# خيس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: خيس

باب الخاء والسين وو ا ي ء معهما
خ ي س، خ س أ، س خ و، و س خ، س و خ، س خ ي مستعملات خيس: الخِيْسُ: منبت الطرفاء وأنواع الشجر، قال:
تعدد المنايا على أسامة في الخيِ? سِ عليه الطرفاءُ والأسلُ
وخاسَ يَخيسُ خَيْساً: وهو أن يبقى الشيء في موضعٍ فيفسد ويتغير كالجوز والتمر الخائسِ واللَّحْمِِ ونحوه، فإذا أنتن قيل: أَصَلَّ فهو مُصِلٌّ.
ويقرأ: "أإذا أَصْلَلْنا في الأرض" أي: أَنْتَنّا.
والزَّايُ في الجَوْز واللحم أَحْسَنُ من السين.
وإبِلٌ مُخَيِّسَةٌ: وهي التي لم تَسُرَحُ ولكنَّها تُخَيَّسُ للنَّحْرِ أو القَسْمِ.
والإنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ منه شدة الغم والأذى ويذل ويهان. يقال: قد خاس فيه، وبه سمي سجن عليِّ بنِ أبي طالب - عليه السلام - مُخَيِّساً.
قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنّ إني قد أذنت لهُمُ		يبنون تَدْمُرَ بالصُّفَاحِ والعَمَدِ
أي: يحبسهم وكدهم في العمل.
ويقال للصبي: قل خَيْسُهُ ما أظرفه، أي: قل غمه، وليست بالعالية.
ويقال في الشَّتم: يُخاسُ أنفه، فيما كره، أي: يذل أنفه.
وخاسَ فلان بوعده أي: أخلف، وخَاسَ فلان أي: نكل عما قال.
خوس: وخَوَّسَ المُتَخَوِّس: وهو الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن من الإبل.
خسأ: خَسَأت الكلبَ إذا زجرته، فقلت اخِسَأْ.
والخاسِيىءُ من الكلاب والخنازيرِ: المُباعَدُ، وجعل الله اليهود قردةً خاسِئينَ أي: مدحورين.
وخَسَأ الكلب خُسوُءاً.
ويقال: اخْسَأْ عني واخْسَأ إليك.
وخَسَأ البر أي: كل وأعيا، يَخْسَأُ خُسُوءاً، ومنه قوله تعالى: ".... خاسِئاً وهو حَسيرُ".
ويقال في لعب الجوز: "خَسَا أم زَكَا"، فَخَسَا فردٌ، وزكا زوجٌ، قال رؤبة:
لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي
وقال:
يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا
أي: يمشي على قائمتين وواحدة.
سخو: السَّخاءُ: الجود، ورجل سَخيٌّ، وسَخَا يَسْخُو سخاءً، وسَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً وسَخِيَ يَسْخَى سَخيً.
وسَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء إذا تركته ولم تُنازِعُك نفسك إليه، قال الخيل بن أحمد:
أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ		وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ
سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً		يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ
ويقال: سَخَوْتُ سَخْواً، وسَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً وأسْخيْتُها أيضاً أي: فَرَّجْتُ عن قلب المَوْقِد لتَحْضَأَ.
والسَّخَا: بَقْلةٌ من نَبات الربيع ترتفع على ساقِها كهَيُئةِ السنبلة، فيها حبات كحبات الينبوت، ولباب حبها دواءٌ للجرح، الواحدة سَخاة، وبعض يقول: صخاة.
والسَّخاويُّ: سعةٌ المفازة وشدة حرها، قال النابغة:
أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا		سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب
وسخ: الوَسَخُ: ما يعلو الجلد من قلة التعاهد بالماء.
وَسِخَ الجلد وتَوَسَّخَ وأَوسَخْتُه وَوَسَّخْتُه، واستَوْسَخَ الثوبُ.
سوخ: ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً: انخَسَفَتْ. وكذلك تسُوخُ الأقدامُ في الأرض.
والسُّوَاخَي: طين كثر ماؤه من رداغ المطر يشق المشي فيه. تقول: إن فيه لسُوّاخِيَةٌ شديديدة، وتصغيرها سُوَيْوِخةٌ، كما تقول: كميثرة. وتقول: مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَي، على فعالي.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ي س**، **خ س أ**، **س خ و**، **و س خ**، **س و خ**، **س خ ي** kullanımlı olanlardır. **خيس**: **الخِيْسُ**: **الطرفاء**’ın ve ağaç türlerinin bittiği yer; dedi ki:
Üst üste gelir ölümler Üsâme’nin üzerine **الخيِ? سِ**’te; onun üzerinde **الطرفاءُ** ve **الأسلُ**.

Ve **خاسَ يَخيسُ خَيْساً**: o, şeyin bir yerde kalıp bozulması ve değişmesidir; **الجوز** ve **التمر**’den **الخائسِ** ve **اللَّحْمِ** ve benzeri gibi. Artık kokarsa **أَصَلَّ** denir; o da **مُصِلٌّ**’dir.

Ve şöyle okunur: “**أإذا أَصْلَلْنا في الأرض**” yani: koktuk.

Ve **الزَّايُ** **الجَوْز** ve **اللحم**’da **السين**’den daha iyidir.

Ve **إبِلٌ مُخَيِّسَةٌ**: o, otlağa salınmamış, fakat boğazlama yahut paylaştırma için **تُخَيَّسُ** edilen develerdir.

Ve insan, ondan kederin ve eziyetin şiddetine ulaşıncaya, alçalıp horlanıncaya kadar **المُخَيَّسِ** içinde **يُخَيَّسُ** edilir. Denir ki: onda **خاس** etti; bununla, **عليِّ بنِ أبي طالب**’ın - عليه السلام - zindanı **مُخَيِّساً** diye adlandırıldı.

**النابغة** dedi:
Ve **وخَيِّسِ الجِنّ**; ben onlara izin verdim;		**تَدْمُرَ**’ı **الصُّفَاحِ** ve **العَمَدِ** ile bina ederler
yani: onları hapseder ve onları işte yorar.

Ve çocuğa denir: **قل خَيْسُهُ ما أظرفه**; yani: kederi azdır; ve bu, yüksek (fasih) değildir.

Ve sövmede denir: **يُخاسُ أنفه**; hoşlanmadığı şeyde; yani: burnu zelil kılınır.

Ve falan kimse vaadinde **خاسَ** etti; yani: sözünden döndü; ve falan kimse **خَاسَ** etti; yani: dediğinden caydı.

**خوس**: Ve **خَوَّسَ المُتَخَوِّس**: o, develerden semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olandır.

**خسأ**: **خَسَأت** köpeği; onu azarladığında; böylece **اخِسَأْ** dersin.

Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسِيىءُ**: uzaklaştırılmış olandır. Ve Allah Yahudileri **قردةً خاسِئينَ** kıldı; yani: kovulmuşlar.

Ve köpek **خَسَأ** eder; **خُسوُءاً**.

Ve denir: **اخْسَأْ عني** ve **اخْسَأ إليك**.

Ve **البر** **خَسَأ** etti; yani: yedi ve yoruldu; **يَخْسَأُ خُسُوءاً**; ve ondandır Allah’ın sözü: “.... **خاسِئاً** ve o **حَسيرُ** iken”.

Ve ceviz oyununda denir: “**خَسَا أم زَكَا**”; böylece **خَسَا** tek (sayı), ve **زكا** çift (sayı)dır. **رؤبة** dedi:
Bilmedi **الزّاكي**’yi **المُخاسِي**’den.

Ve dedi:
Yürür **خَسَازّكَا** ayaklar üzerinde
yani: iki ayak ve bir (ayak) üzerinde yürür.

**سخو**: **السَّخاءُ**: cömertlik; ve **رجل سَخيٌّ**; ve **سَخَا يَسْخُو سخاءً**; ve **سَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً**; ve **سَخِيَ يَسْخَى سَخيً**.

Ve **سَخَّيْتُ** kendimi ve canımla şeyden; onu terk ettiğimde ve nefsin ona seni çekiştirmediğinde. **الخيل بن أحمد** dedi:
**سُلَمانَ**’a ulaştır: ben ondan genişlik içindeyim		ve bir zenginlikteyim; ancak ben mal sahibi değilim
Canımla **سَخَّى** ettim: ben kimseyi görmüyorum		zayıflıktan ölür; ne de bir hâl üzere kalır.

Ve denir: **سَخَوْتُ سَخْواً**; ve ateşi **سَخَّيْتُ** **تَسخِيةً**; ve onu ayrıca **أسْخيْتُها**; yani: yakıcının kalbini açtım ki ısınsın.

Ve **السَّخَا**: bahar bitkisinden bir ottur; sapı üzerinde başak heyeti gibi yükselir; içinde **الينبوت** taneleri gibi taneler vardır; tanesinin içi yaraya ilaçtır. Bir tanesi **سَخاة**’dır; bazıları der ki: **صخاة**.

Ve **السَّخاويُّ**: çölün genişliği ve sıcağının şiddetidir. **النابغة** dedi:
Bana bir tehdit geldi; ve aramızda **التنائف**		**سَخاوِيُّها** ve aşağıya inen alçak yer

**وسخ**: **الوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten derinin üzerine çıkan şeydir.

Ve deri **وَسِخَ** etti ve **تَوَسَّخَ** etti; ve ben onu **أَوسَخْتُه** ve **وَوَسَّخْتُه**; ve elbise **استَوْسَخَ** etti.

**سوخ**: Yer **ساخَتِ**; **تَسُوخُ سَوْخاً** ve **سُوُوخاً**: çöktü. Aynı şekilde ayaklar da yerde **تسُوخُ** eder.

Ve **السُّوَاخَي**: yağmur çamurundan suyu çok olan bir çamurdur; yürümek onda zorlaşır. Dersin ki: onda şiddetli bir **سُوّاخِيَةٌ** vardır; onun küçültmesi **سُوَيْوِخةٌ**’dır; tıpkı **كميثرة** dediğin gibi. Ve dersin ki: yağmur yağdırıldık da yer **سُوَّاخَي** oldu; **فعالي** vezni üzere.
