrıca **خَارَاللّٰهُ لَكَ فِىهٰذَاالأَمْرِ**’den (S,) bir isimdir; ve aynı şekilde ↓ **خِيَرَةٌ**; her ikisi de [Allah’ın bereketi, muvaffak kılması, yahut lütfu; bir işte kişiye hayır vermesi, yahut kişiye hayrı tayin etmesi: yahut bir işte kişi için daha iyi olanı seçmesi: yahut] bir işte Allah’tan kendisine hayır vermesini, yahut kendisi için daha iyi olanı seçmesini isteyen kimseye sonuç olarak meydana gelen hâl anlamına gelir. (TA.) Şöyle dersin: **كَانَ ذٰلِكَ خِيرَةً مِنَ اللّٰهِ** [Bu, Allah’ın bereketi, muvaffak kılması, yahut lütfu ile; vb.: yahut işte Allah’ın daha iyi olanı seçmesi ile idi]. (A.)

خِيَرَةٌ
**خِيَرَةٌ** **خير خيره خيرة** ve ↓ **خِيرَةٌ** (bunlardan birincisi daha meşhurdur, TA) **اِخْتَارَهُ**’dan (K,) yahut **اِخْتَارَهُ اللّٰهُ**’dan (S,) isimlerdir; her ikisi de, kişinin seçtiği şey, insan, yahut hayvan, ve şeyler, vb. anlamına gelir: (TA:) yahut [bir şey, vb.,] seçilmiş, ayıklanmış, yahut intihap edilmiş: (Mgh:) şu sözde olduğu gibi: **مُحَمَّدُ خِيَرَةُ اللّٰهِ مِنْ خَلْقِهِ** ve ↓ **خِيرَتُهُ** [Muhammed, Allah’ın mahlûkatından seçilmişi, yahut seçkini]dir: (S, Mgh: *) yahut ↓ **خِيرَةٌ**, **الاِخْتِيَارٌ**’dan bir isimdir; tıpkı **فِدْيَةٌ**’nin **الاِفْتِدَآءُ**’dan olması gibi; ve **خِيَرَةٌ**, **خِيَارٌ** ve **اِخْتِيَارٌ** ile eş anlamlıdır; yahut **تَخَيَّرْتُ الشَّىْءَ**’den gelir: yahut bazılarına göre **خِيرَةٌ** ve **خِيَرَةٌ** eş anlamlıdır: (Msb:) 8’e bak; ve ayrıca **خِيَارٌ**’a da bak: ve ↓ **هٰذِهِ خِيرَتِى** (Msb, TA) yahut **خِيَرَتِى** (TA) “Bu, benim seçtiğimdir” demektir; (Msb, (TA;) ve aynı şekilde **هٰذَا خيرتى**: ve **هٰؤُلَآءِ خيرتى** “Bunlar, benim seçtiklerimdir” demektir. (TA.) [**مُخْتَارٌ**’a bak.] ― -b2- Ayrıca **خِيرَةٌ**’ye bak.

خُورَى
**خُورَى** **خور خورى خوري خوريي**: iki yerde **خَيْرٌ**’e bak.

خَيْرَى
**خَيْرَى** **أخير خير خيرى خيري خيريي**: **خَيْرٌ**’e bak.

خِيرَى
**خِيرَى** **أخير خير خيرى خيري خيريي**: iki yerde **خَيْرٌ**’e bak.

خَيْرِىٌّ
[ **خَيْرِىٌّ** **أخير خير خيرى خيري خيريي** **خَيْر**’e, yahut hayra, vb. ait olan, yahut onunla ilgili olan.]

خِيرِىٌّ
**خِيرِىٌّ** **أخير خير خيرى خيري خيريي**: cömertliğe, cömertliğe, eli açıklığa, yahut ihsan bolluğuna ait olan, yahut bunlara sahip olan. (Msb.) -A2- Ve bundan dolayı, (Msb,) yahut [bu şekilde uygulanarak] Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (S,) [Farsça **خِيرِىْ**’den,] **مَنْثُور** [yahut şebboy:] fakat genellikle onun sarı türüne uygulanır; [bugün de böyledir;] zira onun yağı, ilaçlarda bir bileşen olan, bundan çıkarılır. (Msb.) [Golius’a göre, “Viola alba, ejusque genera: Diosc. iii. 138:” ve o, İbn-Beytلr otoritesine dayanarak, “spec. luteum.” diye ekler.] ― -b2- Ve **خِيرِىُّ البَرِّ**: **خُزَامَى** [ona bak]; çünkü çöl bitkileri içinde koku bakımından en keskin olan odur. (Msb.)

خَيْرِيَّةٌ
[ **خَيْرِيَّةٌ** **خير خيري خيريه خيرية**: **خَيْرٌ**’ün niteliği; yani iyilik.]

خِيَارٌ

**خِيَارٌ** خيار خير: **الاِخْتِيَارُ**’dan bir isimdir; (S, Mgh, K;) mânâsı: seçim yahut tercih hakkı; (Msb;) ve Kur’ân’da [xxviii. 68] كذلك aşağıdaki **خِيَرَةٌ**; **مَاكَانَ لَهُمُ الخِيَرَةُ**: “Onlar için seçim yahut tercih hakkı yoktur;” (Mgh;) yahut bu sözlerin mânâsı: “Allah’a karşı tercih ederek seçmek onlara ait değildir;” (Fr, Zj;) ve Lth’ye göre كذلك aşağıdaki **خِيرَةٌ**, **اختار**’ın bir mastarı [yahut daha ziyade mastar-şibih bir isim; gerçi bu şüpheli görünür] olmak üzere. (TA.) Sen dersin ki: **اـِنَّ فِى الشَّرِّ خِيَارًا** [“Şüphesiz şerde bir seçim/tercih vardır”]; yani: seçilebilecek şey: bir darb-ı meseldir. (TA.) Ve **أَنْتَ بِالخِيَارٍ** ve aşağıdaki **بِالْمُخْتَارِ** [K’nın bazı nüshalarında **بالمخيار**; TA’da denildiği üzere bu bir yanlış yazımdır]: “Senin için seçim/tercih hakkı vardır;” yani: dilediğini seç. (K.) Ve **البَيْعُ صَفْقَةٌ أَوْ خِيَارٌ**: “Satış ya kesinleştiricidir yahut (geri verme) tercih hakkı iledir.” (Mgh, madde **صفق**.) Buradan: **خِيَارُ الرُّؤْيَةِ**: görmeden satın aldığı bir şeyi [görünce] geri verme tercih hakkı. (Mgh, * Msb, * KT.) Ve **خِيَارُ المَجْلِسِ**: [satıcı ile mecliste otururken satın alınan bir şeyi geri verme tercih hakkı]. (TA.) Ve **خِيَارُ العَيْبِ** [ve **النَّقِيصَةِ**]: onda bir kusur, bir ayıp yahut bir noksanlık bulunduğunda bir şeyi satıcıya geri verme tercih hakkı. (KT.) Ve **خِيَارُ الشَّرْطِ**: iki akid tarafının birinin, üç gün yahut daha az içinde bunu yapabileceğini şart koştuğu vakit, satın alınan bir şeyi geri verme tercih hakkı. (KT.) Ve **خِيَارُ التَّعْيِينِ**: şart koşarak, meselâ on parça [para yahut başka bir meblağ] karşılığında satın aldığı iki elbiseden yahut iki kumaş parçasından birini tayin etme tercih hakkı. (KT.) ― -b2- Ayrıca üç yerde **مُخْتَارٌ**’a bak. Ve paragrafın ortasında, tekil bir isme (ister müzekker ister müennes) uygulanan bir sıfat olarak açıklandığı yerde **خَيْرٌ**’e bak. Ayrıca o paragrafın ilk cümlesine de bak. ― -b3- Ayrıca, sıfat olarak **خَيْرٌ**’ün [bkz.] bir çoğuludur; (A, Msb, K,) [ve karşılaştırma ve üstünlük derecelerini bildiren bir isim olarak]. -A2- Ayrıca [bir hıyar türü; cucumis sativus Linn. a fructu minore: (Delile, Flor. Aeg. Illustr., no. 927:)] **قِثَّآءٌ** ile aynı mânâdadır: (S:) yahut **قثّآء**’a benzeyen; (K, vb.;) ki bu daha uygun açıklamadır: (TA:) yahut **قَثَدٌ** [bkz.] ile aynı mânâdadır: Arapçalaştırılmış bir kelimedir: (Mgh:) [Farsça **خِيَارٌ**’dan:] Arapça değildir. (S.) ― -b2- **خِيَارُ شَنْبَرَ**: [Linn.’in cassia fistula’sı;] bilinen bir ağaç türü; (K;) büyük bir şeftali ağacına benzeyen, **خَرُّوب**’un bir türü; (TA;) İskenderiye ve Mısır’da bol bulunan; (K;) ve hayranlık verici sarı bir çiçeği olan: (TA:) adın bu son kısmı [yahut daha ziyade tamamı] Arapçalaştırılmıştır [Farsça **خِيَارْ چَنْبَرْ**’dan]. (TA.)

**خُيَيْرٌ**

**خُيَيْرٌ** خيير: **خَيْرٌ**’e bak; [onun tasğîridir,] paragrafın son yarısında iki yerde.

**خَيِّرٌ**

**خَيِّرٌ** خير, ve onun müennesi **خَيِّرَةٌ**, ve müennes çoğulu **خَيِّرَاتٌ**: (sıfat olarak kullanılan) **خَيْرٌ**’e bak; paragrafın ilk yarısında sekiz yerde.

**خَائِرٌ**

**خَائِرٌ** ذ [iyilik eden yahut iyi yapan: vb.:] **خَارَ**’ın ism-i fâilidir. (S, TA.)

**أَخْيَرُ**

**أَخْيَرُ** ذ, ve onun çoğulları **أَخَايِرُ** ve **أَحْيَرُونَ**: paragrafın son yarısında sekiz yerde **خَيْرٌ**’e bak.

**اِخْتِيَارِىٌّ**

**اِخْتِيَارِىٌّ** اختيارى اختياري ٱختيار ٱختياري ٱختياريي: [iradeye yahut seçime dair olan]. **صِفَةٌ اخْتِيَارِيَّةٌ** [mânâsı: iradeden yahut seçimden doğan yahut ona bağlı olan bir nitelik; yani kazanılmış bir nitelik] **خِلْقِيَّةٌ**’nin karşıtıdır. (Msb, madde **مدح**, vb.)

**مَخْيَرَةٌ**

**مَخْيَرَةٌ** مخير مخيره مخيرة: [bir hayır sebebi: ve buradan,] üstünlük ve yücelik yahut soyluluk: şu ibarede böyledir: **فُلَانٌ ذُو مَخْيَرَةٍ** [“Falanca yücelik vb. sahibidir”]. (A, TA.)

**مُخَيِّرٌ**

**مُخَيِّرٌ** مخير: aşağıda gelene bak.

**مُخْتَارٌ**

**مُخْتَارٌ** مختار: (seçen, ayıran yahut seçip tayin eden mânâsına gelen) 8. bâbın ism-i fâilidir. (TA.) ― -b2- Ve (seçilmiş, ayıklanmış, seçilip tayin edilmiş yahut tercih edilmiş; ve seçkin, seçme yahut seçilmiş; ayrıca aşağıdaki **خِيَارٌ** da böyledir; o da herhangi bir şeyin en iyisi mânâsına gelir; bu mânâda çokça kullanılır; tekil olarak da çoğul olarak da; ve mükemmel yahut mükemmel ve çevik; erkek deveye ve dişi deveye uygulanır; yukarıda, **خَيْرٌ** maddesinde zikredildiği üzere) aynı bâbın ism-i mef’ûlüdür. (TA.) Sen ayrıca, **مُخْتَارٌ** mânâsında aşağıdaki **جَمَلٌ خِيَارٌ** [“seçme bir erkek deve”], ve **مُخْتَارَةٌ** mânâsında **نَاقَةٌ** ile birlikte aşağıdaki **خِيَارٌ** [“seçme bir dişi deve”] dersin. (TA.) [Ayrıca **خِيَرَةٌ**’ye bak.] **مُخْتَارٌ**’ün tasğîri aşağıdaki **مُخَيِّرٌ**’dür: **ت** atılır; çünkü o ziyâde harftir; ve **ى**, **مختار**’da **ى**’dan çevrilmiş olduğundan, **ى**’ya çevrilir: (S:) **مُخَيْتِيرٌ** denmemelidir. (El-Hareeree’nin Durrat el-Ghowwls’u, De Sacy’nin Anthol. Gr. Ar.’ında, Arapça metnin s. 49’u.) ― -b3- Ayrıca **خِيَارٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَارَ
خَارَ ( y )  I ( n. ac. خَيْر [ 1 ] ),
a.  Obtained an advantage, a favour; was good; did well.

b.  [ La ], Did good to; was favourable, propitious to.

c.  ( n. ac. خِيْرَة 2t ,  خِيَر 7 ,  خِيَرَة 7t ) [ acc. &  'Ala ], Preferred to, before.

خَيَّرَ
خَيَّرَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Preferred, regarded as better than.

b.  [ acc. or Fī ], Gave the choice or option of.

خَاْيَرَ
خَاْيَرَ III ,
a.  Strove to excel in goodness, excellence.

b.  see II (b) .

تَخَيَّرَ
تَخَيَّرَ V ,  اِخْتَيَرَ VIII ,
a.  Chose; preferred.

اِسْتَخْيَرَ
اِسْتَخْيَرَ X ,
a.  Asked, sought after that which is good, or the best.

خَيْر
خَيْر [ 1 ] , ( pl. خِيَار [ 23 ] ,  أَخْيَار [ 38 ] ),
a.  Good, excellent.

b.  ( pl. خُيُوْر [ خُيُوْر 27 ]), Good; goodness, excellence; good thing: prosperity, good fortune, wellbeing; good action or quality.

c.  see 14 .

خَيْرَة
خَيْرَة [ 1t ],
a.  see 1 (b) .

b.  Good woman.

c.  see 14 .

خَيْرِيَّة
خَيْرِيَّة [ 1yit ],
a.  Goodness.

b.  Good fortune, happiness.

c.  Advantage.

d.  Option.

خَيْر
خَيْر [ 2 ],
a.  Generosity, kindheartedness, liberality.

b.  Eminence, noble origin, nobility.

خِيْرَة
خِيْرَة [ 2t ] ,  خِيَرَة [ 7t ] ,
a.  The best, choice, elite of.

b.  Favour, grace, blessing.

أَخْيَر
أَخْيَر [ 14 ],
a.  Better, best.

خِيَار
خِيَار [ 23 ],
a.  Choice, option.

b.  P. , Cucumber.

خَيِّر
خَيِّر [ 25 ],
a.  Good, excellent.

b.  Generous, liberal.

مْخَيَّر
مْخَيَّر
a.  Having freedom of choice.

اِخْتِيَار
اِخْتِيَار
a.  Choice, option; free-will.

b.  Old man.

اِخْتِيَارَة
اِخْتِيَارَة
a.  Old woman.

اِخْتِيَارِيّ
اِخْتِيَارِيّ
a.  Free, voluntary; spontaneous.

خِيَارشَنْبَر
خِيَارشَنْبَر P. ,
a.  Cassia-tree.

##### Türkçe

**خَارَ**
**خَارَ** ( y ) I ( n. ac. **خَيْر** [ 1 ] ),
a. Bir üstünlük, bir lütuf elde etti; iyi oldu; iyi yaptı.

b. [ La ], -e iyilik etti; -e elverişli, uğurlu oldu.

c. ( n. ac. **خِيْرَة** 2t , **خِيَر** 7 , **خِيَرَة** 7t ) [ acc. &  'Ala ], -e, -den önce tercih etti.

**خَيَّرَ**
**خَيَّرَ** II
a. [ acc. &  'Ala ], -e, -den daha iyi saydı, daha iyi olarak gördü.

b. [ acc. or Fī ], seçim veya tercih hakkı verdi.

**خَاْيَرَ**
**خَاْيَرَ** III ,
a. iyilikte, üstünlükte öne geçmek için çabaladı.

b. II (b)’ye bak.

**تَخَيَّرَ**
**تَخَيَّرَ** V , **اِخْتَيَرَ** VIII ,
a. seçti; tercih etti.

**اِسْتَخْيَرَ**
**اِسْتَخْيَرَ** X ,
a. iyi olanı, yahut en iyiyi sordu, aradı.

**خَيْر**
**خَيْر** [ 1 ] , ( pl. **خِيَار** [ 23 ] , **أَخْيَار** [ 38 ] ),
a. iyi, mükemmel.

b. ( pl. **خُيُوْر** [ **خُيُوْر** 27 ]), iyi; iyilik, mükemmellik; iyi şey: refah, iyi talih, esenlik; iyi fiil veya nitelik.

c. 14’e bak.

**خَيْرَة**
**خَيْرَة** [ 1t ],
a. 1 (b)’ye bak.

b. iyi kadın.

c. 14’e bak.

**خَيْرِيَّة**
**خَيْرِيَّة** [ 1yit ],
a. iyilik.

b. iyi talih, mutluluk.

c. üstünlük.

d. seçenek.

**خَيْر**
**خَيْر** [ 2 ],
a. cömertlik, iyi yüreklilik, eli açıklık.

b. yücelik, asil köken, asalet.

**خِيْرَة**
**خِيْرَة** [ 2t ] , **خِيَرَة** [ 7t ] ,
a. -in en iyisi, seçkini, seçilmişi.

b. lütuf, inayet, bereket.

**أَخْيَر**
**أَخْيَر** [ 14 ],
a. daha iyi, en iyi.

**خِيَار**
**خِيَار** [ 23 ],
a. seçim, seçenek.

b. Farsça, salatalık.

**خَيِّر**
**خَيِّر** [ 25 ],
a. iyi, mükemmel.

b. cömert, eli açık.

**مْخَيَّر**
**مْخَيَّر**
a. seçim serbestliğine sahip.

**اِخْتِيَار**
**اِخْتِيَار**
a. seçim, seçenek; irade serbestliği.

b. yaşlı adam.

**اِخْتِيَارَة**
**اِخْتِيَارَة**
a. yaşlı kadın.

**اِخْتِيَارِيّ**
**اِخْتِيَارِيّ**
a. serbest, gönüllü; kendiliğinden.

**خِيَارشَنْبَر**
**خِيَارشَنْبَر** Farsça ,
a. kasya ağacı.
