# خيس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خيس

الخَيْسُ، بالفتح: مصدر خاسَ الشيءُ يَخِيسُ خَيْساً تَغَيَّرَ وفَسَد وأَنْتَن. وخاسَتِ الجيفة أَي أَرْوَحَتْ. وخاسَ الطعامُ والبيع خَيْساً: كَسَدَ حتى فسد، وهو من ذلك كأَنه كَسَدَ حتى فسد. قال الليث: يقال للشيء يبقى في موضع فيَفْسُد ويتغير كالجوز والتمر: خائسٌ، وقد خاسَ يَخِيسُ، فإِذا أَنتن، فهو مَغِلٌ، قال: والزاي في الجوز واللحم أَحسن من السين.
وخَيَّسَ الشيءَ: لَيَّنَه. وخيَّسَ الرجلَ والدابة تَخْيِيساً وخاسَهما: ذللهما. وخاسَ هو: ذَلَّ ويقال: إِنْ فعل فلان كذا فإِنه يُخاسُ أَنْفُه أَي يُذَلُّ أَنفه. والتَّخْيِيس: التذليل.
الليث: خُوسَ المُتَخَيِّسُ وهو الذي قد ظهر لحمه وشحمه من السمن. وقال الليث: الإِنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ شدّة الغمّ والأَذَى ويذلّ ويهان، يقال: قد خاسَ فيه. وفي الحديث: أَن رجلاً سار معه على جمل قد نَوَّقَه وخَيَّسه؛ أَي راضه وذلله بالركوب. وفي حديث معاوية: أَنه كتب إِلى الحسين بن علي، رضوان اللَّه عليه: إِني لم أَكِسْك ولم أَخِسْك أَي لم أُذِلَّكَ ولم أُهِنْكَ ولم أُخْلِفْكَ وَعْداً. ومنه المُخَيَّسُ وهو سِجْنٌ كان بالعراق؛ قال ابن سيده: والمُخَيَّسُ السجن لأَنه يُخَيِّسُ المحبوسين وهو موضع التذليل، وبه سمي سجن الحجاجك مُخَيَِّساً، وقيل: هو سجن بالكوفة بناه أَمير المؤمنين علي بن أَبي طالب، رضوان اللَّه عليه. وفي حديث علي: أَنه بنى حَبْساً وسماه المُخَيَّسَ؛ وقال: أَما تَراني كَيِّساً مُكَيّسا،
بَنَيْتُ بعد نافِعٍ مُخَيَّسا
باباً كبيراً وأَمِيناً كُيِّسا
نافع: سجن بالكوفة كان غير مستوثق البناء، وكان من قَصَب فكان المحبوسون يَهْرُبُون منه، وقيل: إِنه نقب وأُفْلِتَ منه المُحَبَّسون فهدمه علي، رضي اللَّه عنه، وبنى المُخَيَّسُ لهم من مَدَرٍ. وكل سجن مُخَيَّسٌ ومُخَيَّسٌ أَيضاً؛ قال الفرزدق:
فلم يَبْقَ إِلا داخِرٌ في مُخَيَّسٍ،
ومُنْجَحِرٌ في غيرِ أَرْضِكَ في جُحْرِ
والإِبل المُخَيَّسَةُ: التي لم تُسَرَّحْ، ولكنها خُيِّسَتْ للنحر أَو القَسْم؛ وأَنشد للنابغة:
والأُدْمُ قد خُيِّسَتْ فُتْلاً مَرافِقُها،
مَشدودةً برحالِ الحِيرَةِ الجُدُدِ
وقال أَبو بكر في قولهم: دَعْ فلاناً يَخِيسُ، معناه دعه يلزم موضعه الذي يلازمه، والسجن يسمى مُخَيَّساً لأَنه يُخَيَّسُ فيه الناس ويُلْزَمُون نزوله. والمُخَيَّسُ، بالفتح: موضع التخييس، وبالكسر: فاعله. وخاس الرجلَ خَيْساً: أَعطاه بسِلْعَتِه ثمناً مّا ثم أَعطاه أَنقص منه، وكذلك إِذا وعده بشيء ثم أَعطاه أَنقص مما وعده به. وخاسَ عَهْدَه وبعهده: نقضه وخانه. وخاسَ فلانٌ ما كان عليه أَي غَدَرَ به. وقال الليث: خاسَ فلانٌ بوعده يَخِيسُ إِذا أَخلف، وخاسَ بعهده إِذا غَدَر ونَكَثَ. الجوهري: خاسَ به يَخِيسُ ويَخُوس أَي غدر به، وفي الحديث: لا أَخِيسُ بالعهد؛ أَي لا أَنقضه.
والخَيْسُ: الخير. يقال: ما لَه قَلَّ خَيْسُه. والخَيْسُ: الغم، يقال للصبي: ما أَظرفه قَلَّ خَيْسُه أَي قل غمه؛ وقال ثعلب: معنى قَلَّ خَيْسُه قلت حركته، قال: وليست بالعالية.
والخِيْسُ: الدَّرُّ، قال أَبو منصور: وروى عمرو عن أَبيه في قول العرب أَقَلَّ اللَّهُ خِيسَه أَي دَرَّه، وعُرِضَ على الرياشي يدعو العربُ بعضُهم لبعض فيقول: أَقَلَّ اللَّه خِيسَكَ أَي لَبَنَكَ، فقال: نعم العرب تقول هذا إِلا أَن الأَصمعي لم يعرفه. وروي عن أَبي سعيد أَنه قال: قَلَّ خَيسُ فلان أَي قَلَّ خَطَؤُه. ويقال: أَقْلِلْ من خَيسِك أَي من كذبك. والخِيسُ،. بالكسر، والخِيسَةُ: الشجر الكثير الملتف. وقال أَبو حنيفة: الخِيسُ والخِيسَةُ المجتمع من كل الشجر. وقال مرة: هو الملتف من القَصَبِ والأَشاء والنَخْلِ؛ هذا تعبير أَبي حنيفة، وقيل: لا يكون خيْساً حتى تكون فيه حَلْفاء. والخِيسُ: مَنْبِتُ الطَّرْفاء واَنواع الشجر. وخِيسٌ أَخْيَسُ: مستحكِم؛ قال:
أَلْجأَهُ لَفْحُ الصِّبا وأَدْمَسا،
والطَّلُّ في خِيسِ أَراطى أَخْيَسا
وجَمْعُ الخِيسِ أَخْياسٌ. وموضع الأَسد أَيضاً: خِيسٌ، قال الصَّيْداويُّ: سأَلت الرِّياشي عن الخِيسة فقال: الأَجَمَة؛ وأَنشد: لِحاهُمُ كأَنها أَخْياسُ
ويقال: فلان في عِيصٍ أَخْيَسَ أو عددٍ أَخْيَسَ أَي كثير العدد؛ وقال جَنْدَل:
وإِنَّ عِيصي عِيصُ عِزٍّ أَخْيَسُ،
أَلَفُّ تَحْمِيهِ صَفاةٌ عِرْمِسُ
أَبو عبيد: الخِيسُ الأَجَمَة، والخِيسُ: ما تَجَمَّع في أُصول النخلة مع الأَرض، وما فوق ذلك الركائب. ومُخَيَّس: اسم صنم لبني القَيْنِ.

### Türkçe

**الخَيْسُ**, fetih ile: **خاسَ** şey **يَخِيسُ** **خَيْساً**’ın mastarıdır; değişti, bozuldu ve kokuştu. Ve leş **خاسَتِ**; yani koku saldı. Ve yiyecek ve alışveriş **خاسَ** **خَيْساً**: durgunlaştı, ta ki bozuldu; ve o, bundan(dır); sanki durgunlaştı da bozuldu. Leys dedi: Bir şey için, bir yerde kalır da bozulur ve değişir; ceviz ve hurma gibi: **خائسٌ** (denir); ve **خاسَ** **يَخِيسُ**. Artık kokuşunca, o **مَغِلٌ**’dür. Dedi: Ve ceviz ve et hakkında **الزاي** (harfi) **السين**’den daha iyidir.

Ve **خَيَّسَ** şeyi: onu yumuşattı. Ve adamı ve binek hayvanını **خيَّسَ** **تَخْيِيساً** ve ikisini **خاسَ**: ikisini zelil kıldı. Ve o **خاسَ**: zelil oldu. Ve denir: Eğer falan şöyle yaparsa, onun burnu **يُخاسُ**; yani burnu zelil kılınır. Ve **التَّخْيِيس**: zelil kılmadır.

Leys: **خُوسَ** **المُتَخَيِّسُ**; o, semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olan kimsedir. Ve Leys dedi: İnsan, **المُخَيَّس** içinde **يُخَيَّسُ**; ta ki gamın ve eziyetin şiddetine ulaşır, zelil olur ve horlanır; denir: onun içinde **خاسَ**. Ve hadiste: Bir adam, yanında bir deve üzerinde yürüdü; onu **نَوَّقَه** ve **خَيَّسه**; yani onu alıştırdı ve binmekle zelil kıldı. Ve Muaviye hadîsinde: Hüseyin b. Ali’ye, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, yazdı: “Ben seni **أَكِسْك** etmedim ve seni **أَخِسْك** etmedim”; yani seni zelil kılmadım ve seni horlamadım ve sana bir vaadi bozmadım. Bundan(dır) **المُخَيَّسُ**; o, Irak’ta bulunan bir zindandır. İbn Sîde dedi: Ve **المُخَيَّسُ** zindandır; çünkü o, hapsedilenleri **يُخَيِّسُ** eder; o, zelil kılma yeridir. Ve onunla Haccâc’ın zindanı **مُخَيَِّساً** diye adlandırıldı. Ve denildi: O, Kûfe’de bir zindandır; onu Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib, Allah’ın rızası onun üzerine olsun, yaptı. Ve Ali hadîsinde: O, bir hapis yaptı ve onu **المُخَيَّسَ** diye adlandırdı; ve dedi:
أَما تَراني كَيِّساً مُكَيّسا،
بَنَيْتُ بعد نافِعٍ مُخَيَّسا
باباً كبيراً وأَمِيناً كُيِّسا

**نافع**: Kûfe’de bir zindandır; bina bakımından sağlamlaştırılmış değildi; kamıştandı; bu yüzden hapsedilenler ondan kaçarlardı. Ve denildi: O, delindi ve hapsedilenler ondan salıverildi; bunun üzerine Ali, Allah ondan razı olsun, onu yıktı ve onlar için kerpiçten **المُخَيَّسُ**’u yaptı. Ve her zindan **مُخَيَّسٌ**’tir; ve **مُخَيَّسٌ** da (denir). Ferazdak dedi:
فلم يَبْقَ إِلا داخِرٌ في مُخَيَّسٍ،
ومُنْجَحِرٌ في غيرِ أَرْضِكَ في جُحْرِ

Ve **الإِبل المُخَيَّسَةُ**: salıverilmemiş, fakat boğazlama yahut paylaştırma için **خُيِّسَتْ** edilmiş olan(lar)dır. Nâbiga’dan şunu inşad etti:
والأُدْمُ قد خُيِّسَتْ فُتْلاً مَرافِقُها،
مَشدودةً برحالِ الحِيرَةِ الجُدُدِ

Ve Ebû Bekir, onların “Falanı bırak, **يَخِيسُ**” sözleri hakkında dedi: manası, onu, kendisine yapışıp kaldığı yerinde kalmaya bırak. Ve zindan **مُخَيَّساً** diye adlandırılır; çünkü onda insanlar **يُخَيَّسُ** edilir ve orada kalmaya zorlanırlar. Ve **المُخَيَّسُ**, fetih ile: **التخييس** yeri; kesre ile: onun yapanı.

Ve adamı **خاسَ** **خَيْساً**: ona malı karşılığında bir fiyat verdi, sonra ona ondan daha eksik verdi; aynı şekilde, ona bir şey vaat edip sonra ona vaat ettiğinden daha eksik verdiğinde de (böyledir). Ve ahdini **خاسَ** ve ahdiyle: onu bozdu ve ona hıyanet etti. Ve falan, üzerinde bulunduğu şeyi **خاسَ**; yani ona ihanet etti. Ve Leys dedi: Falan, vaadiyle **خاسَ** **يَخِيسُ**; vaadini yerine getirmediğinde. Ve ahdiyle **خاسَ**; ihanet edip bozduğunda.

Cevherî: Onunla **خاسَ** **يَخِيسُ** ve **يَخُوس**; yani ona ihanet etti. Ve hadiste: “Ahd ile **أَخِيسُ** etmem”; yani onu bozmam.

Ve **الخَيْسُ**: hayırdır. Denir: Onun **خَيْسُه** azaldı. Ve **الخَيْسُ**: gamdır; çocuğa denir: Ne zarif; onun **خَيْسُه** azaldı; yani gamı azaldı. Sa‘leb dedi: **قَلَّ خَيْسُه**’nun manası: hareketi azaldı. Dedi: Ve bu, yüksek (lehçe)den değildir.

Ve **الخِيْسُ**: süt sağımıdır. Ebû Mansûr dedi: Amr’dan, babasından, Arapların “Allah onun **خِيسَه**’ini azaltsın” sözünde rivayet etti; yani süt sağımını. Ve Riyâşî’ye arz olundu: Araplar birbirlerine dua ederler de “Allah senin **خِيسَكَ**’ı azaltsın” derler; yani sütünü. O dedi: Evet, Araplar bunu söyler; ancak Asma‘î onu bilmedi. Ebû Saîd’den rivayet edildi: “Falanın **خَيسُ** azaldı”; yani hatası azaldı. Ve denir: **خَيسِك**’ten azalt; yani yalanından.

Ve **الخِيسُ**, kesre ile, ve **الخِيسَةُ**: çok, birbirine dolaşmış ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi: **الخِيسُ** ve **الخِيسَةُ**, her ağaçtan toplanmış olan(dur). Bir defa dedi: O, kamıştan, **الأَشاء**’dan ve hurmadan birbirine dolaşmış olan(dur); bu, Ebû Hanîfe’nin ifadesidir. Ve denildi: İçinde **حَلْفاء** bulunmadıkça **خيْساً** olmaz. Ve **الخِيسُ**: **الطَّرْفاء**’nın ve ağaç türlerinin bittiği yer. **خِيسٌ أَخْيَسُ**: sağlam, pekişik. Dedi:
أَلْجأَهُ لَفْحُ الصِّبا وأَدْمَسا،
والطَّلُّ في خِيسِ أَراطى أَخْيَسا

Ve **الخِيسِ**’in çoğulu **أَخْياسٌ**’dır. Ve aslanın yeri de: **خِيسٌ**’tir. **الصَّيْداويُّ** dedi: Riyâşî’ye **الخِيسة** hakkında sordum; dedi: **الأَجَمَة**. Ve inşad etti:
لِحاهُمُ كأَنها أَخْياسُ

Ve denir: Falan, **عِيصٍ أَخْيَسَ** içinde yahut **عددٍ أَخْيَسَ** içindedir; yani sayı bakımından çok. Cendel dedi:
وإِنَّ عِيصي عِيصُ عِزٍّ أَخْيَسُ،
أَلَفُّ تَحْمِيهِ صَفاةٌ عِرْمِسُ

Ebû Ubeyd: **الخِيسُ** **الأَجَمَة**’dir. Ve **الخِيسُ**: hurma ağacının köklerinde, yerle birlikte toplanan şeydir; bunun üstündekiler ise **الركائب**’dir. Ve **مُخَيَّس**: Benî **القَيْنِ** için bir putun adıdır.
