# خيف (خ-ي-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: خ - ي - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والفاء وو ا ي ء معهما
ف ي خ، خ ي ف، ف و خ، خ و ف، خ ف ي، و خ ف مستعملات فيخ: الفَيْخَةُ: السكرجة لأنها يُفَيَّخُ كما تُفَيَّخُ العَجينةُ فتجعل كالسكرجةِ، قال:
ونَهيدَةٍ في فيخةٍ مع طِرْمَةٍ		أهْديْتُها لفتى أراد الزَّغْبَدا
وأفاخَ الرجلُ إفاخَةً، وذلك أن تصد عنه فيسقط في يده.
والإفاخَةُ: الريح بالدبر، قال:
....... كلُّ بائلةٍ تُفيخُ
وقال:
أفاخُوا من رماحِ الخَطَّ لما		رأونا قد شَرَعْناها نهـالا
أفخ، يفخ: من هَمَزَ اليَأْفُوخَ فهو على يَفْعُول، ومن لم يَهْمِز فهو على فَاعُول، من اليَفخ، والهَمزُ أحسن قال:
ضَرْباً أيا فيخَ وطَعْناً بَقْرا
ورجل مأفُوخٌ: شج في يَأْفُوخِه. وهي اليَافِيخُ.
خيف: الخَيْفانَةُ: الجَرادة قبل أن يستوي جناحاها.
والخَيَفُ مصدر خَيَفَ، والنعت أَخْيَفُ وخيفاء ، وجمعه: خُوفٌ.
والخَيَف: كون إحدى العينين زرقاء والأخرى سوداء أو ما يشبهها.
والأَخيافُ: الأطوار، والناء أخياف أي على حالاتٍ شتى. وأولاد أخياف: ما كانوا لأم واحدة وآباء شتى. وخُيِّفَ هذا الأمر بينهم أي: وزع.
وخُيِّفتْ عمور اللثة بين الأسنان أي: تفرقت.
والخَيْفُ: ضرع الناقة، ويقال: جرانها وجلدة دبرها.
والخَيْفُ: موضع بمكةَ.
خوف: الخافةُ تصغيرها خُوَيْفَةٌ، واشتقاقها من الخَوْف: وهي جبة يلبسها العسال والسقاء.
والخافَةُ: العيبة.
وصار الوار في يخاف ألِفاً لأنه على بناء عَمِلَ يَعْمَل فألقوا الواو استثقالاً. وفيها ثلاثة أشياء: الحرف والصرف والصوتُ. وربما ألقوا الحرف وأبقوا الصرف والصوت، وربما أقوا الحرف بصرفها وأبقوا الصوت، فقالوا: يَخافُ، وأصله يَخْوَفُ، فألقوا الواو واعتمدوا الصوت على صرف الواو.
وقالوا: خافَ، وحَدُّه خَوِفَ، فألقوا الواو بصرفها وأبقوا الصوت، واعتمدوا الصوت على فتحة الخاء فصار منها ألفاً لينةً، وكذلك نحو ذلك فافهم. ومنه التَّخويف الإخافة والتَّخَوُّف. والنعت: خائف وهو الفرع، وتقول: طريقٌ مَخُوفٌ يخافُه الناس، ومُخيفٌ يُخيفُ الناس.
والتَّخْوُّفُ: التنقص، ومنه قوله تعالى: "أو يأخُذُهم على تَخَوُّفٍ".
وخَوَّفْتُ الرَّجلَ: جعلت فيه الخَوْفَ.
والخِيفةُ: الخوف، وقد جرت كسرة الخاء الواو. وقد يقال: خَوِّفْتُ الرجل أي: صيرته بحالٍ يَخافهُ الناسُ.
خفي: الخُفْيةُ من قولك: أخْفَيْتُ الصوت أخفاءً، وفعله اللازم: اختَفَى.
والخافِيةُ ضد العلانية. ولقيته خفياً أي: سراً.
والخَفاءُ الإسم خَفِيَ يَخْفَى خَفاءً.
والخَفَا، مقصور، الشيء الخافي والموضع الخافي، قال:
وعالم السر وعالمِ الخَفَا		لقد مددنا أيدياً بعد الرجا
والخِفاءُ: رداء تلبسه المرأة فوق ثيابها، قال:
جر العروس جانبي خِفائِها
ويجمعُ الخِفاء في أدنى العدد أَخْفِيهً.
وكل شيء غطيت به شيئاً فهو خِفاءٌ. والخَفِيَّةُ: غَيْضَةٌ ملتفة من النبات، يتخذ فيها الأسد عرينه، قال:
أسود شرىً لاقت أسودَ خَفيةٍ		تساقين سماً كلهن حـواردُ
والخَفِيَّة: بئر كانت عاديةً فادفنت ثم حُفِرَتْ، ويجمع: خَفايا.
والخَوافي من الجناحين مما دون القُوادِم لكل طائر، الواحدةُ خافيةٌ.
والخَفَا: إخراجك الشيء الخَفِيّ وإظهارُكَهُ.
وخَفَيْتُ الخَرَزَةَ من تحت التراب أَخْفيها خَفْياً، قال:
خَفَاهُنَّ من أنفاقِهِنَّ كـأنـمـا		خَفَاهُنَّ ودقٌ من سحابٍ مركبِ
يني الجُرْذان أخرجهن من جِحَرَتِهِنَّ.
وخَفَا البرق يَخْفُو خَفْواً ويخْفَى خَفْياً أي: ظَهَر من الغَيْم. ومن قرأ: "أكادُ أخْفيها" فهو يُريد: أظهرهُا، وأُخفيها أي أسرُّها من الإِخْفاء. وقد قرىء: "فَلا تعلمُ نفسٌ ما أَخْفي لهم" أي أظهر.
والمختَفي: النباش.
والخَفِيَّةُ: عرين الأسد.
والخِفْية: اسم الاختِفاء، والفعل اللازمُ: الاختِفاء.
وخف: الوَخْفُ: ضربك الخِطميَّ في الطست. تقول: أما عندك وَخيفٌ أغسل به رأسي.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ف ي خ**، **خ ي ف**، **ف و خ**، **خ و ف**، **خ ف ي**، **و خ ف** kullanımdadır. **فيخ**: **الفَيْخَةُ**: hamur yoğurma teknesi; çünkü o, hamurun **تُفَيَّخُ** edildiği gibi **يُفَيَّخُ** edilir de hamur yoğurma teknesi gibi yapılır. Dedi ki:
وَنَهيدَةٍ في فيخةٍ مع طِرْمَةٍ		أهْديْتُها لفتى أراد الزَّغْبَدا

Ve adam **أفاخَ** eder, **إفاخَةً**; bu, ondan yüz çevirmen (geri durman)dır; böylece elinde (iş) düşer.

Ve **الإفاخَةُ**: makatla (çıkan) rüzgâr, dedi ki:
....... كلُّ بائلةٍ تُفيخُ
Ve dedi ki:
أفاخُوا من رماحِ الخَطَّ لما		رأونا قد شَرَعْناها نهـالا

**أفخ**، **يفخ**: **اليَأْفُوخَ**’u hemzeleyen kimse için o **يَفْعُول** üzerinedir; hemzelemeyen kimse için ise **فَاعُول** üzerinedir; **اليَفخ**’ten. Hemze daha iyidir, dedi ki:
ضَرْباً أيا فيخَ وطَعْناً بَقْرا

Ve **رجل مأفُوخٌ**: **يَأْفُوخِه**’inde yarılmıştır. O da **اليَافِيخُ**’tur.

**خيف**: **الخَيْفانَةُ**: kanatları henüz olgunlaşmadan önce çekirge.

Ve **الخَيَفُ**: **خَيَفَ**’ın masdarıdır; sıfat **أَخْيَفُ** ve **خيفاء**’dır; cem‘i: **خُوفٌ**.

Ve **الخَيَف**: iki gözden birinin mavi, ötekinin siyah olması yahut ona benzeri.

Ve **الأَخيافُ**: tavırlar (hâller); ve **الناء** **أخياف** yani çeşitli hâller üzere. **أولاد أخياف**: tek bir anneden olmayıp çeşitli babalardan olanlar. Ve bu iş onların arasında **خُيِّفَ** edildi, yani: paylaştırıldı.

Ve dişler arasında dişetinin damarları **خُيِّفتْ** edildi, yani: ayrılıp dağıldı.

Ve **الخَيْفُ**: dişi devenin memesi; ve denilir: onun gerdanı ve makatının derisi.

Ve **الخَيْفُ**: Mekke’de bir yer.

**خوف**: **الخافةُ**; onun küçültmesi **خُوَيْفَةٌ**’dir; türeyişi **الخَوْف**’tandır: o, bal toplayanın ve su taşıyanın giydiği bir cübbedir.

Ve **الخافَةُ**: torba (eşya kesesi).

Ve **يخاف**’ta **الواو** bir **ألف** oldu; çünkü o, **عَمِلَ يَعْمَل** binası üzerinedir; ağırlık görerek **الواو**’yu attılar. Onda üç şey vardır: harf, sarf ve ses. Bazen harfi atıp sarfı ve sesi bırakırlar; bazen harfi onun sarfıyla bırakıp sesi bırakırlar; böylece **يَخافُ** dediler; aslı **يَخْوَفُ** idi; **الواو**’yu attılar ve sesi **الواو**’nun sarfına dayandırdılar.

Ve **خافَ** dediler; onun sınırı **خَوِفَ**’tir; **الواو**’yu onun sarfıyla attılar ve sesi bıraktılar; sesi **الخاء**’ın fethasına dayandırdılar; böylece ondan yumuşak bir **ألف** oldu; bunun benzeri de böyledir, öyleyse anla. Ondandır: **التَّخويف** **الإخافة** ve **التَّخَوُّف**. Sıfat: **خائف**; o fer‘dir. Ve dersin: **طريقٌ مَخُوفٌ**; insanlar ondan korkar. Ve **مُخيفٌ**; insanları korkutur.

Ve **التَّخْوُّفُ**: eksiltme; ondandır Yüce Allah’ın sözü: "أو يأخُذُهم على تَخَوُّفٍ".

Ve adamı **خَوَّفْتُ**: onda **الخَوْفَ**’u meydana getirdim.

Ve **الخِيفةُ**: korku; **الخاء**’ın kesresi **الواو**’yu çekmiştir. Ve denilebilir: adamı **خَوِّفْتُ** yani: onu, insanların kendisinden korktuğu bir hâle soktum.

**خفي**: **الخُفْيةُ**; senin "sesi **أخْفَيْتُ** (gizledim) **إخفاءً**" sözündendir; onun lâzım fiili: **اختَفَى**.

Ve **الخافِيةُ** aleniyetin zıddıdır. Ve onunla **خفياً** karşılaştım, yani: gizlice.

Ve **الخَفاءُ** isimdir; **خَفِيَ يَخْفَى خَفاءً**.

Ve **الخَفَا** (maksûr): gizli olan şey ve gizli olan yer, dedi ki:
وعالم السر وعالمِ الخَفَا		لقد مددنا أيدياً بعد الرجا

Ve **الخِفاءُ**: kadının elbiselerinin üstüne giydiği bir örtü, dedi ki:
جر العروس جانبي خِفائِها

Ve **الخِفاء** en az sayıda **أَخْفِيهً** olarak cem‘ edilir.

Ve her ne ile bir şeyi örtersen o **خِفاءٌ**’dır. Ve **الخَفِيَّةُ**: bitkiden sık (örtüşük) bir koruluk; aslan orada inini edinir, dedi ki:
أسود شرىً لاقت أسودَ خَفيةٍ		تساقين سماً كلهن حـواردُ

Ve **الخَفِيَّة**: eski (kadim) bir kuyu idi; gömüldü, sonra kazıldı; cem‘i: **خَفايا**.

Ve her kuş için iki kanattan **القُوادِم**’den aşağıda olanlar **الخَوافي**’dir; tekili **خافيةٌ**’dir.

Ve **الخَفَا**: gizli olan şeyi çıkarman ve onu ortaya koymandır.

Ve boncuğu toprağın altından **خَفَيْتُ**; onu **خَفْياً** **أَخْفيها** (gizlerim), dedi ki:
خَفَاهُنَّ من أنفاقِهِنَّ كـأنـمـا		خَفَاهُنَّ ودقٌ من سحابٍ مركبِ
Yani: sıçanlar onları deliklerinden çıkardı.

Ve şimşek **خَفَا** eder; **يَخْفُو خَفْواً** ve **يخْفَى خَفْياً**; yani: buluttan göründü. "أكادُ أخْفيها" okuyan kimse, "onu ortaya çıkarırım"ı ister; ve **أُخفيها** yani **الإِخْفاء**’dan "onu gizlerim". Ve şöyle de okunmuştur: "فَلا تعلمُ نفسٌ ما أَخْفي لهم" yani: (onlar için) ortaya çıkardığım.

Ve **المختَفي**: mezar soyguncusu.

Ve **الخَفِيَّةُ**: aslanın ini.

Ve **الخِفْية**: **الاختِفاء**’nın ismidir; lâzım fiil: **الاختِفاء**.

Ve **وخف**: **الوَخْفُ**: **الخِطميَّ**’yi leğende dövmen. Dersin: "Başımı onunla yıkayacağım bir **وَخيفٌ** yok mu yanında?"

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْفُ: ما انحدر عن غِلَظِ الجبلِ وارتفع عن مسيل الماء. ومنه سمِّي مسجد الخَيْفِ بمنىً. وقد أخافَ القومُ، إذا أتوا خَيْفَ مِنىً فنزلوه. والخَيفُ أيضاً: جلدُ الضَرع. يقال: ناقة خَيْفاءُ بَيِّنةُ الخَيْفِ، وجملٌ أَخْيَفُ: واسعُ الثيلِ وقد خَيِفَ بالكسر. وكذلك فرسٌ أَخْيَفُ؛ بيِّنُ الخَيَفِ، إذا كانت إحدى عينيه زرقاء والأخرى سوداء، وكذلك هو من كل شيء. ومنه قيل: الناسُ أَخْيافٌ، أي مختلفون. وإخوةٌ أَخْيافُ، إذا كانت أُمُّهم واحدة والآباء شتَّى. والخَيْفانُ: الجرادُ إذا صارت فيه خطوطٌ مختلفةٌ بياضٌ وصفرةٌ، الواحدةُ خَيْفانَةٌ، ثم تُشَبَّهُ به الفرس في خفّتها وطُمورها. قال امرؤ القيس:
وأَرْكَبٌ في الرَوْعِ خَيْفانَةًكَسا وَجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ

##### Türkçe

**الخَيْفُ**: dağın kalınlığından aşağı inen ve suyun akıntı yatağından yukarıda kalan şey. Ondan dolayı Minâ’da **مسجد الخَيْفِ** diye adlandırıldı. Ve kavim **أخافَ** etti; Minâ’nın **خَيْفَ**’ine geldiklerinde ve oraya indiklerinde. Ve **الخَيفُ** ayrıca: sağım memesinin derisi. Denir: **ناقة خَيْفاءُ**; **بَيِّنةُ الخَيْفِ** (yani **الخَيْفِ**’i açık olan), ve **جملٌ أَخْيَفُ**: **الثيلِ**’i geniş olan; ve kesre ile **خَيِفَ** etti. Yine **فرسٌ أَخْيَفُ**; **بيِّنُ الخَيَفِ**: iki gözünden biri mavi, diğeri siyah olduğunda; ve yine o, her şeyden böyledir. Ondan dolayı denildi: **الناسُ أَخْيافٌ**; yani farklıdırlar. Ve **إخوةٌ أَخْيافُ**: anneleri bir, babalar çeşitli olduğunda. Ve **الخَيْفانُ**: çekirge; onda beyazlık ve sarılık olarak farklı çizgiler olduğunda; bir tanesi **خَيْفانَةٌ**’dir; sonra onunla at, hafifliği ve **طُمورها**’ı sebebiyle benzetilir. İmru’ul-Kays dedi:
وأَرْكَبٌ في الرَوْعِ خَيْفانَةًكَسا وَجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والفاء
خاف ، خفا ، خفأ ، فاخ ، أفخ ، خيف ، وخف : مستعملة .
فيخ _ فوخ : قال الليث : الْفَيْخَةُ :
السُّكُرُّجَةُ . . لأنَّها تُفَيَّخُ _ كما تُفَيِّخُ
العجِينَةُ _ فَتُجْعَلُ كالسُّكُرُّجَةِ .
وقال ابن الأعرابيِّ : نحوَه .
وأنشد اللَّيْثُ :
ونَهِيدَةٍ في فَيْخَةٍ مَعَ طِرْمَةٍ
أَهْدَيْتُهَا لِفَتًى أَرَادَ الزَّغْبَدَا
) ( النَّهِيدةُ
) : الزُّبْدَةُ . و ) ( الطِّرْمَةُ ) ( : الشُّهْدَةُ .
) ( وَالزَّغْبَدُ ) ( : الزُّبْدُ .
شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ : فَيْخَةُ الْبَوْلِ :
اتِّسَاعُ مَخْرَجِه . . وكَثْرَتُهُ .
قال : وفَيْخَةُ الحَرِّ : شِدَّتُهُ وغُلَوَاؤُه .
وفَيْخَةُ النَّبَاتِ : التِفَافُه وكَثْرَتَهُ .
وفي الحديث ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ مَعَ
بَعْضِ أَصْحَابِهِ مُتَبَرِّزاً . . فقال له : تَنَخَّ فإنَّ
كُلَّ بَائِلَةٍ تُفِيخُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الإفَاخَةُ :
الْحَدَثُ .
يعني مِنْ خروج الريح خاصَّة . يقال : قَدْ
أَفَاخَ الرجل . . يُفِيخُ إفَاخَةً . وقال اللَّيثُ :
إَفَاخَةُ الرِّيحِ بالدُّبِر .
وقال أبو زيد : إذا جَعَلْتَ الفِعلَ للصوت _
قلتَ : قد فَاخَ يَفُوخُ .
قال : وأمّا الفَوْحُ _ بالحاء _ : فمن الرِّيحِ :
أَنْ يَجِدَهَا . . لا مِنَ الصَّوْت .
شمِرٌ _ قال ابن الأعرابيِّ :
أَفَاخَ بِبَوْله _ إذا اتَّسَع مَخرَجُه .
قال : وأَفَاخَتْ الناقةُ بِبَوْلها . . وأَشَاعَتْ
وأَوْزَغَت .
وأَنشد لجرِيرٍ :
ظَلَّ اللَّهَازِمُ يَلْعَبونَ بِنِسْوَةٍ
بالْجَوِّ يَوْمَ يُفْخِنَ بالأبْوَالِ
قال : والإفَاخَةُ : أنْ يُسْقَطَ في يَدِه .
وأنشد لِلْفَرَزْدَقِ :
أَفَاخَ وألْقى الدِّرْعَ عَنْهُ ولم أَكُنْ
لأُلْقِيَ دِرْعِي عَنْ كَمِيٍّ أُقَاتِلُهْ
قال . وقال أَعْرَابيٌّ : أَفَاخَ فلانٌ عن فلاَنٍ _
إذا صَدَّ عنه .
وأنشد :
أَفَاخُوا مِنْ رِمَاحِ الْخَطِّ لِمَّا
رَأَوْنَا قَدْ شَرَعْنَاهَا نِهَالاَ
وقال شَمِرٌ : قال الفرَّاء :
فَاحَتْ رِيحُهُ ، وَفَاخَتْ .
قال : وفَاخَتْ : أَخَذَتْ بِنَفَسِهِ وفَاحَتْ :
دُونَ ذلك .
أبو زيد : فَاخَتِ الرِّيحُ . . تَفُوخُ _ إذا كان
لها صَوْتٌ .
أفَخ : وقال الليث : مَنْ هَمَزَ الْيَأَفُوخَ فهو على
تقدير ) ( يَفْعُولٍ ) ( .
قال : ورجلٌ مأَفُوخٌ _ إذا شُجَّ في يَأْفُوخِهِ .
قال : ومَنْ لم يهْمِزْ فهو على تقدير
) ( فَاعُولٍ ) ( من الْيَفْخِ .
والهمْزُ أَصوبُ وأحسنُ .
أبو عبيد : أَفَخْتُهُ وأَذَنْتُهُ _ إذا أصبْتَ
يَأْفوخَه وأَذُنَهُ .
وجمعُ ) ( الْيَأْفوخِ ) ( : ) ( يَآفِيخُ ) ( .
وأخبرني الْمُنْذريُّ _ عن إبراهيمَ الْحَرْبيِّ
عن أبي نَصْر عن الأصمعيِّ _ قال :
الْيَأْفُوخُ : حيثُ الْتَقَى عَظمُ مُقَدَّم الرأْس
وعَظْمُ مؤَخَّرِه ، حيثُ يكون لَيِّناً منَ
الصَّبِيِّ .
يقالُ له _ من الصَّبي _ قبل أن يتلاقى
العَظمانِ - : اللَّمَّاعَةُ والرَّمَّاعَةُ والنَّمغَةُ .
خيف : قال الليثُ : الْخَيْفَانَةُ : الْجَرَادَةُ . . قبل
أن يَسْتَويَ جَنَاحَاها .
وناقةٌ خَيْفَانَةٌ : سريعةٌ . . شَبِيهَةٌ بالْجَرَادَة
لسُرْعتها .
أبو عبيد _ عن أصْحابِهِ _ إذا صَارَت في
الْجَرَادِ خطوطٌ مُخْتلِفَةٌ ، فهو خَيْفَانٌ .
الواحدَةُ : خَيْفَانَةٌ .
قلت : والعَرَبُ تُشْبِّه الْخَيْلَ بِالْخَيْفَانِ .
وقال امرُؤ القَيْسِ :
وَأَركَبُ في الرَّوْعِ خَيْفَانَةً
لهَا ذَنَبٌ خَلْفَهَا مُسْبَطرّ
وقال اللَّيثُ : الْخَيَفُ : مصدرُ ) ( خَيِفَ ) (
والنعتُ : أَخْيَفُ وخَيفَاءُ .
وهو خِلاَفُ الْعَيْنَيْن . تكون إحْدَاهُما
زَرْقَاءَ ، والأخْرى سَوْداء .
والجميع : خُوفٌ .
الأصمعيُّ : فَرَسٌ أَخْيَفُ _ إذا كانتْ إحدى
عَيْنَيْه زرقاء ، والأخرى كَحْلاَء والجميعُ :
خُوفٌ .
ومنه قيل : ) ( الناسُ أخْيَافٌ ) ( _ أي :
لا يَسْتَوُون .
و ) ( بَعِيرٌ أَخْيَفُ ) ( _ إذا كان واسعَ جِلْدِ
الثِّيلِ .
وأنشد :
صَوَّى لَهَا ذَا كِدْنَةٍ جُلْذِياً
أَخْيَفَ كانَتْ أُمُّهُ صَفِيّا
قال : والْخيْفُ جِلْدُ الضَّرْع ، وناقةٌ خَيفَاءُ _
إذا كانت واسعةَ جِلْدِ الضَّرْع .
والْخَيْفُ : ما ارتفع من مَجْرَى السَّيْلِ
وانحدرَ عن غِلَظَ الْجَبَل .
ومنه قيل : مَسْجِدُ ) ( الْخَيْفِ ) ( بمنى لأنَّهُ بُنيَ
في خَيْفِ الْجَبَلِ .
قال : ) ( والْخِيفُ ) ( : جمع ) ( خِيفَةٍ ) ( . . مِنَ
الْخَوْفِ .
وقال الْهُذَليُّ :
فَلاَ تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ
وتُضْمِرَ في الْقَلْبِ وَجْداً وَخِيفَا
أبو عَمْرٍ و : الْخَيْفَةُ : السِّكِّينُ وهي
الرَّمِيضُ .
الأصمعيُّ : الْخَافَةُ : مِثْلُ الْخَريطة من
الأدَم . . يُشْتَارُ فيها الْعَسَلُ .
وقال اللَّيثُ : تصغيرُها : خُوَيْفَة .
واشتِقَاقُها : من الْخَوْفِ . . وهي جُبّةٌ من
أَدَمٍ يلبسُها العَسَّال والسَّقَّاء .
قال : ويقال : خُيِّفَ الأمر بينهم _ أي :
وُزِّعَ .
وخُيِّفَتْ عُمُورُ اللِّثَةِ بين الأسنان _ أيْ :
فُرِّقَتْ .
خوف : قال الليث : يقال : خَافَ يَخَافُ
خَوْفاً . وإنما صارت الواوُ ألِفاً في
) ( يَخَافُ ) ( لأنَّهُ على بناء ) ( عَمِلَ يَعْمَلُ ) (
فاستثقلوا الواو فألقوهَا .
فَفيها ثلاثةُ أشياء :
الحرفُ والصَّرْفُ والصوتُ .
وربّما أَلْقَوُا الحرفَ بصَرْفها وَأَبْقَوا منه
الصّوْتَ .
وقالوا : ) ( يَخَافُ ) ( وكان حدُّه : ) ( يَخْوَفُ ) ( _
الواو منصوبةٌ _ فأَلْقوُا الواو واعتمد
الصوتُ عَلَى صرف الواو .
وقالوا : ) ( خَافَ ) ( وكان حدُّه ) ( خَوِفَ ) ( _
الواوُ مكسورةٌ _ فأَلقَوُا الواوَ بصرفهَا
وأَبْقَوُا الصوتَ ، فاعتمد الصوتُ عَلى فتْحَةِ
الخاء ، فصار معها ألفاً لَيِّنَةً .
وكذلك نحوُ ذلك ، فَافْهَمْ .
ومنه التّخْوِيفُ والإخَافَةُ والتّخوُّفُ .
والنّعْتُ : خَائِفٌ . . وهو الْفَزع .
قال : وتقول : طريقٌ مَخُوفٌ ومُخِيفٌ _
يَخَافُهُ الناسُ .
ووجعٌ مَخوفٌ ومُخِيفُ _ يُخِيفُ مَنْ رآه .
وهكذا قال الأصمعي :
قال : وحائطٌ مخُوفٌ ، وثَغْرٌ مَخُوفٌ _
يُفْرَقُ منه ، ويجيء الْخَوْفُ مِنْ قِبَله .
وقال الليثُ : خَوَّفْتُ الرجلَ _ إذا جعلتُ
فيه الْخَوْف .
وخَوَّفْتُهُ _ إذا جعلْتُه بحالة يَخَافُهُ فيها
الناسُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أو يأخذهم على تخوف (
[ النّحل : 47 ] .
قال الفرَّاءُ : جاء في التفسير : أَنَّهُ التّنَقُّصُ .
قال : والعَرَبُ تقول : تَخَوَّفْتُهُ _ أي :
تَنَقَّصْتُه من حَافَاتِهِ . فهذا الذي سمعتُ :
وقد أتى التفسيرُ بالْخَاء .
وأخبرني المنذريُّ _ عن الحرَّاني عن ابن
السِّكِّيت _ قال :
يقال : هو يَتَخَوَّفُ المالَ ويَتَحَوَّفُه _ أي :
يَتنَقَّصُهُ ، ويأخذُ من أطرافه . وقال ابنُ
مقبِلٍ :
تَخَوَّفَ السَّيْرُ مِنْهَا تَامِكاً قَرِداً
كمَا تَخوَّفَ عُودَ النبْعَةِ السّفَنُ
شمرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ - :
تَحَوَّفْتُ الشيء وتَحَيّفْتُهُ ، وتَخَوّفْتُهُ وتَخَيَّفْتُهُ _
إذا تنقَّصْتُه .
وقال الكسائيُّ : ما كان من ذَوات الثلاثة _
من بَنَاتِ الواو _ : فإنه يُجْمَعُ على
) ( فُعَّلٍ ) ( . . . وفيه ثلاثة أوجه :
يقال : خَائِفٌ . . . وخُيَّفٌ ، وخِيَّفٌ . .
وخُوَّفٌ .
قال : ونحوُهُ : كذلك .
وقال ابنُ السِّكِّيتِ : أخافَ القومُ _ إذا أَتَوْا
خَيْفَ مِنًى ، فنزلوا .
خفى : قال الليث : أَخْفَيْتُ الصوتَ ، وأنا
أُخْفِيه إخْفَاءً .
قال : وفِعْلُهُ اللازمُ : اخْتَفَى .
قلتُ : الأكْثرُ من كلام العرب :
اسْتَخْفَى . . لا اخْتَفَى .
و ) ( اخْتَفَى ) ( : لغةٌ ليست بالعالية .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ :
خَفَيْتُ الشيء : أظهرتُهُ وكتمتُهُ .
قال والرَّكِيَّةُ . . يقال لها : ) ( خَفِيَّةٌ ) ( لأنها
استُخْرِجَت وأُظْهِرَتْ .
قال : و ) ( أَخْفَيْتُ ) ( _ أيضاً _ : مِثْلُهُ .
وقال الأخْفَشُ في قول الله جلّ وعزّ :
) ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار (
[ الرّعد : 10 ] .
قال : ) ( المُسْتَخْفِي ) ( : الظاهرُ .
و ) ( السَّارِبُ ) ( : الْمُتَوَارِي .
قال : ومَنْ قرَأ ( أَكادُ أَخْفِيهَا ) فمعناه :
أظْهِرُها .
لأنّك تقول : خَفيْتُ السِّرَّ _ أي : أظهرتهُ .
وأنشد :
فَإنْ تَكْتُمُوا الدّاءَ لا نَخْفِهِ
وَإِنْ تَبْعَثُوا الحَرْبَ لا نَقْعُدِ
ورَوَى سَلَمة عن الفرَّاء : في قوله
عزّ وجلّ : ( ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار ( .
) ( مُستَخْفٍ بالليل ) ( _ أي : مُسْتَتِرٌ . ) ( وسَاربٌ
بالنَّهَار ) ( _ أي : ظاهر .
كأنه قال : الظاهر والخفيُّ عنده _ جلّ
وعزّ _ : واحِدٌ .
وقال في قوله جلّ وعزّ : ( أكاد أخفيها (
[ طه : 15 ] .
في التفسير : ) ( . . مِنْ نَفْسي . . فكيف
أطلِعُكم عليها ) ( ؟ .
قلتُ : وقول الأخفَش : ) ( المُسْتَخْفي :
الظاهِرُ ) ( . . خطَأٌ عند اللُّغَوِيِّينَ .
والقول ما قال الفرَّاءُ .
وأما ) ( الاختِفَاءُ ) ( فله معنيان :
أحدُهما : بمعنى الاستخراج .
ومنه قيل للنَّبَّاش : المُخْتفِي .
والثاني : بمعنى ) ( الاسْتخْفاء ) ( . . وهو
الاسْتِتَار .
وجاء ) ( خَفيتُ ) ( . . بمعنيين متضادّين .
وكذلك ) ( أَخْفَيْتُ ) ( فيما زعم أبو عبيدة .
وكلامُ العرب الجيِّدُ : أن يقال : خفَيْتُ
الشيء أَخْفِيهِ _ أي : أظهرْتُهُ .
وقال امرُؤُ القيْس :
خَفَاهُنَّ مِنْ أَنْفَاقِهِنَّ كأَنَّما
خفَاهُنَّ وَدْقٌ مِنْ سَحَابٍ مُرَكَّبِ
وأَخْفِيتُ الشيءَ _ أي : سَتَرْتُه .
قال الله جلّ وعزّ : ( وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه ( [ البَقَرَة : 284 ] .
معناه : أو تُسِرُّوهُ .
واختَفَيْتُ الشيءَ _ أي : أظهرتَه ،
واستخْفَيْتُ منه _ أي : تَوَارَيتُ ) ( .
هذا هو المعروف في كلام العرب .
أبو عبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ الْخَافِي : هُم
الْجِنُّ . وأنشد :
وَلاَ يُحَسُّ مِنَ الْخَافِي بهَا أَثَرُ
وجَمْعُ ) ( الخافي ) ( : خوَافٍ .
قال : والْخَوَافِي _ من السَّعف _ : ما دون
) ( الْقِلَبَةِ ) ( . وأهل المدينة يسمُّونها :
) ( العَوَاهِنَ ) ( .
قال : والخَوَافِي : ما دون الرِّيشات
العَشْر . . من مقدّمِ الجناح .
قال : والخَفَاءُ _ ممدود _ ما خفِيَ عليك .
يقال : بَرِحَ الخَفَاءُ ، وذلك : إذا ظهر
وصار في بَرَاحٍ _ أي : أَمْرٍ مُنْكَشِفٍ .
وقيل : بَرِحَ الخَفَاءُ _ أي : زالَ الخفاءُ .
والأوّل أَجْود .
وقال الليث : الْخُفْيَةُ : من قولك : أَخفَيْت
الشيء _ أي : سترْتُه .
ويقال : خِفْيَةٌ _ بكسر الخاء .
قال : ولَقِيتُهُ خَفِيّاً _ أي : سِرّاً .
والخَافِيَةُ : نَقِيضُ العَلانية .
قال : والْخَفَا _ مقصور _ : هو الشيء
الْخافي . . وهو : الموضِعُ الْخَافي .
وأَنْشَدَ :
وَعالِمِ السِّرِّ وعَالمِ الْخَفَا
لَقَدْ مَدَدْنا أَيْدِياً بَعْدَ الرَّجا
وقال أُمَيَّةٌ :
تُسبِّحُهُ الطَّيْرُ الْكَوَامِنُ في الْخَفَا
وَإِذْ هِيَ في جَوِّ السَّماءِ تَصَعَّدُ
قال : والْخِفَاءُ : رداءٌ تلبسه المرأةُ فوقَ
ثيابها .
قال : وكلُّ شيء غطَّيتَه بشيء _ من كساءٍ
أو غِطاء _ . . فهو خِفَاؤُهُ .
والجميعُ : الأَخْفِيةُ . ومنه قول ذي الرُّمَّةِ :
عَليْهِ زَادٌ وأَهْدَامٌ وأَخْفِيَةٌ
قَدْ كَادَ يَحْتَزُّهَا عَنْ ظَهْرِه الْحَقَبُ
قال : و ) ( الْخَفِيَّة ) ( : غَيْضَةٌ ملتفَّةٌ يتَّخِذُها
الأسَدُ عِرِينَه ، وهي خَفِيَّتُهُ .
وأنشد :
أسُودُ شَرًى لاقَتْ أُسُودَ خَفيَّةٍ
تَساقَيْنَ سُمّاً كلُّهُنَّ خَوَادِرُ
قال : ويقال : ) ( شَرًى ) ( و ) ( خَفِيَّةٌ ) ( : مَوْضِعَان .
قال : والْخَفِيَّةُ : بِئْرٌ كانت عادِيَّةً فانْدَفَنَتْ ،
ثم حُفِرَت .
والجميعُ : الْخَفَايَا . . والْخَفِيَّاتُ .
قاله ابنُ السكِّيت .
أبو عبيدٍ _ عن أبي عمرٍ و _ خَفِيَ البرقُ
يَخْفَى خَفْياً _ إذا بَرَق بَرْقاً ضَعيفاً .
قال : وقال الكِسَائِيُّ : خَفَا يَخْفُو خَفْواً _
بمعناه .
وقال ابن الأعرابيِّ : الوَمِيضُ أَنْ يُومِضَ
البَرْقُ إيمَاضَةً ضعيفةً ، ثم يَخْفَى ثم
يُومِضُ ، وليس فيه يَأسٌ مِنْ مَطَر .
وقال أبو عبيد : الْخَفُّ : اعتراض البَرْق
في نواحي السماء .
والوَمِيضُ : أن يَلْمعَ قليلاً ثم يَسْكُنَ .
والعرَب تقول : إذا حَسُنَ من المرأة
خَفِيَّاها حَسُنَ سائِرُها .
يَعْنُون : رَخَامَةَ صوتها وَأَثرَ وَطْئِها .
وخف : قال اللَّيثُ : الْوَخْفُ : ضَرْبُك الْخَطْمِيَّ
في الطَّسْتِ تُوخِفُهُ ليختلط .
تقول : أَمَا عندَك وَخِيفٌ أَغسِلُ به
رَأْسِي ؟ .
وقال شَمِرٌ : أَوْخَفْتُ الْخَطْمِيَّ _ إذا ضربتَه
بيدك ليصير غَسُولا .
وكذلك يُفْعَلُ بالْخَطْمِيِّ .
وقال ابن الأعرابيِّ _ في قول الْقُلاَخِ :
وأَوْخَفَتْ أَيْدِي الرِّجَالِ الْغِسْلا
أراد خَطرانَ اليَدِ بالْفَخَارِ والكلامِ كأنَّه
يضرِبُ غِسْلاً .
ويقال : أتاه بلَبَنٍ مثلِ ) ( وِخَافِ ) ( الرأس
و ) ( وَخِيفِ ) ( الرأس .
وهو ما يُغْسَلُ به الرأس .
والْوَخِيفَةُ _ من طعام الأعراب _ : أَقِطٌ
مَطْحُونٌ يُذَرُّ على ماء ، ثم يُصَبُّ عليه
السمْنُ ، ويضربُ بعضُه ببعض ، ثم يُؤكلُ .
خفأ : قال أبو زيد _ في كتاب ) ( الْهَمْزِ ) ( _ :
خَفَأْتُ الرجلَ خَفْئاً ، وجَفَأْتُهُ جَفْئاً _ إذا
اقتلعتُه وضربتُ به الأرضَ .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الفاء**
**خاف** , **خفا** , **خفأ** , **فاخ** , **أفخ** , **خيف** , ve **وخف** : kullanımdadır.

**فيخ** _ **فوخ** : Leys dedi: **الْفَيْخَةُ** :
**السُّكُرُّجَةُ** . . çünkü o **تُفَيَّخُ** _ tıpkı **تُفَيِّخُ**
**العجِينَةُ** _ gibi; böylece **السُّكُرُّجَةِ** gibi yapılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: onun benzeri.
Leys şu beyti okudu:
ونَهِيدَةٍ في فَيْخَةٍ مَعَ طِرْمَةٍ
أَهْدَيْتُهَا لِفَتًى أَرَادَ الزَّغْبَدَا
) ( **النَّهِيدةُ**
) : **الزُّبْدَةُ** . ve ) ( **الطِّرْمَةُ** ) ( : **الشُّهْدَةُ** .
) ( **وَالزَّغْبَدُ** ) ( : **الزُّبْدُ** .

Şemir _ İbnü’l-A‘râbî’den: **فَيْخَةُ الْبَوْلِ** :
çıkış yerinin genişliği . . ve çokluğu.
Dedi: ve **فَيْخَةُ الحَرِّ** : onun şiddeti ve harareti.
Ve **فَيْخَةُ النَّبَاتِ** : onun dolaşıklığı ve çokluğu.
Hadiste: ) ( Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) bazı
ashabıyla birlikte abdest bozmak üzere çıktığı . . ona dedi ki: uzaklaş; çünkü
her bevleden **تُفِيخُ** ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **الإفَاخَةُ** :
**الْحَدَثُ** .
Yani özellikle yelin çıkmasındandır. Denir: adam **أَفَاخَ** . . **يُفِيخُ** **إفَاخَةً** . Leys dedi:
**إَفَاخَةُ الرِّيحِ**: makatla (dübürle).
Ebû Zeyd dedi: fiili sese nispet ettiğinde _
dersin ki: **فَاخَ يَفُوخُ**.
Dedi: أما **الفَوْحُ** _ **بالحاء** _ : rüzgârdandır:
onu koklaması/bulmasıdır . . sesten değildir.

Şemir _ İbnü’l-A‘râbî dedi:
**أَفَاخَ بِبَوْله** _ çıkış yeri genişlediği zaman.
Dedi: ve dişi deve **أَفَاخَتْ** idrarıyla . . ve **أَشَاعَتْ**
ve **أَوْزَغَت**.
Cerîr’den şu beyti okudu:
ظَلَّ اللَّهَازِمُ يَلْعَبونَ بِنِسْوَةٍ
بالْجَوِّ يَوْمَ يُفْخِنَ بالأبْوَالِ
Dedi: ve **الإفَاخَةُ** : elinde düşürülmesidir (eli boş kalmasıdır).
Ferazdak için okudu:
أَفَاخَ وألْقى الدِّرْعَ عَنْهُ ولم أَكُنْ
لأُلْقِيَ دِرْعِي عَنْ كَمِيٍّ أُقَاتِلُهْ
Dedi. Ve bir bedevî dedi: falan, falandan **أَفَاخَ** _
ondan yüz çevirdiği zaman.
Şu beyti okudu:
أَفَاخُوا مِنْ رِمَاحِ الْخَطِّ لِمَّا
رَأَوْنَا قَدْ شَرَعْنَاهَا نِهَالاَ
Şemir dedi: Ferrâ dedi:
**فَاحَتْ** onun kokusu, ve **وَفَاخَتْ**.
Dedi: ve **فَاخَتْ**: nefesini tuttu; **وفَاحَتْ**:
bundan aşağıdır.
Ebû Zeyd: **فَاخَتِ الرِّيحُ** . . **تَفُوخُ** _ eğer
onun bir sesi varsa.

**أفَخ** : Leys dedi: **الْيَأَفُوخَ**’u hemzeleyen kimse, şu takdir üzeredir:
) ( **يَفْعُولٍ** ) ( .
Dedi: ve bir adam **مأَفُوخٌ** _ eğer **يَأْفُوخِهِ**’nden yarılmışsa.
Dedi: hemzelemeyen kimse ise şu takdir üzeredir:
) ( **فَاعُولٍ** ) ( **الْيَفْخِ**’den.
Hemze daha doğru ve daha güzeldir.
Ebû Ubeyd: onu **أَفَخْتُهُ** ve onu **أَذَنْتُهُ** _ eğer
**يَأْفوخَه**’unu ve kulağını isabet ettirdiysen.
) ( **الْيَأْفوخِ** ) (’un çoğulu: ) ( **يَآفِيخُ** ) ( .
Bana Münzirî haber verdi _ İbrâhîm el-Harbî’den
Ebû Nasr’dan Asma‘î’den _ dedi ki:
**الْيَأْفُوخُ**: başın ön kısmı kemiği ile
arka kısmı kemiğinin birleştiği yer; çocuğun
yumuşak olduğu yer.
Ona _ çocuktan _ iki kemik birleşmeden önce -:
**اللَّمَّاعَةُ** ve **الرَّمَّاعَةُ** ve **النَّمغَةُ** denir.

**خيف** : Leys dedi: **الْخَيْفَانَةُ** : çekirge . . kanatları
düzgünleşmeden önce.
Ve **ناقةٌ خَيْفَانَةٌ**: hızlıdır . . hızından dolayı
çekirgeye benzer.
Ebû Ubeyd _ ashabından _: çekirgede farklı çizgiler
olduğu zaman, o **خَيْفَانٌ**’dır.
Tekili: **خَيْفَانَةٌ**.
Dedim: Araplar atları **الْخَيْفَانِ**’a benzetir.
İmruü’l-Kays dedi:
وَأَركَبُ في الرَّوْعِ خَيْفَانَةً
لهَا ذَنَبٌ خَلْفَهَا مُسْبَطرّ
Leys dedi: **الْخَيَفُ**: ) ( **خَيِفَ** ) (’in mastarıdır;
sıfat: **أَخْيَفُ** ve **خَيفَاءُ**.
O, iki gözün farklılığıdır: ikisinden biri
mavi, diğeri siyah olur.
Hepsi: **خُوفٌ**.
Asma‘î: **فَرَسٌ أَخْيَفُ** _ eğer iki gözünden biri
mavi, diğeri sürmeli (koyu) ise; hepsi:
**خُوفٌ**.
Bundan dolayı denildi: ) ( **الناسُ أخْيَافٌ** ) ( _ yani:
eşit olmazlar.
Ve ) ( **بَعِيرٌ أَخْيَفُ** ) ( _ eğer meme ucunun
derisi geniş ise.
Şu beyti okudu:
صَوَّى لَهَا ذَا كِدْنَةٍ جُلْذِياً
أَخْيَفَ كانَتْ أُمُّهُ صَفِيّا
Dedi: ve **الْخيْفُ** meme derisidir; ve **ناقةٌ خَيفَاءُ** _
eğer meme derisi geniş ise.
Ve **الْخَيْفُ**: sel yatağından yükselen
ve dağın sertliğinden aşağı inen yerdir.
Bundan dolayı Mina’daki **مَسْجِدُ الْخَيْفِ** denildi; çünkü o
dağın **خَيْفِ**’inde inşa edilmiştir.
Dedi: ) ( **والْخِيفُ** ) ( : ) ( **خِيفَةٍ** ) (’nin çoğuludur . . **الْخَوْفِ**’tan.
Hüzeylî dedi:
فَلاَ تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ
وتُضْمِرَ في الْقَلْبِ وَجْداً وَخِيفَا
Ebû Amr ve: **الْخَيْفَةُ**: bıçaktır; o **الرَّمِيضُ**’dur.
Asma‘î: **الْخَافَةُ**: deriden, torba gibi bir şey . .
içinde bal sağılır.
Leys dedi: küçültmesi: **خُوَيْفَة**.
Türeyişi: **الْخَوْفِ**’tan . . o deriden bir cübbedir;
balcı ve sakka onu giyer.
Dedi: ve denir: iş aralarında **خُيِّفَ** _ yani:
paylaştırıldı.
Ve diş etinin damarları dişler arasında **خُيِّفَتْ** _ yani:
ayrıldı.

**خوف** : Leys dedi: denir: **خَافَ يَخَافُ خَوْفاً**. Ancak
) ( **يَخَافُ** ) (’ta **الواو** **ألِف** oldu; çünkü o
) ( **عَمِلَ يَعْمَلُ** ) ( kalıbı üzerinedir;
**الواو**’yu ağır buldular da onu attılar.
Böylece onda üç şey vardır:
harf, sarf, ses.
Bazen harfi, onun sarfıyla atarlar ve ondan
sesi bırakırlar.
Ve dediler: ) ( **يَخَافُ** ) (; onun sınırı: ) ( **يَخْوَفُ** ) ( idi _
**الواو** mansuptur _ böylece **الواو**’yu attılar ve
ses, **الواو**’nun sarfına dayandı.
Ve dediler: ) ( **خَافَ** ) (; onun sınırı ) ( **خَوِفَ** ) ( idi _
**الواو** meksurdur _ böylece **الواو**’yu onun sarfıyla attılar
ve sesi bıraktılar; ses, **الخاء**’ın fethasına dayandı;
onunla birlikte yumuşak bir **ألف** oldu.
Bunun gibi olan da böyledir; öyleyse anla.
Bundan: **التّخْوِيفُ** ve **الإخَافَةُ** ve **التّخوُّفُ**.
Sıfat: **خَائِفٌ** . . o **الْفَزع**’dır.
Dedi: ve dersin: **طريقٌ مَخُوفٌ** ve **مُخِيفٌ** _
insanlar ondan korkar.
Ve **وجعٌ مَخوفٌ** ve **مُخِيفُ** _ onu göreni korkutur.
Asma‘î de böyle dedi:
Dedi: ve **حائطٌ مخُوفٌ** ve **ثَغْرٌ مَخُوفٌ** _
ondan korkulur; korku onun tarafından gelir.
Leys dedi: adamı **خَوَّفْتُ** _ eğer
onda korku meydana getirdiysem.
Ve onu **خَوَّفْتُ** _ eğer onu, insanların
ondan korktuğu bir hâle getirdiysem.
Allah azze ve celle dedi: ( أو يأخذهم على تخوف ( [ النّحل : 47 ] .
Ferrâ dedi: tefsirde geldi: onun **التّنَقُّصُ** olduğudur.
Dedi: Araplar der: onu **تَخَوَّفْتُهُ** _ yani:
onu kenarlarından eksilttim. İşte işittiğim budur:
tefsir **الْخَاء** ile gelmiştir.
Bana Münzirî haber verdi _ Harrânî’den İbn
es-Sikkît’ten _ dedi:
Denir: o, malı **يَتَخَوَّفُ** ve **يَتَحَوَّفُه** _ yani:
onu eksiltir ve uçlarından alır. İbn Mukbil dedi:
تَخَوَّفَ السَّيْرُ مِنْهَا تَامِكاً قَرِداً
كمَا تَخوَّفَ عُودَ النبْعَةِ السّفَنُ
Şemir _ İbnü’l-A‘râbî’den -:
**تَحَوَّفْتُ** şeyi ve **تَحَيّفْتُهُ**; ve **تَخَوّفْتُهُ** ve **تَخَيَّفْتُهُ** _
eğer onu eksilttiysem.
Kisâî dedi: üç harfli olanlardan _
**بَنَاتِ الواو**’dan olan: o, şu üzere cem edilir:
) ( **فُعَّلٍ** ) ( . . . ve onda üç vecih vardır:
denir: **خَائِفٌ** . . . ve **خُيَّفٌ** , ve **خِيَّفٌ** . .
ve **خُوَّفٌ**.
Dedi: ve onun benzeri: böyledir.
İbn es-Sikkît dedi: kavim **أخافَ** etti _ eğer
Mina’nın **خَيْفَ**’ine geldilerse, böylece indiler.

**خفى** : Leys dedi: sesi **أَخْفَيْتُ**, ben onu
**أُخْفِيه** **إخْفَاءً**.
Dedi: onun lâzım fiili: **اخْتَفَى**.
Dedim: Arapların sözünün çoğu:
**اسْتَخْفَى** . . **اخْتَفَى** değil.
Ve ) ( **اخْتَفَى** ) ( : yüksek (fasih) olmayan bir dildir.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _:
**خَفَيْتُ** şeyi: onu ortaya çıkardım ve onu gizledim.
Dedi: ve kuyu . . ona ) ( **خَفِيَّةٌ** ) ( denir; çünkü o
çıkarıldı ve ortaya çıkarıldı.
Dedi: ve ) ( **أَخْفَيْتُ** ) ( _ ayrıca _ : onun gibidir.
Ahfeş, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında:
) ( ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار ( [ الرّعد : 10 ] .
Dedi: ) ( **المُسْتَخْفِي** ) ( : açık olan.
Ve ) ( **السَّارِبُ** ) ( : gizlenen.
Dedi: ve kim ( أَكادُ أَخْفِيهَا ) okursa, manası:
onu ortaya çıkarırım.
Çünkü sen dersin: sırrı **خَفيْتُ** _ yani: onu ortaya çıkardım.
Şu beyti okudu:
فَإنْ تَكْتُمُوا الدّاءَ لا نَخْفِهِ
وَإِنْ تَبْعَثُوا الحَرْبَ لا نَقْعُدِ
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: azze ve celle’nin sözü hakkında:
( ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار ( .
) ( **مُستَخْفٍ بالليل** ) ( _ yani: örtünen. ) ( **وسَاربٌ بالنَّهَار** ) ( _ yani: açık.
Sanki dedi ki: açık ve gizli onun katında _ azze
ve celle _ birdir.
Ve azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( أكاد أخفيها ( [ طه : 15 ] .
Tefsirde: ) ( . . kendi nefsimden . . öyleyse
sizi ona nasıl muttali kılarım ) ( ?.
Dedim: Ahfeş’in sözü: ) ( **المُسْتَخْفي : الظاهِرُ** ) ( . . lugavîler katında hatadır.
Söz, Ferrâ’nın dediğidir.
أما ) ( **الاختِفَاءُ** ) ( ise onun iki manası vardır:
Birincisi: çıkarma manasında.
Bundan dolayı mezar soyguncusuna: **المُخْتفِي** denir.
İkincisi: ) ( **الاسْتخْفاء** ) ( manasında . . o
örtünmedir.
) ( **خَفيتُ** ) ( . . iki zıt manayla geldi.
Ve كذلك ) ( **أَخْفَيْتُ** ) (, Ebû Ubeyde’nin zannettiğine göre.
Arapların iyi sözü: denilsin: şeyi **خفَيْتُ**
**أَخْفِيهِ** _ yani: onu ortaya çıkardım.
İmruü’l-Kays dedi:
خَفَاهُنَّ مِنْ أَنْفَاقِهِنَّ كأَنَّما
خفَاهُنَّ وَدْقٌ مِنْ سَحَابٍ مُرَكَّبِ
Ve şeyi **أَخْفِيتُ** _ yani: onu örttüm.
Allah azze ve celle dedi: ( وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه ( [ البَقَرَة : 284 ] .
Manası: yahut onu içinizde saklarsanız.
Ve şeyi **اختَفَيْتُ** _ yani: onu ortaya çıkardın,
ve ondan **استخْفَيْتُ** _ yani: gizlendim ) ( .
Bu, Arapların كلامında bilinen budur.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _: **الْخَافِي**: onlar
cinlerdir. Şu beyti okudu:
وَلاَ يُحَسُّ مِنَ الْخَافِي بهَا أَثَرُ
) ( **الخافي** ) (’nin çoğulu: **خوَافٍ**.
Dedi: ve **الْخَوَافِي** _ hurma yaprağından _ : ) ( **الْقِلَبَةِ** ) (’nin altındakidir.
Medineliler ona: ) ( **العَوَاهِنَ** ) ( derler.
Dedi: ve **الخَوَافِي**: ön kanadın
on tüyünden aşağıda olanlardır.
Dedi: ve **الخَفَاءُ** _ medli _ senden gizli kalan şeydir.
Denir: **بَرِحَ الخَفَاءُ**; bu: ortaya çıktığı ve
**بَرَاحٍ**’ta olduğu zaman _ yani: açığa çıkmış bir işte.
Ve denildi: **بَرِحَ الخَفَاءُ** _ yani: gizlilik gitti.
Birincisi daha iyidir.
Leys dedi: **الْخُفْيَةُ**: senin “şeyi **أَخفَيْت**” sözündendir _ yani: onu örttüm.
Ve denir: **خِفْيَةٌ** _ **بكسر الخاء**.
Dedi: ve onu **خَفِيّاً** gördüm _ yani: gizlice.
Ve **الخَافِيَةُ**: aleniyetin zıddıdır.
Dedi: ve **الْخَفَا** _ maksûr _ : o, gizli olan şeydir . . o: gizli yerdir.
Şu beyti okudu:
وَعالِمِ السِّرِّ وعَالمِ الْخَفَا
لَقَدْ مَدَدْنا أَيْدِياً بَعْدَ الرَّجا
Ümeyye dedi:
تُسبِّحُهُ الطَّيْرُ الْكَوَامِنُ في الْخَفَا
وَإِذْ هِيَ في جَوِّ السَّماءِ تَصَعَّدُ
Dedi: ve **الْخِفَاءُ**: kadının elbiselerinin üstüne giydiği bir örtüdür.
Dedi: ve her şeyi bir şeyle örttüğün şey _ bir örtüden
veya bir kapaktan _ . . o, onun **خِفَاؤُهُ**’dur.
Hepsi: **الأَخْفِيةُ**. Zü’r-Rumme’nin sözü bundandır:
عَليْهِ زَادٌ وأَهْدَامٌ وأَخْفِيَةٌ
قَدْ كَادَ يَحْتَزُّهَا عَنْ ظَهْرِه الْحَقَبُ
Dedi: ve ) ( **الْخَفِيَّة** ) ( : sık ağaçlı bir koruluktur; aslan onu
ini yapar; o, onun **خَفِيَّتُهُ**’dur.
Şu beyti okudu:
أسُودُ شَرًى لاقَتْ أُسُودَ خَفيَّةٍ
تَساقَيْنَ سُمّاً كلُّهُنَّ خَوَادِرُ
Dedi: ve denir: ) ( **شَرًى** ) ( ve ) ( **خَفِيَّةٌ** ) ( : iki yerdir.
Dedi: ve **الْخَفِيَّةُ**: eski bir kuyu idi, gömüldü,
sonra kazıldı.
Hepsi: **الْخَفَايَا** . . ve **الْخَفِيَّاتُ**.
Bunu İbn es-Sikkît söyledi.
Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _: şimşek **خَفِيَ**
**يَخْفَى خَفْياً** _ eğer zayıf bir parıltıyla parladıysa.
Dedi: Kisâî dedi: **خَفَا يَخْفُو خَفْواً** _
aynı manada.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَمِيضُ**: şimşeğin zayıf bir parıltıyla
parlamasıdır; sonra **يَخْفَى** sonra
parlar; onda yağmurdan ümit kesme yoktur.
Ebû Ubeyd dedi: **الْخَفُّ**: şimşeğin
göğün taraflarında enlemesine görünmesidir.
Ve **الوَمِيضُ**: az parlayıp sonra durmasıdır.
Araplar der: kadında
**خَفِيَّاها** güzel olursa, geri kalanı güzel olur.
Kastederler: sesinin yumuşaklığını ve adımının izini.

**خف** : Leys dedi: **الْوَخْفُ**: **الْخَطْمِيَّ**’yi
leğende dövmen; onu **تُوخِفُهُ** ki karışsın.
Dersin: yanınızda başımı yıkayacağım bir **وَخِيفٌ** yok mu?
Şemir dedi: **أَوْخَفْتُ الْخَطْمِيَّ** _ eğer onu
elimle dövdüysem ki yıkama maddesi olsun.
**بالْخَطْمِيِّ** ile de böyle yapılır.
İbnü’l-A‘râbî _ **الْقُلاَخِ**’ın sözü hakkında:
وأَوْخَفَتْ أَيْدِي الرِّجَالِ الْغِسْلا
Dedi: elin çömlekle ve sözle çarpmasını kastetti; sanki
yıkama maddesi dövüyor.
Ve denir: ona, başın ) ( **وِخَافِ** ) (’ı gibi süt getirdi
ve başın ) ( **وَخِيفِ** ) (’ı gibi.
O, başın yıkandığı şeydir.
Ve **الْوَخِيفَةُ** _ bedevîlerin yemeğinden _ : öğütülmüş kurut (ekşimik);
su üzerine serpilir, sonra üzerine
tereyağı dökülür; sonra bir kısmı bir kısmına vurulur, sonra yenir.

**خفأ** : Ebû Zeyd _ ) ( **الْهَمْزِ** ) ( kitabında _:
adamı **خَفَأْتُ** **خَفْئاً**, ve onu **جَفَأْتُهُ** **جَفْئاً** _ eğer
onu söküp çıkardıysam ve onunla yere vurduysam.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
  (خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
  (خير)  الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]):
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها  ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة.
  (خيس)  الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي  وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ.
  (خيص)  الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])  والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ.
  ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه.
  (خيط)  الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ  فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]):
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]):
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها  فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب.
  (خيف)  الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])  (خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])  يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])  وقال الشمّاخ:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])  ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).
  (خيم)  الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها.
  ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])  فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة.
  فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال.
  (خام)  وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])  فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به.
  وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم.
([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير).
([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها".
([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف.
([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له.
([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170).
([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة:  * تالله لا أنسى منيحة واحد *
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف).
([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ.
([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل).
([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455).
([13]) ديوان الشماخ 92.
([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل".
([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة.
([16]) في الأصل: "الخيل".
([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها.
([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب*
([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة".
([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا".
([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء.
ـ

##### Türkçe

(خاء, **الياء** ve bunların üçüncüsü olan harflerin babı)
  (خيب)  **الخاء** ve **الياء** ve **الباء** tek bir asıldır; faydasızlığa ve mahrumiyete delâlet eder. Asıl, onların, kıvılcım çıkarmayan **القِدْحِ** için sözleridir: o, **خَيّاب**dır. Sonra dediler: bir işte çalıştı da **خابَ**; bu, mahrum bırakıldığı([1]) vakittir; böylece hayır fayda vermedi.
  (خير)  **الخاء** ve **الياء** ve **الراء** aslı, şefkat ve meyildir; sonra bunun üzerine taşınır. Şu hâlde **الخَير**: **الشّرّ**in zıddıdır; çünkü herkes ona meyleder ve sahibine şefkat eder. **الخِيرَةُ**: **الخِيار**dır. **الخِيرُ**: cömertliktir. **الاستخارة**: iki işin hayırlısını senin için istemendir. Bütün bu, **الاستخارة**dandır; o da şefkat istemedir. Ve denir: **استخرتُه**. Dediler: o, sırtlanın **استِخارة**sındandır; o da, yuvasının deliğine bir tahta koymandır; ta ki bir yerden başka bir yere çıksın. Hüzeylî([2]) dedi:
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها
  Sonra söz çekimlenir de denir: **رجلٌ خَيِّرٌ** ve **امرأةٌ خَيِّرة**: faziletli. Ve **قومٌ خِيارٌ** ve **أخيار**… onun صلاحında([3]); ve **امرأةٌ خَيْرةٌ** onun güzelliğinde ve nişanında. Kur’ân’da: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. Ve denir: **خايَرْتُ** falancayı da onu **فَخِرْتُه**. Ve dersin: **اخْتَرْ** falanın oğullarından bir adam. Allah Teâlâ dedi: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. Dersin: o, hafif **الخِيرَة**dir; **اختار**ın masdarı olarak **خِيرَةً**; tıpkı **ارتاب**ın **رِيبَة**si gibi.
  (خيس)  **الخاء** ve **الياء** ve **السين**; yumuşatma ve yumuşatmaya delâlet eden bir asılcıktır. Denir: **خيَّستُه**; onu yumuşattığın ve boyun eğdirdiğin vakit. **المُخيَّس**: zindandır. Dedi:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي
  Ama onların **خاسَ بالعهد** sözleri ise, onu **الواو**da zikretmiştik. Kelime ortaktır. Bu babda garip olanlardan: onların **قَلَّ خَيْسُه** sözüdür; yani gamı. **الخِيسُ**: birbirine dolanmış ağaçtır.
  (خيص)  **الخاء** ve **الياء** ve **الصاد** da ortak bir kelimedir; çünkü onda **الواو** için de bir pay([4]) vardır; ve **الخوص**ta zikrettim. **الياء**ya gelince: **الخَيْصُ** az ihsandır. A‘şâ dedi:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])
  Bütün bab, **الواو** ve **الياء**da birdir.
  Şâz olanlardan —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir— onların **وَعِلٌ أخْيَصُ** sözüdür; bir boynuzu dikilip öteki yüzüne doğru geldiği vakit.
  (خيط)  **الخاء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bir şeyin incelikte uzamasına delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır da, dik duran bazı şeylerde söylenir. Şu hâlde **الخَيْط** mâlûmdur. **الخَيط الأبيض**: gündüzün beyazlığıdır. **الخيط الأسود**: gecenin siyahlığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. Ve güneşin salyasından akan şeye denir: **خَيْطُ باطلٍ**. Dedi:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ
  Ama başında ak saç beliren kimse için onların **خُيِّطَ** sözleri, babdandır; sanki ondan görünen, ipliklere benzetilmiştir. Hüzeylî([6]) dedi:
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  Ve denir: **نعامة خَيْطاءُ**; onun **خَيَطُها**sı boynunun uzunluğudur. **الْخِياطة** mâlûmdur. Ama kesre ile **الْخِيط** ise, devekuşundan bir topluluktur; bu, babın kıyasıdır; çünkü toplanmış olan, sanki bir kısmı bir kısmına dikilmiş gibidir. Ama Hüzeylî’nin([8]) sözü:
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها
  hakkında, **الخَيْطة**nın ip olduğu söylenmiştir. Eğer böyle ise, bu, süreklilik gösteren kıyastır. Ve **الخَيْطة**nın kazık olduğu da söylenmiştir. Biz, bunun bab üzerine taşınmış şeylerden olduğunu zikrettik; çünkü onda dik duruşta bir uzama vardır.
  (خيف)  **الخاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; farklılığa delâlet eder. Şu hâlde **الخَيَف**: atın iki gözünden birinin mavi, ötekinin sürmeli olmasıdır. Ve denir: **النَّاس أخْيافٌ**; yani farklıdırlar. **الخَيْفَان**: içinde farklı çizgiler oluşan çekirgedir. **الْخَيْف**: vadi yatağının akış yerinden yükselen, fakat dağ olacak kadar da olmayan şeydir; böylece ova ve dağa muhalefet etmiştir. Bundan **الْخَيْف**: memenin derisidir; yerin **خَيْف**ine benzetilmiştir. Ve **ناقَةٌ خَيْفَاءُ**: memenin derisi geniş olan. Ve **بعيرٌ أخيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş olan. Ama **الخِيفُ**, **خِيفَةٍ**nin cem‘idir; bu babdan değildir; ve **الخاء**dan sonra **الواو** babında zikredilmiştir; ancak kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **الياء** olmuştur. Ve dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])
  (خيل)  **الخاء** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; renklenmede bir harekete delâlet eder. Bundan **الخَيَال**dır; o da şahıstır. Aslı, insanın uykusunda hayal ettiği şeydir; çünkü benzerleşir ve renklenir. Ve denir: **خَيَّلْتُ للنّاقة**; yavrusu için bir **خيال** koyduğun vakit; kurt ondan ürker de ona yaklaşmaz. **الخَيْل** mâlûmdur. Bişr el-Esedî’den Asma‘î’den nakleden birini işittim; dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’nın yanındaydım; yanında bedevî bir oğlan vardı; Ebû Amr’a soruldu: atlara niçin **خيل** adı verildi? Dedi: bilmiyorum. Bedevî dedi: onların **لاخْتيالِها**sından dolayı. Ebû Amr dedi: yazın. Bu doğrudur; çünkü yürüyüşünde **المختال** olan, hareketinde türlü renklerle renklenir. **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim renkleri vardır; denir: o, **الشِّقِرَّاق**tır. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. Denir: **بعير مَخْيُولٌ**([10]); **الأخيلُ** onun sağrısına konup onu parçaladığı vakit. Ferazdak dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])
  Der ki: beni bu övülen kimseye ulaştırdığın vakit, helâkinle aldırmam; tıpkı Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])
  Ve Şemmâh dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])
  Ve denir: **تخيَّلت السَّماء**; yağmura hazırlanıp elverişli olduğu vakit; ve o sırada mutlaka bir renk değişmesi olur. **المَخيلة**: buluttur([14]). **المخيلة**([15]): yağmur vaad eden şeydir. Ama onların **خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً** sözleri; ona ithamı yönelttiğin vakit; bu da ondandır; çünkü denir: böyle olması benzer; bana, onun böyle olduğu **يُخَيَّلُ**([16]); ve ondan: **تخيَّلْت عليه تخيُّلاً**; onda firâset yaptığın vakit([17]).
  (خيم)  **الخاء** ve **الياء** ve **الميم** tek bir asıldır; ikamet ve sebat etmeye delâlet eder. Şu hâlde **الخَيْمة** mâlûmdur; **الخَيْم**: **الخَيْمة**nin üzerine kurulduğu direklerdir. Dedi:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  Ve denir: **خَيَّم بالمكان**; orada ikamet etti. Bunun için **الخَيْمة** diye adlandırıldı. **الخِيم**: huydur; **الخاء**ın kesresiyle; çünkü insan onun üzerine bina edilir ve dönüşü daima ona olur.
  Babdandır: korkağa **خائم** demeleri; çünkü korkaklığından dolayı onda hareket yoktur. Ve denir: **خَامَ يَخِيم**. Ama onun sözü:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])
  o, onu kaldırmayı murad etti; sanki onu **الخَيْم**e benzetti; o da **الخَيْمة**nin direkleridir.
  Ama bu babda **الخاء**dan sonra gelen **الألف**, ya **الواو**lu olanlardan [yahut] **الياء**lı olanlardan olmaktan hâlî değildir. Yüzdeki ben, zikrettiğimiz renklenmedendir. Ondan denir: **رجل مَخِيلٌ** ve **مخُول**. Benin küçültmesi, **مَخِيل** diyen için **خُيَيْلٌ**, **مَخُول** diyen için **خُوَيْلٌ**dür. Ama adamın dayısı, yani annesinin kardeşi, senin **خائل مالٍ** sözündendir; malı gözetip kolladığı vakit. Ordunun **خالُ**ı: sancağıdır; o, ya renklerin değişmesindendir, yahut ordunun onu gözetip ona bakmasındandır; tıpkı bir şeyi gözetip kollayan gibi. Ve **الخال**: denildiğine göre siyah dağdır; o, ibdâl babındandır.
  (خام)  Ama **الخاء** ve **الألف** ve **الميم** ise, **الياء**dan dönmüş olandır. **الخامَةُ**: bitki ve ekinden yaş olan şeydir. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "Müminin misali, ekinden **الخامَة** misali gibidir"([20]). Tırimmâh dedi:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])
  Bu, **الخائم**dandır; o da hareketi olmayan korkaktır.
  Ama **الخاء** ve **الألف** ve **الفاء** ise, tek bir harftir; o da **الخافَةُ**dur; o, deriden bir torbadır; içinde bal sağılır. Bu, memenin **خَيْف**i üzerine taşınmıştır; o da onun derisidir. Kıyas birdir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Asılda: **"جرم"** **الجيم** ile.
([2]) O, Hüzeylî Hâlid b. Züheyr’dir. Hüzeylîler divanı (1: 157) ve Lisân (**خير**)e bak.
([3]) Sözde eksiklik vardır; Lisân’daki şu ifade ona delâlet eder: **"قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها"**.
([4]) Asılda: **"لأن الواو فيها خطأ"**; tahrif.
([5]) A‘şâ divanı 108 ve Lisân (**خيص**); ve o, ona ait bir kasidenin matlaıdır.
([6]) O, Hüzeylî Bedr b. Âmir’dir. Sükkerî’nin Hüzeylîler şerhi 128 ve Şınkîtî nüshası 98 ve Lisân (**خيط 170**)e bak.
([7]) Sadrı, ileri geçen kaynaklarda olduğu üzere:  ** * تالله لا أنسى منيحة واحد * **
([8]) O, Hüzeylî Ebû Züeyb’dir. Divanı 79 ve Lisân (**خيط**، **سبب**، **وكف**)e bak.
([9]) Beyit, Hüzeylî Sahr el-Gayy’ındır. Hüzeylîler divanı 2: 74 ve Lisân (**خوف 448**، **زخخ 498**)e bak. Ve **زخ**’ta gelecektir.
([10]) Bu lafız, yaygın sözlüklerde vârid olmamış şeylerdendir.
([11]) Ferazdak divanı 701 ve Lisân (**خيل**)e bak.
([12]) Zü’r-Rumme divanı 253 ve **خزانة الأدب** (1: 455).
([13]) Şemmâh divanı 92.
([14]) Asılda: **"السحاب"**. Lisân’da: **"المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل"**.
([15]) Bu **المخيلة**, **الميم**in zammı ve **الخاء**ın kesriyle; ve onun zammı ve **الخاء**ın fethası ve şeddeli **الياء**ın kesriyle.
([16]) Asılda: **"الخيل"**.
([17]) **المجمل**’de: **"إذا تفرست فيه الخير"**. Ve bu maddenin geri kalanı hakkında söz için, onu izleyen maddenin sonuna bak.
([18]) Nâbiga’nın bir beytinin sadrıdır; Lisân (**خيم**، **عثلب**)de. Ve acûzü: ** *وسفع على آس ونؤي معثلب* **
([19]) Lisân (**خيم**)de: **"رأوا وقرة"**.
([20]) Tamamı, Lisân’da olduğu üzere: **"تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا"**.
([21]) Tırimmâh divanı 113 ve Lisân (**خوم**). Ve bu cildin 71. sayfasında (**حصد**)da geçmişti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ي ف
فرس أخف‏:‏ إحدى عينيه زرقاء والأخرى كحلاء‏.‏
ونزلوا بالخيف وهو المكان المرتفع وأافوا وأخيفوا‏:‏ نزلوا بخيف مني‏.‏
قال الذبياني‏:‏ من صوت حرميّة قالت لجارتها هل في مخيفكم من يشتري أدماًومن المجاز‏:‏ هؤء أخياف أي مختلفون‏.‏
وخيفت بأولادها‏:‏ جاءت بهم أخيافاً وهم بنو الأخياف‏.‏
وأشياء مخيفة إذا كانت ضروباً مختلفة‏.‏
وخيف المال بينهم‏:‏ وزع‏.‏
وخيفت العمور بين الأسنان‏:‏ فرقت‏.‏
وأركب في الروع خيفانة أي جرادة أراد فرسه‏.‏

##### Türkçe

خ ي ف
**فرس أخف**: İki gözünden biri mavi, öteki sürmeli olan (at).
Ve **نزلوا بالخيف**: o, yüksek yer olan mekândır; ve **أافوا** ve **أخيفوا**: **خيف منى**’ya indiler.
**قال الذبياني**: “Bir **حرميّة**’nin sesinden; komşusuna dedi ki: Sizin **مخيفكم**’de deri satın alan var mı?”
Ve mecazdan: “Bunlar **أخياف**’tır”, yani farklı olanlar.
Ve **خيفت بأولادها**: onları **أخيافاً** olarak getirdi; ve onlar **بنو الأخياف**’tır.
Ve **أشياء مخيفة**: farklı türler olduğu zaman.
Ve **خيف المال بينهم**: dağıtıldı.
Ve **خيفت العمور بين الأسنان**: ayrıldı.
Ve **أركب في الروع خيفانة**: yani bir çekirge; atını kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خَيِفَ البعير والإنسانُ والفرسُ وغيره خَيَفاً، وهو أَخْيَفُ بَيِّنُ الخَيَفِ، والأُنثى خَيْفاء إذا كانت إحدى عينيه سَوْداء كَحْلاء والأَخرى زَرْقاء. وفي الحديث في صفة أَبي بكر، ورضي اللّه عنه: أَخْيَف بني تَيْمٍ؛ الخَيَفُ في الرجل أَن تكون إحدى عينيه زرقاء والأَخرى سوداء، والجمع خُوفٌ، وكذلك هو من كل شيء. والأَخْيافُ: الضُّروبُ المختلفة في الأَخْلاق والأَشْكالِ. والأَخْيافُ من الناس: الذين أُمُّهم واحدة وآباؤهم شَتى. يقال: الناسُ أَخْيافٌ أَي لا يَسْتَوُون، ويقال ذلك في الإخوة، يقال: إخوةٌ أَخيافٌ. والأَخْيافُ: اختلاف الآباء وأَمهم واحدة، ومنه قيل: الناسُ أَخياف أَي مختلفون.
وخَيَّفَتِ المرأَةُ أَولادَها: جاءت بهم مختلفين. وتَخَيَّفَت الإبل في المَرْعى وغيره: اخْتَلَفَت وجُوهُها؛ عن اللحياني.
والخافةُ: خريطةٌ من أَدم تكون مع مُشْتارِ العَسل، وقيل: هي سُفْرة كالخَريطة مُصَعَّدةٌ قد رُفعَ رأَسُها للعسل، قيل: سميت بذلك لتَخَيُّفِ أَلوانِها أَي اخْتِلافها، قال الليث: تصغيرها خُوَيْفَةٌ واشْتِقاقها من الخَوْفِ، وهي جُبة من أَدَم يلبسها العَسَّالُ والسَّقَّاء، قال أَبو منصور: قوله اشتقاقها من الخَوْف خطأٌ والذي أَراه الحَوْف، بالحاء، وليس هذا موضعه.
وخُيِّفَ الأَمر بينهم: وُزِّعَ. وخُيِّفت عُمُورُ اللِّثةِ بين الأَسنان: فُرِّقَتْ.
والخَيْفانةُ: الجَرادةُ إذا صارت فيها خطوط مختلفة بياض وصُفرة، والجمع خَيْفانٌ. وقال اللحياني: جراد خَيْفانٌ اختلفت فيه الأَلوان والجَرادُ حينئذٍ أَطير ما يكون، وقيل الخَيْفانُ من الجراد المهازيل الحمر الذي من نِتاج عام أَوّل، وقيل: هي الجَرادُ قبل أَن تَسْتَوِي أَجْنِحَتُه. وناقة خَيْفانةٌ: سريعة، شبهت بالجراد لسرعتها، وكذلك الفرس شبهت بالجرادة لخفتها وضُمورها؛ قال عنترة:
فغَدَوْتُ تَحْمِلُ شِكَّتي خَيْفانةٌ،
مُرْطُ الجِراء لها تَميمٌ أَتْلَعُ
قال أَبو نصر: العرب تشبّه الخيل بالخَيْفانِ؛ قال امرؤ القيس: وأَرْكَبُ في الرَّوْعِ خَيْفانةً،
لها ذَنَبٌ خَلْفَها مُسْبَطِرّْ
وهذا البيت في الصحاح:
وأَركب في الروع خيفانة،
كَسا وجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ
ويقال: تَخَيَّفَ فلان أَلواناً إذا تغير أَلواناً؛ قال الكميت: وما تَخَيَّف أَلواناً مُفَنَّنَةً،
عن المحاسِنِ من إخْلاقِهِ، الوطْبُ
ابن سيده: وربما سميت الأَرضُ المختلِفةُ أَلوانِ الحجارة خَيْفاء. والخَيْفُ: جِلدُ الضَّرْع ومنهم من قال: جلد ضرْع الناقة، وقيل: لا يكون خَيْفاً حتى يخلُوَ من اللبن ويسترخي. وناقة خَيْفاءُ بَيِّنةُ الخَيَفِ: واسعة جلد الضرع، والجمع خَيْفَاواتٌ، وخيفٌ الأُولى نادرة لأَن فَعْلاوات إنما هي للاسم أَو الصفة الغالبة غَلبةَ الاسم كقوله، صلى اللّه عليه وسلم: ليس في الخَضْراوات صَدقة. وحكى اللحياني: ما كانت الناقة خَيْفاء ولقد خَيِفَتْ خَيَفاً. والخَيْفُ: وِعاء قَضِيب البعير. وبعير أَخْيَفُ: واسِعُ جلد الثِّيل؛ قال:
صَوَّى لها ذا كِدْنةٍ جُلْذِيّا
أَخْيَفَ، كانت أُمّه صَفِيّا
أَي غَزِيرةً. وقد خَيِفَ، بالكسر. والخَيْفُ: ما ارتفع عن موضع مَجرى السيلِ ومَسيلِ الماء وانْحَدَرَ عن غِلَظِ الجبل، والجمع أَخْيافُ؛ قال قيسُ بن ذريح:
فَغَيْقَةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها مِنْ لُبَيْنَى مَخْرَفٌ ومَرابعُ
(* قوله «فغيقة إلخ» قبله كما في المعجم لياقوت: عفا سرف من أهله فسراوع فوادي قديد فالتلاع الدوافع)
ومنه قيل مسجد الخَيْفِ بمنًى لأَنه في خَيْفِ الجبل. ابن سيده: وخَيْفُ مكةَ موضع فيها عند منًى، سمي بذلك لانحداره عن الغِلَظِ وارتفاعه عن السيل. وفي الحديث: نحن نازلون غَداً بخَيْفِ بني كِنانة، يعني المُحَصَّب. ومسجدُ منًى يسمى مسجد الخَيْف لأَنه في سَفْح جبلها. وفي حديث بدر: مضى في مسيره إليها حتى قطع الخُيُوفَ؛ هي جمع خَيف.
وأَخْيَفَ القومُ وأَخافوا إذا نزلوا الخيفَ خيفَ منًى أَو أَتوه؛ قال: هل في مُخِيفَتِكُم مَنْ يَشْتري أَدَما
والخِيفُ: جمع خِيفَةٍ من الخَوْف. أَبو عمرو: الخَيفةُ السِّكِّين وهي الرَّميضُ.
وتَخَيَّفَ ماله: تَنَقَّصه وأَخذ من أَطرافه كتحَيَّفه؛ جكاه يعقوب وعدّه في البدل، والحاء أَعَلى.
والخَيْفانُ: حشيش ينبت في الجبل وليس له ورق إنما هو حشيش، وهو يطول حتى يكون أَطول من ذراع صُعُداً، وله سَنَمَةٌ صُبَيْغاء بيضاء السفل؛ جعله كراع فَيْعالاً؛ قال ابن سيده: وليس بقوي لكثرة زيادة الأَلف والنون لأَنه ليس في الكلام خ ف ن.

##### Türkçe

**خَيِفَ** deve, insan, at ve başkası **خَيَفاً** (olarak); o **أَخْيَفُ**tur, **الخَيَفِ**i apaçık (olan). Dişi ise, iki gözünden biri siyah sürmeli, öteki mavi olduğunda **خَيْفاء**dır. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, vasfı hakkında hadiste: Teym oğullarının **أَخْيَف**i; erkekte **الخَيَفُ**, gözlerinden birinin mavi, ötekinin siyah olmasıdır; çoğulu **خُوفٌ**dur; her şeyden de böyledir. **الأَخْيافُ**: ahlâk ve şekillerde farklı türlerdir. İnsanlardan **الأَخْيافُ**: anneleri bir, babaları ayrı olanlardır. Denir ki: insanlar **أَخْيافٌ**dur; yani eşit olmazlar; bu, kardeşler hakkında da söylenir; denir ki: **إخوةٌ أَخيافٌ**. **الأَخْيافُ**: babaların farklı olması ve annelerinin bir olmasıdır; bundan dolayı denildi: insanlar **أَخياف**tır; yani farklıdırlar.

Kadın, çocuklarını **خَيَّفَتِ**: onları farklı (şekillerde) getirdi (doğurdu). Develer otlakta ve başkasında **تَخَيَّفَت**: yüzleri farklılaştı; Lihyânî’den.

**الخافةُ**: bal satın alanla birlikte bulunan, deriden bir torbadır; ve denildi: bal için başı kaldırılmış, yukarı doğru yapılmış, torba gibi bir sofra (azık bezi)dir; denildi: renklerinin **تَخَيُّفِ**i, yani farklılığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Leys dedi: bunun küçültmesi **خُوَيْفَةٌ**dir ve türeyişi **الخَوْفِ**tandır; balcı ve sakkanın giydiği deriden bir cübbedir. Ebû Mansûr dedi: “türeyişi **الخَوْف**tandır” sözü hatadır; benim gördüğüm **الحَوْف**tur, **الحاء** ile; burası onun yeri değildir.

**خُيِّفَ** iş onların arasında: paylaştırıldı. Diş etinin damarları dişler arasında **خُيِّفت**: ayrıldı.

**الخَيْفانةُ**: beyazlık ve sarılık bakımından farklı çizgiler kendisinde olduğunda çekirgedir; çoğulu **خَيْفانٌ**dur. Lihyânî dedi: **جراد خَيْفانٌ**; onda renkler farklılaştı; çekirge o vakit en uçucu olduğu zamandır. Ve denildi: çekirgelerden **الخَيْفانُ**, ilk yılın yavrusundan olan zayıf kızıl (çekirge)dir. Ve denildi: kanatları düzgünleşmeden önceki çekirgedir.

**ناقة خَيْفانةٌ**: hızlıdır; hızından dolayı çekirgeye benzetildi; at da hafifliği ve zayıflığı sebebiyle çekirgeye benzetildi; Antara dedi:
فغَدَوْتُ تَحْمِلُ شِكَّتي خَيْفانةٌ،
مُرْطُ الجِراء لها تَميمٌ أَتْلَعُ
Ebû Nasr dedi: Araplar atları **الخَيْفانِ**a benzetir; İmru’ul-Kays dedi:
وأَرْكَبُ في الرَّوْعِ خَيْفانةً،
لها ذَنَبٌ خَلْفَها مُسْبَطِرّْ
Ve bu beyit Sıhâh’ta:
وأَركب في الروع خيفانة،
كَسا وجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ
Ve denir ki: falan **تَخَيَّفَ** renkler (aldı) — renklerce değiştiğinde; Kumeyt dedi:
وما تَخَيَّف أَلواناً مُفَنَّنَةً،
عن المحاسِنِ من إخْلاقِهِ، الوطْبُ
İbn Sîde: Bazen, taşlarının renkleri farklı olan yere **خَيْفاء** adı verilmiştir.

**الخَيْفُ**: memenin derisidir; onlardan kimi dedi: dişi devenin memesinin derisi. Ve denildi: sütünden boşalıp gevşeyinceye kadar **خَيْفاً** olmaz. **ناقة خَيْفاءُ بَيِّنةُ الخَيَفِ**: meme derisi geniş (olan)dır; çoğulu **خَيْفَاواتٌ**dur; ve **خيفٌ** (çoğulunun) birincisi nadirdir; çünkü **فَعْلاوات** ancak isim için yahut ismin galebesi gibi galip sıfat için olur; onun sözü gibi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: **ليس في الخَضْراوات صَدقة**. Lihyânî nakletti: deve **خَيْفاء** olmadı; hâlbuki **خَيِفَتْ خَيَفاً**. **الخَيْفُ**: devenin kamışının kabıdır. **بعير أَخْيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş (olan)dır; dedi ki:
صَوَّى لها ذا كِدْنةٍ جُلْذِيّا
أَخْيَفَ، كانت أُمّه صَفِيّا
Yani: bol sütlü. Ve **خَيِفَ** oldu; kesre ile. **الخَيْفُ**: sel yatağının ve su akışının yerinden yükselen ve dağın kalınlığından aşağı inen şeydir; çoğulu **أَخْيافُ**tur; Kays b. Zurayh dedi:
فَغَيْقَةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها مِنْ لُبَيْنَى مَخْرَفٌ ومَرابعُ
(* “فغيقة إلخ” sözü: Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu üzere, ondan önce: عفا سرف من أهله
فسراوع فوادي قديد فالتلاع الدوافع)
Bundan dolayı Minâ’daki **مسجد الخَيْفِ** denildi; çünkü o, dağın **خَيْفِ**indedir. İbn Sîde: Mekke’nin **خَيْفُ**u, Minâ yanında onda bir yerdir; dağın kalınlığından aşağı inmesi ve selden yükselmesi sebebiyle böyle adlandırıldı. Hadiste: “Yarın **بخَيْفِ بني كِنانة**’de konaklayacağız”; yani **المُحَصَّب**. Minâ’nın mescidi **مسجد الخَيْف** diye adlandırılır; çünkü o, dağının eteğindedir. Bedir hadîsinde: ona gidişinde yürüdü, ta ki **الخُيُوفَ**u kesti; o, **خَيف**in çoğuludur.

Kavim **أَخْيَفَ** etti ve **أَخافوا** — **الخيفَ**e, Minâ’nın **خيفَ**ine indiklerinde yahut ona geldiklerinde; dedi ki:
هل في مُخِيفَتِكُم مَنْ يَشْتري أَدَما
**الخِيفُ**: **الخَوْف**tan **خِيفَةٍ**nin çoğuludur. Ebû Amr: **الخَيفةُ** bıçaktır; o da **الرَّميضُ**dur.

Onun malını **تَخَيَّفَ**: onu eksiltti ve uçlarından aldı; Yakub bunu hikâye etti ve onu bedelde saydı; **الحاء** daha üstündür.

**الخَيْفانُ**: dağda biten bir ottur; onun yaprağı yoktur, ancak ottur; yukarı doğru uzar, ta ki bir zira‘dan daha uzun olur; ve onun beyaz, altı sarımsı bir **سَنَمَةٌ**si vardır; Kurâ‘ onu **فَيْعالاً** kıldı. İbn Sîde dedi: Bu güçlü değildir; **الأَلف** ve **النون**un çokça ziyadesi sebebiyle; çünkü sözde **خ ف ن** yoktur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ي ف * * الخَيْفُ * ما انحدر عن غلظ الجبل وارتفع عن مسيل الماء ومنه سُمي مسجد الحنيف بمنى وقد * أخَافَ * القوم إذا أتوا خيف منى فنزلوه وفرس * أخْيَفُ * بيّن * الخَيِفَ * إذا كانت إحدى عينيه زرقاء والأخرى سوداء وكذلك هو من كل شيء ومنه قيل الناس * أخْيَافٌ * أي مختلفون وإخوة أخياف إذا كانت أمهم واحدة والآباء شتى

##### Türkçe

* خ ي ف * * **الخَيْفُ** * dağın kalınlığından aşağı inen ve suyun akış yatağından yukarı yükselen şeydir; ondan dolayı Mina’da **مسجد الحنيف** diye adlandırıldı. Ve kavim, Mina’nın **خيف**’ine geldiklerinde ve oraya indiklerinde **أخَافَ** olur. Ve bir at **أخْيَفُ** (olur): **الخَيِفَ**’i açıkça (taşır); iki gözünden biri mavi, diğeri siyah olduğunda; aynı şekilde o, her şeyden (böyledir). Ondan dolayı “insanlar **أخْيَافٌ**” denildi; yani farklıdırlar. Ve “kardeşler أخياف” (denir): anneleri bir, babaları çeşitli olduğunda.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَيَفٌ
1 خَيَفٌ خيف The having one of the eyes blue and the other black: (JK, S, Mgh, Msb, K:) inf. n. of خَيِفٌ, aor. يَخْيَفُ: (JK, Msb: *) said of a horse, (S, Mgh, * Msb, K,) &c., (S, K,) i. e. of any animal. (S, TA.) ― -b2- Also The being wide in the sheath of the penis: (S, K:) in this sense [likewise] inf. n. of خَيِفَ: (S:) said of a camel. (S, K.) ― -b3- And [app. in like manner having for its verb خَيِفَتْ] A she-camel's being such, as is termed خَيْفَآء [i. e. wide in the udder, or in the skin thereof, or only when it is empty of milk, and flaccid]. (S)

خيّفت
2 خيّفت خيفت , (JK,) or خيّفت أَوْلَادَهَا, (TA,) (tropical:) She (a woman) brought forth her children different, one from another. (JK, TA.) ― -b2- خُيِّفَ بَيْنَهُمْ, (JK, A, K,) inf. n. تَخْيِيفٌ, (K,) (tropical:) It (a thing, JK, K, or property, A) was divided, or distributed, among them. (JK, A, K.) ― -b3- خُيِّفَتْ عُمُورُ اللِّثَةِ مِنَ الأَسْنَانِ, (JK,) or بَيْنَ الأَسْنَانِ, (K,) (tropical:) The portions of the flesh of the gums between the teeth became separated (JK, K) from the teeth. (JK.) -A2- خيّف He (a man, JK) alighted, or descended and stopped or sojourned or abode, in a place; (JK, K;) as also خيّم. (JK.) ― -b2- خيّف عِنْدَ القِتَالِ, (JK,) or عَنِ القِتَالِ, (K,) He receded, drew back, or desisted, (JK, K,) on the occasion of fight, (JK,) or from fight. (K.)

اخاف
4 اخاف أخاف اخاف خاف , (JK, S, K,) inf. n. اـِخَافَةٌ; (TA;) and أَخْيَفَ; (JK, K;) said of a man, (JK, TA,) or of a party of men, (JK, S,) He, or they, alighted, or descended and stopped or sojourned or abode, in a [tract such as is termed] خَيْف: (JK:) and [particularly] came to the خَيْف of Minè, and there alighted, or descended and stopped &c.; (JK, * S, K;) as also ↓ اختاف. (Yoo, K.) -A2- اخاف السَّيْلُ القَوْمَ The torrent made the party, or company of men, to alight, or descend and stop or sojourn or abide, in a [tract such as is termed] خَيْف. (JK, Ibn-'Abbلd, K.)

تخيّف أَلْوَانًا
5 تخيّف أَلْوَانًا ذ He (a man, TA) altered so as to become of different colours. (K, TA.) ― -b2- تخيّفت الاـِبِلُ The camels took different directions in the place of pasturage (Lh, JK) &c. (Lh.) -A2- تخيّفهُ He took by little and little from it; (IAar, JK;) as also تخوّفهُ [q. v.]. (JK.)

8 اـِخْتَيَفَ see 4.

خَيْفٌ
خَيْفٌ خيف [sing. of أَخْيَافٌ]. You say, النَّاسُ أَخْيَافٌ (tropical:) Men, or the people, are different, one from another, (JK, S, A, Sgh, Msb, K, *) in their states, or conditions, (JK,) or in their forms, shapes, or semblances; (Sgh;) or of various sorts in natural dispositions, and in forms, shapes, or semblances: (L:) from خَيَفٌ signifying the “ having one of the eyes blue and the other black. ” (S. [See 1.]) And أَخْيَافٌ, (Mgh, Msb,) or اـِخْوَةٌ أَخْيَافٌ, (S, K,) (assumed tropical:) Brothers who are sons of one mother but of different fathers: (S, Mgh, Msb, * K:) and in like manner, بَنُو الأَخْيَافِ, if of good authority. (Mgh.) ― -b2- And hence, أَبْيَاتٌ أَخْيَافٌ (tropical:) Verses diversified by having one word thereof composed of dotted letters and another composed of letters not dotted. (Har p. 611 and 612.) ― -b3- Also, the sing., Land, (ISd, TA,) or a place, (Mgh,) of which the stones are of different colours. (ISd, Mgh, TA.) ― -b4- A side, region, quarter, or tract; syn. نَاحِيَةٌ. (K.) ― -b5- The part that slopes down from the rugged portion of a mountain and rises from the channel in which the water flows; (S, K;) whence مَسْجِدُ الخَيْفِ [the mosque of the خيف] in Minè: (S) or an elevated place, like the خيف of Minè: (Mgh:) or the part, of a valley, that rises a little from the channel in which the water flows, and only between two mountains; and hence مسجدالخيف, originally مَسْجِدُ خَيْفِ مِنًى: (Msb:) and any declivity and acclivity at the foot of a mountain: and a white place in the black mountain that is behind Aboo-Kubeys; and hence the name of مسجدالخيف; or this is so called because it is [in] a نَاحِيَة [or side &c.] of Minè; or because it is at the foot of a mountain: (K:) pl. [of pauc.] أَخْيَافٌ (TA) and [of mult.] خُيُوفٌ. (Mgh, TA.) ― -b6- Also The skin of the udder: (S, K:) or the side of the udder: or the skin of the she-camel's udder: (K:) or a she-camel's udder: or the anterior part of her neck: and the skin of her podex. (JK.)

خِيفٌ
خِيفٌ خيف : see 1 in art. خوف, first sentence.

خَافَةٌ
خَافَةٌ خافه خافة , accord. to Aboo-'Alee belonging to this art.: see art. خوف. (TA.)

خَيْفَةٌ
خَيْفَةٌ خيفه خيفة A knife, (AA, K,) such as is termed رَمِيض [q. v.]. (AA, TA.) -A2- Also, (thus in the K,) or ↓ خِيفَةٌ, (so in the JK, [and app. accord. to Sgh,]) The place of resort a lion: (JK, K:) mentioned in this art. by Ibn-'Abbلd; but accord. to Sgh, it may be from الخَوْفُ. (TA.)

خِيفَةٌ
خِيفَةٌ خيفه خيفة : see what next precedes: -A2- and see also art. خوف.

خَيْفَانٌ
خَيْفَانٌ خيفان Locusts before their wings are fullgrown: (Lth, * K, TA:) [see جَرَادٌ:] or when they have upon them streaks of different colours, white and yellow: (S, K:) or when they have changed from their first black or yellow colour to red: (As, K:) or when yellowness has appeared in their red colour, but some of the redness remains: (AHلt, TA:) or [in the CK “ and ”] emaciated red locusts of the brood of the next preceding year: (K:) accord. to Lh, you say جَرَادٌ خَيْفَانٌ, meaning locusts of different colours: (TA:) [but خيفان is generally used as a subst.:] the n. un. is with ة. (S.) ― -b2- Hence the n. un. is applied to a mare, as meaning (assumed tropical:) Brisk, sprightly, active, or agile, and leaping. (S, TA.) ― -b3- [Hence also, app.,] خَيْفَانٌ مِنَ النَّاسِ (assumed tropical:) A multitude of men. (Ibn-'Abbلd, K. *) -A2- Also A certain plant of the mountains; (Ibn-'Abbلd, K;) a certain herb growing in the mountain, having no leaves, rising more than a cubit in height, having a سَنَمَة [or head resembling an ear of corn], which is green in the upper part and white below, with a white awn, or beard. (L.)

أَخْيَفُ
أَخْيَفُ ذ , applied to a horse, (S, Mgh, Msb,) and a camel, (TA,) and any animal, (S, TA,) Having one of the eyes blue and the other black: (S, Mgh, Msb, TA:) fem. خَيْفَآءُ. (K, TA.) ― -b2- And, applied to a camel, Wide in the sheath of the penis. (S, K.) ― -b3- And the fem., applied to a she-camel, Wide in the udder, (K,) or in the skin thereof, (S, * K,) or only when it is empty of milk, and flaccid: pl. خَيْفَاوَاتٌ; (K;) which is extr., for a pl. like this belongs [regularly] only to a subst., and to an epithet in which the quality of a subst. predominates. (TA.) ― -b4- The pl. of أَخْيَفُ is خِيفٌ and خُوفٌ, (K, TA, [the latter erroneously written in the CK خَوْفٌ,]) with kesr and damm. (TA.)

مَخِيفٌ
مَخِيفٌ مخيف : see art. خوف.

مُخَيَّفٌ
مُخَيَّفٌ مخيف [Diversified in colour]; applied by ElKumeyt to a horse of which one part was of the colour termed وَرْد, and the rest جَوْن. (L and TA voce هَضْبٌ.)

مِخْيَافٌ
مِخْيَافٌ مخياف A woman who brings forth one year a boy and another year a girl. (JK.)

##### Türkçe

**خَيَفٌ**
1 **خَيَفٌ**: Gözlerin birinin mavi, ötekinin siyah olması: (JK, S, Mgh, Msb, K:) **خَيِفٌ**’in mastarıdır; muzârîsi **يَخْيَفُ**: (JK, Msb: *) ata (S, Mgh, * Msb, K,) vb. (S, K,) yani her hayvana söylenir. (S, TA.) ― -b2- Ayrıca penisin kılıfında geniş olma: (S, K:) bu mânada [yine] **خَيِفَ**’in mastarıdır: (S:) deveye söylenir. (S, K.) ― -b3- Ve [görünüşe göre aynı şekilde fiili **خَيِفَتْ** olan] bir dişi devenin, **خَيْفَآء** diye adlandırılan türden olması [yani memede, yahut onun derisinde geniş; yahut yalnız sütü boş iken ve gevşek iken]. (S)

**خيّفت**
2 **خيّفت** **خيفت**, (JK,) yahut **خيّفت أَوْلَادَهَا**, (TA,) (mecaz:) O (bir kadın) çocuklarını birbirinden farklı olarak doğurdu. (JK, TA.) ― -b2- **خُيِّفَ بَيْنَهُمْ**, (JK, A, K,) mastarı **تَخْيِيفٌ**, (K,) (mecaz:) O (bir şey, JK, K, yahut mal, A) aralarında bölündü yahut dağıtıldı. (JK, A, K.) ― -b3- **خُيِّفَتْ عُمُورُ اللِّثَةِ مِنَ الأَسْنَانِ**, (JK,) yahut **بَيْنَ الأَسْنَانِ**, (K,) (mecaz:) Dişler arasındaki diş eti etinin parçaları dişlerden ayrıldı. (JK, K) (JK.) -A2- **خيّف** O (bir adam, JK) bir yere indi, yahut konaklayıp durdu, yahut ikamet etti; (JK, K;) bunun gibi **خيّم** de. (JK.) ― -b2- **خيّف عِنْدَ القِتَالِ**, (JK,) yahut **عَنِ القِتَالِ**, (K,) O, savaş sırasında, (JK,) yahut savaştan, (K,) geri çekildi, geriledi, yahut vazgeçti. (JK, K.)

**اخاف**
4 **اخاف** **أخاف** **اخاف** **خاف**, (JK, S, K,) mastarı **اـِخَافَةٌ**; (TA;) ve **أَخْيَفَ**; (JK, K;) bir adam hakkında, (JK, TA,) yahut bir erkek topluluğu hakkında, (JK, S,) O, yahut onlar, **خَيْف** denilen [bir yer parçasında] indi, yahut konaklayıp durdu, yahut ikamet etti: (JK:) ve [özellikle] Minâ’nın **خَيْف**’ine geldi ve orada indi, yahut konaklayıp durdu vb.; (JK, * S, K;) bunun gibi ↓ **اختاف** da. (Yoo, K.) -A2- **اخاف السَّيْلُ القَوْمَ** Sel, topluluğu **خَيْف** denilen [bir yer parçasında] inmeye, yahut konaklayıp durmaya yahut ikamet etmeye sevk etti. (JK, Ibn-'Abbلd, K.)

**تخيّف أَلْوَانًا**
5 **تخيّف أَلْوَانًا** ذ O (bir adam, TA) değişti de farklı renklerde olur hâle geldi. (K, TA.) ― -b2- **تخيّفت الاـِبِلُ** Develer otlak yerinde (Lh, JK) vb. farklı yönlere dağıldılar. (Lh.) -A2- **تخيّفهُ** Ondan azar azar aldı; (IAar, JK;) bunun gibi **تخوّفهُ** [bk.]. (JK.)

8 **اـِخْتَيَفَ**: 4’e bak.

**خَيْفٌ**
**خَيْفٌ** [**أَخْيَافٌ**’ın tekilidir]. Şöyle dersin: **النَّاسُ أَخْيَافٌ** (mecaz:) İnsanlar, yahut halk, birbirinden farklıdır, (JK, S, A, Sgh, Msb, K, *) hâllerinde yahut durumlarında, (JK,) yahut suretlerinde, şekillerinde yahut benzerliklerinde; (Sgh;) yahut tabii huylarında ve suretlerinde, şekillerinde yahut benzerliklerinde türlü türlüdür: (L:) **خَيَفٌ**’dan; “gözlerin birinin mavi, ötekinin siyah olması” mânasındadır. (S. [Bk. 1.]) Ve **أَخْيَافٌ**, (Mgh, Msb,) yahut **اـِخْوَةٌ أَخْيَافٌ**, (S, K,) (varsayılan mecaz:) Bir anneden olup babaları farklı olan erkek kardeşler: (S, Mgh, Msb, * K:) ve aynı şekilde, güvenilir ise, **بَنُو الأَخْيَافِ**. (Mgh.) ― -b2- Ve buradan, **أَبْيَاتٌ أَخْيَافٌ** (mecaz:) Bir kelimesi noktalı harflerden, bir başkası noktasız harflerden oluşmak suretiyle çeşitlenmiş beyitler. (Har s. 611 ve 612.) ― -b3- Ayrıca, tekil olarak, taşları farklı renklerde olan arazi, (ISd, TA,) yahut bir yer. (Mgh.) ― -b4- Bir yan, bölge, taraf, yahut saha; eş anlamlısı **نَاحِيَةٌ**. (K.) ― -b5- Dağın sarp kısmından aşağı eğilen ve suyun aktığı yataktan yükselen kısım; (S, K;) buradan Minâ’daki **مَسْجِدُ الخَيْفِ**: (S) yahut Minâ’nın **خَيْف**’i gibi yüksek bir yer: (Mgh:) yahut vadinin, suyun aktığı yataktan biraz yükselen ve yalnız iki dağ arasında olan kısmı; buradan **مسجدالخيف**, aslında **مَسْجِدُ خَيْفِ مِنًى**: (Msb:) ve dağın eteğindeki her iniş ve çıkış: ve Ebû Kubeys’in arkasındaki siyah dağda beyaz bir yer: buradan **مسجدالخيف** adı; yahut bu, Minâ’nın bir **نَاحِيَة**’sinde [yanında vb.] olduğu için böyle adlandırılmıştır; yahut bir dağın eteğinde olduğu için: (K:) azlık çoğulu **أَخْيَافٌ** (TA) ve çokluk çoğulu **خُيُوفٌ**. (Mgh, TA.) ― -b6- Ayrıca memenin derisi: (S, K:) yahut memenin yanı: yahut dişi devenin memesinin derisi: (K:) yahut dişi devenin memesi: yahut boynunun ön kısmı: ve onun makatının derisi. (JK.)

**خِيفٌ**
**خِيفٌ**: **خوف** maddesinde 1’e, ilk cümleye bak.

**خَافَةٌ**
**خَافَةٌ** **خافه** **خافة**, Ebû-‘Alî’ye göre bu maddeye aittir: **خوف** maddesine bak. (TA.)

**خَيْفَةٌ**
**خَيْفَةٌ** **خيفه** **خيفة** **رَمِيض** denilen türden bir bıçak. (AA, K,) (AA, TA.) -A2- Ayrıca, (K’da böyle,) yahut ↓ **خِيفَةٌ**, (JK’da böyle, [ve görünüşe göre Sgh’ye göre de,]) Aslanın sığındığı yer: (JK, K:) bu maddede İbn-‘Abbâd tarafından zikredilmiştir; fakat Sgh’ye göre, **الخَوْفُ**’tan olabilir. (TA.)

**خِيفَةٌ**
**خِيفَةٌ** **خيفه** **خيفة**: bir öncekinin ne olduğuna bak: -A2- ve ayrıca **خوف** maddesine de bak.

**خَيْفَانٌ**
**خَيْفَانٌ** **خيفان** Kanatları tam büyümeden önce çekirgeler: (Lth, * K, TA:) [bk. **جَرَادٌ**:] yahut üzerlerinde beyaz ve sarı, farklı renklerde çizgiler bulunduğu zaman: (S, K:) yahut ilk siyah yahut sarı renklerinden kırmızıya dönüştükleri zaman: (As, K:) yahut kırmızı renklerinde sarılık belirdiği, fakat kırmızılığın bir kısmı kaldığı zaman: (AHلt, TA:) yahut [CK’da “ve”] bir önceki yılın yavrusundan zayıflamış kırmızı çekirgeler: (K:) Lh’ye göre **جَرَادٌ خَيْفَانٌ** dersin; mânası, farklı renklerde çekirgelerdir: (TA:) [fakat **خيفان** genellikle isim olarak kullanılır:] tekili **ة** iledir. (S.) ― -b2- Buradan tekil, bir kısrağa uygulanır; mânası (varsayılan mecaz:) çevik, atik, faal yahut seri, ve sıçrayıcı. (S, TA.) ― -b3- [Buradan ayrıca, görünüşe göre,] **خَيْفَانٌ مِنَ النَّاسِ** (varsayılan mecaz:) erkeklerden bir kalabalık. (Ibn-'Abbلd, K. *) -A2- Ayrıca dağların bir bitkisi; (Ibn-'Abbلd, K;) dağda biten bir ot; yaprakları yoktur, bir arşından fazla yükselir, **سَنَمَة**si [yahut başak benzeri bir başı] vardır; üst kısmı yeşil, altı beyazdır; beyaz bir kılçığı yahut sakalı vardır. (L.)

**أَخْيَفُ**
**أَخْيَفُ** ذ, ata uygulanır, (S, Mgh, Msb,) ve deveye, (TA,) ve her hayvana, (S, TA,) Gözlerin birinin mavi, ötekinin siyah olması: (S, Mgh, Msb, TA:) dişili **خَيْفَآءُ**. (K, TA.) ― -b2- Ve deveye uygulanınca, penisin kılıfında geniş. (S, K.) ― -b3- Ve dişili, dişi deveye uygulanınca, memede geniş, (K,) yahut onun derisinde geniş, (S, * K,) yahut yalnız sütü boş iken ve gevşek iken: çoğulu **خَيْفَاوَاتٌ**; (K;) bu, nadirdir; çünkü böyle bir çoğul [düzenli olarak] ancak bir isme ve bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfata ait olur. (TA.) ― -b4- **أَخْيَفُ**’un çoğulu **خِيفٌ** ve **خُوفٌ**’dur, (K, TA, [ikincisi CK’da yanlışlıkla **خَوْفٌ** yazılmıştır,]) kesre ve damme ile. (TA.)

**مَخِيفٌ**
**مَخِيفٌ** **مخيف**: **خوف** maddesine bak.

**مُخَيَّفٌ**
**مُخَيَّفٌ** **مخيف** [renkçe çeşitlenmiş]; el-Kumeyt tarafından, bir kısmı **وَرْد** denilen renkte, geri kalanı **جَوْن** olan bir ata uygulanmıştır. (L ve TA, **هَضْبٌ** maddesinde.)

**مِخْيَافٌ**
**مِخْيَافٌ** **مخياف** Bir yıl erkek çocuk, başka bir yıl kız çocuk doğuran kadın. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَيْفَ
خَيْفَ A ( n. ac. خَيَف 4 ),
a.  Had one eye grey, & one black.

خَيَّفَ
خَيَّفَ II ,  أَخْيَفَ IV ,
a.  Descended into, settled in the plain.

تَخَيَّفَ
تَخَيَّفَ V ,
a.  Was, became altered ( in colour ) or of different ( colours, tints ).

خَيْف
خَيْف [ 1 ] , ( pl. خُيُوْف 27 ,  أَخْيَاْف 38 ),
a.  Slope, declivity ( mountain ).

خَيْفَان
خَيْفَان [ 33 ],
a.  Locusts of different colours.

أَخْيَاف
أَخْيَاف [ 38 ],
a.  Men of mixed race; descended from different stocks.

b.  Uterine.

##### Türkçe

خَيْفَ
**خَيْفَ** A (isim, çoğulu **خَيَف** 4),
a. Bir gözü gri, bir gözü siyah oldu.

خَيَّفَ
**خَيَّفَ** II, **أَخْيَفَ** IV,
a. Ovaya indi, ovada yerleşti.

تَخَيَّفَ
**تَخَيَّفَ** V,
a. (Renkte) değişmiş oldu, değişmiş hâle geldi; yahut (renkler, tonlar bakımından) farklı oldu.

خَيْف
**خَيْف** [1], (çoğulu **خُيُوْف** 27, **أَخْيَاْف** 38),
a. (Dağ) yamaç, meyil, iniş.

خَيْفَان
**خَيْفَان** [33],
a. Renkleri farklı çekirgeler.

أَخْيَاف
**أَخْيَاف** [38],
a. Karışık soydan erkekler; farklı köklerden türemiş olanlar.

b. Rahimden (ana bir).
