# خيف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [خيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: خيف

خَيِفَ البعير والإنسانُ والفرسُ وغيره خَيَفاً، وهو أَخْيَفُ بَيِّنُ الخَيَفِ، والأُنثى خَيْفاء إذا كانت إحدى عينيه سَوْداء كَحْلاء والأَخرى زَرْقاء. وفي الحديث في صفة أَبي بكر، ورضي اللّه عنه: أَخْيَف بني تَيْمٍ؛ الخَيَفُ في الرجل أَن تكون إحدى عينيه زرقاء والأَخرى سوداء، والجمع خُوفٌ، وكذلك هو من كل شيء. والأَخْيافُ: الضُّروبُ المختلفة في الأَخْلاق والأَشْكالِ. والأَخْيافُ من الناس: الذين أُمُّهم واحدة وآباؤهم شَتى. يقال: الناسُ أَخْيافٌ أَي لا يَسْتَوُون، ويقال ذلك في الإخوة، يقال: إخوةٌ أَخيافٌ. والأَخْيافُ: اختلاف الآباء وأَمهم واحدة، ومنه قيل: الناسُ أَخياف أَي مختلفون.
وخَيَّفَتِ المرأَةُ أَولادَها: جاءت بهم مختلفين. وتَخَيَّفَت الإبل في المَرْعى وغيره: اخْتَلَفَت وجُوهُها؛ عن اللحياني.
والخافةُ: خريطةٌ من أَدم تكون مع مُشْتارِ العَسل، وقيل: هي سُفْرة كالخَريطة مُصَعَّدةٌ قد رُفعَ رأَسُها للعسل، قيل: سميت بذلك لتَخَيُّفِ أَلوانِها أَي اخْتِلافها، قال الليث: تصغيرها خُوَيْفَةٌ واشْتِقاقها من الخَوْفِ، وهي جُبة من أَدَم يلبسها العَسَّالُ والسَّقَّاء، قال أَبو منصور: قوله اشتقاقها من الخَوْف خطأٌ والذي أَراه الحَوْف، بالحاء، وليس هذا موضعه.
وخُيِّفَ الأَمر بينهم: وُزِّعَ. وخُيِّفت عُمُورُ اللِّثةِ بين الأَسنان: فُرِّقَتْ.
والخَيْفانةُ: الجَرادةُ إذا صارت فيها خطوط مختلفة بياض وصُفرة، والجمع خَيْفانٌ. وقال اللحياني: جراد خَيْفانٌ اختلفت فيه الأَلوان والجَرادُ حينئذٍ أَطير ما يكون، وقيل الخَيْفانُ من الجراد المهازيل الحمر الذي من نِتاج عام أَوّل، وقيل: هي الجَرادُ قبل أَن تَسْتَوِي أَجْنِحَتُه. وناقة خَيْفانةٌ: سريعة، شبهت بالجراد لسرعتها، وكذلك الفرس شبهت بالجرادة لخفتها وضُمورها؛ قال عنترة:
فغَدَوْتُ تَحْمِلُ شِكَّتي خَيْفانةٌ،
مُرْطُ الجِراء لها تَميمٌ أَتْلَعُ
قال أَبو نصر: العرب تشبّه الخيل بالخَيْفانِ؛ قال امرؤ القيس: وأَرْكَبُ في الرَّوْعِ خَيْفانةً،
لها ذَنَبٌ خَلْفَها مُسْبَطِرّْ
وهذا البيت في الصحاح:
وأَركب في الروع خيفانة،
كَسا وجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ
ويقال: تَخَيَّفَ فلان أَلواناً إذا تغير أَلواناً؛ قال الكميت: وما تَخَيَّف أَلواناً مُفَنَّنَةً،
عن المحاسِنِ من إخْلاقِهِ، الوطْبُ
ابن سيده: وربما سميت الأَرضُ المختلِفةُ أَلوانِ الحجارة خَيْفاء. والخَيْفُ: جِلدُ الضَّرْع ومنهم من قال: جلد ضرْع الناقة، وقيل: لا يكون خَيْفاً حتى يخلُوَ من اللبن ويسترخي. وناقة خَيْفاءُ بَيِّنةُ الخَيَفِ: واسعة جلد الضرع، والجمع خَيْفَاواتٌ، وخيفٌ الأُولى نادرة لأَن فَعْلاوات إنما هي للاسم أَو الصفة الغالبة غَلبةَ الاسم كقوله، صلى اللّه عليه وسلم: ليس في الخَضْراوات صَدقة. وحكى اللحياني: ما كانت الناقة خَيْفاء ولقد خَيِفَتْ خَيَفاً. والخَيْفُ: وِعاء قَضِيب البعير. وبعير أَخْيَفُ: واسِعُ جلد الثِّيل؛ قال:
صَوَّى لها ذا كِدْنةٍ جُلْذِيّا
أَخْيَفَ، كانت أُمّه صَفِيّا
أَي غَزِيرةً. وقد خَيِفَ، بالكسر. والخَيْفُ: ما ارتفع عن موضع مَجرى السيلِ ومَسيلِ الماء وانْحَدَرَ عن غِلَظِ الجبل، والجمع أَخْيافُ؛ قال قيسُ بن ذريح:
فَغَيْقَةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها مِنْ لُبَيْنَى مَخْرَفٌ ومَرابعُ
(* قوله «فغيقة إلخ» قبله كما في المعجم لياقوت: عفا سرف من أهله فسراوع فوادي قديد فالتلاع الدوافع)
ومنه قيل مسجد الخَيْفِ بمنًى لأَنه في خَيْفِ الجبل. ابن سيده: وخَيْفُ مكةَ موضع فيها عند منًى، سمي بذلك لانحداره عن الغِلَظِ وارتفاعه عن السيل. وفي الحديث: نحن نازلون غَداً بخَيْفِ بني كِنانة، يعني المُحَصَّب. ومسجدُ منًى يسمى مسجد الخَيْف لأَنه في سَفْح جبلها. وفي حديث بدر: مضى في مسيره إليها حتى قطع الخُيُوفَ؛ هي جمع خَيف.
وأَخْيَفَ القومُ وأَخافوا إذا نزلوا الخيفَ خيفَ منًى أَو أَتوه؛ قال: هل في مُخِيفَتِكُم مَنْ يَشْتري أَدَما
والخِيفُ: جمع خِيفَةٍ من الخَوْف. أَبو عمرو: الخَيفةُ السِّكِّين وهي الرَّميضُ.
وتَخَيَّفَ ماله: تَنَقَّصه وأَخذ من أَطرافه كتحَيَّفه؛ جكاه يعقوب وعدّه في البدل، والحاء أَعَلى.
والخَيْفانُ: حشيش ينبت في الجبل وليس له ورق إنما هو حشيش، وهو يطول حتى يكون أَطول من ذراع صُعُداً، وله سَنَمَةٌ صُبَيْغاء بيضاء السفل؛ جعله كراع فَيْعالاً؛ قال ابن سيده: وليس بقوي لكثرة زيادة الأَلف والنون لأَنه ليس في الكلام خ ف ن.

### Türkçe

**خَيِفَ** deve, insan, at ve başkası **خَيَفاً** (olarak); o **أَخْيَفُ**tur, **الخَيَفِ**i apaçık (olan). Dişi ise, iki gözünden biri siyah sürmeli, öteki mavi olduğunda **خَيْفاء**dır. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, vasfı hakkında hadiste: Teym oğullarının **أَخْيَف**i; erkekte **الخَيَفُ**, gözlerinden birinin mavi, ötekinin siyah olmasıdır; çoğulu **خُوفٌ**dur; her şeyden de böyledir. **الأَخْيافُ**: ahlâk ve şekillerde farklı türlerdir. İnsanlardan **الأَخْيافُ**: anneleri bir, babaları ayrı olanlardır. Denir ki: insanlar **أَخْيافٌ**dur; yani eşit olmazlar; bu, kardeşler hakkında da söylenir; denir ki: **إخوةٌ أَخيافٌ**. **الأَخْيافُ**: babaların farklı olması ve annelerinin bir olmasıdır; bundan dolayı denildi: insanlar **أَخياف**tır; yani farklıdırlar.

Kadın, çocuklarını **خَيَّفَتِ**: onları farklı (şekillerde) getirdi (doğurdu). Develer otlakta ve başkasında **تَخَيَّفَت**: yüzleri farklılaştı; Lihyânî’den.

**الخافةُ**: bal satın alanla birlikte bulunan, deriden bir torbadır; ve denildi: bal için başı kaldırılmış, yukarı doğru yapılmış, torba gibi bir sofra (azık bezi)dir; denildi: renklerinin **تَخَيُّفِ**i, yani farklılığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Leys dedi: bunun küçültmesi **خُوَيْفَةٌ**dir ve türeyişi **الخَوْفِ**tandır; balcı ve sakkanın giydiği deriden bir cübbedir. Ebû Mansûr dedi: “türeyişi **الخَوْف**tandır” sözü hatadır; benim gördüğüm **الحَوْف**tur, **الحاء** ile; burası onun yeri değildir.

**خُيِّفَ** iş onların arasında: paylaştırıldı. Diş etinin damarları dişler arasında **خُيِّفت**: ayrıldı.

**الخَيْفانةُ**: beyazlık ve sarılık bakımından farklı çizgiler kendisinde olduğunda çekirgedir; çoğulu **خَيْفانٌ**dur. Lihyânî dedi: **جراد خَيْفانٌ**; onda renkler farklılaştı; çekirge o vakit en uçucu olduğu zamandır. Ve denildi: çekirgelerden **الخَيْفانُ**, ilk yılın yavrusundan olan zayıf kızıl (çekirge)dir. Ve denildi: kanatları düzgünleşmeden önceki çekirgedir.

**ناقة خَيْفانةٌ**: hızlıdır; hızından dolayı çekirgeye benzetildi; at da hafifliği ve zayıflığı sebebiyle çekirgeye benzetildi; Antara dedi:
فغَدَوْتُ تَحْمِلُ شِكَّتي خَيْفانةٌ،
مُرْطُ الجِراء لها تَميمٌ أَتْلَعُ
Ebû Nasr dedi: Araplar atları **الخَيْفانِ**a benzetir; İmru’ul-Kays dedi:
وأَرْكَبُ في الرَّوْعِ خَيْفانةً،
لها ذَنَبٌ خَلْفَها مُسْبَطِرّْ
Ve bu beyit Sıhâh’ta:
وأَركب في الروع خيفانة،
كَسا وجْهَها سَعَفٌ مُنْتَشِرْ
Ve denir ki: falan **تَخَيَّفَ** renkler (aldı) — renklerce değiştiğinde; Kumeyt dedi:
وما تَخَيَّف أَلواناً مُفَنَّنَةً،
عن المحاسِنِ من إخْلاقِهِ، الوطْبُ
İbn Sîde: Bazen, taşlarının renkleri farklı olan yere **خَيْفاء** adı verilmiştir.

**الخَيْفُ**: memenin derisidir; onlardan kimi dedi: dişi devenin memesinin derisi. Ve denildi: sütünden boşalıp gevşeyinceye kadar **خَيْفاً** olmaz. **ناقة خَيْفاءُ بَيِّنةُ الخَيَفِ**: meme derisi geniş (olan)dır; çoğulu **خَيْفَاواتٌ**dur; ve **خيفٌ** (çoğulunun) birincisi nadirdir; çünkü **فَعْلاوات** ancak isim için yahut ismin galebesi gibi galip sıfat için olur; onun sözü gibi, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: **ليس في الخَضْراوات صَدقة**. Lihyânî nakletti: deve **خَيْفاء** olmadı; hâlbuki **خَيِفَتْ خَيَفاً**. **الخَيْفُ**: devenin kamışının kabıdır. **بعير أَخْيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş (olan)dır; dedi ki:
صَوَّى لها ذا كِدْنةٍ جُلْذِيّا
أَخْيَفَ، كانت أُمّه صَفِيّا
Yani: bol sütlü. Ve **خَيِفَ** oldu; kesre ile. **الخَيْفُ**: sel yatağının ve su akışının yerinden yükselen ve dağın kalınlığından aşağı inen şeydir; çoğulu **أَخْيافُ**tur; Kays b. Zurayh dedi:
فَغَيْقَةُ فالأَخْيافُ، أَخْيافُ ظَبْيةٍ،
بها مِنْ لُبَيْنَى مَخْرَفٌ ومَرابعُ
(* “فغيقة إلخ” sözü: Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu üzere, ondan önce: عفا سرف من أهله
فسراوع فوادي قديد فالتلاع الدوافع)
Bundan dolayı Minâ’daki **مسجد الخَيْفِ** denildi; çünkü o, dağın **خَيْفِ**indedir. İbn Sîde: Mekke’nin **خَيْفُ**u, Minâ yanında onda bir yerdir; dağın kalınlığından aşağı inmesi ve selden yükselmesi sebebiyle böyle adlandırıldı. Hadiste: “Yarın **بخَيْفِ بني كِنانة**’de konaklayacağız”; yani **المُحَصَّب**. Minâ’nın mescidi **مسجد الخَيْف** diye adlandırılır; çünkü o, dağının eteğindedir. Bedir hadîsinde: ona gidişinde yürüdü, ta ki **الخُيُوفَ**u kesti; o, **خَيف**in çoğuludur.

Kavim **أَخْيَفَ** etti ve **أَخافوا** — **الخيفَ**e, Minâ’nın **خيفَ**ine indiklerinde yahut ona geldiklerinde; dedi ki:
هل في مُخِيفَتِكُم مَنْ يَشْتري أَدَما
**الخِيفُ**: **الخَوْف**tan **خِيفَةٍ**nin çoğuludur. Ebû Amr: **الخَيفةُ** bıçaktır; o da **الرَّميضُ**dur.

Onun malını **تَخَيَّفَ**: onu eksiltti ve uçlarından aldı; Yakub bunu hikâye etti ve onu bedelde saydı; **الحاء** daha üstündür.

**الخَيْفانُ**: dağda biten bir ottur; onun yaprağı yoktur, ancak ottur; yukarı doğru uzar, ta ki bir zira‘dan daha uzun olur; ve onun beyaz, altı sarımsı bir **سَنَمَةٌ**si vardır; Kurâ‘ onu **فَيْعالاً** kıldı. İbn Sîde dedi: Bu güçlü değildir; **الأَلف** ve **النون**un çokça ziyadesi sebebiyle; çünkü sözde **خ ف ن** yoktur.
