# خيط (خ-ي-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hayt iplik demektir

- Harfler: خ - ي - ط
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْخَيْطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B7%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | İplik | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/ayet/2:187.md) |
| [الْخَيْطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B7%D9%90.md) | الْفَعْلِ | İplik | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/ayet/2:187.md) |
| [الْخِيَاطِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90.md) | الْفِعَالِ | Dikiş iğnesi | 1 | 1 | [7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/ayet/7:40.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (61 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
2. [سمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Arı iğnesi demektir
3. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kararan
4. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Örgülü saç demektir
5. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
6. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Erkek deve demektir
7. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
8. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Sume” damga demektir
9. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Biid yumurta demektir
10. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Evye kuş yuvası demektir
11. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
12. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hadid demir demektir
13. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
14. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fecr Yarık demektir
15. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bab kapı demektir
16. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Affetti
17. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Feth, kapının açılması demektir
18. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İçecek
19. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
20. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kadınlar
21. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cürame hurma döküntüsü demektir
22. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Eveye yuva demektir
23. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
24. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
25. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
26. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
27. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
28. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
29. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dahl: Kuytu yer demektir
30. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
31. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yaşlı adamdır
32. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
33. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
34. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
35. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
36. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
37. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
38. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
39. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
40. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
42. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيط |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md), [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md), [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md), [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İnce ve doğrusal biçimde uzayan nesne, iplik ve iki parçayı birbirine dikerek bağlama |
| Çekirdek Özet 2 | Şafağın ilk ışıma hattı gibi hassas görsel sınır ile imkânsız geçişi simgeleyen iğne deliği |
| Çekirdek Özet 3 | Kopuk unsurları ince bir hat boyunca bitiştirme, sınır belirleme ve kısıtlı geçiş kanalı |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca dokuma ipliğine indirgeyerek şafak sınırındaki optik ve zamansal inceliği ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir yöne doğru uzanma, belirme ve zihinde veya mekânda iz bırakma; nitekim [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) kökünde üstün yönelim, [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) kökünde hayal ve uzayıp giden tasavvur, [خيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85.md) kökünde ise örtü ve uzantı bulunur | ط | Çekirdeğin taşıdığı uzama ve belirme anlamını, tığ veya kuşatıcı hat gibi ince, çekilmiş, gergin ve fiziksel bir dikiş çizgisine dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve bölme (duvar imgesinin hırıltılı varyantı) | Bir alanı diğerinden ayıran, sınır çizen ve iki taraf arasında engel kuran ayrım çizgisi. |
| ي | El ve kol | İş yapma, tutma, çekme, uzatma ve yönlendirme faaliyeti. |
| ط | Sepet ve sarım | Nesneyi çevreleme, sarma, dikişle tutturma ve birleştirme eylemi. |
| خيط | İki alanı ayıran sınırdan el marifetiyle ince bir bağı çekip nesneleri birbirine bitiştirme | Ayrık iki kutbu (gece ile gündüzü, iki kumaş parçasını) ince ve doğrusal bir hat üzerinde bir araya getiren ve sınırı belirginleştiren bütüncül hareket. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bükülmüş liflerden elde edilen ince ip veya dikiş ipliği; deve kuşu boynunun veya sürüsünün ip gibi art arda dizilerek ince uzun uzanması; dikiş iğnesi veya dikme işi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa deve kuşu sürüsünü ip gibi art arda dizilmiş düzene benzeterek kökü kullanmıştır: وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ / كأن رِئالَهـا أرق الإفـال |
| Erken Arapça kullanım | İbn Mikbel bir beytinde bükülmüş iplikleri tasvir eder: قَرِيساً ومَغْشِيّاً عليه، كأَنَّه / خُيوطةُ مارِيٍّ لَواهُنَّ فاتِلُهْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn; Lisānü’l-ʿArab; Maqāyīsü’l-Luğa; Dîvânu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Arapça خيط kökü, Sami dillerinde dikiş dikmek, bükülmüş lif ve ince hat anlamlarıyla temsil edilen bir kök ailesine aittir. İbranicede hûṭ (חוּט) iplik ve kordon manasına gelip dokuma ve sınır belirleme bağlamlarında yer alır. Aramice ve Süryanicede ḥyṭ (ܚܝܛ) kökü doğrudan "dikmek" fiilini ve ḥūṭā (ܚܘܛܐ) formu dikiş ipliğini karşılar; nitekim Süryanicede dikiş diken kimseye de ḥayyāṭā denmektedir. Akadcadaki ḫāṭu kökü ise tartmak, gözetlemek ve incelemekle ilişkili olsa da Batı Sami dillerindeki ortak semantik çekirdek dikiş, bağlama ve ince çizgisel uzantı üzerinde yoğunlaşır. Klasik Arapçada bu kök, bükülmüş lif somutluğundan hareketle hem iğne deliğinden geçen dikiş aletini (خياط) hem de ufukta beliren ilk ince aydınlık çizgisini mecazi olarak ifade edecek bir kavrayış derinliği kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خيط | Bükülmüş ince ip, iğne ile kumaşı tutturma, ufuktaki ince ışık veya karanlık çizgisi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hûṭ (חוּט), Süryanice ḥyṭ (ܚܝܛ) | Dikiş dikmek, iplik ve kordon anlamlarında düzenli ses ve anlam denkliği gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: HALOT; Payne Smith; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيط | Anlamlı | İplik, dikmek, ince hat | İnce bir çizgi boyunca uzamak ve iki şeyi birbirine tutturmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| خطي | Anlamlı | Adım atmak, hata etmek | Bir noktadan diğerine adım uzatmak veya hedeften sapmak. | Hedef kökle doğrusal uzanım paydası vardır; Kur'an'da geçer (خطأ / خطو). |
| يخط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| يطخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| [طخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AE%D9%8A.md) | Anlamlı | Karanlık, örtünme, bulanıklık | Gecenin veya bulutun her tarafı kaplayıp görüşü engellemesi. | Hedef kökteki aydınlık-karanlık hattının tersine bütünüyle kararmayı anlatır. |
| [طيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%AE.md) | Anlamlı | Sapma, kibre kapılma, saçmalama | Doğru çizgiden çıkıp taşkınlık ve hafiflik göstermek. | Çizgisel intizamın bozulması yönüyle zıt çağrışım taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيط | Merkez | İnce bağ ve hat | İki parçayı birleştiren veya iki alanı birbirinden ayıran en ince doğrusal unsur. | Dikiş, iplik, iğne ve ufuktaki ışık çizgisi. |
| [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Bir nesneyi diğerinin içine sokma | Bir şeyin dar bir kanaldan veya delikten geçirilip ilerletilmesini vurgular. | İpliğin iğneye geçirilmesi eylemini öne çıkarır. |
| [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Kalın bağ ve ip | Dayanıklılık, çekme ve tutma gücü taşıyan bükümlü kalın araç. | خيط köküne göre çok daha kalın, hacimli ve taşıyıcıdır. |
| [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) | Komşu | İki şeyi yan yana bağlama | İki varlığı denk tutarak eşleştirme ve birleştirme. | Dikiş yoluyla bitiştirmeyi değil, çift oluşturmayı merkeze alır. |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Zıt | Kesme ve ayırma | Aradaki bağı ortadan kaldırarak iki unsuru bütünüyle birbirinden koparma. | İpliğin sağladığı birleşmenin ve sürekliliğin mutlak karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيط | İplik, dikiş bağı, ince sınır çizgisi | Hem somut lifi hem de ufuktaki ince optik hattı karşılayan kök anlam. | Kesin |
| Latince | filum, sutura | İplik, tel, dikiş yeri | "Filum" doğrusal inceliği, "sutura" iki parçanın dikilerek birleştirilmesini karşılar; ufuk mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | thread, suture, seam | İplik, dikiş, sınır hattı | "Thread" ince bağı ve ardışık akışı, "suture" dikişi verir; şafak çizgisi anlamı yan mecazla kurulur. | Kesin |
| Almanca | Faden, Naht | İplik, dikiş çizgisi | "Faden" fiziksel ipliği ve mantıksal bağı, "Naht" birleşme hattını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | fil, couture | İplik, hat, dikiş | "Fil" nesnel ve mecazi ipliği taşır; Arapçadaki iğne aleti türevi dışarıda kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Trésor de la Langue Française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ / الْخَيْطُ الْأَسْوَدُ | Gecenin karanlığı ile şafağın ilk aydınlığı arasındaki ince görsel sınır | Oruç vaktinin başlama sınırını belirleyen optik ve fıkhî bağlam (Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)). |
| سَمِّ الْخِيَاطِ | Dikiş iğnesi ve iğnenin dar geçiş kanalı | İnkârcıların cennete girişinin imkânsızlığını vurgulayan darbımesel bağlamı (A'râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve tehdidin kesinliği | A'râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md) ayetinde geçen iğne deliği metaforu üzerinden, kâfirlerin ebedî olarak cennete giremeyecekleri ve affedilme imkânsızlığı tartışılmıştır. | İmkânsızlık şartının mantıksal kurgusu ve muhal oluş. |
| Fıkıh | İmsak ve iftar sınırları | Fecr-i sâdık vaktinin başlangıcını tespit etmede beyaz ipliğin siyah iplikten ayrılması ölçütü fıkıhta ibadet sınırını belirlemiştir. | Zaman sınırının optik olarak kesinleşmesi ve mükellefiyetin başlaması. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md) ayetindeki iplik lafzının somut kumaş bağı mı yoksa ufuktaki ışıma çizgisi mi olduğu mecaz-hakikat dengesi içinde incelenmiştir. | Ufuktaki doğrusal ışık yayılımının dille ifadesi. |
| Hadis | Sahâbenin lafzı anlama süreci | Adiy b. Hâtim'in yastığının altına siyah ve beyaz ip koyup bakması üzerine Hz. Peygamber'in bunun gece ve gündüzün aydınlığı olduğunu beyan etmesi. | Lafzî lafızcılıktan bağlamsal ve maksatlı anlama geçiş. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet vakti ve had sınırları | İntikal sınırı (fecr) | Ayrıştırma ve tayin | Gece ile gündüz arasındaki en ince çizginin tespiti, sorumluluğun başladığı fıtrî ve şer'î eşiği belirler. | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik ölçüm | Işığın kırılma ve yayılma hattı | Eşik tespiti | Işığın atmosferde saçılmaya başladığı ilk ince doğrusal hattın tayini, zaman ve mekân ölçümüne temel oluşturur. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet çizgisi | Ayrım hattı | Sınır güvenliği | Hak ile batıl veya meşru ile gayrimeşru arasındaki hassas ayrım, toplumsal düzenin dağılmasını önleyen ince sınırdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim, tekstil ve zanaat | Hammaddenin mamule dönüşüm bağı | Bütünleştirme | Ayrık liflerin bir araya getirilip kumaşa dönüştürülmesi gibi, parçalı iktisadi unsurlar sözleşme bağıyla birleşir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir boyutlu doğru (geometri) / Eşik frekansı (fizik) | Genişliği ihmal edilebilecek kadar dar olan, iki bölgeyi birbirinden ayıran matematiksel çizgi veya sistemin faz değiştirdiği kritik eşik değeri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sınır / Sosyolojik geçişkenlik bariyeri | İki hukuki veya toplumsal statü arasındaki en ince ayrım çizgisi; bir durumdan diğerine geçişi imkânsız kılan dar eşik kanalı. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca terzilik zanaatı ve basit bir dikiş malzemesi olarak görüp taşıdığı sınır, eşik ve geçiş bariyeri niteliklerini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Birbirinden zıt iki durumu (gece-gündüz) ayıran hassas optik hat ve zıtların bir araya gelmesini engelleyen imkânsızlık ölçüsü. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md) ayetini zahirî iplik parçası zanneden tarihsel yanılgıya düşmek veya A'râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md) ayetindeki temsili darbımeseli sıradan bir söz sanatı sanıp ontolojik imkânsızlık vurgusunu hafifletmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın soyut zaman sınırlarını ve ahlaki/ontolojik imkânsızlıkları somut fiziksel imgelerle nasıl zihne nakşettiğini gösteren temel anahtarlardan biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet vakitlerini tanzim eden ahkâm ayetlerinde (Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)) ve ahiret hallerine dair kâfirlerin akıbetini bildiren mesel ayetlerinde (A'râf [7:40](https://lisan.digital/tr/ayet/7:40.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Lafızların yüzeysel ve dar kalıplarla anlaşılmasını engelleyerek Kur'an'ın istiare, temsil ve fıtrî gözlem dengesini doğru kurmayı sağlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bükülmüş liflerden elde edilen ince dikiş ipi, iğne ve doğrusal biçimde uzayan ince hat.
- Soyut anlam: İki zıt veya ayrık alanı birbirinden ayıran en dar sınır eşiği; iki nesneyi bitiştiren bağ; geçişi kısıtlayan en dar kanal.
- Sistematik karşılık: Zamansal ve fıkhî intikallerde sınır göstergesi; eskatolojik ve ahlaki yargılarda imkânsızlık bariyeri.
- LaTeX modeli: $$L = \{ x \in \mathbb{R}^2 \mid f(x) = c \} \quad \text{veya} \quad \lim_{d \to 0^+} P(A \cap B) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Birinci modelde $L$ çizgisi, iki boyutlu uzayda iki farklı bölgeyi ($A$ ve $B$) birbirinden ayıran sıfır kalınlıklı sınır hattını (ufuktaki aydınlık ve karanlık çizgisini) temsil eder. İkinci modelde ise $d$ kanal çapını (iğne deliğinin genişliğini), $P$ ise devenin veya hacimli bir nesnenin bu dar kanaldan geçme olasılığını gösterir; delik çapı minimum sınıra yaklaştıkça geçiş olasılığı mutlak sıfıra ulaşır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/ayet/2:187.md) — الْخَيْطُ · الْخَيْطِ

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Araf 7:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/ayet/7:40.md) — الْخِيَاطِ

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hayt iplik demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر ويصيب غيرها. وأَخطَأَ إذا لم يصب الصواب.
وخَطايا أصلها خَطائيء ففروا بها إلى يتامى، وكرهوا أن يترك على إحدى الهمزتين فيكون مثل قولك جائِيء لأن تلك الهمزة زائدة وهذه أصلية، ووحدوا له في الأسماء الصحيحة نظيراً ففروا منها إلى ذلك، وذهبوا به إلى فعالي مثل طاهرٍ وطاهرةٍ وطهارى، والواحدة خَطيئةٌ.
والخَطَأْ: ما لم يتعمد ولكن يُخْطَأْ خَطَأ وخَطَأْتُه تَخْطِئَةً.
خوط: الخُوْطُ: الغصن الناعمُ لسنتهِ.
وخط: وَخَطْتُهُ بالسيف وَخْطاً: تناولته من بعيدٍ.
والوَخْط: الطعن وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً.
وتقول: وَخَطَني الشَّيْبُ، ووُخِطَ فلانُ أي شابَ رأسُهُ فهو مَوْخُوطٌ.
ووَخَطَ في السير يَخِطُ وَخْطاً أي: أسرع. وكذلك وَخَطَ الظليم ونحوه.
خيط: الخِيطُ: قطيعٌ من النعام، الواحدة خَيْطَى، قال لبيد:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال
ونعامةٌ خَيْطَي، وخَيْطُها: طول قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اختِلاط سوادٍ في بياضٍ لازم لها، كالعيسِ في الإبل العراب. وثوبٌ مَخيطٌ، حده مَخْيُوطٌ، فلينوا الياء كما لينوها في خاطَ، فالتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو الساكنة فقالوا: مَخيط، ويقال: مَخوط بإلقاءالياء لالتقاء الساكنين. وكذلك مكولٌ ومكيلٌ.
والخِياطُ: الإبرةُ، والخَيَاطُ الفاعل وحرفته الخِياطَةُ. "والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ" يعني الصبح.
وخاطَ فلانٌ خَيْطةً واحدة إذا سار سيرةً ولم يقطع السير، قال:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ
طيخ طخي: الطَّيخُ: حكاية للضَّحِك. قالوا: طِيخِ طِيخِ، أي: قهقهوا.
والطَّيْخُ: الكبر.
والطَّخاءةُ والطَّهاءَةُ، ممدودان، من الغيم،: قطعة مستديرة تسد ضوء القمر، ويقال لها: طَيْخةُ القمر، ويقال: هي الطَّخْيةُ من الغيم.
ويقال: هي مارق منها وانفرد، ويجمعان بطرح الهاء.
وفي الحديث: "إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر" إذا غشيه الشيء. وكل شيء ألبس شيئاً، فهو طَخاءٌ له.
والطَّخْياءُ: ظلمةُ الغيمِ.
ويقال للأحمق: الطَّخْيةُ، ويجمع: الطَّخْيُونَ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ط و**، **خ ط أ**، **خ و ط**، ve **و خ ط**، **خ ي ط**، **ط ي خ**، **ط خ ي** kullanımdadır. **خطو**: **خَطَوْتُ** bir tek **خَطْوةً**; isim **الخُطْوةُ**’dur; çoğulu **خُطَّى**’dır. Yüce Allah’ın sözü: “**لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ**”. Hafifleten kimse dedi ki: **خُطْوات** yani: şeytanın izleri; yani: ona uymayın.

Hemze yapan kimse, bir taneyi **خُطْأة** kıldı; **الخَطيئة**’den, yani: bir günah.

**خطأ**: adam **خَطيءَ** olur **خِطْئاً**; o hâlde o **خاطِيءٌ**’dur.

**والخَطيئة**: yağmurun ıskaladığı ve başkasına isabet ettiği bir yer. Ve **أَخطَأَ**: doğruya isabet etmediği zaman.

Ve **خَطايا**’nın aslı **خَطائيء**’dir; onunla **يتامى**’ya kaçtılar; ve iki hemzeden biri üzerinde bırakılmasını çirkin gördüler; böylece senin “**جائِيء**” demen gibi olur; çünkü o hemze ziyadedir, bu ise asıldır. Ve sahih isimlerde ona bir benzer birlediler; ondan da ona kaçtılar; ve onu **فعالي**’ye götürdüler; **طاهرٍ** ve **طاهرةٍ** ve **طهارى** gibi; bir tanesi **خَطيئةٌ**’dir.

Ve **الخَطَأْ**: kasdetmediği şeydir; fakat **يُخْطَأْ** **خَطَأ**; ve **خَطَأْتُه** onu **تَخْطِئَةً** (yanlışlama) ile.

**خوط**: **الخُوْطُ**: dilinin yumuşak dalıdır.

**وخط**: **وَخَطْتُهُ** onu kılıçla **وَخْطاً**: onu uzaktan aldım.

Ve **الوَخْط**: saplamadır; ve falan kimse **وُخِطَ** olur, **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.

Ve dersin: **وَخَطَني الشَّيْبُ**; ve falan kimse **وُخِطَ** yani: başı ağardı; o hâlde o **مَوْخُوطٌ**’tur.

Ve yürüyüşte **وَخَطَ** eder, **يَخِطُ** **وَخْطاً**; yani: hızlandı. Ve aynı şekilde devekuşu erkeği **وَخَطَ** eder ve benzeri.

**خيط**: **الخِيطُ**: devekuşundan bir sürüdür; bir tanesi **خَيْطَى**. Lebîd dedi ki:
وخِيطاً من قواضِبَ مؤلفاتٍ		كأن رِئالَهـا أرق الإفـال

Ve bir dişi devekuşu **خَيْطَي**’dir; ve onun **خَيْطُها**’sı: kamışlarının ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir: onda bulunan, ona lâzım olan beyaz içinde siyahlığın karışmasıdır; Arap develerindeki **العيس** gibi. Ve **ثوبٌ مَخيطٌ**; haddi **مَخْيُوطٌ**’tur. Sonra **خاطَ**’ta yumuşattıkları gibi **الياء**’yı yumuşattılar; böylece iki sâkin karşılaştı: **الياء**’nın sükûnu ve sâkin **الواو**’nun sükûnu; dediler ki: **مَخيط**. Ve denilir: **مَخوط**; sâkinlerin karşılaşması için **الياء**’yı atmakla. Ve aynı şekilde **مكولٌ** ve **مكيلٌ**.

Ve **الخِياطُ**: iğnedir. Ve **الخَيَاطُ**: faildir; ve sanatı **الخِياطَةُ**’dır. “**والخَيْطُ الأبيض من الخَيْطِ الأسودِ**” yani sabah.

Ve falan kimse **خاطَ** bir tek **خَيْطةً**: bir yürüyüş yürüdüğü zaman ve yürüyüşü kesmediği zaman. Dedi ki:
وبينَهما مُلْقَى زِمامٍ كـأنَّـه		مَخيطُ شُجاعٍ آخِرَ اللَّيْل ثائِرِ

**طيخ طخي**: **الطَّيخُ**: gülmeye bir taklittir. Dediler: **طِيخِ طِيخِ**; yani: kahkaha attılar.

Ve **الطَّيْخُ**: kibirdir.

Ve **الطَّخاءةُ** ve **الطَّهاءَةُ**; ikisi de meddlidir; buluttandır: ayın ışığını kapatan yuvarlak bir parça. Ve ona denilir: **طَيْخةُ القمر**. Ve denilir: o, buluttan **الطَّخْيةُ**’dir.

Ve denilir: ondan sıyrılan ve ayrılan odur. Ve ikisi, **الهاء**’yı atmakla çoğul yapılır.

Hadiste: “**إن للقلب طَخْأَةٌ كطَخَأَةِ القَمَر**” bir şey onu kapladığı zaman. Ve her şey ki bir şeye bir şeyi giydirir; o, ona **طَخاءٌ**’dır.

Ve **الطَّخْياءُ**: bulutun karanlığıdır.

Ve ahmağa denilir: **الطَّخْيةُ**; çoğulu: **الطَّخْيُونَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْطُ: السِلكُ، وجمعه خُيوطٌ وخُيوطَةٌ. والمِخْيَط: الإبرةُ، وكذلك الخِياط. ومنه قوله تعالى: "حَتَّى يَلِجَ الجملُ في سَمِّ الخِياطِ" والخَيْطُ الأسودُ: الفجرُ المستطيلُ. ويقال: سوادُ الليل. والخَيْطُ الأبيضُ: الفجرُ المعترضُ. قال أبو دُواد الإياديّ:
فلمَّا أضاءت لـنـا سُـدْفَةٌولاح من الصبح خَيْطٌ أَنارا
وخَيْطُ الرقبةِ: نُخاعُها. يقال: جاحَشَ فلانٌ عن خَيطِ رقبته، أي دافع عن دمه. وخَيْطُ باطلٍ: الذي يقال له لُعابُ الشمس ومُخاطُ الشيطان. والخِيطُ بالكسر: القطيعُ من النعام، وكذلك الخَيْطي. ونعامةٌ خَيْطاءُ بيِّنةُ الخَيَطِ، وهو طُول عنقِها. وقد خِطْتُ الثوبَ خِياطةً فهو مَخْيوطٌ ومَخيطٌ. والخَيْطَةُ في كلام هُذيلٍ: الوتِدُ. وخَيَّطَ الشيبُ في رأسه، مثلُ وَخَطَ. قال الشاعر:
آلَيْتُ لا أنسى مَنيحَةَ واحـدٍحتَّى تُخَيَّطَ بالبياض قُروني

##### Türkçe

**الخَيْطُ**: tel; çoğulu **خُيوطٌ** ve **خُيوطَةٌ**’dır. Ve **المِخْيَط**: iğne; aynı şekilde **الخِياط**. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**حَتَّى يَلِجَ الجملُ في سَمِّ الخِياطِ**”. Ve **الخَيْطُ الأسودُ**: uzamış (boyuna) şafaktır. Ve denilir: gecenin karalığı. Ve **الخَيْطُ الأبيضُ**: enine (yayılmış) şafaktır. Ebû Duvâd el-İyâdî dedi ki:
فلمَّا أضاءت لـنـا سُـدْفَةٌولاح من الصبح خَيْطٌ أَنارا
Ve **خَيْطُ الرقبةِ**: onun iliğidir. Denilir: falan kimse boynunun **خَيطِ**’inden **جاحَشَ** etti; yani kanı hakkında savundu. Ve **خَيْطُ باطلٍ**: kendisine güneşin salyası ve şeytanın sümüğü denilen şeydir. Ve **الخِيطُ** (kesre ile): devekuşundan sürü; aynı şekilde **الخَيْطي**. Ve **نعامةٌ خَيْطاءُ**: **الخَيَطِ**’i (boyun uzunluğu) apaçık olan; ve o, onun boynunun uzunluğudur. Ve ben elbiseyi **خِطْتُ**; **خِياطةً** (dikme) ile; o hâlde o **مَخْيوطٌ** ve **مَخيطٌ**’tur. Ve Hüzeyl’in sözünde **الخَيْطَةُ**: kazıktır. Ve başında ak saç **خَيَّطَ** etti; **وَخَطَ** gibidir. Şair dedi ki:
آلَيْتُ لا أنسى مَنيحَةَ واحـدٍحتَّى تُخَيَّطَ بالبياض قُروني

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والطّاء
خطا ، خطىء ، وخط ، خاط ، خيط ، طاخ ، طخا : مستعملة .
خطا : قال الليثُ : خَطَوْتُ خَطْوَةً واحدةً ،
والاسْمُ الخُطْوَةُ ، والجميعُ : الْخُطَا .
قال الله جلّ وعزّ : ( ولا تتبعوا خطوات الشيطان ( [ البَقَرَة : 168 ] .
وأخبرني المُنْذِرِيُّ _ عن الحرّانِيِّ عن ابن
السِّكِّيت _ قال :
الْخُطْوَةُ ما بين القدمَيْن _ والْخَطْوَةُ الفِعْلُ .
قال المنذريُّ :
وسمعت أبا العبَّاس يقول في قوله تعالى :
) وَلاَ تَتِّبَعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ) : أي : في
الشَّرِّ يُثَقَّلُ .
قال : واختارُوا التَّثْقِيلَ لما فيه منَ الإشْبَاعِ
وخَفّفَ بعضُهم .
قال : وإنما تَرَكَ التثْقِيلُ مَنْ تَرَكه اسْتِثْقالاً .
للضمَّة مع الواو .
يَذهبون إلَى أَنّ الوَاوَ أَجْزَتْهُمْ من الضَّمَّة .
وقال الفرّاءُ : العربُ تَجْمَعُ ) ( فُعْلَةً ) ( من
الأسماءِ على ) ( فُعُلاَتٍ ) ( _ مِثلُ ) ( حُجْرَةٍ
وحُجُراتٍ ) ( _ فَرْقًا بَيْنَ الاسم والنّعت .
النَّعْتُ : يُخَفَّفُ ، مِثلُ ) ( حُلْوَةٍ وحُلْوَاتٍ ) (
فلذلك صار التُّثقِيلُ الاختيارَ .
وربما خُفِّفَ الاسمُ ، وربَّما فُتح ثانِيه
فقيل : ) ( حُجَرَاتٌ ) ( .
وقال الزّجَّاجُ : مَعْنَى ) ( خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ) ( :
طُرُقُه وآثارُه .
وقال الفرّاءُ : معناه : لا تَتِّبِعُوا آَثارَه فإنّ
اتّباعه مَعْصِيَةٌ ) إنه لكم عدو مبين (
[ البَقَرَة : 168 ] .
وقال الليثُ : معناه : لا تَقْتَدُوا به .
قال : وقرأ بعضهُم : ) ( خُطُؤَاتِ الشَّيطانِ ) (
من الْخَطِيئَةِ : الْمَأْثَمِ .
قلتُ : ما عَلِمْتُ أَحداً من قُرَّاءِ الأمْصار
قرَأَ بالهمْزِ . . ولا مَعنى له .
أبو زَيدٍ _ يقال : ناقتُكَ هذه من
المتَخَطِّيَات الجِيَفَ _ أيْ : ناقةٌ قويَّة
جَلْدَةٌ ، تمضِي وتُخَلِّفُ التي قد سَقَطَتْ .
خطأ : قال الليثُ : خَطِىءَ الرجُلُ خِطْئاً فهو
خاطىءٌ وأَخطأَ _ إذا لمْ يُصِبِ الصوابَ .
الحرّانيُّ _ عن ابن السِّكيت _ : يقول
الرجلُ لصاحبه : إنْ أَخْطأْتُ فَخَطِّئْنِي ، وإنْ
أَصَبتُ فَصَوِّبْنِي ، وإِنْ أَسَأْتُ فَسَوَّىء عَلَيَّ _
أيْ : قُلْ لِي : قد أَسَأتَ .
قال : وتقُولُ : لأَنْ تُخْطِيءَ في العلْم أيسَرُ
مِن أَنْ تُخطىءَ في الدِّين .
ويقال : قد خَطِئْتُ _ إذا أَثِمْتُ فأَنَا أَخْطَأُ
خِطْئَا . . وأنا خاطِيءٌ .
قال الله جلّ وعزّ : ( إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا
كَبِيراً ( [ الإسراء : 31 ] .
وقال _ أيضاً _ : ( إنا كنا خاطئين (
[ يُوسُف : 97 ] ، أيْ : آثِمينَ . قال : وقال أبو
عُبَيدة .
يقال : أَخْطَأَ ، وخَطِىءَ لُغتان .
وقال امْرُؤُ القَيْسِ :
يا لَهْفَ هِنْدٍ إذْ خَطِئْنَ كاهِلا
القَاتِلِينَ الملكَ الْحُلاَحِلاَ
أرادَ أَخطأْنَ ) ( كاهِلاً ) ( .
وهم حَيٌّ مِن بَني أَسَدٍ .
ويقال في مَثَلٍ : ) ( مَعَ الخَواطىءِ سَهْمٌ
صائبٌ ) ( .
يُضْرَبُ للَّذِي يُكثِرُ الخطأَ ويأتي الأحيانَ
بالصَّوَاب .
وسمعتُ المُنْذِرِيَّ يقولُ : سمعتُ أَبا الهيثم
يقول :
) ( خَطِئْتُ ) ( : لما صنعه عمْداً وهو الذَّنْبُ . .
و ) ( أخطأتُ ) ( : لمَا صنَعه خَطأ غير عَمْدٍ .
قال : والْخَطَأُ _ مَهْمُوزٌ مَقْصُورٌ _ : اسمٌ مِن
) ( أَخْطَأْتُ خَطَأً وإخْطَاءً ) ( .
قال : وخَطِئْتُ خِطْئاً _ بكسر الخَاء . .
مقصورٌ _ إذا أَثِمْتُ . وأنشَد :
عِبَادُكَ يَخْطَأُونَ وَأنتَ رَبٌّ
كَرِيمٌ لا تَلِيقُ بكَ الذُّمُومُ
قال : وَ الخَطِيئَةُ : الذَّنْبُ عَلَى عَمْدٍ .
قال : وأمَّا قولُه :
. . . إذْ خَطِئْنَ كاهِلاً
فإنَّ وَجْهَ الكلامِ فيه كان ) ( أَخْطَأْنَ ) (
بالألِفِ ، فردّه إلى اَلثُّلاثِيِّ ، لأنّهُ الأصْل .
فجعَل ) ( خَطِئْنَ ) بمعنى ) ( أَخْطَأْنَ ) ( .
وقال الليثُ : الخَطِيئةُ : ) ( فَعِيلةٌ ) ( وجمعُها :
كان ينبغي أن يَكُونَ ) ( خَطَائِىءُ ) ( _ بهمزتين _
فاسْتَثقَلوا الْتِقاءَ همزتين . . فخفَّفُوا الآخرةَ
منهما ، كما يُخَفَّفُ ) ( جائىءٌ ) ( _ عَلَى هذا
القياس _ فكَرِهُوا أن تكونَ عِلّتُه مِثلَ عِلّةِ
) ( جَائِىء ) ( ، لأنّ تلك الهمزة زائدةٌ ، وهي
أصليَّةٌ فَفَرُّوا ) ( بخطَايا ) ( إلى يَتَامَى ، ووجدوا
له في الأسماءِ الصحيحة نَظِيراً .
وذلك مِثْلُ ) ( طاهرٍ ، وطاهرةٍ وطهَارَى ) ( .
وقال أَبُو إسْحَاقَ النحْوِيُّ _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَكُمْ ( [ البَقَرَة :
58 ] .
قال : الأصْلُ في ) ( خَطَايَا ) ( كان ) ( خَطَاييءُ ) (
فاعْلَمْ .
فيجب أن تُبْدَلَ من هذه اليَاءِ همْزَةٌ فتَصِيرُ
) ( خَطَائِىء ) ( مِثْلُ ) ( خَطَاعِعَ ) ( فتجتمعُ همزتَان ؛
فقُلِبَتِ الثانية ياءً ، فتصيرُ ) ( خَطَائِيَ ) ( مِثلُ
) ( خَطَاعِيَ ) ( .
ثم يجِبُ أن تُقْلَبَ اليَاء والكَسْرَةُ إلى
الفَتْحَةِ والألِفِ فتَصيرُ ) ( خَطَاءَى ) مِثْلُ
) ( خَطاعَى ) ( .
فَيَجِبُ أن تبْدَلَ الهمزَةُ ياءً . . لوُقوعها بين
أَلِفَيْنِ فتصيرُ ) ( خَطَايَا ) ( .
وإنما أُبْدِلَتِ الهمْزَةُ _ حين وقَعَتْ بين
أَلِفَيْنِ ) ( _ لأنَّ الهمزَةَ مُجَانِسَةٌ للأَلِفَاتِ
فاجتَمَعَتْ ثلاثة أَحْرُفٍ من جِنْسٍ وَاحِدٍ .
قال : وهذا الذي ذَكَرْنَا : مَذْهَبُ سِيبَوَيْه .
وقال ابن السِّكِّيت : يُقالُ : ) ( خُطِّىءَ عَنْك
السُّوءُ ) ( _ إذا دَعَوْا له أَنْ يُدْفَعَ عَنْهُ السُّوءُ .
خوط ، خيط : ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _
يقال : ) ( خُط خُطْ ) ( _ إذا أَمَرْتَهُ أن يَخْتِلَ
إنساناً بِرُمحِهِ .
وقال الليثُ وغيره : الْخُوطُ : الغُصْنُ
النّاعِمُ . وأنشد :
سَرَعْرَعاً خُوطاَ كغُصْنٍ نَابِتِ
وفي ) ( النَّوَادِرِ ) ( ) ( تَخَوَّطْتُ فلاناً وتَخَوَّتُهُ :
تَخَوُّطاً ، وتَخَوُّتاً ) ( _ إذا أَتَيتُهُ الفَيْنَةَ بعد
الفَيْنَةِ _ أي : الحينَ بعد الحينِ .
وأما ) ( خَاطَ . . يَخيطُ ) ( فإنه يقال : خِطْتُ
الثُّوْبَ أَخِيطُهُ ، خَيْطاً . . فهو مَخِيطٌ .
والخِيَاطُ : الإبْرَةُ ، ونَحْوُها . . ممَّا يُخَاطُ
به _ وهو المِخْيَطُ .
ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( حتى يلج الجمل في سم الخياط ( [ الأعراف : 40 ] _ أي : في
خُرْتِ المِخْيَطِ .
ومثلُ ) ( خِياطٍ ومِخْيَطٍ ) ( : ) ( لِحَافٌ ومِلْحَفٌ ) (
و ) ( سِرَادٌ ومِسْرَدٌ ) ( و ) ( إزَارٌ ومِئْزَرٌ ) ( ، ) ( وقِرَامٌ
ومِقْرَمٌ .
والخِياطَةُ : حِرْفَةُ الخَيَّاطِ . وثوبٌ مَخيطٌ .
وكان حَدُّهُ : ) ( مَخْيُوطٌ ) ( . . فَلَيَّنُوا الياءَ _ كما
ليُّنُوها في ’ خَاطَ ’ فالتَقَى ساكنانِ : سكونُ
الياءِ وسكونُ الواو .
فقالوا : ) ( مَخِيطٌ ) ( لالتقاء السَّاكنِين أَلْقَوْا
أَحَدَهُما .
وكذلك بُرٌّ مَكِيلٌ : الأصْلُ : ) ( مَكْيُولٌ ) ( .
وقال ابنُ السِّكيت : إذا قالوا : ) ( مَخِيطٌ ) (
بَنَوْهُ عَلَى النُّقْصانِ . . لنُقْصَانِ الياءِ في
) ( خِطْتُ ) ( .
والياءُ في ) ( مَخِيطٍ ) ( هي واو ) ( مَفْعُولٍ ) (
انقلبتْ ياءً لِسكُونها وانكسار ما قبلها
ليُعلم أن الساقط ياءٌ .
قال . ومن قال : ) ( مَخْيُوطٌ ) ( أَخْرَجه على
التَّمام .
قلت : وأَحْسَبُهُ حَكَى هذه العِلَّةَ عن
الفرَّاء .
وقال : أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ :
) حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ( [ البَقَرَة : 187 ] : هُما
فجرَانِ .
أحدهما : يَبْدُو أَسْوَدَ مَعْترضاً _ وهو الخَيْطُ
الأسود .
والآخرُ يبدو طالعاً مستطيلاً يملأُ
الأفُقَ . . فهو الخَيْطُ الأبيضُ .
قال : وحَقِيقَتُهُ : حتَّى يَتَبَيَّنَ لكُم الليلُ
والنَّهارُ .
وقال الفرَّاءُ في قوله جلّ وعزّ : ( حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود ( :
قال رجلٌ للنّبي ( صلى الله عليه وسلم ) : أَهُوَ الخَيْطُ الأبيضُ
والخَيْطُ الأسودُ ؟ فقال ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( إِنَّكَ لَعَرِيضُ
القَفَا هُوَ اللَّيلُ مِنَ النَّهارِ ) ( .
والرجل إذَا عَرُضَ قَفَاهُ قلَّ فهمُهُ .
وأخبرني المنذري _ عن أبي طالب _ أنه
قال : الخَيْطُ اللَّوْنُ ، واحتجَّ بقول الله
عزّ وجلّ .
وقال أَبو دُوَادٍ الإيَادِيُّ :
فَلَمَّا أضاءَتْ لَنا سُدْفَةٌ
وَلاَحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أنارَا
وقَوْلُهُ : أَضاءتْ لَنا سُدْفَةٌ هي _ ههنا _
الظُّلْمَةُ .
وَلاَحَ مِنَ الصُّبْحِ _ أَيْ : بَدَا وَظَهَرَ .
وقال غيرُه : الْخَيْطُ : الْقَطِيعُ من النَّعَامِ ،
واحِدُها : خَيْطَى .
وقال لَبِيدٌ :
وَخَيْطاً مِنْ قوَاضِبَ مُؤْلَفَاتٍ
كَأَنَّ رِئِالَها وَرَقُ الإفَالِ
وقال الليث : نَعَامَةٌ خَيْطَى . . وَخَيْطُهَا :
طُولُ قَصَبِهَا وَعُنُقِهَا .
ويقال : هو ما فيها . . من اخْتِلاَطِ سَوَادٍ
في بَيَاضٍ لاَزِمٍ لها .
. . كالْعَيَسِ في الإبلِ الْعِرَابِ .
وقال غيرُه : يقالُ لِلْقَطِيع من النَّعَامِ : خِيطٌ
وَخَيْطٌ وخَيْطَى .
وإنما خَيَّطَهَا أَنَّها تَتَقَاطَرُ ، وتَتَابَعُ كالْخَيْطِ
الْمَمْدُودِ .
وقال اللَّيْثُ : يقال : خَاطَ فُلانٌ خَيْطَةً
واحدةً _ إذا سَارَ سَيْرَةً ، ولم يَقْطَع السَّيْرَ .
وَخَاطَ الحَيَّةُ _ إذا انْسَابَ عَلَى الأرْضِ .
وأَنشدَ :
وَبَيْنَهُمَا مُلْقَى زِمَامٍ كَأَنَّهُ
مَخِيطُ شَجَاعٍ آخِرَ اللَّيْلِ ثَائِرِ
ومخِيطُ الحَيَّةِ : مَزْحَفُها .
وقال غَيْرُهُ : خَاط فلانٌ إلى فُلاَنٍ _ أَيْ :
مَرَّ إليْهِ .
ويُقَالُ : خَاطَ فلانٌ بعِيراً بِبَعِيرٍ _ إذا قَرَنَ
بَيْنَهُمَا .
وفي ) ( نوادر الأعْرَاب ) ( : خَاطَ فلانٌ خَيْطاً _
إذا مَضَى سَرِيعاً .
وتَخَوَّطَ تَخَوُّطاً . . مِثْلُهُ .
وكذلك : مَخَطَ في الأرض مَخْطاً .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ خَيَّطَ الشَّيْبُ
رَأْسَهُ وفي رأسهِ ولِحْيَتِهِ : صَارَ كَالْخُيُوطِ ،
أَوْ ظهَرَ كالْخُيُوطِ _ مِثْلُ وَخَطَ .
وتَخَيَّطَ رَأْسُه : كذلك .
وقال أَبُو كَبِيرٍ :
حَتَّى يُخَيَّطَ بِالْبَيَاضِ قُرُونِي
وقال غَيْرُهُ : الْخَيْطَةُ : الْوتِدُ : قال أَبُو
ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيُّ :
تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ
شَدِيدُ الْوَصَاةِ نَابِلٌ وابْنُ نَابِلِ
قال الأصمعي : السِّبُّ : الْحَبْلُ ، والْخَيْطَةُ
الْوَتِدُ .
وفي الحديث : ) ( أَدُّوا الْخِيَاطَ والْمِخْيَطَ ) ( .
أراد بالْخِيَاطِ _ ههنا _ : الْخَيْطَ ،
وبالْمِخْيَطِ : الإبْرَةَ .
وقال أبو زيْدٍ : يقالُ : هَبْ لي خَيْطاً
وخِيَاطاً ونِصَاحاً .
كُلُّهُ : الْخَيْطُ الَّذِي يُخَاطُ بهِ .
والْخِيَاطُ : الْمِخْيَطُ _ في قولِ الله
جلّ وعزّ _ : ( حتى يلج الجمل في سم الخياط ( [ الأعرَاف : 40 ] .
وقال ابن شُمَيْلٍ : في الْبَطْنِ مَقَاطُّهُ
ومخِيطُهُ .
قال : ومَخِيطُهُ : مُجْتَمعُ الصِّفَاقِ _ وهو
ظَاهرُ الْبَطْنِ .
وخط : قال الليثُ : يقال : وَخَطَهُ بالسَّيْفِ _
أَيْ : تَنَاوَلهُ من بَعِيدٍ .
وقد وُخِطَ فلانٌ يُوخَطُ وَخْطاً .
وتقولُ : وخَطنِي الشَّيْبُ . . ووُخِطَ فُلاَنٌ _
إذا شاب رأسُه _ فهوَ مَوْخُوطٌ .
ويقالُ : وَخَط في السَّيْرِ يَخِطُ _ إذا أَسْرَعَ .
وكذلك وَخط الظلِيمُ ونحْوُهُ .
أبو عبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ : إذا خَالَطَتِ
الطَّعْنَةُ الْجوْفَ ولم تَنْفُذْ . . فَذَلِكَ
الْوَخْضُ . . وَ الْوَخْطُ .
ووَخَطَهُ بالرُّمحِ . . ووَخَضَهُ .
وأنشد :
وَخْطاً بِمَاضٍ في الْكُلَى وَخَّاطِ
قلتُ : ولم أَسْمَعْ لغير اللَّيْث _ في تَفْسِيرِ
) ( الْوَخْطُ ) ( _ أَنَّهُ الضَّرْبُ بالسَّيْفِ .
وأُرَاهُ أراد أَنَّهُ يَتَنَاوَلُهُ بِذُبَابِ السَّيٍ فِ طَعْناً _
لا ضَرْباً .
وأَمَّا ) ( الْوَخْط ) ( في السَّيْرِ _ بِمَعْنى السُّرْعَةِ _ :
فقد ذكَرَهُ أبو عبيدٍ عن أَصْحَابِهِ وهو
صَحِيحٌ .
وكذلك ) ( وَخْطُ الشَّيْبِ ) ( : مِثْلُ ) ( الَوَخْزِ ) (
سَوَاءٌ .
وقال أبو عمرٍ و : ) ( وَخَطَهُ ) ( بالرُّمْحِ
ووَخَضَهُ .
قال : والْمِيخَطُ : الدَّاخِلُ ، ووَخَطَ _ أيْ :
دَخَلَ .
وقال أَبُو تُرَابٍ : سَمِعْتُ الْبَاهِلِيَّ يقولُ :
وَخَطَهُ الشَّيْبُ ، ووَخَضَهُ بمعنى واحدٍ .
طخا : أبو عبيد _ عن الأصمعِيِّ _ : الطَّخَاءُ
والطَّهَاءُ والطَّخَافُ . . كلُّهُ : السَّحَابُ
الْمُرْتَفِعُ .
وقال اللّيْثُ : الطَّخْيَاءُ ظُلْمَةُ الْغَيمِ .
قال : والطَّخَاءةُ والطَّهَاءةُ _ من الْغَيْمِ _ :
كلُّ قِطْعَةٍ مُسْتَدِيرَةٍ تَسُدُّ ضوْءَ الْقَمَر .
ويقال لها : الطَّخْيَةُ ، وهي ما رَقَّ وانْفَرَدَ .
ويُجْمَعُ . . على الطِّخَاءِ والطِّهاءِ .
قال : ويقال للأحمَقِ : الطَّخْيَةُ .
والجميعُ : الطَّخْيُونَ .
وفي الحديث : ) ( إنَّ لِلْقَلبِ طَخْأَةً كَطَخْأَةِ
الْقَمَرِ ) ( .
_ أي : شيئاً يَغْشَاه كما يُغْشَى القمرُ .
وروى أبو عُبَيد في حديثٍ رفَعَه : ) ( إذَا
وَجَدَ أَحَدُكُمْ طَخاءً عَلَى قَلبِهِ فَلْيَأْكُلِ
السَّفَرْجَلَ ) ( .
قال أبو عبيد : والطَّخَاءُ ثِقَلٌ وغِشَاءٌ
وغَشْيٌ .
يقال : ما في السماء طَخَاءٌ _ أي : سَحَاب
وظُلْمَة .
قال : والطَّخْيَة : الظُّلْمَةُ الشديدة . وقال
النابغَةُ :
فَلاَ تَذْهَبْ بِعَقْلِكَ طَاخِيَاتٌ
مِنَ الْخُيَلاَءِ لَيْسَ لَهُنّ بَابُ
طيخ : أبو زيد : رجلٌ طَيْخَةٌ . . من رجالٍ
طَيْخَاتٍ . . ولَطْخَةٌ _ من رجالٍ لَطْخَاتٍ .
وهما معاً : الأحْمَقُ الذي لا خير فيه .
أبو عبيدٍ _ عن أبي عبيدةَ _ الطَّيْخُ : الْكِبْرُ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : المُطَيَّخُ
الفَاسِدُ .
وأتانا فلانٌ زَمَنَ الطَّيْخَةِ _ أي : زمنَ الْفِتْنَةِ
والْحَرْب .
وقال اللِّحْيانيُّ :
طَاخَ فلانٌ فلاناً يَطُوخُهُ ، ويَطِيخُهُ وطيَّخَهُ _
إذا رَمَاهُ بِقَبيحٍ . . من قوْلٍ أو فِعْل . ورجلٌ
طَيَّاخَةٌ _ وهو الذي يَتَطَيَّخُ في المجلِسِ
بالخطإ .
أبو عُبَيدٍ _ عن الكسائيِّ _ : طَاخَ فلانٌ
يَطِيخُ طَيْخاً _ إذا تَلَطَّخَ بقَبِيحٍ .
وطِخْتُهُ أنا ، ويقال : طَيَّخْتُهُ .
وقال أبو زَيْدٍ : طَيَّخَهُ العذابُ _ أي : أَلَحَّ
عليه فأهلَكهُ .
وطيَّخَهُ السِّمَنُ _ إذا امْتَلأ سِمَناً .
وقال أبومَالِكٍ :
يقال : طَيَّخَ أصحابَهُ _ إذا شَتَمَهم فأَلَحَّ
عليهم .
وقال الليث : الطَّيخُ : حِكَايَةُ الضّحِك .
تقول : قال الناسُ : طِيخِ طِيخِ _ أي :
قَهْقَهُوا .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطّاء**

**خطا** ، **خطىء** ، ve**خط** ، **خاط** ، **خيط** ، **طاخ** ، **طخا** : kullanımdadır.

**خطا** : **الليث** dedi: **خَطَوْتُ** bir tek **خَطْوَةً**,

ve isim **الخُطْوَةُ**’dur; çoğulu: **الْخُطَا**.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **ولا تتبعوا خطوات الشيطان** ( [ **البَقَرَة** : 168 ] .

Ve bana **المُنْذِرِيُّ** _ **الحرّانِيِّ**’den, **ابن السِّكِّيت**’ten _ haber verdi; dedi ki:

**الْخُطْوَةُ** iki ayak arasındaki şeydir _ **والْخَطْوَةُ** fiildir.

**المنذريُّ** dedi:

Ve **أبا العبَّاس**’ı, تعالى kavlinde: ) **وَلاَ تَتِّبَعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ** ) sözünde şöyle derken işittim: yani:

şerde ağırlaştırılır.

Dedi: ve içindeki doyurma sebebiyle ağırlaştırmayı seçtiler,

ve bazısı hafifletti.

Dedi: ağırlaştırmayı terk edenin onu terk etmesi ancak ağır bulmasındandır,

vav ile birlikte damme sebebiyle.

Şuna giderler: vavın onları dammeden kurtardığına.

**الفرّاءُ** dedi: Araplar isimlerden ) ( **فُعْلَةً** ) (’yı

) ( **فُعُلاَتٍ** ) ( üzere cem ederler _ مثل ) ( **حُجْرَةٍ**

**وحُجُراتٍ** ) ( _ isim ile sıfat arasında fark için.

Sıfat: hafifletilir; مثل ) ( **حُلْوَةٍ وحُلْوَاتٍ** ) (

bu sebeple ağırlaştırma tercih oldu.

Ve bazen isim hafifletilir, bazen de ikincisi fetha yapılır

ve denir: ) ( **حُجَرَاتٌ** ) ( .

**الزّجَّاجُ** dedi: ) ( **خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ** ) (’ın manası:

onun yolları ve izleridir.

**الفرّاءُ** dedi: manası: onun izlerini izlemeyin; çünkü

onu izlemek bir isyandır ) **إنه لكم عدو مبين** (

[ **البَقَرَة** : 168 ] .

**الليثُ** dedi: manası: ona uymayın.

Dedi: ve bazısı şöyle okudu: ) ( **خُطُؤَاتِ الشَّيطانِ** ) (

**الْخَطِيئَةِ**’den: **الْمَأْثَمِ**.

Ben dedim: şehirlerin قارئlerinden hiç kimsenin

hemze ile okuduğunu bilmedim. . ve onun manası yoktur.

**أبو زَيدٍ** _ denir: senin bu deven

**المتَخَطِّيَات الجِيَفَ**’dendir _ yani: güçlü bir deve,

dayanıklı; gider ve düşmüş olanı geride bırakır.

**خطأ** : **الليثُ** dedi: adam **خَطِىءَ** olur **خِطْئاً**; o halde o

**خاطىءٌ**’dur; ve **أَخطأَ** _ eğer doğruyu tutturmadıysa.

**الحرّانيُّ** _ **ابن السِّكيت**’ten _: der ki,

adam arkadaşına: eğer **أَخْطأْتُ** isem beni **فَخَطِّئْنِي**; ve eğer

**أَصَبتُ** isem beni **فَصَوِّبْنِي**; ve eğer

**أَسَأْتُ** isem bana **فَسَوَّىء عَلَيَّ** _ yani: bana de ki: sen

kötü yaptın.

Dedi: ve dersin: ilimde hata etmen daha kolaydır

dinde hata etmenden.

Ve denir: **خَطِئْتُ** _ eğer günah işlediysem; o halde ben

**أَخْطَأُ** **خِطْئَا** . . ve ben **خاطِيءٌ**’um.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيراً** (

[ **الإسراء** : 31 ] .

Ve _ yine _ dedi: ( **إنا كنا خاطئين** (

[ **يُوسُف** : 97 ] , yani: günahkârlar. Dedi: ve **أبو

عُبَيدة** dedi.

Denir: **أَخْطَأَ** ve **خَطِىءَ** iki lugattır.

Ve **امْرُؤُ القَيْسِ** dedi:

يا لَهْفَ هِنْدٍ إذْ خَطِئْنَ كاهِلا
القَاتِلِينَ الملكَ الْحُلاَحِلاَ

**أَخطأْنَ**’ı kastetti ) ( **كاهِلاً** ) ( .

Ve onlar **بَني أَسَدٍ**’den bir kabiledir.

Ve bir meselde denir: ) ( **مَعَ الخَواطىءِ سَهْمٌ صائبٌ** ) ( .

Çok hata eden ve bazen

doğruyu getiren kimse için darb olunur.

Ve **المُنْذِرِيَّ**’yi şöyle derken işittim: **أَبا الهيثم**’i

şöyle derken işittim:

) ( **خَطِئْتُ** ) ( : onu kasten yaptığı şey içindir; o da günahtır. .

ve ) ( **أخطأتُ** ) ( : onu hata ile, kasıtsız yaptığı şey içindir.

Dedi: ve **الْخَطَأُ** _ hemzeli, maksûr _ : isimdir,

) ( **أَخْطَأْتُ خَطَأً وإخْطَاءً** ) (’dan.

Dedi: ve **خَطِئْتُ خِطْئاً** _ **الخَاء**’ın kesriyle . .

maksûr _ eğer günah işlediysem. Ve inşad etti:

عِبَادُكَ يَخْطَأُونَ وَأنتَ رَبٌّ
كَرِيمٌ لا تَلِيقُ بكَ الذُّمُومُ

Dedi: ve **الخَطِيئَةُ**: kasten olan günahtır.

Dedi: ve onun sözüne gelince:

. . . إذْ خَطِئْنَ كاهِلاً

şüphesiz sözün yönü onda ) ( **أَخْطَأْنَ** ) ( idi,

elif ile; onu üçlüye döndürdü, çünkü o asıldır.

Böylece ) ( **خَطِئْنَ** )’ı ) ( **أَخْطَأْنَ** ) ( manasında yaptı.

**الليثُ** dedi: **الخَطِيئةُ**: ) ( **فَعِيلةٌ** ) (’dir; onun cem‘i:

iki hemze ile _ ) ( **خَطَائِىءُ** ) ( olması gerekirdi;

iki hemzenin buluşmasını ağır buldular. . böylece ikincisini

hafifletti; tıpkı ) ( **جائىءٌ** ) (’in hafifletilmesi gibi _ bu

kıyasa göre _; ve onun illetinin ) ( **جَائِىء** ) (’in illeti gibi olmasını

kerih gördüler; çünkü o hemze زائد’dır, bu ise

aslîdir; böylece ) ( **بخطَايا** ) ( ile ) ( **يَتَامَى** )’ya kaçtılar ve

ona sahih isimlerde bir benzer buldular.

Bu da مثل ) ( **طاهرٍ ، وطاهرةٍ وطهَارَى** ) ( gibidir.

**أَبُو إسْحَاقَ النحْوِيُّ** _ Allah’ın kavlinde _ dedi:

جلّ وعزّ : ( **نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَكُمْ** ( [ **البَقَرَة** :

58 ] .

Dedi: ) ( **خَطَايَا** ) (’da asl olan ) ( **خَطَاييءُ** ) ( idi;

öyleyse bil.

Bu **يَاء**’dan bir hemze bedel edilmesi gerekir; böylece

) ( **خَطَائِىء** ) ( olur; مثل ) ( **خَطَاعِعَ** ) ( gibi; böylece iki hemze

toplanır; ikinci yâ’ya çevrildi; böylece ) ( **خَطَائِيَ** ) ( olur; مثل

) ( **خَطَاعِيَ** ) ( gibi.

Sonra yâ ve kesrenin fetha ve elif’e çevrilmesi gerekir; böylece

) ( **خَطَاءَى** ) مثل ) ( **خَطاعَى** ) ( olur.

Böylece hemzenin yâ’ya bedel edilmesi gerekir. . iki elif arasında

vuku bulması sebebiyle; böylece ) ( **خَطَايَا** ) ( olur.

Hemze ancak _ iki elif arasında vuku bulduğu vakit

_ bedel edildi; çünkü hemze eliflerle cins bakımından uyumludur;

böylece bir cinsden üç harf toplandı.

Dedi: bizim zikrettiğimiz bu şey: **سِيبَوَيْه**’in mezhebidir.

**ابن السِّكِّيت** dedi: denir: ) ( **خُطِّىءَ عَنْك السُّوءُ** ) ( _ eğer ona,

kötülüğün ondan defedilmesi için dua ettilerse.

**خوط** , **خيط** : **ثعلب** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _

denir: ) ( **خُط خُطْ** ) ( _ eğer ona, mızrağıyla bir insanı

aldatmasını emrettiysen.

**الليثُ** ve başkaları dedi: **الْخُوطُ**: yumuşak daldır. Ve inşad etti:

سَرَعْرَعاً خُوطاَ كغُصْنٍ نَابِتِ

Ve ) ( **النَّوَادِرِ** ) (’de: ) ( **تَخَوَّطْتُ فلاناً وتَخَوَّتُهُ : تَخَوُّطاً ، وتَخَوُّتاً** ) ( _ eğer ona,

bir vakitten sonra bir vakit geldiysem _ yani: zaman sonra zaman.

Ve أما ) ( **خَاطَ . . يَخيطُ** ) ( ise, denir: **خِطْتُ**

elbise’yi **أَخِيطُهُ**; **خَيْطاً** . . o halde o **مَخِيطٌ**’tur.

Ve **الخِيَاطُ**: iğnedir ve benzeri. . onunla dikilen şeylerdendir

_ ve o **المِخْيَطُ**’tır.

Ve ondan Allah’ın sözü جلّ وعزّ : ( **حتى يلج الجمل في سم الخياط** ( [ **الأعراف** : 40 ] _ yani:

**المِخْيَطِ**’ın deliğinde.

Ve ) ( **خِياطٍ ومِخْيَطٍ** ) (’ın misali: ) ( **لِحَافٌ ومِلْحَفٌ** ) (

ve ) ( **سِرَادٌ ومِسْرَدٌ** ) ( ve ) ( **إزَارٌ ومِئْزَرٌ** ) ( , ) ( **وقِرَامٌ

ومِقْرَمٌ** ) ( .

Ve **الخِياطَةُ**: terzinin mesleğidir. Ve **ثوبٌ مَخيطٌ**.

Onun haddi: ) ( **مَخْيُوطٌ** ) ( idi. . böylece yâ’yı yumuşattılar _

onu ’ **خَاطَ** ’ta yumuşattıkları gibi; böylece iki sâkin buluştu:

yâ’nın sükûnu ve vav’ın sükûnu.

Böylece dediler: ) ( **مَخِيطٌ** ) ( ; iki sâkinin buluşması için

ikisinden birini attılar.

Ve كذلك: **بُرٌّ مَكِيلٌ**; asl: ) ( **مَكْيُولٌ** ) ( .

**ابنُ السِّكيت** dedi: eğer ) ( **مَخِيطٌ** ) ( dedilerse,

onu noksan üzere bina ettiler. . **خِطْتُ**’daki

yâ’nın noksanlığı sebebiyle.

Ve ) ( **مَخِيطٍ** ) (’daki yâ, ) ( **مَفْعُولٍ** ) (’un vav’ıdır;

sükûnlu oluşu ve öncesinin kesreli oluşu sebebiyle yâ’ya döndü;

düşenin yâ olduğu bilinsin diye.

Dedi: ve kim ) ( **مَخْيُوطٌ** ) ( derse, onu

tamam üzere çıkarır.

Ben dedim: ve sanırım ki bu illeti

**الفرَّاء**’dan hikâye etti.

Ve dedi: **أبو إسحاق** Allah’ın kavlinde dedi جلّ وعزّ:

) **حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر** ( [ **البَقَرَة** : 187 ] : ikisi

iki fecirdir.

Biri: siyah, enlemesine görünür _ ve o **الخَيْطُ

الأسود**’dur.

Diğeri, doğan, uzayıp giden görünür; ufku doldurur. . o halde o

**الخَيْطُ الأبيضُ**’dur.

Dedi: ve onun hakikati: size gece ile

gündüzün belirginleşmesine kadar.

**الفرَّاءُ** Allah’ın kavlinde dedi جلّ وعزّ : ( **حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود** ( :

bir adam peygambere ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: o **الخَيْطُ الأبيضُ**

ve **الخَيْطُ الأسودُ** mudur? O da ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ) ( **إِنَّكَ لَعَرِيضُ

القَفَا هُوَ اللَّيلُ مِنَ النَّهارِ** ) ( .

Ve adamın ense’si geniş olunca anlayışı az olur.

Ve bana **المنذري** _ **أبي طالب**’tan _ haber verdi: o dedi ki:

**الخَيْطُ** renktir; ve Allah’ın sözüyle delil getirdi

عزّ وجلّ.

Ve **أَبو دُوَادٍ الإيَادِيُّ** dedi:

فَلَمَّا أضاءَتْ لَنا سُدْفَةٌ
وَلاَحَ مِنَ الصُّبْحِ خَيْطٌ أنارَا

Ve onun sözü: **أَضاءتْ لَنا سُدْفَةٌ**; o _ burada _

karanlıktır.

Ve **وَلاَحَ مِنَ الصُّبْحِ** _ yani: belirdi ve göründü.

Ve başkası dedi: **الْخَيْطُ**: devekuşu sürüsüdür;

onun teki: **خَيْطَى**.

Ve **لَبِيدٌ** dedi:

وَخَيْطاً مِنْ قوَاضِبَ مُؤْلَفَاتٍ
كَأَنَّ رِئِالَها وَرَقُ الإفَالِ

**الليث** dedi: **نَعَامَةٌ خَيْطَى** . . ve onun **خَيْطُهَا**’sı:

kamışının ve boynunun uzunluğudur.

Ve denir: onda olan şeydir. . siyahın

beyaz içinde karışmasındandır; ona yapışıktır.

. . tıpkı saf Arap develerindeki **الْعَيَسِ** gibi.

Ve başkası dedi: devekuşu sürüsüne denir: **خِيطٌ**

ve **خَيْطٌ** ve **خَيْطَى**.

Onu **خَيَّطَهَا** yapan ancak şudur: o, damla damla akar ve

uzatılmış ip gibi ardı ardına gelir.

**اللَّيْثُ** dedi: denir: falan bir **خَيْطَةً**

yaptı _ eğer bir yürüyüş yürüdü ve yürüyüşü kesmediyse.

Ve yılan **خَاطَ** _ eğer yerde kayıp aktıysa.

Ve inşad etti:

وَبَيْنَهُمَا مُلْقَى زِمَامٍ كَأَنَّهُ
مَخِيطُ شَجَاعٍ آخِرَ اللَّيْلِ ثَائِرِ

Ve yılanın **مخِيطُ**’u: onun sürünmesidir.

Ve başkası dedi: falan falana **خَاط** etti _ yani:

ona uğradı.

Ve denir: falan bir deveyi bir deveyle **خَاطَ** etti _ eğer

ikisini birbirine bağladıysa.

Ve ) ( **نوادر الأعْرَاب** ) (’da: falan **خَاطَ** bir **خَيْطاً** _

eğer hızlıca geçtiyse.

Ve **تَخَوَّطَ** **تَخَوُّطاً** . . onun gibidir.

Ve كذلك: yerde **مَخَطَ** etti **مَخْطاً**.

**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den _: **خَيَّطَ** ak saç

başını ve başında ve sakalında: ipler gibi oldu,

yahut ipler gibi göründü _ مثل **وَخَطَ**.

Ve başı **تَخَيَّطَ** etti: كذلك.

Ve **أَبُو كَبِيرٍ** dedi:

حَتَّى يُخَيَّطَ بِالْبَيَاضِ قُرُونِي

Ve başkası dedi: **الْخَيْطَةُ**: kazıktır. **أَبُو

ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيُّ** dedi:

تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ
شَدِيدُ الْوَصَاةِ نَابِلٌ وابْنُ نَابِلِ

**الأصمعي** dedi: **السِّبُّ**: iptir; **الْخَيْطَةُ**

kazıktır.

Hadiste: ) ( **أَدُّوا الْخِيَاطَ والْمِخْيَطَ** ) ( .

**الْخِيَاط** ile _ burada _ ipi kastetti,

**الْمِخْيَط** ile: iğneyi.

**أبو زيْدٍ** dedi: denir: bana bir **خَيْطاً**

ve **خِيَاطاً** ve **نِصَاحاً** ver.

Hepsi: onunla dikilen iptir.

Ve **الْخِيَاطُ**: **الْمِخْيَطُ** _ Allah’ın kavlinde

جلّ وعزّ _ : ( **حتى يلج الجمل في سم الخياط** ( [ **الأعرَاف** : 40 ] .

**ابن شُمَيْلٍ** dedi: karında onun **مَقَاطُّهُ**

ve onun **مخِيطُهُ** vardır.

Dedi: ve onun **مَخِيطُهُ**: **الصِّفَاقِ**’ın toplanma yeridir _ ve o

karnın dışıdır.

Ve **خط** : **الليثُ** dedi: denir: onu kılıçla **وَخَطَهُ** _

yani: onu uzaktan aldı.

Ve falan **وُخِطَ** olur; **يُوخَطُ** **وَخْطاً**.

Ve dersin: beni ak saç **وخَطنِي** etti. . ve falan **وُخِطَ** oldu _

eğer başı ağardıysa _ o halde o **مَوْخُوطٌ**’tur.

Ve denir: yürüyüşte **وَخَط** eder **يَخِطُ** _ eğer hızlandıysa.

Ve كذلك devekuşu erkeği **وَخط** eder ve benzeri.

**أبو عبيدٍ** _ **الأصمعيِّ**’den _: eğer

mızrak darbesi karın boşluğuna karıştı da geçip çıkmadıysa. . işte o

**الْوَخْضُ** . . ve **الْوَخْطُ**’tur.

Ve onu mızrakla **وَخَطَهُ** . . ve onu **وَخَضَهُ**.

Ve inşad etti:

وَخْطاً بِمَاضٍ في الْكُلَى وَخَّاطِ

Ben dedim: **اللَّيْث**’ten başkasından, ) ( **الْوَخْطُ** ) (’un

kılıçla vurma olduğuna dair bir tefsir işitmedim.

Ve onu, kılıcın ucuyla ona uzanması; saplama olarak _

vurma değil _ kastetmiş görüyorum.

Ve أما ) ( **الْوَخْط** ) ( yürüyüşte _ hız manasında _ :

onu **أبو عبيدٍ** ashabından zikretti; o

sahihtir.

Ve كذلك ) ( **وَخْطُ الشَّيْبِ** ) ( : ) ( **الَوَخْزِ** ) ( gibidir;

eşittir.

**أبو عمرٍو** dedi: ) ( **وَخَطَهُ** ) ( onu mızrakla

ve onu **وَخَضَهُ**.

Dedi: ve **الْمِيخَطُ**: içeri girendir; ve **وَخَطَ** _ yani:

girdi.

**أَبُو تُرَابٍ** dedi: **الْبَاهِلِيَّ**’yi şöyle derken işittim:

onu ak saç **وَخَطَهُ** etti ve onu **وَخَضَهُ**; tek manadadır.

**طخا** : **أبو عبيد** _ **الأصمعِيِّ**’den _: **الطَّخَاءُ**

ve **الطَّهَاءُ** ve **الطَّخَافُ** . . hepsi: yüksek

buluttur.

**اللّيْثُ** dedi: **الطَّخْيَاءُ** bulutun karanlığıdır.

Dedi: ve **الطَّخَاءةُ** ve **الطَّهَاءةُ** _ buluttan _ :

ay ışığını kapatan, yuvarlak her parçadır.

Ve ona denir: **الطَّخْيَةُ**; o, incelen ve tek başına kalan şeydir.

Ve cem edilir. . **الطِّخَاءِ** ve **الطِّهاءِ** üzere.

Dedi: ve ahmağa denir: **الطَّخْيَةُ**.

Ve hepsi: **الطَّخْيُونَ**.

Hadiste: ) ( **إنَّ لِلْقَلبِ طَخْأَةً كَطَخْأَةِ الْقَمَرِ** ) ( .

_ yani: onu örten bir şey; ayın örtülmesi gibi.

**أبو عُبَيد** bir hadiste, onu رفع ederek rivayet etti: ) ( **إذَا

وَجَدَ أَحَدُكُمْ طَخاءً عَلَى قَلبِهِ فَلْيَأْكُلِ السَّفَرْجَلَ** ) ( .

**أبو عبيد** dedi: ve **الطَّخَاءُ** ağırlıktır ve örtüdür

ve örtülmedir.

Denir: gökte **طَخَاءٌ** yoktur _ yani: bulut

ve karanlık.

Dedi: ve **الطَّخْيَة**: şiddetli karanlıktır. Ve

**النابغَةُ** dedi:

فَلاَ تَذْهَبْ بِعَقْلِكَ طَاخِيَاتٌ
مِنَ الْخُيَلاَءِ لَيْسَ لَهُنّ بَابُ

**طيخ** : **أبو زيد**: **رجلٌ طَيْخَةٌ** . . **من رجالٍ

طَيْخَاتٍ** . . ve **لَطْخَةٌ** _ **من رجالٍ لَطْخَاتٍ**.

İkisi birlikte: içinde hayır olmayan ahmaktır.

**أبو عبيدٍ** _ **أبي عبيدةَ**’den _ **الطَّيْخُ**: kibirdir.

**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابيِّ**’den _: **المُطَيَّخُ**

bozuktur.

Ve falan bize **زَمَنَ الطَّيْخَةِ**’de geldi _ yani: fitne

ve savaş zamanı.

**اللِّحْيانيُّ** dedi:

falan falanı **طَاخَ** etti; onu **يَطُوخُهُ** ve onu **يَطِيخُهُ** ve onu **طيَّخَهُ** _

eğer onu çirkin bir şeyle attıysa. . sözden veya fiilden. Ve adam

**طَيَّاخَةٌ**’dır _ o, mecliste

hata ile **يَتَطَيَّخُ** edendir.

**أبو عُبَيدٍ** _ **الكسائيِّ**’den _: falan **طَاخَ**

eder; **يَطِيخُ** **طَيْخاً** _ eğer çirkin bir şeyle kirlendiyse.

Ve ben onu **طِخْتُهُ**; ve denir: ben onu **طَيَّخْتُهُ**.

**أبو زَيْدٍ** dedi: azap onu **طَيَّخَهُ** _ yani: ona ısrar etti

ve onu helâk etti.

Ve semizlik onu **وطيَّخَهُ** _ eğer semizlikle dolduysa.

**أبومَالِكٍ** dedi:

denir: o, arkadaşlarına **طَيَّخَ** etti _ eğer onlara sövdü ve

onlara ısrar ettiyse.

**الليث** dedi: **الطَّيخُ**: gülmenin hikâyesidir.

Dersin: insanlar dedi: **طِيخِ طِيخِ** _ yani:

kahkaha attılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
  (خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
  (خير)  الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]):
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها  ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة.
  (خيس)  الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي  وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ.
  (خيص)  الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])  والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ.
  ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه.
  (خيط)  الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ  فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]):
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]):
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها  فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب.
  (خيف)  الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])  (خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])  يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])  وقال الشمّاخ:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])  ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).
  (خيم)  الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها.
  ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])  فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة.
  فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال.
  (خام)  وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])  فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به.
  وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم.
([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير).
([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها".
([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف.
([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له.
([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170).
([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة:  * تالله لا أنسى منيحة واحد *
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف).
([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ.
([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل).
([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455).
([13]) ديوان الشماخ 92.
([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل".
([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة.
([16]) في الأصل: "الخيل".
([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها.
([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب*
([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة".
([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا".
([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**خيب**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الباء** tek bir asıldır; faydasızlığa ve mahrumiyete delâlet eder. Asıl, onların kıvılcım çıkarmayan **القِدْح** için sözleridir: o **خَيّاب**dır. Sonra dediler: bir işte çabaladı da **خابَ**; bu, mahrum bırakıldığı zaman olur; böylece hayırdan bir fayda sağlamadı.

  (**خير**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الراء**ın aslı şefkat ve meyildir; sonra bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَير**: **الشّرّ**in zıddıdır; çünkü herkes ona meyleder ve sahibine şefkat eder. **الخِيرَةُ**: **الخِيار**dır. **الخِيرُ**: cömertliktir. **الاستخارة**: iki işin hayırlısını senin için istemendir. Bütün bunlar **الاستخارة**dandır; o da şefkat istemedir. Ve denir: **استخرتُه**. Dediler: bu, sırtlanın **استِخارة**sındandır; o da, evinin deliğine bir tahta koymandır ki bir yerden başka bir yere çıksın. Hüzeylî([2]) dedi:
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها
Sonra söz çekimlenir de denir: **خَيِّرٌ** erkek ve **خَيِّرة** kadın: faziletli. Ve **خِيارٌ** ve **أخيار** kavim… onun صلاحında([3]); ve **خَيْرةٌ** kadın, onun güzelliğinde ve nişanında. Kur’an’da: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. Ve denir: **خايَرْتُ** falancayı da onu **فَخِرْتُه**. Ve dersin: **اخْتَرْ** falanın oğullarından bir adam. Allah Teâlâ dedi: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. Dersin: o, hafif **الخِيرَة**dır; **اختار**ın masdarı olarak **خِيرَةً**; tıpkı **ارتاب**ın **رِيبَة**si gibi.

  (**خيس**)  **الخاء** ve **الياء** ve **السين** yumuşatma ve yumuşatmaya delâlet eden bir asılcıkdır. Denir: **خيَّستُه**; onu yumuşattığın ve boyun eğdirdiğin zaman. **المُخيَّس**: hapishanedir. Dedi:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي
Ama onların **خاسَ بالعهد** sözünü, onu **الواو**da zikrettik. Kelime ortaktır. Bu bapta garip olan şudur: onların **قَلَّ خَيْسُه** sözleri; yani gamı. **الخِيسُ**: birbirine dolanmış ağaçtır.

  (**خيص**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الصاد** da ortak bir kelimedir; çünkü onda **الواو**un da payı([4]) vardır; ve onu **الخوص**ta zikrettim. Ama **الياء** bakımından, **الخَيْصُ**: az ihsandır. A‘şâ dedi:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])
Bap bütünüyle **الواو** ve **الياء**da birdir.

  Şâz olanlardan —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir— onların **وَعِلٌ أخْيَصُ** sözleridir; iki boynuzundan biri dikilip öteki yüzüne doğru geldiği zaman.

  (**خيط**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bir şeyin incelik içinde uzamasına delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır da, dik duran bazı şeyler hakkında söylenir. Şu hâlde **الخَيْط** mâlûmdur. **الخَيط الأبيض**: gündüzün beyazlığıdır. **الخيط الأسود**: gecenin siyahlığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. Ve güneşin salyasından akan şeye denir: **خَيْطُ باطلٍ**. Dedi:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ
Ama başında ak saç beliren kimse için onların **خُيِّطَ** demeleri, bu baptandır; sanki ondan görünen, ipliklere benzetilmiştir. Hüzeylî([6]) dedi:
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  Ve denir: **نعامة خَيْطاءُ**; onun **خَيَطُها**sı boynunun uzunluğudur. **الْخِياطة** mâlûmdur. Ama kesre ile **الْخِيط** ise, devekuşundan bir topluluktur; bu, babın kıyasıdır; çünkü toplanmış olan, sanki bir kısmı bir kısmına dikilmiş gibidir. Ama Hüzeylî’nin([8]) sözü:
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها
Şöyle denmiştir: **الخَيْطة** iptir. Eğer böyleyse, bu yürüyen kıyastır. Ve denmiştir: **الخَيْطة** kazıktır. Ve zikrettik ki bu, babın üzerine taşınanlardandır; çünkü onda dik duruşta bir uzama vardır.

  (**خيف**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; farklılığa delâlet eder. Şu hâlde **الخَيَف**: atın iki gözünden birinin mavi, ötekinin kara olmasıdır. Ve denir: **النَّاس أخْيافٌ**; yani farklıdırlar. **الخَيْفَان**: içinde farklı çizgiler oluşan çekirgedir. **الْخَيْف**: vadinin akıntı yatağından yükselen ve dağ olacak kadar da olmayan şeydir; böylece ova ve dağa muhalefet etmiştir. Bundan **الْخَيْف**: memenin derisidir; yerin **خَيْف**ine benzetilmiştir. Ve **ناقَةٌ خَيْفَاءُ**: meme derisi geniş olan. Ve **بعيرٌ أخيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş olan. Ama **الخِيفُ**, **خِيفَةٍ**nin cem‘idir; bu baptan değildir; ve **الواو** babında **الخاء**dan sonra zikredilmiştir; ancak kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء** olmuştur. Ve dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])

  (**خيل**)  **الخاء** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; renklenmede bir harekete delâlet eder. Bundan **الخَيَال**dır; o da şahıstır. Aslı, insanın uykusunda hayal ettiği şeydir; çünkü benzeşir ve renklenir. Ve denir: **خَيَّلْتُ للنّاقة**; yavrusu için bir hayal koyduğun zaman; kurt ondan ürker de ona yaklaşmaz. **الخَيْل** mâlûmdur. Bişr el-Esedî’den Asma‘î’den nakleden birini işittim; dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’nın yanındaydım; yanında bedevî bir oğlan vardı; Ebû Amr’a soruldu: Atlar niçin **خيل** diye adlandırıldı? Dedi: bilmiyorum. Bedevî dedi: onun **لاخْتيالِها**sından. Ebû Amr dedi: yazın. Bu doğrudur; çünkü yürüyüşünde böbürlenen, hareketinde türlü türlü renklenir. **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim renkleri vardır; denir ki o **الشِّقِرَّاق**tır. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. Denir: **بعير مَخْيُولٌ**([10]); **الأخيلُ** onun sağrısına konup onu parçaladığı zaman. Ferazdak dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])
Der ki: bu övülen kişiye beni ulaştırdığında, helâkinle ilgilenmem; tıpkı Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])
Şemmâh dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])
Ve denir: **تخيَّلت السَّماء**; yağmura hazırlandığı zaman; ve mutlaka o sırada bir renk değişimi olur. **المَخيلة**: buluttur([14]). **المخيلة**([15]): yağmur vaad eden şeydir. Ama onların **خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً** sözleri; ona ithamı yönelttiğin zaman; bu da ondandır; çünkü denir: şöyle olması benzer; bana onun şöyle olduğu **يُخَيَّلُ**([16]); ve ondan **تخيَّلْت عليه تخيُّلاً**; onda firâset ettiğin zaman([17]).

  (**خيم**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الميم** tek bir asıldır; ikamet ve sebat etmeye delâlet eder. **الخَيْمة** mâlûmdur; **الخَيْم**: çadırın üzerine kurulduğu değneklerdir. Dedi:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  Ve denir: **خَيَّم بالمكان**; orada ikamet etti. Bu yüzden **الخَيْمة** diye adlandırıldı. Kesreli **الخِيم**: tabiat; çünkü insan onun üzerine bina edilir ve dönüşü daima ona olur.

  Bu baptandır: korkağa **خائم** demeleri; çünkü korkaklığından dolayı onda hareket yoktur. Ve denir: **خَامَ يَخِيم**. Ama onun sözü:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])
O, onu kaldırmayı istedi; sanki onu **الخَيْم**e benzetti; o da çadırın değnekleridir.

  Ama bu bapta **الخاء**dan sonra gelen **الألف**e gelince: o, ya **الواو**lu olanlardandır [yahut] **الياء**lı olanlardandır. Yüzdeki ben, zikrettiğimiz renklenmedendir. Ondan denir: **رجل مَخِيلٌ** ve **مخُول**. **الخال**ın küçültmesi, **مَخِيل** diyen kimseye göre **خُيَيْلٌ**, **مَخُول** diyen kimseye göre **خُوَيْلٌ**dür. Ama erkeğin dayısı, yani annesinin kardeşi, senin **خائل مالٍ** sözündendir; malı gözetip durduğu zaman. Ordunun **خالُ**ı: sancağıdır; bu ya renklerin değişmesindendir, ya da ordu onu gözetir ve ona bakar; tıpkı bir şeyi gözeten gibi. **الخال**: denildiğine göre siyah dağdır; bu, ibdâl babındandır.

  (**خام**)  Ama **الخاء** ve **الألف** ve **الميم** ise, **الياء**dan dönmüş olandır. **الخامَةُ**: bitki ve ekinden yaş olan şeydir. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). Tırimmâh dedi:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])
Bu, **الخائم**dendir; o da hareketi olmayan korkaktır.

  Ama **الخاء** ve **الألف** ve **الفاء** ise tek bir harftir; o da **الخافَةُ**dır; o, deriden bir torbadır; içinde bal sağılır. Bu, memenin **خَيْف**i üzerine taşınmıştır; o da onun derisidir. Kıyas birdir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخيط معروف، وجمعه خيوط، وقد خطت الثوب أخيطه خياطة، وخيطته تخييطا. والخياط: الإبرة التي يخاط بها، قال تعالى: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ [الأعراف/40]، ﴿حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر﴾ [البقرة/187]، أي: بياض النهار من سواد الليل، والخيطة في قول الشاعر:
*تدلى عليها بين سب وخيطة*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها*
وهو لأبي ذؤيب الهذلي؛ انظر: ديوان الهذليين 1/79؛ واللسان (خيط) ؛ والمجمل 2/308، والصحاح (خيط). السب: الخيط.
قال ابن منظور: والخيطة: خيط يكون مع حبل مشتار العسل، فإذا أراد الخلية ثم أراد الحبل جذبه بذلك الخيط وهو مربوط إليه.
وأورد الجوهري هذا البيت مستشهدا به على الوتد)
فهي مستعارة للحبل، أو الوتد. وروي (أن عدي بن حاتم عمد إلى عقالين أبيض وأسود فجعل ينظر إليهما ويأكل إلى أن يتبين أحدهما من الآخر، فأخبر النبي عليه الصلاة والسلام بذلك فقال: إنك لعريض القفا، إنما ذلك بياض النهار وسواد الليل) (الحديث أخرجه البخاري ومسلم وأبو داود وأحمد 4/377، والنسائي 4/148.
انظر: فتح الباري، كتاب التفسير 8/182؛ ومسلم 1091، وأبا داود 2349). وخيط الشيب في رأسه (راجع: المجمل 2/308، واللسان (خيط) ) : بدا كالخيط، والخيط: النعام، وجمعه خيطان، ونعامة خيطاء: طويلة العنق، كأنما عنقها خيط.

##### Türkçe

- **الخيط** bilinir; çoğulu **خيوط**’tur. Ve elbiseyi diktim: onu dikerim, **خياطة** (dikiş) olarak; ve onu **تخييطا** (sık/tekrarlı dikiş) ile diktim. Ve **الخياط**: kendisiyle dikilen iğnedir. Yüce Allah dedi ki: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ [الأعراف/40], ﴿حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر﴾ [البقرة/187]; yani: gecenin karalığından gündüzün beyazlığı. Ve şairin sözünde **الخيطة**:
*تدلى عليها بين سب وخيطة*
(bu bir beytin yarısıdır; ve onun ikinci yarısı:
*بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها*
ve o, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; bkz.: Dîvânu’l-Hüzeliyyîn 1/79; ve Lisân (**خيط**); ve el-Mücmel 2/308; ve es-Sıhâh (**خيط**). **السب**: iptir.
İbn Manzûr dedi ki: ve **الخيطة**: bal peteğini çıkaran ipin yanında bulunan bir iptir; kovana (peteğe) istediğinde, sonra ipi istediğinde, ona bağlı olduğu hâlde o iple onu çeker.
Cevherî bu beyti, kazık üzerine onunla istişhâd ederek zikretti)
o hâlde o, ip için, yahut kazık için ödünç alınmıştır. Ve rivayet edildi ki: (Adiyy b. Hâtim beyaz ve siyah iki bağa yöneldi de ikisine bakıyor ve biri ötekinden ayırt edilinceye kadar yiyordu; sonra bunu Peygamber’e—ona salât ve selâm olsun—haber verdi; o da dedi ki: “Şüphesiz sen ensesi geniş birisin; o ancak gündüzün beyazlığı ve gecenin karalığıdır.”) (hadisi Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve Ahmed 4/377; ve Nesâî 4/148 rivayet etti.
Bkz.: Fethu’l-Bârî, Kitâbu’t-Tefsîr 8/182; ve Müslim 1091; ve Ebû Dâvûd 2349). Ve başındaki ak saçın **خيط**’i (bkz.: el-Mücmel 2/308; ve Lisân (**خيط**)): ip gibi belirdi. Ve **الخيط**: devekuşudur; çoğulu **خيطان**’dır. Ve **نعامة خيطاء**: uzun boyunlu; sanki onun boynu bir iptir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ي ط
خاط الثوب وخيّطه وسلك الخيط في الخِياط والمخيط‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أخذ الليل في طيّ الريط وتبين الخيط من الخيط وهو أدق من خيط باطل وهو الهبـاء المنبـث في الشمس وقيل لعاب الشمس وقيل الخيط الخارج من فم العنكبوت الذي يقال له مخاط الشيطان‏.‏
وقال شيخ من دوس لعبد الله ابن الزبير‏:‏ أتطمع أن تحوي الخلافة ساءماً غررت لقد أصبحت في خيط باطل وجاحش فلان عن خيط رقبته وهو النخاع‏.‏
ورأيت خيطاً من النعام وخيطاً بالكسر وهو جمع خيطاء‏.‏
وخيط النعامة‏:‏ طول قصبها وعنقها كأنها خيوط ممدودة وقيل هو ما فيها من بياض في سواد‏.‏
وخيّط الشيب في رأسه ولحيته‏:‏ جعل فيهما شبه الخيوط وخيط شعره بالبياض‏.‏
قال بدر بن عامر الهذلي‏:‏ أقسمت لا أنسى منيحة واحد حتـى تخيط بالبياض قروني وخيط رأسه كقولك‏:‏ نور الشجر وورد‏.‏
وخاط فلان خيطة‏:‏ امتد في السير لا يلوي على شيء‏.‏
وخاط إلى مقصده‏.‏
وهذا مخيط الحيّة‏:‏ لمزحفها‏.‏
وقد خاطت الحية‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وخاط فلان بعيراً ببعير إذا قرن بينهما‏.‏
تقول‏:‏ خطّ هذا بذاك‏.‏
قال الركاض الدبيري‏:‏ بليد لم يخط حرفاً بعنس ولكن كان يختـاط الخفـاء

##### Türkçe

خ ي ط
**خاط** elbiseyi ve onu **خيّطه** (dikti) ve ipliği **الخِياط** ve **المخيط** içinde geçirdi.
Mecazdan: Gece, **الريط**’in katlanışında aldı; ve **الخيط** **الخيط**’ten seçildi; ve o, **خيط باطل**’dan daha incedir; ve o, güneşte yayılmış **الهبـاء**’dır; ve “güneşin salyası” denildi; ve “**مخاط الشيطان** denilen, örümceğin ağzından çıkan **الخيط**” denildi.
Ve Dûs’tan bir şeyh, Abdullah b. ez-Zübeyr’e dedi: “Hilâfeti kuşatmayı mı umuyorsun, bıkkın olarak? Aldattın; andolsun, **خيط باطل** içinde ve **جاحش** oldun.” Ve falan kimse, boynunun **خيط**’inden (o da **النخاع**’dır) sıyrıldı.
Ve devekuşundan bir **خيط** ve kesre ile **خيط** gördüm; ve o, **خيطاء**’ın cemidir.
**خيط النعامة**: kamışının ve boynunun uzunluğudur; sanki uzatılmış ipliklerdir; ve denildi ki: onda, siyahlık içinde bulunan beyazlıktır.
Ve ihtiyarlık, başında ve sakalında **خيّط** etti: ikisinde ipliklere benzer şey yaptı; ve saçını beyazlıkla **خيط** etti.
Hüzeli Bedr b. Âmir dedi:
“Yemin ettim, bir tek bağışı unutmayacağım,
ta ki boynuzlarım beyazlıkla **تخيط** edinceye kadar.”
Ve başını **خيط** etti; senin “ağaç aydınlandı ve çiçek açtı” demen gibi.
Ve falan kimse bir **خيطة** **خاط** etti: yürüyüşte uzadı; hiçbir şeye dönüp bakmaz.
Ve maksadına doğru **خاط** etti.
Ve bu, yılanın **مخيط**’idir: sürünüş yeridir.
Ve yılan **خاطت**.
Zü’r-Rumme dedi:
Ve falan kimse, iki deve arasında birleştirince, bir deveyi bir deveyle **خاط** etti.
Dersin ki: “Bunu şununla **خطّ** etti.”
Er-Rukkâd ed-Dübeyrî dedi:
“Ahmak; bir **حرف**’i bir **بعنس** ile **يخط** etmedi,
fakat gizliyi **يختـاط** ederdi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَيْطُ: السِّلْك، والجمع أَخْياطٌ وخُيوطٌ وخُيوطةٌ مثل فَحْلٍ وفُحولٍ وفُحولةٍ، زادوا الهاء لتأْنيث الجمع؛ وأَنشد ابن بري لابن مقبل:قَرِيساً ومَغْشِيّاً عليه، كأَنَّه
خُيوطةُ مارِيٍّ لَواهُنَّ فاتِلُهْ
وخاطَ الثوبَ يَخِيطُه خَيْطاً وخِياطةً، وهو مَخْيوطٌ ومَخِيطٌ، وكان حدّه مَخْيوطاً فلَيَّنُوا الياء كما لَيَّنُوها في خاطٍ، والتقى ساكنان: سكون الياء وسكون الواو، فقالوا مَخِيط لالتقاء الساكنين، أَلقوا أَحدهما، وكذلك بُرٌّ مَكِيل، والأَصل مَكْيُولٌ، قال: فمن قال مَخْيوط أَخرجه على التمام، ومن قال مخيط بناه على النقص لنقصان الياء في خِطْتُ، والياء في مَخِيط هي واو مفعول، انقلبت ياء لسكونها وانكسار ما قبلها، وإِنما حرك ما قبلها لسكونها وسكون الواو بعد سقوط الياء، وإِنما كسر ليعلم أَنّ الساقط ياء، وناس يقولون إِنّ الياء في مخيط هي الأَصلية والذي حذف واو مفعول ليُعرف الواويّ من اليائيّ، والقولُ هو الأَوّل لأَنّ الواو مزيدة للبناء فلا ينبغي لها أَن تحذف، والأَصليّ أَحقُّ بالحذف لاجتماع الساكنين أَو علَّةٍ توجب أَن يحذف حرف، وكذلك القول في كل مفعول من ذوات الثلاثة إِذا كان من بنات الياء، فإِنه يجيء بالنقصان والتمام، فأَما من بنات الواو فلم يجئ على التمام إِلا حَرْفان: مِسْك مَدْوُوفٌ، وثوب مَصْوُون، فإِنَّ هذين جاءا نادرين، وفي النحويين من يقيس على ذلك فيقول قَوْلٌ مَقْوُول، وفرس مَقْوُودٌ، قياساً مطرداً؛ وقول المتنخل الهذلي: كأَنَّ على صَحاصِحِه رِياطاً
مُنَشَّرةً، نُزِعْنَ من الخِياطِ
إِما أَن يكون أَراد الخِياطةَ فحذف الهاء، وإِما أَن يكون لغة. وخَيَّطَه: كخاطَه؛ قال:
فهُنَّ بالأَيْدِي مُقَيِّساتُه،
مُقَدِّراتٌ ومُخَيِّطاتُه
والخِياطُ والمِخْيَطُ: ما خِيطَ به، وهما أَيضاً الإِبرَةُ؛ ومنه قوله تعالى: حتى يَلِجَ الجَمَلُ في سَمِّ الخِياطِ؛ أَي في ثَقْبِ الإِبرة والمِخْيَطِ. قال سيبويه: المِخْيَطُ ونظيره مما يُعْتَمل به مكسورُ الأَول، كانت فيه الهاء أَو لم تكن، قال: ومثل خِياطٍ ومِخْيَطٍ سِرادٌ ومِسْرَدٌ وإِزارٌ ومِئْزَرٌ وقِرامٌ ومِقْرَمٌ. وفي الحديث: أَدُّوا الخِياطَ والمِخْيَطَ؛ أَراد بالخِياط ههنا الخَيْطَ، وبالمِخْيَطِ ما يُخاطُ به، وفي التهذيب: هي الإِبرة. أَبو زيد: هَبْ لي خِياطاً ونِصاحاً أَي خَيْطاً واحداً. ورجل خائطٌ وخَيَّاطٌ وخاطٌ؛ الأَخيرة عن كراع. والخِياطةُ: صِناعةُ الخائِط. وقوله تعالى: حتى يتَبَيَّنَ لكم الخيْطُ الأَبيضُ من الخيطِ الأَسودِ من الفجر؛ يعني بياضَ الصبحِ وسوادَ الليل، وهو على التشبيه بالخَيْطِ لدِقَّته، وقيل: الخيطُ الأَسود الفجر المستطيل، والخيط الأَبيض الفجر المُعْتَرِضُ؛ قال أَبو دُواد الإِيادي:
فلمَّا أَضاءتْ لَنا سُدْفةٌ،
ولاحَ من الصُّبْحِ خَيْطٌ أَنارا
قال أَبو إِسحق: هما فَجْرانِ، أَحدهما يبدو أَسود مُعْترضاً وهو الخيط الأَسود، والآخر يبدو طالعاً مستطيلاً يَمْلأُ الأُفق فهو الخيط الأَبيض، وحقيقته حتى يتبين لكم الليلُ من النهار، وقول أَبي دواد: أَضاءت لنا سدفة، هي ههنا الظُّلمة؛ ولاحَ من الصبح أَي بَدا وظهر، وقيل: الخيْطُ اللَّوْنُ، واحتج بهذه الآية. قال أَبو عبيد: يدل على صحة قوله ما قاله النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، في تفسير الخَيْطَيْنِ: إِنما ذلك سوادُ الليلِ وبياضُ النهار؛ قال أُمَيَّةُ بن أَبي الصلت:
الخَيْطُ الأَبْيَضُ ضَوْء الصُّبْحِ مُنْفَلِقٌ،
والخِيْطُ الأَسْودُ لوْنُ الليلِ مَرْكُومُ
ويروى: مَكْتُومُ. وفي الحديث: أَنَّ عَدِيّ بن حاتم أَخذَ حَبْلاً أَسودَ وحبلاً أَبيضَ وجعلهما تحت وِسادِه لينظر إِليهما عند الفجر، وجاء إِلى رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، فأَعلمه بذلك فقال: إِنك لعَريصُ القَفا، ليس المعنى ذلك، ولكنه بياضُ الفجرِ من سوادِ الليلِ، وفي النهاية: ولكنه يريد بياضَ النهار وظلمة الليل.
وخَيَّطَ الشيبُ رأْسَه وفي رأْسِه ولِحْيَتِه: صار كالخُيوطِ أَو ظهر كالخُيوطِ مثل وخَطَ، وتَخَيَّطَ رأْسهُ كذلك؛ قال بدر بن عامر الهذلي: تاللّهِ لا أَنْسَى مَنِيحةَ واحدٍ،
حتى تَخَيَّطَ بالبَياضِ قُروني
قال ابن بري: قال ابن حبيب إِذا اتصل الشيبُ في الرأْس فقد خَيَّطَ الرأْسَ الشيبُ، فجعل خَيَّطَ مُتعدِّياً، قال: فتكون الرواية على هذا حتى تُخَيَّطَ بالبَياضِ قُروني، وجُعِل البياضُ فيها كأَنه شيء خِيطَ بعضُه إِلى بعض، قال: وأَمّا من قال خَيَّطَ في رأْسِه الشيبُ بمعنى بَدا فإِنه يريد تُخَيَّطُ، بكسر الياء، أَي خَيَّطَتْ قُروني، وهي تُخَيَّطُ، والمعنى أَن الشيب صار في السواد كالخُيوطِ ولم يتصل، لأَنه لو اتصل لكان نَسْجاً، قال: وقد روي البيت بالوجهين: أَعني تُخَيَّطُ، بفتح الياء، وتُخَيِّطُ، بكسرها، والخاء مفتوحة في الوجهين. وخَيْطُ باطِلٍ: الضَّوْء الذي يدخُل من الكُوَّةِ، يقال: هو أَدَقُّ من خَيْطِ باطِلٍ؛ حكاه ثعلب، وقيل: خَيْطُ باطِلٍ الذي يقال له لُعابُ الشمس ومُخاطُ الشيطان، وكان مَرْوانُ بن الحَكَمِ يُلَقَّب بذلك لأَنه كان طويلاً مُضْطَرِباً؛ قال الشاعر: لَحى اللّهُ قَوْماً مَلَّكُوا خَيْطَ باطِلٍ
على الناس، يُعْطِي مَن يَشاءُ ويَمْنَعُ
وقال ابن بري: خَيْطُ باطِل هو الخيط الذي يخرج من فَمِ العَنْكَبوتِ. أَحمد بن يحيى: يقال فلان أَدَقُّ من خَيْطِ الباطل، قال: وخَيْطُ الباطل هو الهَباء المَنْثور الذي يدخل من الكوّة عند حَمْي الشمس، يُضْرَبُ مَثَلاً لمن يَهُون أَمرُه.
والخَيْطةُ: خَيْطٌ يكون مع حَبْل مُشْتارِ العسل، فإِذا أَراد الخَلِيَّةَ ثم أَراد الحبل جَذَبه بذلك الخيط وهو مَرْبُوط إِليه؛ قال أَبو ذؤيب:تَدَلَّى عليها بَيْنَ سِبٍّ وخَيْطَةٍ
بجَرداء، مثلِ الوَكْفِ، يَكْبُو غُرابُها
وأَورد الجوهري هذا البيتَ مستشهداً به على الوَتدِ. وقال أَبو عمرو: الخَيْطةُ حبل لطيف يتخذ من السَّلَبِ؛ وأَنشد في التهذيب: تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطةٍ
شَديدُ الوَصاةِ، نابِلٌ وابنُ نابِلِ
وقال: قال الأَصمعي السِّبُّ الحبل والخَيْطةُ الوَتِدُ. ابن سيده: الخيْطة الوتِد في كلام هُذيل، وقيل الحبل. والخَيْطُ والخِيطُ: جماعة النَّعامِ، وقد يكون من البقر، والجمع خِيطانٌ. والخَيْطى: كالخِيطِ مثل سَكْرى؛ قال لبيد:
وخَيْطاً من خَواضِبَ مُؤْلَفاتٍ،
كأَنَّ رِئالَها ورَقُ الإِفالِ
وهذا البيت نسبه ابن بري لشبيل، قال: ويجمع على خِيطانٍ وأَخْياطٍ. الليث: نَعامة خَيْطاء بَيِّنَةُ الخَيَطِ، وخَيَطُها: طُولُ قَصَبِها وعُنُقِها، ويقال: هو ما فيها من اخْتِلاطِ سوادٍ في بياض لازِمٍ لها كالعَيَسِ في الإِبل العِراب، وقيل: خَيَطُها أَنها تَتقاطَرُ وتَتَّابعُ كالخَيْطِ الممدود.
ويقال: خاطَ فلان بعيراً ببعير إِذا قَرَن بينهما؛ قال رَكّاضٌ الدُّبَيْرِي:
بَلِيدٌ لم يخِطْ حَرْفاً بعَنْسٍ،
ولكنْ كان يَخْتاطُ الخِفاء
أَي لم يقْرُن بعيراً ببعير، أَراد أَنه ليس من أَرْباب النَّعَم. والخِفاء: الثوبُ الذي يُتَغَطَّى به. والخَيْطُ والخِيطُ: القِطْعةُ من الجراد، والجمع خِيطانٌ أَيضاً.
ونَعامةٌ خَيْطاء بَيّنةُ الخَيطِ: طويلة العُنق. وخَيْطُ الرَّقَبة: نُخاعُها. يقال: جاحَش فلان عن خَيْطِ رقَبته أَي دافَع عن دََمِه. وما آتِيك إِلا الخَيْطةَ أَي الفَيْنةَ. وخاطَ إِليهم خَيْطةً: مرّ عليهم مرّة واحدة، وقيل: خاط إِليهم خَيْطةً واخْتاطَ واخْتَطى، مقلوب: مرّ مَرّاً لا يكاد ينقطع؛ قال كراع: هو مأْخوذ من الخَطْوِ، مقلوب عنه؛ قال ابن سيده: وهذا خطَأٌ إِذ لو كان كذلك لقالوا خاطَه خَوْطةً ولم يقولوا خَيْطةً، قال: وليس مثل كراع يُؤمَن على هذا. الليث: يقال خاط فلان خَيْطةً واحدة إِذا سار سَيْرة ولم يَقطع السير، وخاطَ الحَيّةُ إِذا انساب على الأَرض، ومَخِيطُ الحَيّةِ: مَزْحَفُها، والمَخيطُ: المَمَرُّ والمَسْلَكُ؛ قال ذو الرمة:
وبينَهما مَلْقى زِمامٍ كأَنّه
مَخِيطُ شُجاعٍ، آخِرَ الليلِ، ثائر
ويقال: خاطَ فلان إِلى فلان أَي مرّ إِليه. وفي نوادر الأَعراب: خاط فلان خَيْطاً إِذا مَضى سريعاً، وتَخَوَّطَ تَخَوُّطاً مثله، وكذلك مَخَطَ في الأَرض مَخْطاً. ابن شميل: في البطن مَقاطُّه ومَخِيطُه، قال: ومخيطه مجتمع الصِّفاقِ وهو ظاهر البطن.

##### Türkçe

**الخَيْطُ**: ip; çoğulu **أَخْياطٌ** ve **خُيوطٌ** ve **خُيوطةٌ**dur; **فَحْلٍ** ve **فُحولٍ** ve **فُحولةٍ** gibi. Çoğulu müennes kılmak için **الهاء**’yı artırdılar. İbn Berrî, İbn Mukbil’den okudu:
قَرِيساً ومَغْشِيّاً عليه، كأَنَّه
خُيوطةُ مارِيٍّ لَواهُنَّ فاتِلُهْ

Ve elbiseyi dikti: **خاطَ الثوبَ يَخِيطُه**; **خَيْطاً** ve **خِياطةً** (olarak). O, **مَخْيوطٌ** ve **مَخِيطٌ**tur. Sınırı **مَخْيوطاً** idi; **خاطٍ**’ta yumuşattıkları gibi **الياء**’yı yumuşattılar. İki sâkin birleşti: **الياء**’nın sükûnu ve **الواو**’nun sükûnu; sâkinlerin birleşmesi sebebiyle **مَخِيط** dediler; ikisinden birini attılar. Aynı şekilde **بُرٌّ مَكِيل**; aslı **مَكْيُولٌ**dur. Dedi ki: Kim **مَخْيوط** derse onu tamlık üzere çıkarır; kim **مخيط** derse onu noksanlık üzere bina eder; **خِطْتُ**’ta **الياء**’nın eksilmesinden dolayı. **مَخِيط**’teki **الياء**, **مفعول**’ün **واو**’sudur; sükûnundan ve öncesinin kesreli olmasından dolayı **ياء**’ya döndü. Ancak, **الياء**’nın sükûnu ve **الياء** düştükten sonra **الواو**’nun sükûnu sebebiyle öncesi harekelendi. Ancak, düşenin **ياء** olduğu bilinsin diye kesre yapıldı. Bir topluluk der ki: **مخيط**’teki **الياء** aslîdir; ve **مفعول**’ün **واو**’sunu, **الواويّ**’yi **اليائيّ**’den bilinsin diye hazf etti. Söz birincisidir; çünkü **الواو** bina için ziyadedir, onun hazfi uygun değildir; aslî olan, sâkinlerin birleşmesi yahut bir harfin hazfini gerektiren bir illet sebebiyle hazfe daha lâyıktır. Üçlü köklerden olan her **مفعول** hakkında da söz böyledir; eğer **بنات الياء**’dan ise noksanlık ve tamlıkla gelir. **بنات الواو**’dan olana gelince, tamlık üzere ancak iki harf geldi: **مِسْك مَدْوُوفٌ** ve **ثوب مَصْوُون**; çünkü bu ikisi nâdir olarak geldi. Nahivcilerden kimi buna kıyas eder de **قَوْلٌ مَقْوُول** ve **فرس مَقْوُودٌ** der; muttarid bir kıyas olarak. Ve el-Mutenahhil el-Huzelî’nin sözü:
كأَنَّ على صَحاصِحِه رِياطاً
مُنَشَّرةً، نُزِعْنَ من الخِياطِ

Ya **الخِياطةَ**’yı kastetti de **الهاء**’yı hazf etti; yahut bir lugattır.

Ve **خَيَّطَه**: **خاطَه** gibi; dedi ki:
فهُنَّ بالأَيْدِي مُقَيِّساتُه،
مُقَدِّراتٌ ومُخَيِّطاتُه

Ve **الخِياطُ** ile **المِخْيَطُ**: kendisiyle dikilen şeydir; ikisi de ayrıca iğnedir. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **حتى يَلِجَ الجَمَلُ في سَمِّ الخِياطِ**; yani iğnenin deliğine ve **المِخْيَطِ**’a. Sîbeveyh dedi: **المِخْيَطُ** ve onun benzeri, kendisiyle iş yapılan şeylerden, başı meksûrdur; onda **الهاء** bulunsa da bulunmasa da. Dedi: **خِياطٍ** ve **مِخْيَطٍ** gibi: **سِرادٌ** ve **مِسْرَدٌ**; **إِزارٌ** ve **مِئْزَرٌ**; **قِرامٌ** ve **مِقْرَمٌ**. Hadiste: **أَدُّوا الخِياطَ والمِخْيَطَ**; burada **الخِياط** ile **الخَيْط**’ı, **المِخْيَطِ** ile de kendisiyle dikilen şeyi kastetti. **التهذيب**’de: o iğnedir. Ebû Zeyd: **هَبْ لي خِياطاً ونِصاحاً**; yani bir tek **خَيْطاً**. Ve adam: **خائطٌ** ve **خَيَّاطٌ** ve **خاطٌ**; sonuncusu Kurâ‘dan. Ve **الخِياطةُ**: dikişçinin sanatı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **حتى يتَبَيَّنَ لكم الخيْطُ الأَبيضُ من الخيطِ الأَسودِ من الفجر**; sabahın beyazlığını ve gecenin siyahlığını kasteder; inceliğinden dolayı **الخَيْطِ** ile teşbih üzeredir. Ve denildi ki: **الخيطُ الأَسود** uzamış fecirdir; **الخيط الأَبيض** enine olan fecirdir. Ebû Duvâd el-Îyâdî dedi:
فلمَّا أَضاءتْ لَنا سُدْفةٌ،
ولاحَ من الصُّبْحِ خَيْطٌ أَنارا

Ebû İshâk dedi: İkisi iki fecirdir; birisi siyah, enine görünür; o **الخيط الأَسود**’dur. Diğeri doğan, uzamış görünür; ufku doldurur; o **الخيط الأَبيض**’dir. Hakikati: size gece gündüzden ayrışıncaya kadar. Ebû Duvâd’ın sözü: **أَضاءت لنا سدفة**; burada o karanlıktır. Ve **ولاحَ من الصبح**: yani belirdi ve göründü. Ve denildi ki: **الخيْطُ** renktir; bu âyetle delil getirdi. Ebû Ubeyd dedi: Onun sözünün doğruluğuna, Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **الخَيْطَيْنِ**’in tefsirinde söylediği delâlet eder: **إِنما ذلك سوادُ الليلِ وبياضُ النهار**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
الخَيْطُ الأَبْيَضُ ضَوْء الصُّبْحِ مُنْفَلِقٌ،
والخِيْطُ الأَسْودُ لوْنُ الليلِ مَرْكُومُ

Rivayet olunur: **مَكْتُومُ**. Hadiste: **عَدِيّ بن حاتم** siyah bir ip ve beyaz bir ip aldı, onları yastığının altına koydu; fecir vaktinde onlara bakmak için. Sonra Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; bunu ona bildirdi. O da dedi: Senin ensen geniştir; mânâ bu değildir; fakat o, gecenin siyahlığından fecrin beyazlığıdır. **النهاية**’de: fakat o, gündüzün beyazlığını ve gecenin karanlığını ister.

Ve **خَيَّطَ الشيبُ رأْسَه** ve başında ve sakalında: ipler gibi oldu yahut ipler gibi göründü; **وخَطَ** gibi. Ve başı da böyle **تَخَيَّطَ**. Bedr b. Âmir el-Huzelî dedi:
تاللّهِ لا أَنْسَى مَنِيحةَ واحدٍ،
حتى تَخَيَّطَ بالبَياضِ قُروني

İbn Berrî dedi: İbn Habîb dedi ki: Başta ak saç bitişik olursa, ak saç başı **خَيَّطَ** etmiştir; böylece **خَيَّطَ**’ı müteaddî kıldı. Dedi: Buna göre rivayet **حتى تُخَيَّطَ بالبَياضِ قُروني** olur; ve beyazlık onda, sanki bir şeyin bir kısmı bir kısmına dikilmiş gibi kılındı. Dedi: Ama **خَيَّطَ في رأْسِه الشيبُ**’i “belirdi” mânâsında söyleyen kimse, **تُخَيَّطُ**’u, **الياء**’yı kesreleyerek ister; yani “boynuzlarım dikildi”; o **تُخَيَّطُ** olur. Mânâ: ak saç, siyahlık içinde ipler gibi oldu ve bitişmedi; çünkü bitişseydi dokuma olurdu. Dedi: Beyit iki vecihle rivayet edilmiştir: yani **تُخَيَّطُ** ( **الياء** fetha ile) ve **تُخَيِّطُ** (kesre ile); **الخاء** iki vecihte de meftuhtur. **خَيْطُ باطِلٍ**: pencereden giren ışıktır; “o, **خَيْطِ باطِلٍ**’den daha incedir” denir; Sa‘leb rivayet etti. Ve denildi ki: **خَيْطُ باطِلٍ**, kendisine güneşin salyası ve şeytanın sümüğü denilen şeydir. Mervân b. el-Hakem buna lakaplanırdı; çünkü uzun ve titrek idi. Şair dedi:
لَحى اللّهُ قَوْماً مَلَّكُوا خَيْطَ باطِلٍ
على الناس، يُعْطِي مَن يَشاءُ ويَمْنَعُ

İbn Berrî dedi: **خَيْطُ باطِل** örümceğin ağzından çıkan iptir. Ahmed b. Yahyâ: “Falan, **خَيْطِ الباطل**’den daha incedir” denir. Dedi: **خَيْطُ الباطل**, güneşin harareti anında pencereden giren saçılmış tozdur; işi değersiz olan kimse için mesel vurulur.

Ve **الخَيْطةُ**: bal peteğini çıkaranın ipiyle birlikte bulunan bir iptir; peteği istediğinde, sonra ipi istediğinde, ona bağlı olduğu hâlde o ip ile onu çeker. Ebû Zueyb dedi:
تَدَلَّى عليها بَيْنَ سِبٍّ وخَيْطَةٍ
بجَرداء، مثلِ الوَكْفِ، يَكْبُو غُرابُها

Cevherî bu beyti, **الوَتدِ** üzerine onunla istişhâd ederek getirdi. Ebû Amr dedi: **الخَيْطةُ**, **السَّلَبِ**’den yapılan ince bir iptir. Ve **التهذيب**’de okuttu:
تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطةٍ
شَديدُ الوَصاةِ، نابِلٌ وابنُ نابِلِ

Ve dedi: Asma‘î dedi: **السِّبُّ** iptir, **الخَيْطةُ** kazıktır. İbn Sîde: **الخيْطة** Huzeyl’in sözünde kazıktır; ve denildi ki iptir. Ve **الخَيْطُ** ile **الخِيطُ**: devekuşu topluluğudur; sığırdan da olabilir; çoğulu **خِيطانٌ**dur. Ve **الخَيْطى**: **سَكْرى** gibi **الخِيطِ** gibidir. Lebîd dedi:
وخَيْطاً من خَواضِبَ مُؤْلَفاتٍ،
كأَنَّ رِئالَها ورَقُ الإِفالِ

Bu beyti İbn Berrî Şubeyl’e nisbet etti. Dedi: **خِيطانٍ** ve **أَخْياطٍ** üzerine cem‘ olunur. Leys: **نَعامة خَيْطاء**; **الخَيَطِ**’ı açık olan. Ve onun **خَيَطُها**’sı: kamışının ve boynunun uzunluğudur. Ve denilir: onda, ona lâzım olan beyazlık içinde siyahlığın karışmasıdır; Arap develerindeki **العَيَسِ** gibi. Ve denildi ki: onun **خَيَطُها**’sı, uzatılmış ip gibi damla damla akması ve peş peşe gelmesidir.

Ve denilir: Falan, iki deve arasında birleştirirse **خاطَ فلان بعيراً ببعير**. Rekkâd ed-Dubeyrî dedi:
بَلِيدٌ لم يخِطْ حَرْفاً بعَنْسٍ،
ولكنْ كان يَخْتاطُ الخِفاء

Yani bir deveyi bir deveye bağlamadı; onun, davar sahiplerinden olmadığını kastetti. Ve **الخِفاء**: örtünülen elbisedir. Ve **الخَيْطُ** ile **الخِيطُ**: çekirge parçasıdır; çoğulu yine **خِيطانٌ**dur.

Ve **نَعامةٌ خَيْطاء بَيّنةُ الخَيطِ**: boynu uzun. Ve **خَيْطُ الرَّقَبة**: onun iliğidir. “Falan, boynunun iliğinden savundu” denir; yani kanını savundu. “Sana ancak **الخَيْطةَ** gelirim” yani bir vakit. Ve “onlara bir kere uğradı” mânâsında: **خاطَ إِليهم خَيْطةً**. Ve denildi ki: **خاط إِليهم خَيْطةً** ve **اخْتاطَ** ve **اخْتَطى**; ters çevrilmiş: neredeyse kesilmeyen bir geçişle geçti. Kurâ‘ dedi: o, **الخَطْوِ**’dan alınmıştır; ondan ters çevrilmiştir. İbn Sîde dedi: Bu hatadır; çünkü öyle olsaydı **خاطَه خَوْطةً** derlerdi, **خَيْطةً** demezlerdi. Dedi: Kurâ‘ gibisi bu hususta güvenilir değildir. Leys: “Falan bir tek **خَيْطةً** yaptı” denir; yani bir yürüyüş yürüdü ve yürüyüşü kesmedi. Ve yılan, yerde süzülürse **خاطَ الحَيّةُ**. Ve yılanın **مَخِيطُه**’u: sürünüşüdür. Ve **المَخيطُ**: geçit ve yolaktır. Zû’r-Rumme dedi:
وبينَهما مَلْقى زِمامٍ كأَنّه
مَخِيطُ شُجاعٍ، آخِرَ الليلِ، ثائر

Ve denilir: “Falan, falana uğradı” mânâsında **خاطَ فلان إِلى فلان**. **نوادر الأَعراب**’da: “Falan hızlıca gitti” mânâsında **خاط فلان خَيْطاً**; ve **تَخَوَّطَ تَخَوُّطاً** da onun gibidir. Aynı şekilde: yerde **مَخَطَ**; **مَخْطاً**. İbn Şumeyl: karında onun **مَقاطُّه**’u ve **مَخِيطُه** vardır. Dedi: ve onun **مخيطه**’u, karın zarı birleşimidir; karının dış kısmıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ي ط * * الخَيْطُ * السلك وجمعه * خُيُوطٌ * و * خُيُوطَةٌ * مثل فحْل وفحول وفحولة و * المِخْيَطُ * بوزن المبضع الإبرة وكذا * الخِيَّاطُ * ومنه قوله تعالى ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾ و * الخَيْطُ * الأسود الفجر المستطيل وقيل سواد الليل والخيط الأبيض الفجر المعترض و * خَاطَ * الثوب يخيطه * خِيَاطةً * فهو * مَخِيطٌ * و * مَخْيُوطٌ

##### Türkçe

* خ ي ط * * **الخَيْطُ** * tel; çoğulu * **خُيُوطٌ** * ve * **خُيُوطَةٌ** *; (bu) * فحْل * ve * فحول * ve * فحولة * gibidir. Ve * **المِخْيَطُ** * (bu) * المبضع * vezninde: iğne; ve yine * **الخِيَّاطُ** * (da böyledir). Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿حتى يلج الجمل في سم الخياط﴾. Ve * **الخَيْطُ** * siyah: uzamış fecr; ve “gecenin karalığı” denilmiştir. Ve beyaz iplik: enlemesine fecr. Ve * **خَاطَ** * elbiseyi, onu diker * **خِيَاطةً** *; artık o * **مَخِيطٌ** * ve * **مَخْيُوطٌ** *dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الخيط: السلك ج أخياط وخيوط وخيوطة، الأول نقله ابن بري، والأخيران نقلهما الجوهري، وقال: مثل فحول وفحولة. زاد في اللسان: زادوا الهاء لتأنيث الجمع. وأنشد ابن بري لابن مقبل:
  فريسا ومغشيا عليه كأنـه                      خيوطة ماري لواهن فاتله وأنشد الصاغاني للشنفرى:
  وأطوي على الخمص الحوايا كما انطوت                      خيوطة مـاري تـغـار وتـفـتــل قلت: ومثل هذا: وقع الحافر على الحافر، لا أن أحدهما أخذ من الثاني، فإن التشبيه بخيوطة ماري معنى مطروق للشعراء، كما حققه الآمدي في الموازنة. والخيط من الرقبة: نخاعها، يقال: جاحش فلان عن خيط رقبته، أي دافع عن دمه. كذا في اللسان والعباب والصحاح، وهو مجاز. والخيط جبل معروف. والخيط الخياطة، هكذا في النسخ، والصواب الخياط، بلا هاء، كما في العباب، يقال: أعطني خياطا ونصاحا، أي خيطا، واحدا، قاله أبو زيد، ومنه الحديث:  أدوا الخياط والمخيط  أراد بالخياط هنا: الخيط، وبالمخيط: الإبرة.والخيط: انسياب الحية على الأرض، وقد خاط الحية، وهو مجاز. ومن المجاز: الخيط: الجماعة، وفي الصحاح: القطيع من النعام، وفي اللسان: وقد يكون من البقر. والخيط: القطعة من الجراد، كالخيطى، كسكرى، نقله الجوهري. والخيط، بالكسر فيهما، أي في النعام والجراد، ذكر ابن دريد الفتح والكسر في النعام، وكان الأصمعي يختار الكسر، وعليه اقتصر الجوهري. وفي العباب: قال لبيد يذكر الدمن:
  وخيطا من خواضب مؤلفات                      كأن رئالهـا أرق الإفـال قلت: ونسبه ابن بري لشبيل، ج: خيطان، بالكسر، وأخياط أيضا، قاله ابن بري، وأنشد ابن دريد:
  لم أخش خيطانا من النعام ومن المجاز: نعامة خيطاء بينة الخيط، أي طويلة العنق، نقله الجوهري. والخياط والمخيط، ككتاب ومنبر: ما خيط به الثوب، وهما أيضا: الإبرة، ومنه قوله تعالى:  حتى يلج الجمل في سم الخياط  أي في ثقب الإبرة، قال سيبويه: المخيط، ونظيره مما يعتمل به مكسور الأول كانت فيه الهاء أو لم تكن، قال: ومثل خياط ومخيط، سراد ومسرد، وقرام ومقرم. وقوله: والممر والمسلك، ظاهر سياقه أنه معطوف على ما قبله، فيكون الخياط والمخيط بهذا المعنى، وهو وهم، والصواب: والمخيط، أي كمقيل: الممر والمسلك، كما هو في اللسان والعباب على الصواب، وكأن في عبارة المصنف سقطا، فتأمل. وهو خاط، من الخياطة، عن أبي عبيدة، كما نقله الصاغاني في العباب، ووقع في التكملة: عن أبي عبيدة، ونسبه في اللسان إلى كراع، وخائط، وخياط. وثوب مخيط ومخيوط، وقد خاطه خياطة، وأنشد ابن دريد:
  هل في دجوب الحرة المخيط
  وذيلة تشفـي مـن الأطـيط

  وكان حده مخيوطا، فلينوا الياء كما لينوها في خاط، والتقى ساكنان: سكون الياء، وسكون الواو، فقالوا: مخيط، لالتقاء الساكنين، ألقوا أحدهما. وكذلك: بر مكيل، وأصله مكيول، قال الجوهري: فمن قال مخيوط أخرجه على التمام. ومن قال مخيط بناه على النقص؛ لنقصان الياء في خطت، والياء في مخيط هي واو مفعول انقلبت ياء؛ لسكونها وانكسار ما قبلها، وإنما حرك ما قبلها لسكونها وسكون الواو بعد سقوط الياء، وإنما كسر ليعلم أن الساقط ياء. وناس يقولون: إن الياء في مخيط هي الأصلية، والذي حذف واو مفعول، ليعرف الواوي من اليائي، والقول هو الأول؛ لأن الواو مزيدة للبناء، فلا ينبغي لها أن تحذف، والأصلي أحق بالحذف لاجتماع ساكنين، أو علة توجب أن يحذف حرف. كذلك القول في كل مفعول من ذوات الثلاثة إذا كان من بنات الياء فإنه يجيء على التمام إلا حرفان: مسك مدووف، وثوب مصوون، فإن هذين جاءا نادرين، وفي النحويين من يقيس على ذلك فيقول: قول مقوول، وفرس مقوود، قياسا مطردا. ومن المجاز: أخذ الليل في طي الريط، وتبين الخيط من الخيط، يعنى بهما الخيط الأبيض والخيط الأسود، وفي التنزيل العزيز:  حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر  وهما بياض الصبح وسواد الليل، على التشبيه بالخيط لدقته. وفي حديث عدي بن حاتم:  إنك لعريض القفا، ليس المعنى ذلك، ولكنه بياض الفجر من سواد الليل  وفي النهاية: ولكنه يريد بياض النهار وظلمة الليل، وقال أمية بن أبي الصلت:
  الخيط الأبيض ضوء الصبح منفلقوالخيط الأسود لون الليل مركوم وفي الصحاح: الخيط الأسود: الفجر المستطيل، ويقال: سواد الليل، والخيط الأبيض: الفجر المعترض، قال أبو دواد الإيادي:
  فلما أضاءت لـنـا سـدفة                      ولاح من الصبح خيط أنارا قال أبو إسحاق: هما فجران، أحدهما يبدو أسود معترضا، وهو الخيط الأسود، والآخر يبدو طالعا مستطيلا يملأ الأفق، وهو الخيط الأبيض، وحقيقته: حتى يتبين لكم الليل من النهار. وقيل: الخيط في البيت: اللون، قال أبو عبيد: ويدل له تفسير النبي صلى الله عليه وسلم إياهما بقوله:  إنما هو سواد الليل وبياض النهار  . قلت: وكذا يشهد له قول أمية السابق. ومن المجاز: خيط الشيب رأسه، وفي رأسه ولحيته تخييطا، إذا بدا فيه وظهر طرائق، مثل وخط أو: صار كالخيوط. وفي الأساس: هو مثل نور الشجر وورد، فتخيط رأسه بالشيب، قال بدر بن عامر الهذلي:
  تالله لا أنسى منيحة واحـد                      حتى تخيط بالبياض قروني هكذا في اللسان. قلت: والرواية: أقسمت لا أنسى، ويروى: توخط. والقرون: جوانب الرأس، ومنيحة واحد، يريد منيحة رجل. وفي العباب: يعني به أبا العيال الهذلي. وقال ابن بري: قال ابن حبيب: إذا اتصل الشيب في الرأس فقد خيط الرأس الشيب، فجعل خيط متعديا، قال: فتكون الرواية على هذا:
  حتى تخيط بالبياض قروني

  وجعل البياض فيها كأنه شيء خيط بعضه إلى بعض، قال: وأما من قال خيط في رأسه الشيب، بمعنى: بدا، فإنه يريد تخيط بكسر الياء أي خيطت قروني وهي تخيط، والمعنى: أن الشيب صار في السواد الخيوط ولم يتصل؛ لأنه لو اتصل لكان نسجا. قال: وقد روي البيت بالوجهين، أعني تخيط، بفتح الياء، وتخيط، بكسرها، والخاء مفتوحة في الوجهين. وقال ابن عباد: خيط باطل: الهواء، يقال: أرق من خيط باطل، هكذا نقله الصاغاني، وهو مجاز، قال وأنشد ابن فارس:
  غدرتم بعمرو يا بني خيط باطل                      ومثلكم يبني البيوت على عمرو قلت: وهذا الذي نقله الصاغاني عن ابن عباد تصحيف، والذي نقله الأزهري وغيره عن أحمد بن يحيى يقال: فلان أدق من خيط الباطل. قال: وخيط الباطل هو الهباء المنثور الذي يدخل من الكوة عند حمي الشمس، يضرب مثلا لمن يهون أمره. أو ضوء يدخل من الكوة، حكاه ثعلب. وفي الصحاح: خيط باطل: الذي يقال له لعاب الشمس، ومخاط الشيطان. قلت: وفسر الزمخشري مخاط الشيطان بما يخرج من فم العنكبوت، وكذلك قاله ابن بري، فهو غير لعاب الشمس، وكأن المصنف جعله عطف تفسير، وليس كذلك، فتأمل. والخيطة في كلام هذيل: الوتد، نقله الجوهري، وزاد السكري: الذي يوتد في الحبل ليتدلى عليها، أي على الخلية. وأنشد لأبي ذؤيب يصف مشتار العسل:
  تدلى عليها بين سـب وخـيطة                      بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها يقول: تدلى صاحب العسل. والسب: الحبل. والجرداء: الصخرة. والوكف: النطع. شبهها به في الملاسة، والباء في بجرداء بمعنى في أو على وقال الأصمعي: الخيطة: الحبل، كما نقله الأزهري، وأنشد:
  تدلى عليها بين سب وخيطة                      شديدة الوصاة نابل وابن نابل ونقل الجوهري عن أبي عمرو: الخيطة: حبل لطيف يتخذ من السلب، ونقله السكري أيضا في شرح الديوان. فقال: ويقال خيطة هو حبل من سلب لطيف. قال والسلب: شجر يعمل منه الحبال. وقال غيره: الخيطة: خيط يكون مع حبل مشتار العسل، فإذا أراد الخلية ثم أراد الحبل جذبه بذلك الخيط، وهو مربوط إليه، وبه فسر قول أبي ذؤيب السابق. أو الخيطة: دراعة يلبسها، وهو قول ابن حبيب في شرح قول أبي ذؤيب. ومن المجاز: خاط إليه خيطة، إذا مر عليه مرة واحدة. وفي الأساس: خاط فلان خيطة: إذا امتد في السير لا يلوي على شيء وكذلك خاط إلى مقصده، أو خاط خيطة: مر مرة سريعة وقال الليث: خاط خيطة واحدة، إذا سار سيرة ولم يقطع السير. وفي نوادر الأعراب: خاط خيطا، إذا مضى سريعا، وتخوط تخوطا مثله، وكذلك: مخط في الأرض مخطا، كاختاط واختطى، قال كراع: هو مأخوذ من الخطو، مقلوب عنه. قال ابن سيده: وهذا خطأ، إذ لو كان كذلك لقالوا: خاطه خوطة، ولم يقولوا خيطة. قال: وليس مثل كراع يؤمن على هذا. ومن المجاز: مخيط الحية: مزحفها، وهو ممرها ومسلكها، قال ذو الرمة:
  وبينهما ملقى زمام كـأنـه                      مخيط شجاع آخر الليل ثائر ومما يستدرك عليه: الخياط: بالكسر: لغة في الخياطة، قال المتنخل الهذلي:

  كأن على صحاصحه رياطا                      منشرة نزعن من الخـياط وخيطه تخييطا، كخاطه، ومنه قول الشاعر:
  فهن بالأيدي مقيساته
  مقدرات ومخيطاته والخياطة: صناعة الخائط. والخيط: اللون. وخيط بالطل: لقب مروان بن الحكم، لقب به لطوله، كأنه شبه بمخاط الشيطان، وقال الجوهري: لأنه كان طويلا مضطربا، وأنشد للشاعر، قلت: هو عبد الرحمن بن الحكم:
  لحى الله قوما ملكوا خيط باطلعلى الناس يعطي من يشاء ويمنع والخيط، محركة: طول قصب النعام، وعنقه، ويقال: هو ما فيه من اختلاط سواد في بياض لازم له، كالعيس في الإبل العراب، ويقال: خيط النعام هو: أن يتقاطر ويتتابع كالخيط الممدود. ويقال: خاط بعيرا ببعير، إذا قرن بينهما، وهو مجاز. قال ركاض الدبيري:
  بليد لم يخط حرفا بعنس                      ولكن كان يختاط الخفاء أي لم يقرن بعيرا ببعير، أراد أنه ليس من أرباب النعم. والخفاء: الثوب الذي يتغطى به. ويقال: ما آتيك إلا الخيطة، أي الفينة. وقال ابن شميل: في البطن مقاطه ومخيطه، قال: ومخيطه: مجتمع الصفاق، وهو ظاهر البطن. ونقل شيخنا عن عناية الشهاب أثناء الأعراف: المخيط، كمقعد: ما خيط به. قلت: وهو غريب. والخياط، كشداد: الذي يمر سريعا، قال رؤبة:
  فقل لذاك الشاعر الـخـياط
  وذي المراء المهمر الضفاط
  رغت اتقاء العير بالضراط والخيطان والخيطان، بالفتح والكسر: الجماعة من الناس. ومخيط، كمقيل: جبل. وخياط بن خليفة، والد خليفة: محدثان مشهوران، وحماد بن خالد الخياط، وغيره: محدثون. وشيخ الإسلام علاء الدين سديد بن محمد الخياطي الخوارزمي، عن فخر المشايخ علي بن محمد العمراني، وعنه نجم الدين الحسين بن محمد البارع. والحافظ أبو الحسين محمد بن حسن بن علي الجرجاني الخياطي، سكن ما وراء النهر، وحدث عن عمران بن موسى بن مجاشع، وعنه غنجار، ومات سنة 353، هكذا ضبطه الحافظ فيهما. وأحمد بن علي الأبار الخيوطي: عن مسدد، وعلي بن الفضل الخيوطي، عن البغوي. وجزيرة الخيوطين: موضع بمصر.
 وخياط السنة: لقب محدث مشهور. ومخيط، كمنبر: لقب الشريف أبي محمد الحسين بن أحمد بن الحسين بن داوود الحسيني، أمير المدينة، نزل مصر، وإنما لقب به لأنه كان يبرئ المكلوبين. وكان إذا أتي بمكلوب يقول: ائتوني بمخيط، وهي الإبرة، وهو جد المخايطة بالمدينة ومصر والكوفة.

##### Türkçe

**الخيط**: tel; çoğulu **أخياط** ve **خيوط** ve **خيوطة**. Birincisini İbn Berrî nakletti; son ikisini Cevherî nakletti ve dedi ki: **فحول** ve **فحولة** gibi. Lisân’da artırdı: çoğulun müennesliği için **الهاء**’yı artırdılar. İbn Berrî, İbn Mukbil’den şu beyti okudu:
  Bir av ve üzerine baygın düşmüş; sanki o,                      gevşek bir ip bükücüsünün büküp eğirdiği **خيوطة ماري**’dir
Sâgânî, Şenferâ’dan şu beyti okudu:
  Açlık üzerine bağırsakları dürerim, nasıl dürüldüyse                      bükülüp eğrilen **خيوطة ماري** gibi
Dedim ki: Bunun benzeri: “nalın nala rastlaması”dır; ikisinden birinin ikinciden alınmış olması değil; çünkü **خيوطة ماري** ile teşbih, şairler için dövülmüş (alışılmış) bir mânadır; Âmidî’nin **الموازنة**’de tahkik ettiği gibi. Ve **الخيط**, boyundan: onun iliğidir; “Falanca, boynunun **خيط**’i hakkında **جاحش** oldu” denir; yani kanı hakkında savundu. Lisân, ʿUbâb ve Sıhâh’ta böyledir; bu mecazdır. Ve **الخيط** bilinen bir dağdır. Ve **الخيط** dikiş; nüshalarda böyledir; doğrusu **الخياط**tır, **هاء**sız; ʿUbâb’da olduğu gibi; “Bana bir **خياطا** ve **نصاحا** ver” denir; yani bir ip, tek; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ondan hadis:  **أدوا الخياط والمخيط**  Burada **الخياط** ile ipi, **المخيط** ile iğneyi kastetti. Ve **الخيط**: yılanın yerde akışı; “Yılan **خاط** etti” denir; bu mecazdır. Mecazdan: **الخيط**: cemaat; Sıhâh’ta: devekuşundan sürü; Lisân’da: sığırdan da olabilir. Ve **الخيط**: çekirgeden parça; **الخيطى** gibi, **سكرى** vezninde; Cevherî nakletti. Ve **الخيط**, ikisinde de kesre ile; yani devekuşunda ve çekirgede. İbn Düreyd devekuşunda fetha ve kesreyi zikretti; Asmaʿî kesreyi seçerdi; Cevherî de onunla yetindi. ʿUbâb’da: Lebîd, harabeleri anarak dedi:
  Ve bir **خيطا**; bir araya getirilmiş boyalılar(ın)dan,                      sanki yavruları daha ince yavru develer
Dedim ki: İbn Berrî onu Şübeyl’e nisbet etti. Çoğulu: **خيطان**; kesre ile; ve **أخياط** da; bunu İbn Berrî söyledi. İbn Düreyd şu beyti okudu:
  Devekuşundan **خيطانا**’lardan korkmadım
Mecazdan: **نعامة خيطاء**; **الخيط**’i açık (belli) olan; yani uzun boyunlu; Cevherî nakletti. Ve **الخياط** ve **المخيط**, **كتاب** ve **منبر** gibi: elbisenin onunla dikildiği şey; ikisi de: iğne. Ondan Yüce Allah’ın sözü:  **حتى يلج الجمل في سم الخياط**  yani iğnenin deliğine. Sîbeveyh dedi ki: **المخيط**; ve onun benzeri, onunla iş yapılan şeylerden, ilkinin kırık olduğu (kelimeler)de, **الهاء** onda bulunsa da bulunmasa da. Dedi ki: **خياط** ve **مخيط** gibi; **سراد** ve **مسرد**; **قرام** ve **مقرم**. Ve onun sözü: “**والممر والمسلك**”; siyakının zahiri, onun öncesine atfedilmiş olduğudur; böylece **الخياط** ve **المخيط** bu mânada olur; bu bir vehimdir. Doğrusu: “**والمخيط**”; yani **كمقيل**: geçit ve yol; Lisân ve ʿUbâb’da doğru olarak böyledir. Sanki musannifin ibaresinde bir düşme vardır; öyleyse düşün. Ve o, dikişten **خاط**tır; Ebû ʿUbeyde’den; Sâgânî’nin ʿUbâb’da naklettiği gibi. Tekmile’de: Ebû ʿUbeyde’den diye geçti; Lisân’da onu Kurâʿa’ya nisbet etti: **خائط** ve **خياط**. Ve **ثوب مخيط** ve **مخيوط**; onu dikişle **خاطه** etti. İbn Düreyd şu beyti okudu:
  **هل في دجوب الحرة المخيط**
  Ve bir etek; **الأطيط**’ten şifa verir

Ve onun sınırı **مخيوطا** idi; böylece **خاط**’ta yumuşattıkları gibi **الياء**’yı yumuşattılar; iki sâkin birleşti: **الياء**’nın sükûnu ve **الواو**’nun sükûnu; böylece “**مخيط**” dediler; iki sâkinin birleşmesi için; ikisinden birini attılar. Aynı şekilde: **بر مكيل**; aslı **مكيول**dur. Cevherî dedi ki: Kim **مخيوط** derse onu tamlık üzere çıkarır. Kim **مخيط** derse onu noksanlık üzere bina eder; **خطت**’teki **الياء**’nın noksanlığı sebebiyle. Ve **مخيط**’teki **الياء**, **مفعول**’ün **واو**’udur; sükûnu ve öncesinin kesresi sebebiyle **ياء**’ya dönmüştür. Ancak öncesi, onun sükûnu ve **الياء**’nın düşmesinden sonra **الواو**’nun sükûnu sebebiyle harekelendi. Ancak kesre yapıldı ki düşenin **ياء** olduğu bilinsin. Ve insanlar derler ki: **مخيط**’teki **الياء** asıldır; silinen **مفعول**’ün **واو**’udur; **الواوي**’yi **اليائي**’den ayırt etmek için. Söz birincisidir; çünkü **الواو** bina için ziyadedir; onun silinmesi uygun değildir; asıl olan, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle silinmeye daha lâyıktır; yahut bir harfin silinmesini gerektiren bir illet sebebiyle. Bu söz, üçlülerin **مفعول**’ünden, **بنات الياء** olan her birinde de böyledir: iki harf hariç; **مسك مدووف** ve **ثوب مصوون**; çünkü bu ikisi nâdir olarak geldi. Nahivcilerden, buna kıyas eden vardır da şöyle der: **قول مقوول** ve **فرس مقوود**; düzenli bir kıyas olarak. Mecazdan: gece, **الريط**’in kıvrımına girdi; ve **الخيط** **الخيط**’ten seçildi; bununla **الخيط الأبيض** ve **الخيط الأسود** kastedilir. Aziz tenzilde:  **حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر**  İkisi, sabahın beyazlığı ve gecenin siyahlığıdır; inceliği sebebiyle ip ile teşbih üzere. ʿAdî b. Hâtim hadîsinde:  **إنك لعريض القفا، ليس المعنى ذلك، ولكنه بياض الفجر من سواد الليل**  Nihâye’de: fakat o, gündüzün beyazlığını ve gecenin karanlığını ister. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
  **الخيط الأبيض**: yarılan sabahın ışığı; ve **الخيط الأسود**: yığılmış gecenin rengi
Sıhâh’ta: **الخيط الأسود**: uzayıp giden fecir; ve denir ki: gecenin siyahlığı. **الخيط الأبيض**: enlemesine olan fecir. Ebû Duvâd el-İyâdî dedi:
  Bize karanlık aydınlanınca                      ve sabahtan bir **خيط** parlayıp ışık verince
Ebû İshâk dedi ki: onlar iki fecirdir; birisi siyah, enlemesine görünür; o **الخيط الأسود**dur. Diğeri doğup uzayıcı görünür, ufku doldurur; o **الخيط الأبيض**dur. Onun hakikati: size gece gündüzden seçilinceye kadar. Ve denildi ki: beyitte **الخيط**: renktir. Ebû ʿUbeyd dedi ki: Nebî صلى الله عليه وسلم’in ikisini şu sözüyle tefsiri buna delâlet eder:  **إنما هو سواد الليل وبياض النهار**  Dedim ki: Ümeyye’nin önceki sözü de buna şahitlik eder. Mecazdan: **خيط الشيب** onun başını; ve başında ve sakalında **تخييطا**; onda belirdiğinde ve çizgiler halinde göründüğünde; **وخَط** gibi; yahut: ipler gibi oldu. Esâs’ta: o, ağacın nuru ve gülü gibidir; böylece başı ak saçla **تخيط** etti. Bedr b. ʿÂmir el-Hüzelî dedi:
  Allah’a yemin olsun, birinin bağışını unutmayacağım                      ta ki şakaklarım beyazlıkla **تخيط** edinceye kadar
Lisân’da böyledir. Dedim ki: rivayet: “**أقسمت لا أنسى**”; ve “**توخط**” diye rivayet edilir. Ve **القرون**: başın yanlarıdır. Ve “birinin bağışı”; bir adamın bağışını ister. ʿUbâb’da: bununla Ebû’l-ʿIyâl el-Hüzelî’yi kasteder. İbn Berrî dedi ki: İbn Habîb dedi: ak saç başta bitişince, başı ak saç **خيط** etti; böylece **خيط**’i geçişli kıldı. Dedi ki: buna göre rivayet şöyle olur:
  ta ki şakaklarım beyazlıkla **تخيط** edinceye kadar

Ve onda beyazlığı, sanki bir şeymiş de onun bir kısmı bir kısmına **خيط** edilmiş gibi kıldı, dedi: **خيط** dediği, “başında ak saç” (şu anlamda:) “belirdi” mânâsıyla olan kimseye gelince, o, **تخيط** (yâ’nın kesresiyle) yani “boynuzlarım **خيطت** edildi” demek ister; o da **تخيط** eder; mânâ: aklık, siyahlığın içinde iplikler oldu ve bitişmedi; çünkü bitişseydi dokuma olurdu. Dedi: Beyit iki vecihle rivayet edilmiştir; yani **تخيط** (yâ’nın fethasıyla) ve **تخيط** (onun kesresiyle); ve **الخاء** iki vecihte de fethalıdır.

İbn عباد dedi: **خيط باطل**: hava; “**خيط باطل**’dan daha ince” denir; bunu böylece الصاغاني nakletti; ve bu mecazdır. Dedi ve İbn فارس’tan şu şiiri okudu:
  غدرتم بعمرو يا بني خيط باطل                      ومثلكم يبني البيوت على عمرو
Dedim: الصاغاني’nin İbn عباد’dan naklettiği bu şey tashiftir; الأزهري ve başkalarının Ahmed b. يحيى’dan naklettiği ise: “Falan, **خيط الباطل**’dan daha incedir” denir. Dedi: **خيط الباطل**; güneşin kızışması sırasında penceredeki delikten giren saçılmış tozdur; işi hafif görülen kimseye misal vurulur. Yahut penceredeki delikten giren bir ışıktır; bunu ثعلب hikâye etti. الصحاح’ta: **خيط باطل**: kendisine “güneşin salyası” denilen şey ve “şeytanın sümüğü”. Dedim: الزمخشري “şeytanın sümüğü”nü, örümceğin ağzından çıkan şey diye tefsir etti; İbn بري de bunu söyledi; o, “güneşin salyası” değildir. Sanki musannif onu tefsir atfı kılmış; öyle değildir; düşün.

**الخيطة** Hüzeyl’in sözünde: kazık; onu الجوهري nakletti; ve السكري şunu ekledi: bal peteğine (yani kovana) sarkılsın diye ipe çakılan şey. Ve Ebû ذؤيب’den, bal sağanı vasfederken, şu şiir okundu:
  تدلى عليها بين سـب وخـيطة                      بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها
Der ki: bal sahibi ona sarktı. **السب**: ip. **الجرداء**: kaya. **الوكف**: deri yaygı. Onu pürüzsüzlükte ona benzetti. **الباء** “**بجرداء**”da “içinde” yahut “üzerinde” mânâsınadır. الأصمعي dedi: **الخيطة**: ip; الأزهري’nin naklettiği gibi; ve şu şiiri okudu:
  تدلى عليها بين سب وخيطة                      شديدة الوصاة نابل وابن نابل
Ve الجوهري, Ebû عمرو’dan nakletti: **الخيطة**: **السلب**’den yapılan ince bir ip; السكري de divan şerhinde onu nakletti. Dedi ki: **خيطة** denir; o, **سلب**’den ince bir iptir. Dedi: **السلب**: ondan ip yapılan ağaçtır. Başkası dedi: **الخيطة**: bal sağanın ipiyle birlikte olan bir ipliktir; peteği istediğinde, sonra ipi istediğinde, o iplikle onu çeker; o da ona bağlıdır; ve Ebû ذؤيب’in önceki sözü bununla tefsir edildi. Yahut **الخيطة**: giydiği bir **دراعة**dır; bu, Ebû ذؤيب’in sözünün şerhinde İbn حبيب’in görüşüdür.

Mecazdan: **خاط إليه خيطة**; bir defa onun yanından geçtiği zaman. **الأساس**’ta: **خاط فلان خيطة**: yürüyüşte uzayıp gider de hiçbir şeye dönüp bakmazsa; aynı şekilde **خاط إلى مقصده**; yahut **خاط خيطة**: bir hızlı geçişle bir defa geçti. الليث dedi: **خاط خيطة واحدة**; bir yürüyüş yürüdüğünde ve yürüyüşü kesmediğinde. **نوادر الأعراب**’da: **خاط خيطا**; hızlıca geçtiğinde; ve **تخوط تخوطا** da onun gibidir; aynı şekilde: **مخط في الأرض مخطا**; **كاختاط واختطى** gibi. كراع dedi: o, **الخطو**’dan alınmıştır; ondan çevrilmiştir. İbn سيده dedi: Bu hatadır; çünkü öyle olsaydı “**خاطه خوطة**” derlerdi; “**خيطة**” demezlerdi. Dedi: Bu hususta كراع gibisine güvenilmez.

Mecazdan: **مخيط الحية**: onun sürünüş yeri; o, onun geçidi ve yoludur. ذو الرمة dedi:
  وبينهما ملقى زمام كـأنـه                      مخيط شجاع آخر الليل ثائر

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الخياط** (kesre ile): **الخياطة**’da bir lehçe. المتنخل الهذلي dedi:

  كأن على صحاصحه رياطا                      منشرة نزعن من الخـياط

Ve **خيطه تخييطا**; **خاطه** gibi. Ondandır şairin sözü:
  فهن بالأيدي مقيساته
  مقدرات ومخيطاته

Ve **الخياطة**: **الخائط**’ın sanatı. Ve **الخيط**: renk. Ve **خيط بالطل**: Mervân b. el-Hakem’in lakabı; uzunluğundan dolayı onunla lakaplandı; sanki “şeytanın sümüğü”ne benzetildi. الجوهري dedi: çünkü o uzun ve çalkantılı idi. Ve şaire ait şu şiiri okudu; dedim: o, Abdurrahman b. el-Hakem’dir:
  لحى الله قوما ملكوا خيط باطلعلى الناس يعطي من يشاء ويمنع

Ve **الخيط** (harekeli): devekuşu kamışının uzunluğu ve boynu; ve denir ki: onda bulunan, ona bitişik olan beyazlık içinde siyahlık karışımıdır; tıpkı saf Arap develerindeki **العيس** gibi. Ve denir ki: **خيط النعام**: uzatılmış ip gibi damla damla akması ve peş peşe gelmesidir. Ve denir ki: **خاط بعيرا ببعير**; ikisini birbirine bağladığında; bu mecazdır. ركاض الدبيري dedi:
  بليد لم يخط حرفا بعنس                      ولكن كان يختاط الخفاء
Yani: bir deveyi bir deveye bağlamadı; onunla, o, deve sahiplerinden değildir demek istedi. **الخفاء**: örtünülen elbise.

Ve denir ki: “Sana ancak **الخيطة** ile gelirim”; yani bir vakit. İbn شميل dedi: karında onun **مقاطه**’u ve **مخيطه**’u vardır. Dedi: **مخيطه**: kar zarının toplandığı yer; o, karnın dış yüzüdür. Şeyhimiz, عناية الشهاب’ın **الأعراف** sırasında (şunu) nakletti: **المخيط** ( **مقعد** gibi): onunla **خيط** edilen şey. Dedim: bu gariptir.

Ve **الخياط** ( **شداد** gibi): hızlı geçen kimse. رؤبة dedi:
  فقل لذاك الشاعر الـخـياط
  وذي المراء المهمر الضفاط
  رغت اتقاء العير بالضراط

Ve **الخيطان** ve **الخيطان** (fetha ve kesre ile): insanlardan bir topluluk. Ve **مخيط** ( **مقيل** gibi): bir dağ. Ve **خياط بن خليفة**; Halîfe’nin babası: meşhur iki muhaddis. Ve **حماد بن خالد الخياط** ve başkası: muhaddisler. Ve Şeyhülislâm علاء الدين سديد b. Muhammed **الخياطي الخوارزمي**; Fahru’l-meşâyih Ali b. Muhammed el-Umrânî’den; ondan da Necmüddin el-Hüseyin b. Muhammed el-Bâri‘. Ve hâfız Ebû’l-Hüseyin Muhammed b. Hasan b. Ali el-Cürcânî **الخياطي**; Mâverâünnehir’de oturdu; ve İmrân b. Mûsâ b. Mucâşi‘den hadis rivayet etti; ondan da Guncâr; ve 353 yılında öldü; hâfız onu ikisinde böyle ضبط etti. Ve Ahmed b. Ali el-Ebbâr **الخيوطي**: Müsedded’den. Ve Ali b. el-Fadl **الخيوطي**: el-Beğavî’den. Ve **جزيرة الخيوطين**: Mısır’da bir yer.

Ve **خياط السنة**: meşhur bir muhaddisin lakabı. Ve **مخيط** ( **منبر** gibi): şerif Ebû Muhammed el-Hüseyin b. Ahmed b. el-Hüseyin b. Dâvûd el-Hüseynî’nin lakabı; Medine emiri; Mısır’a indi. Ancak onunla lakaplanması, kuduzlanmışları iyileştiriyor olmasındandır. Ve kendisine kuduzlanmış getirildiğinde: “Bana bir **مخيط** getirin” derdi; o da iğnedir. Ve o, Medine, Mısır ve Kûfe’deki **المخايطة**’nın dedesidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَاطَ
1 خَاطَ خاط , (Msb, TA,) first pers. خِطْتُ, (S,) aor. يَخِيطُ, (Msb,) inf. n. خِيَاطَةٌ, (S, TA,) or this is a simple subst., (Msb, TK,) and the inf. n. is خَيْطٌ, (TK,) which is said in the K to be syn. with خِيَاطَةٌ, but this last is a mistake for خِيَاطٌ as signifying “thread,” (TA,) or “a thread,” (AZ, TA,) though خِيَاطٌ is also syn. with خِيَاطَةٌ, (TA,) He sewed, sewed together, or sewed up, a garment, or piece of cloth; (S, Msb, TA;) as also ↓ خيّطهُ, inf. n. تَخْيِيطٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] خَاطَ بَعِيرًا بِبَعِيرٍ (tropical:) He coupled a camel with a camel [by tying the end of the halter of one to the tail of the other]. (TA.) ― -b3- خَاطَتِ الحَيَّةُ, (TA,) inf. n. خَيْطٌ, (K, TA,) (tropical:) The serpent ran along upon the ground. (K, * TA.) ― -b4- ↓ خاط اـِلَيْهِ خَيْطَةً (tropical:) He passed by him, or it, [or to, or towards, him or it,] once: or ↓ خاط خَيْطَةً he passed along quickly: (K, * TA:) and so ↓ اختاط and اِخْتَطَى. (K.) It is said by Kr to be formed by transposition from الخَطْوُ: but this is a mistake; for, were it so, they would have said, خاط خَوْطَةً, not خَيْطَةً. (ISd.) Accord. to Lth, وَاحِدَةً ↓ خاط خَيْطَةً means (assumed tropical:) He made his journey [or a journey] without interruption. (TA.) In the A it is said that ↓ خاط فُلَانٌ خَيْطَةً means (tropical:) Such a one journeyed on, not pausing for anything: and in like manner, خاط اـِلَى مَقْصِدِهِ (tropical:) [He journeyed on, not pausing for anything, to his place, or object, of aim]. (TA.)

2 خَيَّطَ see 1. ― -b2- خَيَّطَ الشَّيْبُ فِى رَأْسِهِ, (S, K,) inf. n. تَخْيِيطٌ, (K,) means (tropical:) Whiteness of the hair, or hoariness, appeared upon his head (K, TA) in streaks, or lines: (TA:) it is like وَخَطَ: (S, TA:) or became like threads: (K:) and in like manner, فِى لِحْيَتِهِ in his beard. (TA.) Bedr Ibn-' ءmir El-Hudhalee says,
أَقْسَمْتُ لَا أَنْسَى مَنِيحَةَ وَاحِدٍ
حَتَّى تُخَيِّطَ بِالبَيَاضِ قُرُونِى
(S, TA) [I swear that I will not forget the loan (here meaning the قَصِيدَة, Skr) of one (meaning Abu-l-'Iyلl [with whom he was carrying on a controversy], Skr)] until the sides of my head become streaked with whiteness: (TA:) but some read تُخَيَّطَ; and Ibn-Habeeb says that خَيَّطَ الشَّيْبُ الرَّأْسَ signifies (assumed tropical:) Whiteness of the hair, or hoariness, became conjoined and continuous upon the head, as though one part thereof were sewed to another: (IB, TA:) some read ↓ تَخَيَّطَ; and accord. to the K, you say, تَخَيَّطَ رَأْسُهُ بِالشَّيْبِ, meaning (assumed tropical:) His head became streaked, or marked as with threads, by whiteness of the hair, or hoariness: [the best reading seems to be تَخَيَّطَ, for تَتَتخَيَّطَ:] and some read تَوَخَّطَ [for تَتَوَخَّطَ, from تَوَخَّطَ as having the meaning here assigned to تَخَيَّطَ]. (TA.)

5 تَخَيَّطَ see 2.

8 اـِخْتَيَطَ see 1.

خَاطٌ
خَاطٌ خاط : see خَيَّاطٌ.

خَيْطٌ
خَيْطٌ خيط Thread, or string; or a thread or string; syn. سِلْكٌ; (S, K;) the thing with which one sews; (Msb;) [often used as a coll. gen. n.; n. un. with ة;] and ↓ خِيَاطٌ [likewise] signifies the thing with which a garment, or piece of cloth, is sewed; as also ↓ مِخْيَطٌ; besides having another signification, common to it with the last, namely “a needle; ” (K;) the pl. of خَيْطٌ is أَخْيَاطٌ [a pl. of pauc.] (IB, K) and خُيُوطٌ (S, Msb, K) and خُيُوطَةٌ [both pls. of mult.]. (S, K.) It is said in a trad., وَالمِخْيَطَ ↓ أَدُّوا الخِيَاطَ, meaning [Bring ye] the خَيْط and the needle. (TA.) And you say, ↓ أَعْطِنِى خِيَاطًا and نِصَاحًا, i. e. [Give thou to me] a single خَيْط. (AZ, TA.) [أَعْطِنَى خِيَاطًا وَنِصَاحًا may, however, mean Give thou to me a needle and thread.] ― -b2- خَيْطُ الرَّقَبَةِ (assumed tropical:) The نُخَاع [or spinal cord] of the neck. (S, K) You say, جَاحَشَ فُلَانٌ عَنْ خَيْطِ رَقَبَتِهِ, meaning (tropical:) Such a one defended his blood. (S, O, L.) ― -b3- الخَيْطُ الأَبْيَضُ and الخَيْطُ الأَسْوَدُ, mentioned in the Kur ii. 183, mean (assumed tropical:) The true dawn, and the false dawn: (Msb:) or the whiteness of the dawn, and the blackness of night; (K, TA;) likened to a thread because of its thinness: (TA:) or the whiteness of day, and the blackness of night: (A 'Obeyd, Nh:) or the dawn that extends sideways, and the dawn that rises high, or, as some say, the blackness of night: (S:) or what appears of the true dawn, which is the مُسْتَطِير, and what extends with it of the darkness of night, which is the dawn termed the مُسْتَطِيل: (Mgh:) or what first appears of the dawn spreading sideways in the horizon, and what extends with it of the darkness of the last part of the night: (Bd:) or the dawn that rises high, filling the horizon, and the dawn that appears black, extending sideways: (Aboo-Is-hلk:) or the real meaning is the day and the night. (TA.) الخَيْطَانِ also signifies (assumed tropical:) The night and the day. (L in art. وسد.) تَبَيَّنَ الخَيْطُ مِنَ الخَيْطِ means (tropical:) [The night became distinct from the day: or] what is termed الخَيْطُ الأَبْيَضُ became distinct from what is termed الخَيْطُ الأَسْوَدُ. (TA.) And خَيْطٌ مِنَ الصُّبْحِ is also said to signify (assumed tropical:) A tint of the dawn. (TA.) [See بَرِيمُ الصُّبْحِ in art. برم.] ― -b4- خَيْطُ بَاطِلٍ (tropical:) What is called لُعَابُ الشَّمْسِ and مُخَاطُ الشَّيْطَانِ, (S, TA,) which last is explained by Z and IB as meaning what comes forth from the mouth of the spider: (TA: [the author of which says that, accord. to this explanation, this term differs from لعاب الشمس: but in so saying he seems to be in error: both evidently signify gossamer:]) it was applied as a surname, or nickname, to Marwلn Ibn-El-Hakam; because he was tall, and loose, or uncompact, in frame: (S:) or it signifies the air; syn. الهَوَآءُ [perhaps a mistranscription for الهَبَآءُ, occurring in another explanation hereafter]: (K:) or light entering from an aperture in a wall [into a dark place] (Th, K:) or خَيْطُ البَاطِلِ signifies the scattered هَبَآء [or atoms that are seen in the rays of the sun] entering from an aperture in a wall [into a dark place] when the sun is hot: and one says, فُلَانٌ أَدَقُّ مِنْ خَيْطِ البَاطِلِ (tropical:) [Such a one is less in estimation than the scattered atoms that are seen in the rays of the sun]; a prov., applied to him who is in an abject state; thus related, on the authority of Ahmad Ibn-Yahyà, by Az and others; but by Sgh, erroneously, أَرَقُّ مِنْ خَيْطِ بَاطِلٍ. (TA.) ― -b5- See also what next follows, in two places.

خِيطٌ
خِيطٌ خيط (As, IDrd, S, K) and ↓ خَيْطٌ (IDrd, Msb, K) and ↓ خَيْطَى (S, K) (assumed tropical:) A collection, or flock, of ostriches, (S, Msb, K, &c.,) and a swarm of locusts, (K,) and a ↓ خَيْط is sometimes of [wild] bulls or cows: (L, TA:) pl. [of pauc.] أَخْيَاطٌ (IB) and [of mult.] خِيطَانٌ: (K:) ↓ which last, as also ↓ خَيْطَانٌ, signifies likewise a company of men. (TA.) [خِيطٌ may perhaps be originally خُيْطٌ, pl. of خَيْطَآءُ, q. v.]

خَيَطٌ
خَيَطٌ خيط (tropical:) Length of the neck of an ostrich, (S, TA,) and of the [bones, such as are termed] قَصَب thereof: or, as some say, a constant mixture of blackness with whiteness therein: or their being in an uninterrupted line, like an extended خَيْط [or thread]. (TA.)

خَيْطَةٌ
خَيْطَةٌ خيط خيطه خيطة [n. un. of خَيْطٌ, q. v. ― -b2- Also,] in the dial. of Hudheyl, (S,) A wooden peg or stoke, (Skr, S, K,) which is fixed in a mountain, in order that one may let himself down [by means of a rope attached thereto] over against the place where [wild] honey is deposited [to gather it]. (Skr.) Aboo-Dhu-eyb says, (S, TA,) describing the gathere of honey, (TA,)
تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ
بِجَرْدَآءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُهَا
(S, TA,) i. e. He let himself down [over against it, meaning the place of the honey, partly] by means of a rope (for so سِبّ signifies) and [partly by means of] a wooden peg or stake [to which the rope was attached, fixed] in a rock smooth like the [leather termed] وَكْف, i. q. نِطَع, [the crow of which rock would fall prone upon its face for want of something therein to which to cling:] (TA:) or (in the K “ and ”) خيطة signifies a rope; (As, Az, K, TA;) [and if so, سِبّ here means “ a wooden peg, ” which is a signification assigned to it in the K in art. سب:] or, accord. to AA, a slender rope (S, L, TA) made [of the bark] of the tree called سَلَب: (L, TA:) and (accord. to some, TA) a string which is with the gatherer of honey, (K, TA,) and with which he pulls the rope [app. when he has detached himself from the latter to gather the honey], it being tied to him: (TA:) or a [tunic of the kind called] دُرَّاعَة, [of leather,] which he wears. (Ibn-Habeeb, K, TA. [In the CK, دُرّاعَةٍ is erroneously put for دُرَّاعَةٌ.]) -A2- See also 1, in four places. One says also, مَاآتِيكَ اـِلَّا الخَيْطَةَ (assumed tropical:) I do not come to thee save sometime. (TA.)

خَيْطَى
خَيْطَى خيط خيطى خيطي : see خِيطٌ.

خَيْطَآءُ
خَيْطَآءُ خيطآء (tropical:) A she-ostrich long in the neck. (S, K, TA.)

خَيْطَانٌ
خَيْطَانٌ خيط خيطان and خِيطَانٌ: see خِيطٌ.

خِيَاطٌ
خِيَاطٌ خياط A needle; as also ↓ مِخْيَطٌ. (S, Msb, * K.) Hence the saying in the Kur [vii. 38], حَتَّى يَلِجَ الحَبَلُ فِى سَمِّ الخِيَاطِ [Until the camel enter into the eye of the needle]. (S.) ― -b2- See also خَيْطٌ, in three places. ― -b3- And see مَخِيطٌ.

خِيَاطَةٌ
خِيَاطَةٌ خياط خياطه خياطة The art of sewing. (Msb, TA.) [See also 1.]

خَيَّاطٌ
خَيَّاطٌ خياط A seamster; one whose occupation is that of sewing; (Msb, K;) as also ↓ خَائِطٌ (K) and ↓ خَاطٌ. (Sgh, K. [in the CK خَاطٌّ.]) [In the present day, its predominant application is to A tailor.] ― -b2- Also (assumed tropical:) One who passes along quickly. (TA.)

خَائِطٌ
خَائِطٌ ذ : see خَيَّاطٌ.

مَخِيطٌ
مَخِيطٌ مخيط and ↓ مَخْيُوطٌ A garment, or piece of cloth, sewed: (S, Msb, K:) the ى in the former is the و of the measure مَفْعُولٌ, changed into ى because of its being quiescent and the preceding letter's being with kesr; the letter preceding it being made movent because it and the و are quiescent after the ى has fallen out; [for by dropping the ى it becomes changed from مَخْيُوطٌ to مَخْوْطٌ;] and it is made movent with kesr [and thus changed from مَخْوْطٌ to مَخِوْطٌ, which necessarily becomes مَخِيطٌ,] in order to its being known that the letter which has dropped out is ى: some say that the ى in مَخِيطٌ is the radical, and that the letter thrown out is the و of the measure مَفْعُولٌ, in order that the word with و [for its medial radical] may be known from that with ى; [so that it is changed from مَخْيُوطٌ to مَخْيُطٌ, and then to مَخْيْطٌ, and then to مَخِيطٌ;] but the former saying is the right, because the و is a formative augment, and it is not proper that such should be thrown out. (S.) ― -b2- Also, the former, (assumed tropical:) The whole of the exterior of the belly. (ISh.) ― -b3- And (assumed tropical:) A place of passage; (O, L, TA;) a meaning erroneously assigned in the K to ↓ خِيَاطٌ and ↓ مَخْيَطٌ: (TA:) and particularly, (tropical:) of a serpent; (TA;) the place of creeping along of a serpent. (K, TA.)

مِخْيَطٌ
مِخْيَطٌ مخيط : see خَيْطٌ: ― -b2- and خِيَاطٌ. ― -b3- See also مَخِيطٌ.

مَخْيُوطٌ
مَخْيُوطٌ مخيوط : see مَخِيطٌ.

##### Türkçe

خَاطَ
1 **خَاطَ** **خاط** , (Msb, TA,) birinci şahıs **خِطْتُ**, (S,) muzâri‘ **يَخِيطُ**, (Msb,) mastar ismi **خِيَاطَةٌ**, (S, TA,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb, TK,) ve mastar ismi **خَيْطٌ**’dur, (TK,) ki K’da **خِيَاطَةٌ** ile eşanlamlı olduğu söylenmiştir; fakat bu sonuncusu, “iplik” mânâsında **خِيَاطٌ** için bir hatadır, (TA,) yahut “bir iplik,” (AZ, TA,) gerçi **خِيَاطٌ** da **خِيَاطَةٌ** ile eşanlamlıdır, (TA,) O, bir elbiseyi yahut bir kumaş parçasını dikti, birbirine dikti, yahut dikerek kapattı; (S, Msb, TA;) bunun gibi ↓ **خيّطهُ**, mastar ismi **تَخْيِيطٌ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **خَاطَ بَعِيرًا بِبَعِيرٍ** (mecaz:) O, bir deveyi bir deveye [birinin yularının ucunu ötekinin kuyruğuna bağlayarak] koştu. (TA.) ― -b3- **خَاطَتِ الحَيَّةُ**, (TA,) mastar ismi **خَيْطٌ**, (K, TA,) (mecaz:) Yılan yerde sürünerek koştu. (K, * TA.) ― -b4- ↓ **خاط اـِلَيْهِ خَيْطَةً** (mecaz:) O, onun yanından, yahut ona, yahut ona doğru, bir kere geçti: yahut ↓ **خاط خَيْطَةً** o, hızlıca geçti: (K, * TA:) ve bunun gibi ↓ **اختاط** ve **اِخْتَطَى**. (K.) Kr tarafından **الخَطْوُ**’dan takdim-te’hir ile yapılmış olduğu söylenmiştir: fakat bu bir hatadır; zira öyle olsaydı, **خَيْطَةً** değil, **خَوْطَةً** derlerdi. (ISd.) Lth’ye göre, **وَاحِدَةً** ↓ **خاط خَيْطَةً** demektir ki (farz edilen mecaz:) O, yolculuğunu [yahut bir yolculuğu] kesintisiz yaptı. (TA.) A’da, ↓ **خاط فُلَانٌ خَيْطَةً**’nın (mecaz:) Falanca, hiçbir şey için duraksamadan yol aldı, demek olduğu söylenmiştir: ve aynı şekilde, **خاط اـِلَى مَقْصِدِهِ** (mecaz:) [O, hiçbir şey için duraksamadan, hedef yerine yahut hedeflediği şeye doğru yol aldı]. (TA.)

2 **خَيَّطَ** bk. 1. ― -b2- **خَيَّطَ الشَّيْبُ فِى رَأْسِهِ**, (S, K,) mastar ismi **تَخْيِيطٌ**, (K,) (mecaz:) Saçın beyazlığı, yahut kırlaşma, başında (K, TA) çizgiler, yahut hatlar hâlinde belirdi, demektir: (TA:) **وَخَطَ** gibidir: (S, TA:) yahut iplikler gibi oldu: (K:) ve aynı şekilde, **فِى لِحْيَتِهِ** sakalında. (TA.) Bedr İbn-‘ **ءmir** El-Hudhalee der ki,
أَقْسَمْتُ لَا أَنْسَى مَنِيحَةَ وَاحِدٍ
حَتَّى تُخَيِّطَ بِالبَيَاضِ قُرُونِى
(S, TA) [Ben, birinin (Ebû-l-‘Iyلl kastedilmiştir [onunla bir münakaşa yürütüyordu], Skr) ödüncünü (burada **قَصِيدَة** mânâsında, Skr) unutmayacağıma yemin ettim] ta ki başımın yanları beyazlıkla çizgileninceye kadar: (TA:) fakat bazıları **تُخَيَّطَ** okur; ve İbn-Habeeb, **خَيَّطَ الشَّيْبُ الرَّأْسَ**’ın (farz edilen mecaz:) Saçın beyazlığı, yahut kırlaşma, baş üzerinde birleşik ve bitişik oldu; sanki onun bir kısmı diğerine dikilmiş gibi, mânâsına geldiğini söyler: (IB, TA:) bazıları ↓ **تَخَيَّطَ** okur; ve K’ya göre, **تَخَيَّطَ رَأْسُهُ بِالشَّيْبِ** dersin; mânâsı (farz edilen mecaz:) Onun başı, saçın beyazlığı yahut kırlaşma ile, ipliklerle işaretlenmiş gibi çizgili oldu: [en iyi okunuşun **تَخَيَّطَ** olduğu görülür; zira **تَتَتخَيَّطَ** için:] ve bazıları **تَوَخَّطَ** okur [**تَتَوَخَّطَ** yerine, **تَوَخَّطَ**’tan; burada **تَخَيَّطَ**’a verilen mânâya sahip olmak üzere]. (TA.)

5 **تَخَيَّطَ** bk. 2.

8 **اـِخْتَيَطَ** bk. 1.

**خَاطٌ**
**خَاطٌ خاط** : bk. **خَيَّاطٌ**.

**خَيْطٌ**
**خَيْطٌ خيط** İplik, yahut sicim; yahut bir iplik yahut bir sicim; eşanlamlısı **سِلْكٌ**; (S, K;) kişinin onunla diktiği şey; (Msb;) [çoğu kez cins isim olarak kullanılır; tekili ة iledir;] ve ↓ **خِيَاطٌ** [aynı şekilde] bir elbisenin yahut bir kumaş parçasının onunla dikildiği şeyi ifade eder; bunun gibi ↓ **مِخْيَطٌ**; ayrıca, sonuncu ile ortak başka bir mânâsı daha vardır; yani “iğne;” (K;) **خَيْطٌ**’un çoğulu **أَخْيَاطٌ**’dur [azlık çoğulu] (IB, K) ve **خُيُوطٌ** (S, Msb, K) ve **خُيُوطَةٌ** [ikisi de çokluk çoğulları]. (S, K.) Bir hadiste, **وَالمِخْيَطَ ↓ أَدُّوا الخِيَاطَ**, yani [getiriniz] **خَيْط**’ı ve iğneyi, denilmiştir. (TA.) Ve dersin ki, ↓ **أَعْطِنِى خِيَاطًا** ve **نِصَاحًا**, yani [bana ver] tek bir **خَيْط**. (AZ, TA.) [Bununla beraber, **أَعْطِنَى خِيَاطًا وَنِصَاحًا** “bana bir iğne ve iplik ver” mânâsına da gelebilir.] ― -b2- **خَيْطُ الرَّقَبَةِ** (farz edilen mecaz:) Boynun **نُخَاع**’ı [yahut omurilik]. (S, K) Dersin ki, **جَاحَشَ فُلَانٌ عَنْ خَيْطِ رَقَبَتِهِ**, yani (mecaz:) Falanca kanını savundu. (S, O, L.) ― -b3- Kur’ân ii. 183’te zikredilen **الخَيْطُ الأَبْيَضُ** ve **الخَيْطُ الأَسْوَدُ**, (farz edilen mecaz:) gerçek fecr ve yalancı fecr demektir: (Msb:) yahut fecrin beyazlığı ve gecenin siyahlığı; (K, TA;) inceliğinden dolayı ipliğe benzetilmiştir: (TA:) yahut gündüzün beyazlığı ve gecenin siyahlığı: (A 'Obeyd, Nh:) yahut yanlamasına yayılan fecr ve yukarı yükselen fecr; yahut bazılarına göre gecenin siyahlığı: (S:) yahut gerçek fecrden görünen şey ki o **مُسْتَطِير**’dir; ve onunla birlikte gecenin karanlığından uzanan şey ki o **مُسْتَطِيل** diye adlandırılan fecrdir: (Mgh:) yahut ufukta yanlamasına yayılan fecrden ilk görünen şey ve onunla birlikte gecenin son kısmının karanlığından uzanan şey: (Bd:) yahut ufku doldurarak yukarı yükselen fecr ve siyah görünen, yanlamasına uzanan fecr: (Aboo-Is-hلk:) yahut gerçek mânâ gündüz ve gecedir. (TA.) **الخَيْطَانِ** da (farz edilen mecaz:) gece ve gündüz mânâsına gelir. (L, md. **وسد**.) **تَبَيَّنَ الخَيْطُ مِنَ الخَيْطِ** (mecaz:) [Gece gündüzden ayrıştı: yahut] **الخَيْطُ الأَبْيَضُ** diye adlandırılan şey, **الخَيْطُ الأَسْوَدُ** diye adlandırılan şeyden ayrıştı, demektir. (TA.) Ve **خَيْطٌ مِنَ الصُّبْحِ**’ın da (farz edilen mecaz:) fecrin bir rengi mânâsına geldiği söylenir. (TA.) [Bk. md. **برم**’de **بَرِيمُ الصُّبْحِ**.] ― -b4- **خَيْطُ بَاطِلٍ** (mecaz:) **لُعَابُ الشَّمْسِ** ve **مُخَاطُ الشَّيْطَانِ** diye adlandırılan şey; (S, TA,) ki bu sonuncusu Z ve IB tarafından örümceğin ağzından çıkan şey diye açıklanmıştır: (TA: [müellifi, bu açıklamaya göre bu terimin **لعاب الشمس**’tan farklı olduğunu söyler; fakat bunu söylemekle hatada görünür: ikisi de açıkça örümcek ağı teli mânâsına gelir:]) Mervلn İbn-El-Hakam’a lakap olarak verilmiştir; çünkü o uzun boylu ve yapıca gevşek, yahut derli toplu olmayan idi: (S:) yahut hava mânâsına gelir; eşanlamlısı **الهَوَآءُ**: (K:) yahut bir duvardaki bir delikten [karanlık bir yere] giren ışık: (Th, K:) yahut **خَيْطُ البَاطِلِ**, güneş sıcak iken bir duvardaki bir delikten [karanlık bir yere] giren dağınık **هَبَآء**’ı [yahut güneş ışınlarında görülen zerreleri] ifade eder: ve kişi, **فُلَانٌ أَدَقُّ مِنْ خَيْطِ البَاطِلِ** (mecaz:) [Falanca, güneş ışınlarında görülen dağınık zerrelerden daha değersizdir] der; zelil durumda olana uygulanan bir darbımeseldir; böylece, Ahmed İbn-Yahyà’nın rivayetiyle, Az ve başkaları tarafından nakledilmiştir; fakat Sgh tarafından, hatalı olarak, **أَرَقُّ مِنْ خَيْطِ بَاطِلٍ**. (TA.) ― -b5- Ayrıca, iki yerde, hemen sonra gelen şeye de bak.

**خِيطٌ**
**خِيطٌ خيط** (As, IDrd, S, K) ve ↓ **خَيْطٌ** (IDrd, Msb, K) ve ↓ **خَيْطَى** (S, K) (farz edilen mecaz:) devekuşlarının bir topluluğu yahut sürüsü, (S, Msb, K, vb.,) ve çekirgelerin bir sürüsü, (K,) ve bazen ↓ **خَيْط** [yabanî] boğaların yahut ineklerin [topluluğu] olur: (L, TA:) çoğulu [azlık] **أَخْيَاطٌ** (IB) ve [çokluk] **خِيطَانٌ**: (K:) ↓ bu sonuncusu, bunun gibi ↓ **خَيْطَانٌ** da, erkeklerden bir topluluk mânâsına da gelir. (TA.) [**خِيطٌ** belki aslında **خُيْطٌ**’tur; **خَيْطَآءُ**’nun çoğulu; bk. o.]

**خَيَطٌ**
**خَيَطٌ خيط** (mecaz:) devekuşunun boynunun uzunluğu, (S, TA,) ve onun [**قَصَب** diye adlandırılan] kemiklerinin uzunluğu: yahut bazılarına göre, onda siyahlığın beyazlıkla sürekli karışımı: yahut onların, uzatılmış bir **خَيْط** [yahut iplik] gibi, kesintisiz bir çizgi hâlinde oluşu. (TA.)

**خَيْطَةٌ**
**خَيْطَةٌ خيط خيطه خيطة** [**خَيْطٌ**’un tekili, bk. o. ― -b2- Ayrıca,] Hudheyl lehçesinde, (S,) bir tahta kazık yahut payanda, (Skr, S, K,) ki bir dağa çakılır; [yabanî] balın konulduğu yerin karşısına [ona bağlanan bir ip vasıtasıyla] kendini sarkıtabilsin diye [kullanılır] [onu toplamak için]. (Skr.) Ebû-Dhu-eyb der ki, (S, TA,) bal toplayanı tasvir ederek, (TA,)
تَدَلَّى عَلَيْهَا بَيْنَ سِبٍّ وَخَيْطَةٍ
بِجَرْدَآءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُهَا
(S, TA,) yani O, [ona, yani balın yerine karşı] bir ip vasıtasıyla (zira **سِبّ** bunun mânâsına gelir) ve [kısmen de] bir tahta kazık yahut payanda vasıtasıyla [ip ona bağlanmış olarak, kayaya çakılmış] kendini sarkıttı; [o kaya] **وَكْف** denilen [deri] gibi pürüzsüzdür; i. k. **نِطَع**, [o kayanın kargası, tutunacak bir şey bulunmadığından yüzüstü düşerdi:] (TA:) yahut (K’da “ve”) **خيطة** bir ip mânâsına gelir; (As, Az, K, TA;) [ve eğer öyleyse, burada **سِبّ** “tahta kazık” mânâsındadır; bu mânâ K’da md. **سب**’de ona verilmiştir:] yahut AA’ya göre, **سَلَب** denilen ağacın [kabuğundan] yapılmış ince bir iptir (S, L, TA): ve (bazılarına göre, TA) bal toplayanın yanında bulunan bir ip; (K, TA,) onunla ipi çeker [görünüşe göre, balı toplamak için ipten ayrıldığında], o kendisine bağlı olarak bağlanmıştır: (TA:) yahut onun giydiği [deriden] **دُرَّاعَة** türünden bir [tunik]. (İbn-Habeeb, K, TA. [CK’da **دُرّاعَةٍ**, hatalı olarak **دُرَّاعَةٌ** yerine konmuştur.]) -A2- Ayrıca 1’e, dört yerde, bak. Şöyle de denir: **مَاآتِيكَ اـِلَّا الخَيْطَةَ** (farz edilen mecaz:) Sana ancak bazen gelirim. (TA.)

**خَيْطَى**
**خَيْطَى خيط خيطى خيطي** : bk. **خِيطٌ**.

**خَيْطَآءُ**
**خَيْطَآءُ خيطآء** (mecaz:) boynu uzun bir dişi devekuşu. (S, K, TA.)

**خَيْطَانٌ**
**خَيْطَانٌ خيط خيطان** ve **خِيطَانٌ**: bk. **خِيطٌ**.

**خِيَاطٌ**
**خِيَاطٌ خياط** Bir iğne; bunun gibi ↓ **مِخْيَطٌ**. (S, Msb, * K.) Bundan dolayı Kur’ân’daki [vii. 38] söz: **حَتَّى يَلِجَ الحَبَلُ فِى سَمِّ الخِيَاطِ** [Deve iğnenin deliğine girinceye kadar]. (S.) ― -b2- Ayrıca **خَيْطٌ**’a, üç yerde, bak. ― -b3- Ve **مَخِيطٌ**’a bak.

**خِيَاطَةٌ**
**خِيَاطَةٌ خياط خياطه خياطة** Dikiş sanatı. (Msb, TA.) [Ayrıca 1’e bak.]

**خَيَّاطٌ**
**خَيَّاطٌ خياط** Terzi; işi dikiş olan kimse; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **خَائِطٌ** (K) ve ↓ **خَاطٌ**. (Sgh, K. [CK’da **خَاطٌّ**.]) [Günümüzde, baskın kullanımı “terzi” içindir.] ― -b2- Ayrıca (farz edilen mecaz:) hızlıca geçen kimse. (TA.)

**خَائِطٌ**
**خَائِطٌ ذ** : bk. **خَيَّاطٌ**.

**مَخِيطٌ**
**مَخِيطٌ مخيط** ve ↓ **مَخْيُوطٌ** Dikilmiş bir elbise, yahut bir kumaş parçası: (S, Msb, K:) birincideki **ى**, vezin **مَفْعُولٌ**’ün **و**’sudur; sâkin olduğu ve önceki harf kesreli bulunduğu için **ى**’ye çevrilmiştir; ondan önceki harf harekeli kılınmıştır; çünkü o ve **و**, **ى** düştükten sonra sâkindir; [zira **ى** düşürülünce **مَخْيُوطٌ**’tan **مَخْوْطٌ**’a dönüşür;] ve düşen harfin **ى** olduğunun bilinmesi için kesre ile harekeli kılınmıştır [böylece **مَخْوْطٌ**’tan **مَخِوْطٌ**’a dönüşür; bu da zorunlu olarak **مَخِيطٌ** olur,] bazıları, **مَخِيطٌ**’taki **ى**’nin kök harf olduğunu, atılan harfin ise vezin **مَفْعُولٌ**’ün **و**’su olduğunu söyler; **و**’lu [orta kök harfi olan] kelimenin **ى**’lı olandan bilinmesi için; [böylece **مَخْيُوطٌ**’tan **مَخْيُطٌ**’a, sonra **مَخْيْطٌ**’a, sonra **مَخِيطٌ**’a çevrilir;] fakat birinci görüş doğrudur; çünkü **و** yapım eki bir ziyadedir ve böyle bir şeyin atılması uygun değildir. (S.) ― -b2- Ayrıca, birincisi, (farz edilen mecaz:) karnın dışının bütünü. (ISh.) ― -b3- Ve (farz edilen mecaz:) bir geçit yeri; (O, L, TA;) K’da ↓ **خِيَاطٌ** ve ↓ **مَخْيَطٌ**’a hatalı olarak nispet edilen bir mânâ: (TA:) ve özellikle, (mecaz:) bir yılanın [geçit yeri]; (TA;) yılanın sürünme yeri. (K, TA.)

**مِخْيَطٌ**
**مِخْيَطٌ مخيط** : bk. **خَيْطٌ**: ― -b2- ve **خِيَاطٌ**. ― -b3- Ayrıca **مَخِيطٌ**’a bak.

**مَخْيُوطٌ**
**مَخْيُوطٌ مخيوط** : bk. **مَخِيطٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَاطَ
خَاطَ ( y )  I ( n. ac. خَيْط 1 ),
a.  Sewed, stitched together.

خَيَّطَ
خَيَّطَ II
a.  [ Fī ], Appeared on ( the head: white hair ).

تَخَيَّطَ
تَخَيَّطَ V ,
a.  Was sewn, stitched together.

b.  [ Bi ], Was, became covered with ( white hair ).

خَيْط
خَيْط [ 1 ] , ( pl. خُيُوْط 27 ,  خُيُوْطَة 27t ,  خِيْطَاْن 34 ,  أَخْيَاْط 38 ),
a.  Thread; string.

b.  see 2 .

خِيْط
خِيْط [ 2 ] , ( pl. خِيْطَاْن 34 ,  أَخْيَاْط 38 ),
a.  Flock, swarm ( ostriches, locusts ).

مِخْيَط
مِخْيَط [ 20 ],
a.  Needle.

خِيَاط
خِيَاط [ 23 ],
a.  Needle-work.

خِيَاطَة
خِيَاطَة [ 23t ],
a.  Sewing.

b.  Tailoring; millinery.

خَيَّاط
خَيَّاط [ 28 ],
a.  Tailor, cutter-out.

مِخْيَاط
مِخْيَاط [ 45 ],
a.  see 20 .

الخَيْط الأَبْيَض
الخَيْط الأَبْيَض
a.  The glimmering of dawn.

الخَيْط اأَسْوَد
AlxayoT ALA^asowad
a.  The gloom of night.

خَيْط مَصِّيْص
خَيْط مَصِّيْص
a.  [ coll. ], String; cord.

خَيْعَل
خَيْعَل
a.  Fur.

b.  Chemise.

c.  Wolf.

d.  Ogre.

خَيْعَامَة
خَيْعَامَة
a.  Sodomy.

##### Türkçe

**خَاطَ**
**خَاطَ** ( y ) I ( n. ac. **خَيْط** 1 ),
a. Dikti, birlikte dikti.

**خَيَّطَ**
**خَيَّطَ** II
a. [ Fī ], Üzerinde belirdi (başta: beyaz saç).

**تَخَيَّطَ**
**تَخَيَّطَ** V ,
a. Dikildi, birlikte dikildi.

b. [ Bi ], (beyaz saç ile) kaplandı, kaplanmış oldu.

**خَيْط**
**خَيْط** [ 1 ] , ( pl. **خُيُوْط** 27 , **خُيُوْطَة** 27t , **خِيْطَاْن** 34 , **أَخْيَاْط** 38 ),
a. İplik; sicim.

b. 2’ye bak.

**خِيْط**
**خِيْط** [ 2 ] , ( pl. **خِيْطَاْن** 34 , **أَخْيَاْط** 38 ),
a. Sürü, kalabalık (devekuşları, çekirgeler).

**مِخْيَط**
**مِخْيَط** [ 20 ],
a. İğne.

**خِيَاط**
**خِيَاط** [ 23 ],
a. İğne işi.

**خِيَاطَة**
**خِيَاطَة** [ 23t ],
a. Dikiş.

b. Terzilik; şapkacılık.

**خَيَّاط**
**خَيَّاط** [ 28 ],
a. Terzi, kesip biçen.

**مِخْيَاط**
**مِخْيَاط** [ 45 ],
a. 20’ye bak.

**الخَيْط الأَبْيَض**
**الخَيْط الأَبْيَض**
a. Şafağın parıltısı.

**الخَيْط اأَسْوَد**
**الخَيْط اأَسْوَد**
a. Gecenin karanlığı.

**خَيْط مَصِّيْص**
**خَيْط مَصِّيْص**
a. [ topl. ], Sicim; kordon.

**خَيْعَل**
**خَيْعَل**
a. Kürk.

b. Gömlek.

c. Kurt.

d. Gulyabani.

**خَيْعَامَة**
**خَيْعَامَة**
a. Livata.
