# خيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خيس

الخيس، بالكسر: الشجر الكثير الملتف. وقال أبو حنيفة رحمه الله: المجتمع من كل الشجر. أو ما كان حلفاء وقصبا. وهو قول ابن دريد. وقال أبو حنيفة مرة: هو الملتف من القصب والأشاء والنخل. هذا تعبير أبي حنيفة رحمه الله. وقيل: هو منبت الطرفاء وأنواع الشجر. وقال أبو عبيد: الخيس: الأجمة. والخيس أيضا: موضع الأسد، كالخيسة، في الكل، ج أخياس وخيس، الأخير كعنب. قال الصيداوي: سألت الرياشي عن الخيسة، فقال: الأجمة، وأنشد:
  لحاهم كأنها أخياس

  والخيس: اللبن. عرض ذلك على الرياشي - في معنى دعاء العرب الآتي قريبا - فأقر به عنهم، قال: إلا أن الأصمعي لم يعرفه. والخيس: الدر. يقال: أقل الله خيسه، أي دره. رواه عمرو، عن أبيه هكذا، ونقله الأزهري. والخيس: ع. باليمامة به أجمة. والخيس، بالفتح: الغم، ومنه يقال للصبي: ما أظرفه، قل خيسه، أي غمه. وقال ثعلب: معنى قل خيسه: قلت حركته. قال: ليست بالعالية. وأجحف الصاغاني في نقله، فقال: وزعم ناس أن العرب تقول في الدعاء للإنسان: قل خيسه، بالفتح، ما أظرفه. أي قل غمه، وليست بالعالية. وإنما التي ليست بالعالية: الخيس بمعنى الحركة، فتأمل. والخيس: الخطأ، يقال: قل خيسه، أي قل خطؤه، رواه أبو سعيد، وضبطه الصاغاني بالكسر. والخيس: الضلال. ومنه قولهم: خاس خيسك، أي ضل ضلالك، عن ابن عباد. وخيس: ع. بالحوف الغربي بمصر، ويكسر، قاله الصاغاني، وزاد: إليها تنسب البقر الخيسية. قلت: البلد الذي ينسب إليه البقر الجياد هو من بلدان صعيد مصر، وليس من كور الحوف الغربي، وهو من فتوح خارجة ابن حذاقة، فتأمل. ولعل منه محمد بن أيوب بن الخيسي، بالفتح، الذهبي المحدث روى عن ابن عبد الدائم، وعنه الحافظ الذهبي. والخيس: الكذب. ومنه يقال: أقلل من خيسك، أي كذبك. وضبطه الصاغاني بالكسر. وقد خاس بالعهد يخيس خيسا وخيسانا، الأخيرة بالتحريك، وكذلك يخوس خوسا، كما صرح به الجوهري، إذا غدر به ونكث، وفي الحديث:  لا أخيس بالعهد  أي لا أنقضه. وزاد الليث: وخاس بوعده: أخلف. وكل ذلك مجاز. وخاس فلان: لزم موضعه، يقولون: دع فلانا يخيس، معناه، دعه يلزم موضعه الذي يلازمه. قاله أبو بكر. وخاست الجيفة تخيس خيسا: أروحت ونتنت وتغيرت. و يقال: هو في عيص أخيس، أو عدد أخيس، أي كثير العدد، قال جندل بن المثنى الطهوي.

  وإن عيصي عيص عز أخيس                      ألف تحميه صفاة عرمـس. ويقال: إن فعل فلان كذا فإنه يخاس أنفه، أي يرغم ويذل. وخيسه تخييسا: ذلله. وكذلك: خاسه: يقال: خاس الرجل والدابة، وخيسهما. وخاس هو: ذل، لازم متعد. وهذا قد أهمله المصنف قصورا. وفي الحديث: أن رجلا سار معه على جمل قد نوقه وخيسه، أي راضه وذلله بالركوب. وفي حديث معاوية: أنه كتب إلى الحسين بن علي رضي الله عنهم: إني لم أكسك ولم أخسك أي لم أذلك ولم أهنك. وقيل: لم أخلفك وعدا. والمخيس، كمعظم ومحدث: السجن لأنه يخيس فيه المحبوس، وهو موضع التذليل. نقله ابن سيده. قال الفرزدق:
  فلم يبق إلا داخـر فـي مـخـيس                      ومنجحر في غير أرضك في حجر وقيل: سمي السجن مخيسا؛ لأن الناس يلزمون نزوله. وقال. بعض: كمعظم: موضع التخييس وكمحدث: فاعله. ومنه سمي سجن كان بالعراق للحجاج، وقيل: بالكوفة، بناه أمير المؤمنين علي رضي الله عنه، وكان أولا جعله من قصب وسماه نافعا، وكان غير مستوثق البناء، فنقبه اللصوص وهربوا منه، فهدمه وبنى المخيس لهم من مدر فقال:
  أما تراني كيسا مكيسا
  بنيت بعد نافع مخيسـا
  بابا حصينا وأمينا كيسا

  وفي بعض الأصول: بابا كبيرا. قال شيخنا تبعا للبدر: وهذا ينافي ما سيأتي له في و دق، أنه لم يثبت عنه أنه قال شعرا، إلى آخره، فتأمل. قلت: ويمكن أن يجاب أن هذا رجز، ولا يعد من الشعر عند جماعة. وقد تقدم البحث في ذلك في ر ج ز فراجعه. وقد سموا مخيسا كمحدث، منهم سنان بن المخيس، كمحدث، قاتل سهم بن بردة، نقله الصاغاني في العباب. وأبو المخيس السكوني، يروي عن أنس. وقد تكلم فيه. ومخيس ابن ظبيان الأوابي المصري، تابعيان. ومخيس بن تميم، من أتباع التابعين، روى عن حفص بن عمر. قال الذهبي: وشيخه مجهول. أو هو بزنة مجلز، كمجلس ومنبر. وقد تقدم فيه الوجهان في الزاي.
 والإبل المخيسة، بالفتح، أي كمعظمة: التي لم تسرح إلى المرعى ولكنها حبست للنحر أو القسم، كذا في الأساس واللسان، كأنها ألزمت مكانها لتسمن.
 ومما يستدرك عليه: خاس الطعام خيسا: تغير. وخاس البيع خيسا: كسد. ويقال: للشيء يبقى في موضع فيتغير ويفسد، كالجوز والتمر: خائس، كالخائز، والزاي في الجوز واللحم أحسن. والمتخيس من الإبل: الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن. ذكره الليث في خ و س هكذا، فالمتخوس والمتخيس لغتان صحيحتان. وخيس الرجل: بلغ شدة الذل والإهانة والغم والأذى. وخاس الرجل خيسا: أعطاه بسلعته ثمنا ما، ثم أعطاه أنقص منه، وكذلك إذا وعده بشيء ثم أعطاه انقص مما وعده به. والخيس، بالفتح: الخير، ومنه قولهم: ماله قل خيسه: نقله الصاغاني وصاحب العباب. وخيس أخيس: مستحكم: قال:
  ألجأه لفح الصـبـا وأدمـسـا                      والطل في خيس أراطى أخيسا والخيس، بالكسر: ما تجمع في أصول النخلة من الأرض، وما فوق ذلك الركائب. ومخيس، كمحدث: اسم صنم لبني القين. ويقال: أقلل من خيسك، أي كذبك. كذا في العباب.

### Türkçe

**الخيس**، kesre ile: çok, birbirine dolanmış ağaç(lar). Ebû Hanîfe رحمه الله dedi: her ağaçtan olan toplu (şey). Yahut **حلفاء** ve **قصب** olan şey. Bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Ebû Hanîfe bir defa dedi: o, **قصب**’dan, **الأشاء**’dan ve **النخل**’den olan birbirine dolanmış (şey)dir. Bu, Ebû Hanîfe رحمه الله’in ifadesidir. Ve denildi: o, **الطرفاء**’nın ve ağaç türlerinin bitim yeridir. Ebû Ubeyd dedi: **الخيس**: **الأجمة**. Ve **الخيس** ayrıca: aslanın yeri; **الخيسة** gibi; hepsinde; çoğulu **أخياس** ve **خيس**; sonuncusu **عنب** gibi. Saydâvî dedi: **الخيسة** hakkında Riyâşî’ye sordum; dedi ki: **الأجمة**; ve inşad etti:
  Sakalları sanki **أخياس**’tır

  Ve **الخيس**: süt. Bu, Riyâşî’ye — az sonra gelecek Arapların duası manasında — arz olundu; o da bunu onlardan (naklen) kabul etti; dedi ki: ancak Asma‘î onu bilmedi. Ve **الخيس**: **الدر**. Denilir: **أقل الله خيسه**, yani onun **در**’ini (azaltsın). Amr, babasından böyle rivayet etti; Ezherî de onu nakletti. Ve **الخيس**: Yemâme’de bir yer; onda bir **أجمة** vardır. Ve **الخيس** fetha ile: gam; ondan dolayı çocuğa denilir: ne kadar zarif; **قل خيسه**, yani onun gamı (az). Sa‘leb dedi: **قل خيسه**’nin manası: hareketi azaldı. Dedi: bu, **العالية**’de değildir. Sâgânî naklinde aşırı gitti; dedi ki: birtakım kimseler, Arapların insan için duada: **قل خيسه** fetha ile, “ne kadar zarif” dediklerini iddia etti. Yani gamı az (olsun); ve bu, **العالية**’de değildir. Hâlbuki **العالية**’de olmayan: **الخيس**’in hareket manasında olmasıdır; öyleyse düşün. Ve **الخيس**: hata; denilir: **قل خيسه** yani hatası az (olsun); Ebû Sa‘îd rivayet etti; Sâgânî onu kesre ile ضبط etti. Ve **الخيس**: sapıklık. Ondan onların sözü: **خاس خيسك**, yani sapıklığın saptı; İbn Abbâd’dan. Ve **خيس**: Mısır’da **الحوف الغربي**’de bir yer; ve kesrelenir; bunu Sâgânî söyledi; ve ekledi: ona **البقر الخيسية** nisbet edilir. Dedim: iyi sığırlara nisbet edilen belde, Mısır’ın **صعيد** beldelerindendir; **الحوف الغربي**’nin **كور**’larından değildir; ve o, Hârice b. Huzâka’nın fetihlerindendir; öyleyse düşün. Ve belki ondandır: Muhammed b. Eyyûb b. el-**الخيسي**; fetha ile; hadisçi Zehebî, İbn Abdü’d-Dâim’den rivayet etti; ondan da hâfız Zehebî (rivayet etti). Ve **الخيس**: yalan. Ondan denilir: **أقلل من خيسك** yani yalanını (azalt). Sâgânî onu kesre ile ضبط etti. Ve ahde hıyanet etti: **خاس بالعهد يخيس خيسا وخيسانا**; sonuncusu hareke ile; ve yine **يخوس خوسا**; Cevherî’nin açıkça belirttiği üzere; ona ihanet edip bozduğu zaman; ve hadiste:  **لا أخيس بالعهد**  yani onu bozmam. Leys ekledi: ve vaadine hıyanet etti: sözünden döndü. Bunların hepsi mecazdır. Ve falan kimse: yerini tuttu; derler: falanı bırak **يخيس**; manası: onu, devamlı bulunduğu yerini tutmaya bırak. Bunu Ebû Bekir söyledi. Ve leş: **خاست الجيفة تخيس خيسا**: koktu, pis koktu ve değişti. Ve denilir: o, **عيص أخيس**’tedir, yahut **عدد أخيس**’tedir; yani sayı bakımından çoktur; Cündel b. el-Müsennâ et-Tahavî dedi.

  Ve benim **عيص**’ım, aziz bir **عيص**tır, **أخيس**;                      bin (ki) onu **صفاة عرمس** korur.
Ve denilir: falan kimse şöyle yaparsa, onun burnu **يخاس**; yani horlanır ve zelil olur. Ve onu **خيسه تخييسا**: onu zelil kıldı. Ve yine: **خاسه**: denilir: adamı ve biniti **خاس** etti; ve ikisini **خيس** etti. Ve o (kendisi) **خاس**: zelil oldu; لازم متعد. Bunu musannif kusurla ihmal etmiştir. Ve hadiste: bir adam, onunla birlikte bir deve üzerinde yürüdü; onu **نوقه** ve **خيسه** etmişti; yani onu binmekle alıştırdı ve zelil kıldı. Muâviye hadîsinde: Hüseyin b. Ali رضي الله عنهم’a yazdı: **إني لم أكسك ولم أخسك** yani seni zelil kılmadım ve aşağılamadım. Ve denildi: sana bir vaadi yerine getirmemiş olmadım. Ve **المخيس**, **معظم** ve **محدث** gibi: hapishane; çünkü hapsedilen orada **يخيس** olur; ve o, zelil kılma yeridir. İbn Sîde onu nakletti. Ferazdak dedi:
  Artık kalmadı, ancak bir biriktiren **مخيس**’te,                      ve senin toprağın dışında bir delikte bir sığınan
Ve denildi: hapishane **مخيس** diye adlandırıldı; çünkü insanlar oraya inmeyi (orada kalmayı) gerekli kılarlar. Ve dedi. Bazısı: **معظم** gibi: **التخييس** yeri; ve **محدث** gibi: onun yapanı. Ondan dolayı Irak’ta Haccâc’ın olan bir zindana **مخيس** adı verildi; ve denildi: Kûfe’de; onu Emîrü’l-mü’minîn Ali رضي الله عنه yaptı; ve önce onu **قصب**’dan yaptı ve ona **نافعا** adını verdi; ve bina sağlam değildi; hırsızlar onu deldiler ve ondan kaçtılar; o da onu yıktı ve onlar için **مدر**’den **المخيس**’i yaptı; dedi ki:
  Beni görmüyor musun, akıllı, akıllı kılınmışım
  **نافع**’dan sonra bir **مخيس** inşa ettim
  Sağlam bir kapı ve emin, akıllı

  Ve bazı asıllarda: büyük bir kapı. Şeyhimiz, Bedr’e tâbi olarak dedi: bu, onun **و دق**’ta kendisi için gelecek olanla çelişir; onda, ondan şiir söylediğinin sabit olmadığını (söyler); ilâ âhirihî; öyleyse düşün. Dedim: ve cevap verilebilir ki bu, **رجز**’dir; ve bir topluluğa göre şiirden sayılmaz. Bunun araştırması **ر ج ز**’de geçti; ona müracaat et. Ve **مخيس**’i **محدث** gibi adlandırdılar; onlardan: Sinân b. el-**مخيس**, **محدث** gibi; Sehm b. Burde’nin katili; Sâgânî onu **العباب**’da nakletti. Ve Ebû’l-**مخيس** es-Sükûnî; Enes’ten rivayet eder. Hakkında konuşulmuştur. Ve **مخيس** b. Zabyân el-Evâbî el-Mısrî; iki tâbiî. Ve **مخيس** b. Temîm; etbâ‘u’t-tâbiînden; Hafs b. Ömer’den rivayet etti. Zehebî dedi: ve şeyhi meçhuldür. Yahut o, **مجلز** veznindedir; **مجلس** ve **منبر** gibi. **الزاي**’da onda iki vecih geçti.
 Ve **الإبل المخيسة**, fetha ile, yani **معظمة** gibi: otlağa salınmamış, fakat boğazlama yahut taksim için hapsedilmiş olan; **الأساس** ve **اللسان**’da böyle; sanki semirsin diye yerine bağlanmış.
 Ve ona istidrâk edilenlerdendir: yemek **خاس الطعام خيسا**: değişti. Ve satış **خاس البيع خيسا**: kesada uğradı. Ve denilir: bir şey bir yerde kalır da değişir ve bozulur; ceviz ve hurma gibi: **خائس**, **خائز** gibi; ve **الزاي** ceviz ve et hakkında daha güzeldir. Ve develerden **المتخيس**: semizlikten eti ve yağı ortaya çıkan. Leys onu **خ و س**’ta böyle zikretti; öyleyse **المتخوس** ve **المتخيس** iki sahih lugattır. Ve adamın **خيس**’i: zillet, aşağılanma, gam ve eziyetin şiddetine ulaştı. Ve adam **خاس الرجل خيسا**: ona malı karşılığında bir fiyat verdi, sonra ona ondan daha eksik verdi; ve yine ona bir şey vaat edip sonra ona vaat ettiğinden daha eksik verdiği zaman da böyledir. Ve **الخيس**, fetha ile: hayır; ondan onların sözü: onun malı yoktur, **قل خيسه**; Sâgânî ve **العباب** sahibi nakletti. **خيس أخيس**: sağlamlaşmış: dedi:
  **الصبا**’nın esişi onu sığındırdı ve kararttı                      ve çiy, **أراطى**’nın **خيس**’inde, **أخيس**
Ve **الخيس**, kesre ile: hurma ağacının köklerinde yerden toplanan şey; ve onun üstündeki **الركائب**. Ve **مخيس**, **محدث** gibi: Benî’l-Kayn için bir putun adı. Ve denilir: **أقلل من خيسك** yani yalanını (azalt). **العباب**’da böyle.
