# خيص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: خيص

الخيص، والخائص: القليل من النوال، والخائص: اسم قد يكون على النسب، كموت مائت، وذلك لأنه لا فعل له، فلذلك وجهناه على هذا، قاله ابن سيده، وقيل: خيص خائص على المبالغة، ومنه قول الأعشى يهجو علقمة بن علاثة:
  لعمري لمن أمسى عن القوم شاخصالقد نال خيصا من عفيرة خائصا

  وقال الأصمعي: سألت المفضل عن قول الأعشى هذا: ما معنى خيصا? فقال: العرب تقول فلان يخوص العطية في بني فلان، أي يقللها، فقلت: فكان ينبغي أن يقول: خوصا، فقال: هي معاقبة يستعملها أهل الحجاز يسمون الصواغ الصياغ، ويقولون الصيام للصوام، ومثله كثير. وخاص الشيء يخيص: قل ويقال: نلت منه خيصا خائصا، أي شيئا يسيرا، ويقال أيضا: خوصا خائصا. والخيصاء: العطية التافهة، هكذا في الأصول الصحاح، وفي بعض النسخ: العظيمة الناقهة. ومثله نص ابن الأعرابي. وقال ابن الأعرابي: الخيصاء من المعزى: ما أحد قرنيها منتصب والآخر ملتصق برأسها. ويقال: كبش أخيص، إذا كان منكسر أحد القرنين، وقد خيص خيصا، وعنز خيصاء كذلك. والخيص، محركة: صغر إحدى العينين وكبر الأخرى، والنعت أخيص وخيصاء. وقيل: الأخيص هو الذي إحدى أذنيه نصباء والأخرى خذواء. ويقال: خيصي من عشب، أي نبذ منه، عن ابن عباد، قال: وكذلك من رجال. ويقال: خيصان من مال، أي قليل منه نقله الصاغاني. واجتمعت خيصاهم: أي متفرقوهم، وانضم بعضهم إلى بعض، عن أبي عمرو. ومما يستدرك عليه: الخيص: البعد، كالخوص، وقال ابن فارس: وعل أخيص، إذا انتصب أحد قرنيه وأقبل الآخر على وجهه.

### Türkçe

**الخيص** ve **الخائص**: ihsandan az olan (şey). Ve **الخائص**: nisbet üzere olabilecek bir isimdir; **موت مائت** gibi. Bu da, onun için fiil bulunmadığındandır; bu sebeple onu bunun üzerine yönelttik. Bunu İbn Sîdeh söylemiştir. Ve denildi: mübalağa üzere **خيص خائص**. Ve ondan, A‘şâ’nın Alkame b. Ulâse’yi hicvetmesindeki sözü:

  Ömrüme yemin olsun, kavimden ayrılıp uzaklaşmış olarak akşamlayana;
  **عفيرة**’den **خيصا** **خائصا** elde etmiştir.

Ve Asma‘î dedi: A‘şâ’nın bu sözü hakkında Mufaddal’a sordum: **خيصا**’nın manası nedir? Dedi ki: Araplar “falanca, falancaların içinde bağışı **يخوص** eder” der; yani onu azaltır. Dedim ki: O hâlde “**خوصا**” demesi gerekirdi. Dedi ki: Bu, Hicaz ehlinin kullandığı bir muâkabe (harf değişimi)dir; **الصواغ**’a **الصياغ** derler ve **الصيام**’ı **الصوام** için söylerler; bunun benzeri çoktur. Ve “şey **خاص** eder, **يخيص**”: az olur. Ve denilir: Ondan **خيصا خائصا** elde ettim; yani az bir şey. Ve yine denilir: **خوصا خائصا**. Ve **الخيصاء**: değersiz bağış; sahih asıllarda böyledir. Bazı nüshalarda: büyük, faydalı. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı da bunun gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخيصاء** keçilerden: iki boynuzundan birinin dik, ötekinin başına yapışık olmasıdır. Ve denilir: **كبش أخيص**; boynuzlardan biri kırık olduğunda. Ve o, **خيص** eder, **خيصا** (diye). Ve **عنز خيصاء** da böyledir. Ve **الخيص** (harekeli): gözlerden birinin küçülmesi ve ötekinin büyümesi; sıfatı **أخيص** ve **خيصاء**. Ve denildi: **الأخيص**: kulaklarından biri dik, öteki düşük olan kimsedir. Ve denilir: Ottan **خيصي**; yani ondan bir parça at, İbn Abbâd’dan. Dedi ki: Erkeklerden de böyledir. Ve denilir: Maldan **خيصان**; yani ondan az; bunu Sâgânî nakletti. Ve **خيصاهم** toplandı: yani dağınık olanları; bazısı bazısına katıldı, Ebû Amr’dan. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخيص**: uzaklık; **الخوص** gibi. İbn Fâris dedi: **وعل أخيص**: boynuzlarından biri dikilip öteki yüzüne doğru geldiğinde.
