# خير — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B1/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: خير

- الخير: ما يرغب فيه الكل، كالعقل مثلا، والعدل، والفضل، والشيء النافع، وضده: الشر. قيل: والخير ضربان: خير مطلق، وهو أن يكون مرغوبا فيه بكل حال، وعند كل أحد كما وصف عليه السلام به الجنة فقال: (لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة) (لم أجده، وبمعناه قال الشاعر:
تفنى اللذادة ممن نال شهوتها *** من الحرام ويبقى الإثم والعار
تبقى عواقب سوء من مغبتها *** لا خير في لذة من بعدها النار). وخير وشر مقيدان، وهو أن يكون خيرا لواحد شرا لآخر، كالمال الذي ربما يكون خيرا لزيد وشرا لعمروا، ولذلك وصفه الله تعالى بالأمرين فقال في موضع: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، وقال في موضع آخر: ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين *** نسارع لهم في الخيرات﴾ [المؤمنون/55 - 56]، وقوله تعالى: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، أي: مالا. وقال بعض العلماء: لا يقال للمال خير حتى يكون كثيرا، ومن مكان طيب، كما روي أن عليا رضي الله عنه دخل على مولى له فقال: ألا أوصي يا أمير المؤمنين؟ قال: لا، لأن الله تعالى قال: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]، وليس لك مال كثير (الخبر ذكره البيهقي في سننه 6/270 وعبد الرزاق 9/62 والحاكم 2/273، وفيه انقطاع)، وعلى هذا قوله: ﴿وإنه لحب الخير لشديد﴾ [العاديات/8]، أي: المال الكثير وقال بعض العلماء: إنما سمي المال ها هنا خيرا تنبيها على معنى لطيف، وهو أن الذي يحسن الوصية به ما كان مجموعا من المال من وجه محمود، وعلى هذا قوله: ﴿قل ما أنفقتم من خير فللوالدين﴾ [البقرة/215]، وقال: ﴿وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم﴾ [البقرة/273]، وقوله: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ [النور/33]، قيل: عنى به مالا من جهتهم (وهذا قول ابن عباس وعطاء. راجع: الدر المنثور 5/190)، وقيل: إن علمتم أن عتقهم يعود عليكم وعليهم بنفع، أي: ثواب (أخرج عبد الرزاق وغيره عن أنس بن مالك قال: سألني سيرين المكاتبة، فأبيت عليه، فأتى عمر بن الخطاب فأقبل علي بالدرة، وقال: كاتبه، وتلا: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ فكاتبته. راجع: الدر المنثور 5/190). والخير والشر يقالان على وجهين:
أحدهما: أن يكونا اسمين كما تقدم، وهو قوله: ﴿ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير﴾ [آل عمران/104].
والثاني: أن يكونا وصفين، وتقديرهما تقدير (أفعل منه)، نحو: هذا خير من ذاك وأفضل، وقوله: ﴿نأت بخير منها﴾ [البقرة/106]، وقوله: ﴿وأن تصوموا خير لكم﴾ [البقرة/184]، فخيرها هنا يصح أن يكون اسما، وأن يكون بمعنى أفعل، ومنه قوله: ﴿وتزودوا فإن خير الزاد التقوى﴾ [البقرة/197]، تقديره تقدير أفعل منه. فالخير يقابل به الشر مرة، والضر مرة، نحو قوله تعالى: ﴿وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو، وإن يمسسك بخير فهو على كل شيء قدير﴾ [الأنعام/17]، وقوله: ﴿فيهن خيرات حسان﴾ [الرحمن/70]، قيل: أصله خيرات، فخفف، فالخيرات من النساء الخيرات، يقال: رجل خير (يقال: رجل خير وخير، كميت وميت. راجع: البصائر 2/74) وامرأة خيرة، وهذا خير الرجال، وهذه خيرة النساء، والمراد بذلك المختارات، أي: فيهن مختارات لا رذل فيهن. والخير: الفاضل المختص بالخير، يقال: ناقة خيار، وجمل خيار، واستخار الله العبد فخار له، أي: طلب منه الخير فأولاه، وخايرت فلانا كذا فخرته، والخيرة: الحالة التي تحصل للمستخير والمختار، نحو الفعدة والجلسة لحال القاعد والجالس. والاختيار: طلب ما هو خير وفعله، وقد يقال لما يراه الإنسان خيرا؛ وإن لم يكن خيرا، وقوله: ﴿ولقد اخترناهم على علم على العالمين﴾ [الدخان/32]، يصح أن يكون إشارة إلى إيجاده تعالى إياهم خيرا، وأن يكون إشارة إلى تقديمهم على غيرهم. والمختار في عرف المتكلمين يقال لكل فعل يفعله الإنسان لا على سبيل الإكراه، فقولهم: هو مختار في كذا، فليس يريدون به ما يراد بقولهم فلان له اختيار؛ فإن الاختيار أخذ ما يراه خيرا، والمختار قد يقال للفاعل والمفعول.

### Türkçe

- **الخير**: herkesin kendisinde rağbet ettiği şeydir; meselâ akıl gibi, ve adalet, ve fazilet, ve faydalı şey; ve onun zıddı: **الشر**. Denildi: ve **الخير** iki kısımdır: mutlak hayır; o da her hâlde ve her bir kimse nezdinde kendisinde rağbet edilen olmasıdır; nitekim -aleyhisselâm- cenneti onunla vasfetmişti de şöyle dedi: (**لا خير بخير بعده النار، ولا شر بشر بعده الجنة**) (onu bulamadım; ve mânâsıyla şair dedi ki:

  Haramdan şehvetini elde eden kimsenin lezzeti fânî olur *** ve günah ve ayıp bâkî kalır
  Akıbetleri, sonucunun kötülüğünden bâkî kalır *** kendisinden sonra ateş bulunan bir lezzette hayır yoktur).

  Ve kayıtlı hayır ve şer; o da birine hayır, başkasına şer olmasıdır; Zeyd için hayır, Amr için şer olabilen mal gibi. Bundan dolayı Allah Teâlâ onu iki vasıfla vasfetti; bir yerde şöyle dedi: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180]; başka bir yerde de şöyle dedi: ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين *** نسارع لهم في الخيرات﴾ [المؤمنون/55 - 56]. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180], yani: mal. Bazı âlimler dedi: mala, çok olmadıkça ve temiz bir yerden olmadıkça hayır denilmez; nitekim rivayet olundu ki Ali -radıyallahu anh- bir kölesinin yanına girdi de o dedi: Ey müminlerin emîri, vasiyet edeyim mi? Dedi: hayır; çünkü Allah Teâlâ şöyle dedi: ﴿إن ترك خيرا﴾ [البقرة/180], ve senin çok malın yoktur (haberi Beyhakî Sünen’inde 6/270, Abdürrezzâk 9/62 ve Hâkim 2/273 zikretti; ve onda inkıtâ vardır). Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وإنه لحب الخير لشديد﴾ [العاديات/8], yani: çok mal. Bazı âlimler dedi: burada mala hayır denilmesi ancak latif bir mânâya tenbih içindir; o da şudur: kendisiyle vasiyetin güzel olduğu şey, övülen bir yoldan toplanmış malın toplamı olandır. Ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿قل ما أنفقتم من خير فللوالدين﴾ [البقرة/215]; ve dedi: ﴿وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم﴾ [البقرة/273]. Ve O’nun sözü: ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ [النور/33]; denildi: onunla onların tarafından bir mal kastetti (bu, İbn Abbas ve Atâ’nın sözüdür. bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 5/190). Ve denildi: eğer onların azad edilmesinin size ve onlara bir fayda ile döneceğini bilirseniz; yani: sevap (Abdürrezzâk ve başkaları Enes b. Mâlik’ten çıkardı; dedi: Sîrîn benden mükâtebe istedi, ben ona karşı çıktım; sonra Ömer b. el-Hattâb’a geldi; o da bana değnekle yöneldi ve dedi: onunla mükâtebe yap; ve ﴿فكاتبوهم إن علمتم فيهم خيرا﴾ tilâvet etti; ben de onunla mükâtebe yaptım. bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 5/190). Ve **الخير** ve **الشر** iki vecih üzere söylenir:

  Birincisi: daha önce geçtiği üzere isim olmalarıdır; ve o, O’nun sözü: ﴿ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير﴾ [آل عمران/104].

  İkincisi: vasıf olmalarıdır; ve takdirleri (**أفعل منه**) takdiri gibidir; şu sözün benzeri: bu, şundan daha hayırlıdır ve daha faziletlidir. Ve O’nun sözü: ﴿نأت بخير منها﴾ [البقرة/106]; ve O’nun sözü: ﴿وأن تصوموا خير لكم﴾ [البقرة/184]. Burada **خير**’i, isim olması da sahih olur; ve **أفعل** mânâsında olması da sahih olur. Ve ondan O’nun sözü: ﴿وتزودوا فإن خير الزاد التقوى﴾ [البقرة/197]; onun takdiri **أفعل منه** takdiri gibidir. Böylece **الخير** bir kere **الشر** ile, bir kere de zarar ile karşılanır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو، وإن يمسسك بخير فهو على كل شيء قدير﴾ [الأنعام/17]. Ve O’nun sözü: ﴿فيهن خيرات حسان﴾ [الرحمن/70]. Denildi: aslı **خيرات** idi; sonra hafifletildi. Böylece **الخيرات** hayırlı kadınlardandır. Denilir: **رجل خير** (denilir: **رجل خير وخير**; **كميت وميت** gibi. bkz.: el-Basâir 2/74) ve **امرأة خيرة**. Ve bu, erkeklerin hayırlısıdır; ve bu, kadınların hayırlısıdır. Bununla murad edilen seçilmişlerdir; yani: onların içinde seçilmişler vardır; onların içinde aşağılık yoktur. Ve **الخير**: hayırla faziletli olan, hayra mahsus olandır. Denilir: **ناقة خيار** ve **جمل خيار**. Ve kul Allah’tan hayır diledi de Allah onun için hayır seçti; yani: ondan hayrı istedi de ona onu verdi. Ve falana şu şeyi tercih ettirdim de onu seçtim. Ve **الخيرة**: hayır dileyen ve seçen için hâsıl olan hâldir; oturan ve oturmuş olanın hâli için **الفعدة** ve **الجلسة** gibi. Ve **الاختيار**: hayır olanı talep etmek ve onu yapmaktır. Ve bazen, insanın hayır gördüğü şeye de denilir; her ne kadar hayır olmasa da. Ve O’nun sözü: ﴿ولقد اخترناهم على علم على العالمين﴾ [الدخان/32]; Allah Teâlâ’nın onları hayırlı olarak var etmesine işaret olması da sahih olur; ve onları başkalarına takdim etmesine işaret olması da sahih olur. Ve **المختار** kelâmcıların örfünde, insanın zorlanma yolu üzere olmaksızın yaptığı her fiil için söylenir. Böylece onların “o, şunda **مختار**dır” sözleriyle, “falancanın **اختيار**ı vardır” sözleriyle murad edilen şeyi murad etmezler; çünkü **الاختيار**, hayır gördüğü şeyi almaktır. Ve **المختار**, fâil için de mef’ûl için de söylenebilir.
