# خيل (خ-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Heyl (hı) : At demektir

- Harfler: خ - ي - ل
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُخْتَالٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8D.md) | مُفْتَعِلٍ | Hayalperest | 2 | 2 | [31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/31:18.md) |
| [الْخَيْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%90.md) | الْفَعْلِ | At | 1 | 1 | [8:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/8:60.md) |
| [بِخَيْلِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | بِفَعْلِكَ | Senin atınla | 1 | 1 | [17:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/17:64.md) |
| [خَيْلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8D.md) | فَعْلٍ | At | 1 | 1 | [59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/59:6.md) |
| [مُخْتَالًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AE%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْتَعِلًا | Hayalperest | 1 | 1 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/4:36.md) |
| [وَالْخَيْلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8E.md) | وَالْفَعْلَ | Ve at | 1 | 1 | [16:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/16:8.md) |
| [وَالْخَيْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Ve atlar | 1 | 1 | [3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/3:14.md) |
| [يُخَيَّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AE%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | يُفَعَّلُ | Hayal ettirilir | 1 | 1 | [20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/20:66.md) |

## Mücavir kökler — 77 mücavir (96 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 32 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
2. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
3. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Rükbe” diz demektir
4. [بغل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Katır demektir
5. [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Sa’ire” ateşin alevidir
6. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
7. [جلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cilbab, cübbe benzeri kıyafete denir
8. [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hadde, “Yanak” demektir
9. [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Vacife, koşan at demektir
10. [فزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · فَزٌّ İneğin doğan yavrusuna denir
11. [قنطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir kantar malı
12. [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Derlenmiş hasattır
13. [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
14. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rabat bağ, halka demektir
15. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çomaktır
16. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
17. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Yavru” demektir
18. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Habl ip demektir
19. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yaban eşeği demektir
20. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
21. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
22. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
23. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hars ekin demektir
24. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cübbe demektir
25. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Asân
26. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Oğullar
27. [شهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şeğefe” yağmur alan yüksek dağ demektir
28. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Tasma kayış demektir
29. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sima çehre demektir
30. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
31. [أوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ev arı sürüsü anlamındadır
32. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
33. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yürür
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Şey
35. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
36. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
37. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
38. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
39. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
40. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sua’f el çatlamasıdır
41. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yan demektir
42. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Salata, doğranmış sebze demektir
43. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
44. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
45. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
46. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
47. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
48. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
49. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağ yandır
50. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
51. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
52. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
53. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
54. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
55. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
56. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
57. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
58. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
59. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
60. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahip

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md), [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Değişken görüntü, zihinde beliren suret ve salınarak yürüyüş |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçek dışı büyüklük vehmi ile hareketli ve gösterişli binek gücü |
| Çekirdek Özet 3 | Nesnel gerçeklikten kopuk öz-imge yanılsaması ve güç gösterisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca at cinsi veya kuru bir kibir sayıp zihinsel yanılsama ve hayal çekirdeğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Bir şeyin sabitlikten çıkıp belirsizleşmesi, titrek veya değişken bir hâl alması; nitekim boşa çıkma ve yoksun kalmada [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md), yöneliş ve tercih değişkenliğinde [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md), uzayıp incelen çizgide [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md), gölgelik kurup geçici örtü oluşturmada [خيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85.md) köklerinde de bu değişken ve sabit olmayan yapı görülür | ل | Değişkenlik ve belirsizlik anlamına kuşatma, dışa yansıma ve sürekli bir dalgalanma boyutu katarak kökü zihinde canlanan imgeye, salınımlı yürüyüşe ve gösterişli harekete dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya elek teli; ayrılma, aralanma ve süzülme hareketi olup ikiz harf olan ح imgesinden türetmedir | Nesnenin katı ve sabit sınırlarının gevşeyip aralanması, gerçeğin arasından beliren silik suret |
| ي | El ve kol; uzanma, biçim verme ve yönelme hareketi | Zihnin veya gözün o beliren sureti tutup şekillendirmesi, aktif bir algı üretimi |
| ل | Çoban değneği ve üvendire; yöneltme, bağlama ve sevk etme | Üretilen imgenin bedene yön vermesi, kişiyi salınmaya ve gösterişli harekete sevk etmesi |
| خيل | Beliren silik görüntünün zihinde işlenerek bedensel veya psikolojik bir yönelişe dönüşmesi | Gerçekliğin ötesinde bir suret kurup bu kuruntunun peşinden salınarak ve gururla hareket etme bütünü |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin yavrusunu kurtlardan korumak için dikilen korkuluk ve gölge sureti ile atın yürürken sağa sola salınarak çalımlı adım atması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ferazdak bir beytinde şom kabul edilen alacalı kuş için şu mısraı zikreder: إذا قطنا بلغتنيه ابن مدرك / فلاقيت من طير الأشائم أخيلا |
| Erken Arapça kullanım | Yağmur yağdıracağı düşünülen ancak sadece görünüşten ibaret kalan bulut için مخيلة ifadesinin kullanılması ve Arap atasözündeki من يسمع يخل kullanımı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خيل kökü, zihinde beliren hayal, gölge, görüntü ve bu görüntünün doğurduğu çalım ile ilişkilidir. İbranicede benzer bir fonetik yapı güç, ordu ve kabiliyet bildiren חיל (ḥayil) kökünde izlenirken, Arapçada kelimenin anlam alanı daha ziyade değişkenlik, renk değiştirme, suret belirme ve salınma üzerinde yoğunlaşmıştır. Süryanicede de hayal, güç ve ordu katmanları arasında geçişken semantik alanlar mevcuttur. Arapçada kökün asıl semantik matrisi, dış dünyadaki nesnel varlıktan bağımsız olarak zihinde veya gözde canlanan değişken suret ve bu suretin yol açtığı büyüklük tavrıdır. At sürüsüne خيل denmesi de tek bir fertten türemeyen bir cins isim olarak hayvanın adım atarken sergilediği salınımlı, değişken ve çalımlı hareketten kaynaklanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Değişken renk ve hareket, gölge suret, vehim ve salınış | Kelime öncelikle göz aldanması ve zihinsel suret anlamından gurur ve gösterişli yürüyüşe evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חיל ve Süryanice karşılıklar | Askeri güç, ordu ve kudret ile Arapçadaki at ve süvari birlikleri anlamı arasında semantik örtüşme vardır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış köken verisi mevcut değildir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيل | Anlamlı | Hayal etme, salınma, at | Zihinde canlanan suret, böbürlenme ve at cinsi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Boşalma, yalnız kalma, ot biçme | Bir şeyin içindekinden arınması, serbest kalması ve taze ot | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| يخل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يلخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [لخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D9%8A.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ليخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيل | Merkez | İllüzyon, gurur ve salınma | Gerçekte var olmayan bir büyüklüğü vehmederek çalım satma | Zihinsel yanılsamaya dayalı kibir ve hareket |
| [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | Sözlü övünme | Sahip olunan şeyleri sayıp dökerek başkalarına üstünlük taslama | Dışa dönük sözlü böbürlenme |
| [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) | Komşu | Kendini beğenme | Kendi durumunu veya amelini büyük görüp ona hayran olma | İçsel hayranlık ve narsistik tutum |
| [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Taşkın sevinç ve çalım | Şımarıklık ve aşırı neşe ile yerde böbürlenerek yürüme | Beden diline yansıyan taşkın gurur |
| [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Nimete nankörlük ve azgınlık | Varlığın getirdiği doyumsuzlukla haddi aşma | Nimet sarhoşluğu ve küstahlık |
| [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) | Zıt | Boyun eğme ve tevazu | Gerçeğin karşısında küçülme, sükûnet bulma ve haddini bilme | Kibrin ve hayalperestliğin tam karşıtı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيل | Hayal etme, kuruntu, at cinsi, kibir | Zihinsel imge ile bedensel salınış ve çalım arasındaki bağı tam verir | Kesin |
| Latince | Imaginatio, arrogantia, equitatus | İmgelem, kibir, süvari gücü | Parçalı olarak zihinsel tasavvuru ve atlı kuvveti karşılar, semantik bağı tek kelimede kuramaz | Güçlü |
| İngilizce | Illusion, conceit, cavalry | İllüzyon, böbürlenme, süvari | Zihinsel vehim ve askeri güç anlamlarını ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Einbildung, Hochmut, Reiterei | Kuruntu, kibir, atlı birlik | Kuruntu ve kendini dev aynasında görme yönünü iyi aktarır | Güçlü |
| Fransızca | Illusion, présomption, cavalerie | Yanılsama, kuruntu, süvari | Gerçek dışı zannetme ve şişirilmiş benlik yönünü yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُخْتَال / مُخْتَالًا | Kendini üstün vehmeden, hayalperest kibirli | Şımarıkça böbürlenen ve kendini dev aynasında gören insan yerilirken: Nisâ [4:36](https://lisan.digital/tr/ayet/4:36.md), Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md), Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md) |
| الْخَيْل / خَيْل | At, atlılar, süvari kuvveti | Askeri güç, dünya süsü ve binek vasıtası bağlamında: Âl-i İmrân [3:14](https://lisan.digital/tr/ayet/3:14.md), Enfâl [8:60](https://lisan.digital/tr/ayet/8:60.md), Nahl [16:8](https://lisan.digital/tr/ayet/16:8.md), İsrâ [17:64](https://lisan.digital/tr/ayet/17:64.md), Haşr [59:6](https://lisan.digital/tr/ayet/59:6.md) |
| يُخَيَّلُ | Göz yanılması, öyleymiş gibi gösterilme | Büyücülerin iplerinin hareket ediyor gibi algılanması mucizesi bağlamında: Tâhâ [20:66](https://lisan.digital/tr/ayet/20:66.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Algı yanılsaması ve nefis terbiyesi | İllüzyonun hakikati perdelemesi ve kibrin imana engel olan psikolojik boyutu | Zihnin gerçeği saptırıp vehme tabi olması |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve giyim adabı | Atların cihad vasıtası olarak beslenmesi ile kibir kastıyla elbise uzatmanın hükmü | Maddi güç unsuru ile haram olan çalımlı tavır |
| Tefsir | Semantik irtibat analizi | At ile kibir arasındaki kök birliğinin ve sihir ayetindeki hayal ettirilme fiilinin incelenmesi | Görünüş ile hakikat arasındaki derin ayrım |
| Hadis | Ahlak ve cihad rivayetleri | Kibirle yürüyen kimselerin kınanması ve atın alnındaki hayır bahsi | Amellerdeki niyet ve içsel kuruntunun dışa vurumu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Benlik bilinci ve tevazu | Sahte yetkinlik kuruntusu | İnsanı hakikate teslim olmaktan alıkoyma | Bireyin kendini Allah'tan bağımsız bir güce sahip vehmetmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve duyu algısı | İllüzyon ve algı yanılgısı | Gerçek ile zannı birbirinden ayırt etme | Duyu verilerinin yanıltıcılığı ve sübjektif kurgunun nesnel gerçeklikle çatışması | Güçlü |
| Siyasi | Güç projeksiyonu ve caydırıcılık | Süvari ve mobilize ordu | Askeri hareketlilik ile düşmana gözdağı verme | Devletin görünür güç unsurlarını sergileyerek caydırıcılık üretmesi | Kesin |
| İktisadi | Tüketim ve statü gösterisi | Gösterişçi tüketim nesnesi | Kaynakların verim yerine çalım için harcanması | Malların ihtiyaç için değil toplumsal üstünlük vehmiyle biriktirilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optik kırılma ve sanal görüntü | Işığın ortam değiştirmesiyle nesnenin gerçekte olmadığı bir noktada algılanması durumu kökün semantik yapısıyla tam örtüşür | Kesin |
| Beşeri bilimler | Şişirilmiş benlik algısı ve narsisizm | Bireyin zihninde inşa ettiği gerçek dışı üstünlük imgesine inanarak toplum içinde yapay bir statü davranışı sergilemesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece fiziksel bir binek hayvanı veya basit bir kibir türü sayarak aralarındaki zihinsel imge bağını koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem görsel aldanmayı hem askeri gösterişi hem de içsel benlik kuruntusunu aynı potada eriten çok katmanlı yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sihir ayetindeki algı operasyonunu anlamamak ve ahlaki bir kusur olan kibrin aslında bir gerçeklikten kopuş hastalığı olduğunu görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel algı yanılgılarını hem psikolojik benlik sapmalarını hem de stratejik güç gösterilerini tek bir kök ekseninde nasıl birleştirdiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın sahip olduğu nimetlerle şımarıp böbürlenmesini kınayan ahlak ayetlerinde, savaşa hazırlık ve süvari birliklerini konu edinen cihad ayetlerinde ve sihrin niteliğini açıklayan Tâhâ suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kibrin sadece ahlaki bir tavır değil, temelde epistemolojik bir yanılsama ve gerçek dışı bir kurgu olduğunu; gücün ise bir çalım aracına değil meşru bir caydırıcılık hedefine hizmet etmesi gerektiğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göz aldatan silik suret, salınımlı yürüyüş ve hızlı hareket eden at cinsi.
- Soyut anlam: Zihinsel vehim, gerçekte var olmayan bir üstünlüğü varmış gibi tasavvur etme ve çalım satma.
- Sistematik karşılık: Gerçeklik ile algı arasındaki açının büyümesiyle ortaya çıkan illüzyon ve güç gösterisi.
- LaTeX modeli: $$ \Delta = I - R \implies \psi(\Delta) = \begin{cases} K, & \Delta > 0 \\ S, & R \gg 0 \end{cases} $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ nesnel gerçekliği, $I$ ise zihinde veya algıda üretilen imgeyi temsil eder. Bu ikisi arasındaki fark olan $\Delta$, gerçeklikten sapmayı veya algısal açıyı gösterir. Şayet zihinsel imge nesnel varlığın çok üzerindeyse ($\Delta > 0$), ortaya çıkan $\psi$ fonksiyonu kibir ve böbürlenmeyi ($K$) netice verir. Şayet nesnel güç unsuru yüksekse ($R \gg 0$), bu güç askeri ve stratejik bir caydırıcılık aracına ($S$) dönüşür. Her iki hâlde de kökün özünü oluşturan şey, dışa yansıyan hareket ve algılanan surettir.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/3:14.md) — وَالْخَيْلِ

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

Meal (IK): Kadınlarından oğullarından, kantar kantar altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, develerden ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük; insanlar için süslenip hoş göründü. Bunlar dünya hayatının geçimidir. Oysa gidilecek yerin güzel olanı Allah katındadır.

### [Nisa 4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/4:36.md) — مُخْتَالًا

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا

Meal (IK): Allah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.

### [Enfal 8:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/8:60.md) — الْخَيْلِ

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

Meal (IK): Siz de onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve bağlanıp beslenen atlar hazırlayın ki bununla Allah’ın düşmanı, sizin düşmanınız ve bunlardan başka sizin bilmeyip te Allah’ın bildiği diğerlerini korkutasınız. Allah yolunda ne harcarsanız, size ödenir ve siz asla zulmolunmazsınız.

### [Nahl 16:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/16:8.md) — وَالْخَيْلَ

وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Atları, katırları ve merkebleri de sizin için binek ve süs hayvanı olarak yaratmıştır. Bilmediğiniz daha nice şeyleri de yaratır.

### [İsra 17:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/17:64.md) — بِخَيْلِكَ

وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا

Meal (IK): Sesinle onlardan gücünün yettiğini yerinden oynat. Atlılarınla ve yayalarınla onlara karşı haykırarak yürü. Mallarda ve çocuklarda onlara ortak ol. Ve vaadde bulun kendilerine. Şeytan ancak aldatmak için vaad eder onlara.

### [Taha 20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/20:66.md) — يُخَيَّلُ

قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى

Meal (IK): O da: Hayır siz atın, dedi. Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, büyüleri yüzünden kendisine gerçekten yürüyorlarmış gibi geldi.

### [Lokman 31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/31:18.md) — مُخْتَالٍ

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): İnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

### [Hadid 57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/57:23.md) — مُخْتَالٍ

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): Kaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

### [Haşr 59:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/ayet/59:6.md) — خَيْلٍ

وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Heyl (hı) : At demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء واللام وو ا ي ء معهما
خ ول، خ ي ل، خ ل و، و ل خ، ل و خ، ل خ و مستعملات خول: أَخْوَلَ الرجلُ إذا كان ذا أخوالٍ، فهو مُخْوِلٌ ومُخْوَل، وهو كريم الخالِ أيضاً والخُؤولةُ مصدر الخال.
والخالُ: بَثْرةٌ في الوجه تضرب إلى السواد، وجمعه خِيلانٌ.
والخالُ: ثوب ناعم من ثياب اليمن، قال: والخالُ ثوبٌ من ثِياب الجهال ويقالُ: رجل خالٌ ومُختالٌ أي شديد الخُيَلاءِ، قال:
إذا تجرد لا خالٌ ولا بَخِلُ
والخالُ كالظلع والغَمْزِ في الدابة. يقال: خالَ الفرس يخالُ خالاً، والفرس خَائِلٌ، قال:
نادى الصريخ فَرَدُّوا الخيل عانيةً		تَشكُو الكَلالَ وتَشكُو من حفاً خالِ
والخَوَلُ: ما أعطاك الله من العَبيد والنَّعَم، قال أبو النجم:
كوم الذرى من خَوَلِ المُخَوَّلِ
وهؤلاء خَوَلٌ لفلان أي: اتَّخَذَهم كالعبيد ذلا وقَهْراً.
وخَوَل اللِّجام: أصلُ فَأْسِه.
وخَالاني فلان أي خالَفَني.
والخالُ: اللواء، قال:
.......لا يُرَّوِّح خالُها
أي لواؤها
والأَخْيَلُ: تذكير الخُيَلاء، قال:
لها بعد إدلاجٍ مِراحٌ وأخْيَلُ
والأَخْيَلُ: طائر يسميه الفرس كاجول، خضرته مشربة حمرة، يتشاءم به العرب.
والأَخْيَل: الشاهين، والجميع: أَخايِلُ.
والخَيال: كل شيء تراه كالظِّلِّ. وخيالك في المرآة. وهو ما يأتي العاشق أيضا في النوم على صورة عشيقته. وتقول: تَخَيَّلَ لي الخَيالُ.
والخالُ: الرجل السمح، يشبه بالغيم البارق.
وتَخَيَّلَ إلي أي: شبه.
والخَيال: غيم ينشأ، يُخَيَّلُ إليك أنه ماطر ثم يعدوك. فإذا أرعد وأبرق فالاسم المَخِيلَةُ، فإذا ذهب غَيْماًلم يسم مَخِيلَةً وإن لم يمطر سُمْيَ خُلَّباً وخَيَّلَتِ السماء: أغامت ولم تمطر.
وكل خَليقٍ لشيء فهو مَخيلٌ له. ويقال: خِلْتُه خَيَلاناً.
ويقال: خَيَّلَ علينا وتَخَيَّلَ علينا أي: أدْخَل علينا التُّهَمَةَ وشبهها.
وإخالُ زيدا يكرمك.
وتَخَيَّلَ عليك فلان، إذا اختارَكَ وتفرس فيك الخَيْرَ.
ويقال: إن فلاناً مُخِيلٌ للخَير، وكل شيء اشتَبَه عليك فهو مُخيلُ، وقد أخالَ، قال:
الحقُّ أبلجُ لا يخيلُ سبـيلـه		والصدقُ يعرفه ذَوو الألبابِ
وأخالَتِ الناقةُ فهي مُخِيلةٌ، إذا كانت حَسَنةَ العَطَل. وإذا كان في ضَرْعِها لبن فهي مُخيلةٌ أيضاً.
خيل: والخَيْلُ جَماعُة الفَرس، لم تُؤْخَذْ من واحد مثل النَّبْل والإبل.
والتَّخايُل: خُيَلاءُ في مهلة.
خلو: خَلاَ يَخْلُو خَلاءً فهو خالٍ.
والخَلاءُ من الأرضِ: قرار خالٍ لا شيء فيه.
والرجلُ يخلو خَلْوةً.
واستَخْلَيْتُ الملك فأخْلاني أي خَلا معي وأَخْلَى لي مجلسه، وخَلاَنِي، وخَلاَلي. وفلانٌ خَلا لفلان أي خَادَعَه.
وخَلَّى مكانَه أي مات. وخَلَّيْتُ عنه أي أرسَلْتُه. وخَلاَ قرن أي مضى، فهو خالٍ.
والخَلِىُّ، مقصور، هو الحشيش، واختَلَيْتُه، وبه سميت المِخلاة، والواحدة بالهاء، واختِلاءُ السيف: إبانته اليد والرجل.
والخَلِيُّ: الذي لا هم له، قال:
نام الخَلِيُّ وبتُّ اللَّيلَ مُرْتَفِقا		مما أعالج من همٍ وأحزانِ
وخالَيْت فلانا إذا صارعته، قال:
ولا يدري الشقي بمن يُخالي
وواحدة الخَلَى خَلاةٌ، قال الأعشى:
فلستُ خَلاةً بمَنْ أوعدن
وأنت خِلْوٌ منه، وهي خِلْوٌ منه، ويجمع أخْلاءً.
والخَلِيُّ والخَلِيَّةُ: الموضع الذي يعسل فيه النحل، والكُوَارةُ التي تتخذ من طين، قال:
تيمم وقبةً فيهـا خَـلِـيٌّ		دوين النجم ذات جَنىً أنيقِ
والخَلاءُ، ممدود، البراز، قال:
أقْبَلَتْ تنفض الخَلاءَ برجليها وتمشي تَخَلُّجَ المجنُونِ
وأخَلْيتُ فلانا وصاحبه، وخَلَّيْتُ بينهما.
والخَلِيّةُ: السفينة تسير من ذاتها من غير جذب، وجمعها خَلايا، قال طرفة:
خَلايا سَفينٍ بالنواصِفِ من دَدِ
والخَلِيْةُ: الناقة خَلَتْ من ولدها ورعت ولد غيرها. ويقال: هي التي ليس معها ولد، قال خالد بن جعفر:
آمَرْتُ بها الرعاء ليُكرموها		لها لبن الخَلِيَةِ والصعـودِ
والخِلاءُ في الإبل كالحِران في الدابة، خَلأَتِ الناقة خلاء أي لم تَبْرَحْ مكانَها تعسراً منها. وقد يقال للإنسان: خَلا يَخْلُو خُلُوَاً إذا لزم مكانه فلم يبرح.
وما في الدار خَلال زَيْداً، نَصْبٌ وجَر، فإذا أَدْخَلْتَ "ما" فيه لم تجر لنه قد بين الفعل. وما أردت مساءتك خَلا أني وعظتك أي إلا أني وعظتلك، قال:
خَلا الله لا أرجو سواك وإنما		أعد عيالي شعبةً من عيالكا
ولخ: الوَلَخْ من العشب، يقال: ائتلخت الروضة أي: اختلطت وعظمت، وطالت ولم يؤكل منها شيء. وأرضٌ مُؤْتَلِجَةٌ أي: معشبةٌ.
لوخ: يقال للوادي العميق في الأرض: وادٍ لاخٌ، وأوديةٌ لاخَةٌ.
لخو: اللَّخْوُ: نعت القبلِ المضطرب، الكثير الماء.
واللَّخاءُ: الغذاء للصبي سوى الرضاع.
ويَلْتَخي الصبي أي: يأكل خبزاً مبلولاً، قال الراجز:
فهن مثل الأمهات يُلْخِينْ
يُطعِمْنَ أحياناً وحيناً يسقين والمُلاخاة: التحريش والتحميل، تقول: لا خَيْتَ بي عند فلان إذا أتيت بي عنده، لخائو ملاخاةً.
والتَخَيتُ جران البَعير إذا قددت منه سيراً للسوط ونحوه، وقول الطرماح: "لاخَ العدوُّ بنا" فمعناه التحريش.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ول**، **خ ي ل**، **خ ل و**، **و ل خ**، **ل و خ**، **ل خ و** kullanımdadır.

**خول**: Adam **أَخْوَلَ** olur; yani dayıları olan (kimse) olduğu zaman; o hâlde o **مُخْوِلٌ** ve **مُخْوَل**’dür; o, ayrıca dayı bakımından da kerîmdir. **الخُؤولةُ** ise **الخال**’ın masdarıdır.

**والخالُ**: Yüzde siyaha çalan bir kabarcık; çoğulu **خِيلانٌ**’dır.

**والخالُ**: Yemen elbiselerinden yumuşak bir elbise. Dedi ki: **والخالُ** cahillerin elbiselerinden bir elbisedir. Ve “**رجل خالٌ** ve **مُختالٌ**” denir; yani **الخُيَلاءِ**’si şiddetli (kimse). Dedi ki:
إذا تجرد لا خالٌ ولا بَخِلُ

**والخالُ**: Binek hayvanda topallık ve sızlama gibidir. Denir: At **خالَ** eder, **يخالُ** **خالاً**; at ise **خَائِلٌ**’dir. Dedi ki:
نادى الصريخ فَرَدُّوا الخيل عانيةً		تَشكُو الكَلالَ وتَشكُو من حفاً خالِ

**والخَوَلُ**: Allah’ın sana verdiği köleler ve davarlar. Ebû’n-Necm dedi ki:
كوم الذرى من خَوَلِ المُخَوَّلِ

Ve “Bunlar falanın **خَوَلٌ**’üdür” (denir); yani onları köleler gibi zillet ve kahır ile edinmiştir.

**وخَوَل اللِّجام**: Onun **فَأْس**’inin aslıdır.

“Falan bana **خَالاني** etti” yani bana muhalefet etti.

**والخالُ**: Sancak. Dedi ki:
.......لا يُرَّوِّح خالُها
yani onun sancağı.

**والأَخْيَلُ**: **الخُيَلاء**’ın müzekkeridir. Dedi ki:
لها بعد إدلاجٍ مِراحٌ وأخْيَلُ

**والأَخْيَلُ**: Farsların **كاجول** diye adlandırdığı bir kuş; yeşilliği kızıllıkla karışıktır; Araplar onunla uğursuzluk sayarlar.

**والأَخْيَل**: **الشاهين**; hepsi: **أَخايِلُ**.

**والخَيال**: Gölge gibi gördüğün her şey. Ve aynadaki hayalin. Ve âşığa da uykuda sevgilisinin sûreti üzere gelen şeydir. Ve dersin: Bana **الخَيالُ** **تَخَيَّلَ** etti.

**والخالُ**: Cömert adam; parlayan buluta benzetilir.

“Bana **تَخَيَّلَ** etti” yani benzetti.

**والخَيال**: Bir bulut ki meydana gelir; sana yağmurlu olduğu **يُخَيَّلُ** edilir, sonra seni geçip gider. Şimşek çakıp gök gürlediği zaman isim **المَخِيلَةُ**’dir. Bulut olarak gidince **مَخِيلَةً** diye adlandırılmaz; yağmur yağdırmasa da **خُلَّباً** diye adlandırılır. “Gök **خَيَّلَتِ**” yani bulutlandı ve yağmur yağdırmadı.

Her **خَليقٍ** bir şeye (elverişli) ise o, onun için **مَخيلٌ**’dir. Ve denir: Onu **خِلْتُه** **خَيَلاناً**.

Ve denir: Üzerimize **خَيَّلَ** etti ve üzerimize **تَخَيَّلَ** etti; yani üzerimize töhmeti ve benzerini soktu.

“Ben **إخالُ** ki Zeyd sana ikram eder.”

“Falan sana karşı **تَخَيَّلَ** etti”; seni seçtiği ve sende hayrı sezdiği zaman.

Ve denir: Falan hayır için **مُخِيلٌ**’dir. Ve sana karışık gelen her şey **مُخيلُ**’dir. Ve **أخالَ** etmiştir. Dedi ki:
الحقُّ أبلجُ لا يخيلُ سبـيلـه		والصدقُ يعرفه ذَوو الألبابِ

Dişi deve **أخالَتِ** eder; o hâlde o **مُخِيلةٌ**’dir; eğer güzel **العَطَل** sahibi ise. Ve eğer memesinin içinde süt varsa o, ayrıca **مُخيلةٌ**’dir.

**خيل**: **والخَيْلُ** at topluluğudur; **النَّبْل** ve **الإبل** gibi bir tekilden alınmamıştır.

**والتَّخايُل**: Bir mühlet içinde **خُيَلاءُ**.

**خلو**: **خَلاَ** **يَخْلُو** **خَلاءً**; o hâlde o **خالٍ**’dir.

**والخَلاءُ** (araziden): İçinde hiçbir şey olmayan boş bir düzlük.

Adam **خَلْوةً** yalnız kalır.

“Ben hükümdarı **استَخْلَيْتُ**; o da beni **فأخْلاني**”; yani benimle baş başa kaldı ve bana meclisini boşalttı. Ve **خَلاَنِي** ve **خَلاَلي** (denir). “Falan, falan için **خَلا**” yani onu aldattı.

“Yerini **خَلَّى**” yani öldü. “Ondan **خَلَّيْتُ**” yani onu salıverdim. “Bir asır **خَلاَ**” yani geçti; o hâlde o **خالٍ**’dir.

**والخَلِىُّ** (maksûr): O ottur; onu **اختَلَيْتُ**; ve bununla **المِخلاة** adlandırıldı; tekili **الهاء** iledir. **واختِلاءُ السيف**: El ve ayağı ondan ayırmaktır.

**والخَلِيُّ**: Hiç derdi olmayan (kimse). Dedi ki:
نام الخَلِيُّ وبتُّ اللَّيلَ مُرْتَفِقا		مما أعالج من همٍ وأحزانِ

“Falanla **خالَيْت** ettim”; yani onunla güreştim. Dedi ki:
ولا يدري الشقي بمن يُخالي

**والخَلَى**’nın bir teki **خَلاةٌ**’dır. A‘şâ dedi ki:
فلستُ خَلاةً بمَنْ أوعدن

Sen ondan **خِلْوٌ**’sun; o da ondan **خِلْوٌ**’dur; ve **أخْلاءً** olarak cem‘ edilir.

**والخَلِيُّ** ve **الخَلِيَّةُ**: Arının bal yaptığı yer; ve çamurdan yapılan kovan. Dedi ki:
تيمم وقبةً فيهـا خَـلِـيٌّ		دوين النجم ذات جَنىً أنيقِ

**والخَلاءُ** (memdûd): Dışkı. Dedi ki:
أقْبَلَتْ تنفض الخَلاءَ برجليها وتمشي تَخَلُّجَ المجنُونِ

“Falanı ve arkadaşını **أخَلْيتُ**” ve “ikisi arasını **خَلَّيْتُ**.”

**والخَلِيّةُ**: Kendi kendine, çekme olmaksızın giden gemi; çoğulu **خَلايا**’dır. Tarafe dedi ki:
خَلايا سَفينٍ بالنواصِفِ من دَدِ

**والخَلِيْةُ**: Devenin yavrusundan boş kalması ve başka birinin yavrusunu otlatması. Ve “Yanında yavru olmayan odur” denir. Hâlid b. Ca‘fer dedi ki:
آمَرْتُ بها الرعاء ليُكرموها		لها لبن الخَلِيَةِ والصعـودِ

Develerde **الخِلاءُ**, binek hayvanda **الحِران** gibidir: Dişi deve **خَلأَتِ** eder, **خلاء**; yani ondan bir güçlük sebebiyle yerinden ayrılmaz. Ve insana da denebilir: **خَلا** **يَخْلُو** **خُلُوَاً**; yerini tutup ayrılmadığı zaman.

Evde Zeyd’den başka **خَلال** yoktur; nasb ve cerr (ile). “**ما**”yı onun içine soktuğun zaman cerr etmezsin; çünkü fiili açıklamıştır. “Sana kötülük istemedim, **خَلا** ki sana öğüt verdim” yani “ancak sana öğüt verdim.” Dedi ki:
خَلا الله لا أرجو سواك وإنما		أعد عيالي شعبةً من عيالكا

**ولخ**: **الوَلَخْ** ottandır. Denir: Çayır **ائتلخت** etti; yani karıştı, büyüdü, uzadı ve ondan hiçbir şey yenmedi. Ve “**أرضٌ مُؤْتَلِجَةٌ**” yani otlu.

**لوخ**: Yerde derin vadiye “**وادٍ لاخٌ**” denir; ve “**أوديةٌ لاخَةٌ**”.

**لخو**: **اللَّخْوُ**: Çalkantılı, suyu çok olan **القبل**’in sıfatıdır.

**واللَّخاءُ**: Emzirmeden başka, çocuğa gıda.

“Çocuk **يَلْتَخي** eder” yani ıslatılmış ekmek yer. Râciz dedi ki:
فهن مثل الأمهات يُلْخِينْ
يُطعِمْنَ أحياناً وحيناً يسقين

**والمُلاخاة**: Kışkırtma ve yükleme. Dersin: “Falanın yanında beni **لا خَيْتَ**” yani onun yanında beni getirdiğin zaman; **لخائو** **ملاخاةً**.

“Ben devenin gerdanını **التَخَيتُ** ettim”; yani ondan kırbaç kayışı ve benzeri için bir kayış yardım. Ve Tırmâh’ın sözü: “**لاخَ العدوُّ بنا**”; bunun mânası kışkırtmadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيالُ والخَيالَةُ: الشخصُ، والطيفُ أيضاً. قال الشاعر:
ولستُ بنازِلٍ إلاَّ أَلَمَّـتْبرَحْلي أوخَيالَتُها الكَذوبُ
والخَيالُ: خشبةٌ عليها ثيابٌ سودٌ تُنْصَبُ للطَير والبهائم فتظنُّه إنساناً. وقال:
أَخي لا أَخَالي بعده غير أنّنـي		كَراعي خَيال يَسْتَطيفُ بلا فِكْرِ
والخَيْلُ: الفرسانُ، ومنه قوله تعالى: "وأَجْلِبْ عليهم بِخَيْلِكَ ورَجْلِكَ" أي بفُرسانك ورَجَّالَتِكَ. والخَيْلُ أيضاً: الخُيولُ، ومنه قوله تعالى: "والخَيْلَ والبِغَالَ والحَميرَ لتَركَبوها". والخَيَّالَةُ: أصحابُ الخُيولِ. والخالُ: الذي يكون في الجسَد، ويجمع على خِيلانٍ. والخالُ: أخو الأمّ، يجمع على أخْوالٍ. ورجلٌ أَخْيَلُ، أي كثير الخيلانِ. وكذلك مَخِيلٌ ومَخْيولٌ. وتصغير الخالِ خُيَيْلٌ فيمن قال مَخيلٌ ومَخْيولٌ، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخولٌ. والخالُ والخُيَلاءُ: الكِبْرُ. تقول منه: اخْتالَ فهو ذو خُيَلاءَ، وذو خالٍ، وذو مَخْيَلَةٍ، أي ذو كِبْرٍ. قال العجاج:
والخالُ ثَوْبٌ من ثياب الجُهَّالِ
وقد خالَ الرجلُ فهو خائِلٌ، أي مُخْتالٌ. قال الشاعر:
فإنْ كنتَ سَيِّدَنـا سُـدْتَـنـا		وإنْ كنتُ للخالِ فاذْهَبْ فَخَلْ
وجمع الخائِلِ خالَةٌ، وكذلك رجلٌ أُخائِلٌ، أي مُخْتالٌ. والخالُ: الغيمُ. وقد أَخالَتِ السحابُ وأَخْيَلَتْ وخايَلَتْ، إذا كانت تُرَجَّى المطر. وقد أَخَلْتُ السحابةَ وأَخْيَلْتُها، إذا رأيتَها مَخِيلَةً للمطر. يقال: ما أحسن مَخِيلَتَها وخالَها، أي خَلاقَتَها للمطر. وفلانٌ مُخيلٌ للخير، أي خليقٌ له. وتَخَيَّلَتِ السماءُ، أي تغيَّمتْ وتَهيّأتْ للمطر. ووجدتُ أرضاً مُتَخَيَّلَةً ومُتَخايِلَةً، إذابلغ نبتُها المدى وخرج زَهرُها. ومنه قول ابن هَرْمَةَ:
سَرى ثَوْبُهُ عنك الصِبا المُتَخايِلُ
وقال آخر:
تَأَزَّرَ فيه النبتُ حتَّى تَخايَلَـتْ		رُباهُ وحتّى ما ترى الشاءَ نُوَّما
وأَخَلْتُ فيه خالاً من الخير وتَخَوَّلتُ فيه خالاً، أي رأيت فيه مَخيلَتَهُ. وخلْتُ الشيءَ خَيْلاً، وخيلَةً، ومَخيلَةً، وخَيْلولَةً، أي ظننته. وأَخالَ الشيءُ، أي اشتبَهَ. يقال: هذا أَمرٌ لا يُخيلُ. وخَيَّلْتُ للناقة وأَخْيَلْتُ أيضاً، إذا وضَعتَ قُرْبَ ولدها خَيالاً ليفزَع منه الذئب فلا يقربَه. وفلانٌ يمضي على المُخَيَّلِ، أي على ما خَيَّلْتَ أي شَبَّهْتَ، يعني على غَرَرٍ من غير يقين. وخُيِّلَ إليه أنّه كذا، على ما لم يُسَمَّ فاعلُه، من التخييل والوهم. قال أبو زيد: يقال: خَيَّلْتُ على الرجل، إذا وجَّهتَ التهمةَ إليه. قال: وخَيَّلَتْ علينا السماءُ، إذا رعدتْ وبرقتْ وتهيأتْ للمطر. فإذا وقع المطرُ ذهبَ اسمُ التَخَيُّلِ. قال: وتخَيَّلْتُ الرجل، إذا اخترتَه وتفرستَ فيه الخير. وتَخَيَّلَ له أنه كذا، أي تَشَبَّهَ وتَخايَلَ. يقال: تَخَيَّلْتُهُ فَتَخَيَّلَ لي، كما يقال تصورْته فتَصوَّر لي، وتبيَّنته فتبيَّن لي، وتحقَّقتُه فتحقَّق. والمُخايَلَةُ: المباراةُ. قال الكميت:
أقول لهم يومَ أَيْمانُـهُـمْتُخايِلُها في النَدى الأَشْمُلُ
والأَخْيَلُ: طائرٌ، قال الفراء: هو الشِقِرَّاقُ عند العرب، تتشاءم به.

##### Türkçe

**الخَيالُ** ve **الخَيالَةُ**: kişi; ve hayal (tayf) da. Şair dedi ki:
ولستُ بنازِلٍ إلاَّ أَلَمَّـتْبرَحْلي أوخَيالَتُها الكَذوبُ
Ve **الخَيالُ**: üzerinde siyah elbiseler bulunan bir tahta; kuşlar ve hayvanlar için dikilir de onu insan sanırlar. Ve dedi ki:
أَخي لا أَخَالي بعده غير أنّنـي		كَراعي خَيال يَسْتَطيفُ بلا فِكْرِ
Ve **الخَيْلُ**: süvariler; ondan Yüce Allah’ın sözü: "وأَجْلِبْ عليهم بِخَيْلِكَ ورَجْلِكَ" yani süvarilerin ve yaya askerlerinle. Ve **الخَيْلُ** ayrıca: atlar; ondan Yüce Allah’ın sözü: "والخَيْلَ والبِغَالَ والحَميرَ لتَركَبوها". Ve **الخَيَّالَةُ**: at sahipleri. Ve **الخَالُ**: bedende bulunan (ben); **خِيلانٍ** üzere çoğul yapılır. Ve **الخَالُ**: annenin erkek kardeşi; **أَخْوالٍ** üzere çoğul yapılır. Ve bir adam **أَخْيَلُ**, yani benleri çok. Ve كذلك **مَخِيلٌ** ve **مَخْيولٌ**. Ve **الخَالِ**’ın küçültmesi, **مَخِيلٌ** ve **مَخْيولٌ** diyen kimseye göre **خُيَيْلٌ**; **مَخُولٌ** diyen kimseye göre **خُوَيْلٌ**. Ve **الخَالُ** ve **الخُيَلاءُ**: kibir. Ondan dersin: **اخْتالَ**; o hâlde o **ذو خُيَلاءَ** ve **ذو خالٍ** ve **ذو مَخْيَلَةٍ**’dır; yani kibir sahibi. el-Acّâc dedi ki:
والخالُ ثَوْبٌ من ثياب الجُهَّالِ
Ve adam **خالَ** etti; o hâlde o **خائِلٌ**’dir; yani **مُخْتالٌ**. Şair dedi ki:
فإنْ كنتَ سَيِّدَنـا سُـدْتَـنـا		وإنْ كنتُ للخالِ فاذْهَبْ فَخَلْ
Ve **الخائِلِ**’in çoğulu **خالَةٌ**’dır; ve كذلك bir adam **أُخائِلٌ**, yani **مُخْتالٌ**. Ve **الخَالُ**: bulut. Ve bulutlar **أَخالَتْ** ve **أَخْيَلَتْ** ve **خايَلَتْ**; yağmur umulur olduğunda. Ve ben bulutu **أَخَلْتُ** ve onu **أَخْيَلْتُ**; onu yağmura **مَخِيلَةً** (işaret/alamet) görürsen. Denir: onun **مَخِيلَتَها**’sı ve **خالَها** ne güzeldir; yani yağmura elverişliliği. Ve falan kimse hayır için **مُخيلٌ**’dir; yani ona layık/ehil. Ve gök **تَخَيَّلَتْ**; yani bulutlandı ve yağmura hazırlandı. Ve ben **مُتَخَيَّلَةً** ve **مُتَخايِلَةً** bir yer buldum; bitkisi nihayete ulaşıp çiçeği çıktığında. Ondan İbn Hirma’nın sözü:
سَرى ثَوْبُهُ عنك الصِبا المُتَخايِلُ
Ve bir başkası dedi ki:
تَأَزَّرَ فيه النبتُ حتَّى تَخايَلَـتْ		رُباهُ وحتّى ما ترى الشاءَ نُوَّما
Ve onda hayırdan bir **خالاً** **أَخَلْتُ** ve onda bir **خالاً** **تَخَوَّلتُ**; yani onda onun **مَخيلَتَهُ**’ni gördüm. Ve şeyi **خِلْتُ**: **خَيْلاً** ve **خيلَةً** ve **مَخيلَةً** ve **خَيْلولَةً**; yani onu zannettim. Ve şey **أَخالَ** etti; yani benzeşti/şüpheli oldu. Denir: bu, **لا يُخيلُ** bir iştir. Ve deve için **خَيَّلْتُ** ve ayrıca **أَخْيَلْتُ**; yavrusunun yakınına bir **خَيالاً** koyduğunda; kurt ondan ürksün de ona yaklaşmasın diye. Ve falan kimse **المُخَيَّلِ** üzere gider; yani senin **خَيَّلْتَ** ettiğin, yani benzettiğin şey üzere; yani yakîn olmaksızın bir tehlike/aldanma üzere. Ve ona, faili adlandırılmamış olarak, tahayyül ve vehimden: **خُيِّلَ** ki o şöyledir. Ebû Zeyd dedi: denir: adama karşı **خَيَّلْتُ**; ona ithamı yönelttiğinde. Dedi ki: ve gök bize karşı **خَيَّلَتْ**; gök gürleyip şimşek çaktığında ve yağmura hazırlandığında. Yağmur düştüğünde **التَخَيُّلِ** adı gider. Dedi ki: ve adamı **تخَيَّلْتُ**; onu seçtiğinde ve onda hayrı sezip baktığında. Ve ona, onun şöyle olduğu **تَخَيَّلَ**; yani benzeşti ve **تَخايَلَ**. Denir: onu **تَخَيَّلْتُ** da o bana **تَخَيَّلَ**; كما denir: onu tasavvur ettim de o bana tasavvur oldu; ve onu belirginleştirdim de o bana belirginleşti; ve onu tahkik ettim de o tahakkuk etti. Ve **المُخايَلَةُ**: müsabaka/yarışma. el-Kumeyt dedi ki:
أقول لهم يومَ أَيْمانُـهُـمْتُخايِلُها في النَدى الأَشْمُلُ
Ve **الأَخْيَلُ**: bir kuş. el-Ferrâ dedi: o, Araplar katında **الشِقِرَّاقُ**’tır; onunla uğursuzluk sayarlar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
  (خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
  (خير)  الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]):
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها  ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة.
  (خيس)  الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي  وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ.
  (خيص)  الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])  والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ.
  ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه.
  (خيط)  الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ  فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]):
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]):
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها  فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب.
  (خيف)  الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])  (خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])  يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])  وقال الشمّاخ:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])  ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).
  (خيم)  الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها.
  ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])  فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة.
  فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال.
  (خام)  وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])  فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به.
  وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم.
([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير).
([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها".
([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف.
([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له.
([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170).
([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة:  * تالله لا أنسى منيحة واحد *
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف).
([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ.
([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل).
([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455).
([13]) ديوان الشماخ 92.
([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل".
([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة.
([16]) في الأصل: "الخيل".
([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها.
([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب*
([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة".
([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا".
([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء.
ـ

##### Türkçe

(**باب الخاء والياء وما يثلثهما**)
  (**خيب**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الباء** tek bir asıldır; faydasızlık ve mahrumiyet üzerine delâlet eder. Asıl, onların kıvılcım çıkarmayan çakmak taşına söyledikleri sözdür: o, **خَيّاب**’dır. Sonra dediler: bir işte çabaladı da **خابَ**; bu, mahrum bırakıldığı zaman olur; böylece hayır fayda vermedi.
  (**خير**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الراء**’ın aslı şefkat ve meyildir; sonra bunun üzerine hamledilir. Şu halde **الخَير**: **الشّرّ**’in zıddıdır; çünkü herkes ona meyleder ve sahibine şefkat eder. **الخِيرَةُ**: **الخِيار**’dır. **الخِيرُ**: cömertliktir. **الاستخارة**: iki işin hayrını senin için istemendir. Bütün bunlar **الاستخارة**’dandır; o da şefkat istemedir. Ve “**استخرتُه**” denir. Dediler: Bu, sırtlanın **استِخارة**’sındandır; o da, evinin deliğine bir tahta koymandır; ta ki bir yerden başka bir yere çıksın. Hüzeylî dedi:
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها
  Sonra söz tasrif edilir de şöyle denir: **خَيِّرٌ** bir erkek ve **خَيِّرة** bir kadın: faziletli. Ve **خِيارٌ** ve **أخيار** bir kavim… onun salahında; ve **خَيْرةٌ** bir kadın, güzelliğinde ve nişanında. Kur’ân’da: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70]. Ve “**خايَرْتُ** falancayı da **فَخِرْتُه**” denir. Ve dersin: “Falancanın oğullarından bir adam **اخْتَرْ**.” Allah Teâlâ dedi: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. Dersin: o, hafif **الخِيرَة**’dir; **اختار**’ın masdarı olarak **خِيرَةً**; tıpkı **ارتاب**’ın **رِيبَة** (masdarı) gibi.
  (**خيس**)  **الخاء** ve **الياء** ve **السين**; yumuşatma ve yumuşatmaya delâlet eden küçük bir asıldır. “Onu **خيَّستُه**” denir; onu yumuşattığın ve boyun eğdirdiğin zaman. **المُخيَّس**: hapishanedir. Dedi:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي
  “**خاسَ بالعهد**” sözlerine gelince, onu **الواو**’da zikrettik. Kelime ortaktır. Bu bapta garip olan şudur: “**قَلَّ خَيْسُه**” sözleri; yani gamı. **الخِيسُ**: birbirine dolanmış ağaçtır.
  (**خيص**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الصاد** da ortak bir kelimedir; çünkü onda **الواو**’nun da payı vardır; onu **الخوص**’ta zikrettim. **الياء**’a gelince: **الخَيْصُ** az bir bağıştır. A‘şâ dedi:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا
  Bap bütünüyle **الواو** ve **الياء**’da birdir.
  Şâz olandandır —Allah onun sıhhatini daha iyi bilir— onların “**وَعِلٌ أخْيَصُ**” sözleri; iki boynuzundan biri dikilip öteki yüzüne doğru yöneldiği zaman.
  (**خيط**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bir şeyin incelik içinde uzamasına delâlet eder; sonra bunun üzerine hamledilir de, dik duran bazı şeyler hakkında söylenir. Şu halde **الخَيْط** bilinen şeydir. **الخَيط الأبيض**: gündüzün beyazlığıdır. **الخيط الأسود**: gecenin siyahlığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. Güneşin salyasından akan şeye “**خَيْطُ باطلٍ**” denir. Dedi:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ
  Başında ak saç beliren kimseye “**خُيِّطَ**” demelerine gelince, o da bu babdandır; sanki ondan beliren şey ipliklere benzetilmiştir. Hüzeylî dedi:
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي *
  “**نعامة خَيْطاءُ**” denir; onun **خَيَطُها**’sı boynunun uzunluğudur. **الْخِياطة** bilinir. **الْخِيط** (kesre ile) ise, devekuşundan bir topluluktur; bu, babın kıyasıdır; çünkü toplanmış olan, sanki bir kısmı bir kısmına dikilmiş olan gibidir. Hüzeylî’nin sözüne gelince:
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها
  “**الخَيْطة** iptir” denilmiştir. Eğer böyle ise, bu yürüyen kıyastır. Ve “**الخَيْطة** kazıktır” da denilmiştir. Biz, bunun bab üzerine hamledilen şeylerden olduğunu zikrettik; çünkü onda dik duruş içinde bir uzama vardır.
  (**خيف**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; farklılığa delâlet eder. Şu halde **الخَيَف**: atın iki gözünden birinin mavi, ötekinin kara olmasıdır. Ve “**النَّاس أخْيافٌ**” denir; yani farklıdırlar. **الخَيْفَان**: içinde farklı çizgiler bulunan çekirgedir. **الْخَيْف**: vadi yatağının akış yerinden yükselen, fakat dağ olacak kadar da olmayan yerdir; böylece ova ve dağa muhalefet etmiştir. Bundan **الْخَيْف**: meme derisidir; yerin **خَيْف**’ine benzetilmiştir. Ve **ناقَةٌ خَيْفَاءُ**: meme derisi geniş olan. Ve **بعيرٌ أخيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş olan. **الخِيفُ**’e gelince, o **خِيفَةٍ**’nin cem‘idir; bu babdan değildir; onu **الواو** babında **الخاء**’dan sonra zikrettik; ancak, öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء** olmuştur. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا
  (**خيل**)  **الخاء** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; renklenme içinde bir harekete delâlet eder. Bundan **الخَيَال**; o, şahıstır. Aslı, insanın uykusunda hayal ettiği şeydir; çünkü benzerleşir ve renklenir. Ve “deveye **خَيَّلْتُ**” denir; yavrusu için bir **خيال** koyduğun zaman; kurt ondan ürker de ona yaklaşmaz. **الخَيْل** bilinir. Bişr el-Esedî’den, o da Asma‘î’den nakleden birini işittim; dedi: Ebû Amr b. el-‘Alâ’nın yanındaydım; yanında bedevî bir oğlan vardı. Ebû Amr’a soruldu: Atlar niçin **خيلاً** diye adlandırıldı? Dedi: bilmiyorum. Bedevî dedi: onların **لاخْتيالِها**’sından dolayı. Ebû Amr dedi: yazın. Bu doğrudur; çünkü yürüyüşünde **المختال** hareketinde türlü renklerle renklenir. **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim renkleri vardır; “o, **الشِّقِرَّاق**’tır” denir. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. “**بعير مَخْيُولٌ**” denir; **الأخيلُ** onun sağrısına düştüğü zaman onu parçaladı (demektir). Ferazdak dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا
  Der ki: bu övülen kişiye beni ulaştırdığında, senin helâkinle ilgilenmem; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ
  Şemmâh dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ
  “Gök **تخيَّلت**” denir; yağmura hazırlanmış olduğu zaman; ve mutlaka o sırada bir renk değişmesi olur. **المَخيلة**: buluttur. **المخيلة**: yağmur vaad eden (şey)dir. “Bir adam üzerine **خَيَّلْتُ** **تَخييلاً**” sözlerine gelince; ona ithamı yönelttiğin zaman; bu da ondandır; çünkü “şöyle olması benzer; bana, onun şöyle olduğu **يُخَيَّلُ**” denir. Ondan “ona karşı **تخيَّلْت** **تخيُّلاً**” (denir); onda firâset ettiğin zaman.
  (**خيم**)  **الخاء** ve **الياء** ve **الميم** tek bir asıldır; ikamet ve sebat üzerine delâlet eder. **الخَيْمة** bilinir; **الخَيْم**: **الخَيْمة**’nin üzerine kurulduğu değneklerdir. Dedi:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ *
  “Mekânda **خَيَّم**” denir: orada ikamet etti. Bu sebeple **الخَيْمة** diye adlandırıldı. **الخِيم**: huydur; **الخاء**’ın kesresiyle; çünkü insan onun üzerine bina edilir ve dönüşü daima ona olur.
  Babdandır: korkağa “**خائم**” demeleri; çünkü korkaklığından ötürü onda hareket yoktur. Ve “**خَامَ يَخِيم**” denir. Şu sözüne gelince:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها
  O, onu kaldırmayı murad etti; sanki onu **الخَيْم**’e benzetti; o da **الخَيْمة**’nin değnekleridir.
  Bu bapta **الخاء**’dan sonra gelen **الألف**’e gelince, o, ya **الواو** sahiplerinden olur ya da **الياء** sahiplerinden. Yüzdeki ben, zikrettiğimiz renklenmedendir. Ondan “**رجل مَخِيلٌ** ve **مخُول**” denir. Benin küçültmesi: **خُيَيْلٌ**, **مَخِيل** diyen kimseye göre; ve **خُوَيْلٌ**, **مَخُول** diyen kimseye göre. Erkeğin dayısı, yani annesinin kardeşi olan **خالُ الرَّجُل** ise, “malı gözeten” anlamındaki “**خائل مالٍ**” sözündendir; onu gözetip durduğu zaman. Ordunun **خالُ الجيش**’i: sancağıdır; o ya renklerin değişmesindendir, yahut ordu onu gözetir ve ona bakar; tıpkı bir şeyi gözeten gibi. **الخال**: denildiğine göre siyah dağdır; o, ibdâl babındandır.
  (**خام**)  **الخاء** ve **الألف** ve **الميم**’e gelince, o **الياء**’dan dönüştürülendir. **الخامَةُ**: bitki ve ekinden taze (olan)dır. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: “**مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع**”. Tarmâh dedi:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ
  Bu, **الخائم**’dendir; o da hareketi olmayan korkaktır.
  **الخاء** ve **الألف** ve **الفاء**’a gelince, o tek bir harftir; o da **الخافَةُ**’dir; o, deriden bir torbadır; içinde bal sağılır. Bu, meme **خَيْف**’i üzerine hamledilmiştir; o da onun derisidir. Kıyas birdir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Asılda: **"جرم"** **الجيم** ile.
([2]) O, Hâlid b. Züheyr el-Hüzeylî’dir. Hüzeylîler divanı (1: 157) ve Lisân (**خير**)’e bak.
([3]) Sözde eksiklik vardır; Lisân’daki şeye delâlet eder: **"قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها"**.
([4]) Asılda: **"لأن الواو فيها خطأ"**; tahrif.
([5]) A‘şâ divanı 108 ve Lisân (**خيص**); onun bir kasidesinin matlaıdır.
([6]) O, Bedr b. Âmir el-Hüzeylî’dir. Sükkerî’nin Hüzeylîler şerhi 128 ve Şınkîtî nüshası 98 ve Lisân (**خيط** 170)’e bak.
([7]) Sadrı, önceki kaynaklarda olduğu gibi:  ** * تالله لا أنسى منيحة واحد * **
([8]) O, Ebû Züeyb el-Hüzeylî’dir. Divanı 79 ve Lisân (**خيط**، **سبب**، **وكف**).
([9]) Beyit, Sahr el-Gayy el-Hüzeylî’nindir. Hüzeylîler divanı 2: 74 ve Lisân (**خوف** 448، **زخخ** 498). Ve **زخ**’ta gelecektir.
([10]) Bu lafız, yaygın sözlüklerde vârid olmamış şeylerdendir.
([11]) Ferazdak divanı 701 ve Lisân (**خيل**).
([12]) Zü’r-Rumme divanı 253 ve Hazânetü’l-edeb (1: 455).
([13]) Şemmâh divanı 92.
([14]) Asılda: **"السحاب"**. Lisân’da: **"المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل"**.
([15]) Bu **المخيلة**, **الميم**’in zammı ve **الخاء**’ın kesriyle; ve onun zammı ve **الخاء**’ın fethi ve şeddeli **الياء**’ın kesriyle.
([16]) Asılda: **"الخيل"**.
([17]) Mücmel’de: **"إذا تفرست فيه الخير"**. Ve bu maddenin geri kalanı hakkında söz için, onu izleyen maddenin sonuna (bak).
([18]) Nâbiga’nın bir beytinin sadrıdır; Lisân (**خيم**، **عثلب**)’de. Aczü: ** *وسفع على آس ونؤي معثلب* **
([19]) Lisân (**خيم**)’de: **"رأوا وقرة"**.
([20]) Tamamı, Lisân’da olduğu gibi: **"تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا"**.
([21]) Tarmâh divanı 113 ve Lisân (**خوم**). Daha önce bu cildin **(حصد)**’ında s. 71’de geçti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الخيال: أصله الصورة المجردة كالصورة المتصورة في المنام، وفي المرآة وفي القلب بعيد غيبوبة المرئي، ثم تستعمل في صورة كل أمر متصور، وفي كل شخص دقيق يجري مجرى الخيال، والتخييل: تصوير خيال الشيء في النفس، والتخيل: تصور ذلك، وخلت بمعنى ظننت، يقال اعتبارا بتصور خيال المظنون. ويقال خيلت السماء: أبدت خيالا للمطر، وفلان مخيل بكذا، أي: خليق. وحقيقته: أنه مظهر خيال ذلك. والخيلاء: التكبر عن تخيل فضيلة تراءت للإنسان من نفسه، ومنها يتأول لفظ الخيل لما قيل: إنه لا يركب أحد فرسا إلا وجد في نفسه نخوة، والخيل في الأصل اسم للأفراس والفرسان جميعا، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿ومن رباط الخيل﴾ [الأنفال/60]، ويستعمل في كل واحد منهما منفردا نحو ما روي: (يا خيل الله اركبي) (الحديث، رواه أبو الشيخ في الناسخ والمنسوخ، وله قصة، والعسكري عن أنس، وابن عائذ في المغازي عن قتادة، وعند ابن إسحق ومن طريقه البيهقي في الدلائل في غزوة بني لحيان، وقال أبو داود في السنن: باب النداء عند النفير: يا خيل الله اركبي.
انظر: المقاصد الحسنة ص 473؛ وكشف الخفاء 2/379)، فهذا للفرسان، وقوله عليه السلام: (عفوت لكم عن صدقة الخيل) (الحديث عن علي بن أبي طالب قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (قد عفوت لكم عن صدقة الخيل والرقيق، فهاتوا صدقة الرقة). أخرجه الدارقطني وأحمد وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجه.
قال في مجمع الزوائد: رواته كلهم ثقات، وقال الترمذي: سألت محمدا عن هذا الحديث فقال: عندي صحيح. راجع: سنن الدارقطني 2/126؛ ومسند أحمد 1/121؛ وابن ماجه رقم 1790؛ وشرح السنة 6/47؛ وعارضة الأحوذي 3/101) يعني الأفراس. والأخيل: الشقراق (قال الدميري: الأخيل: طائر أخضر على أجنحته لمع تخالف لونه، وسمي بذلك لخيلان فيه، وقيل: الأخيل: الشقراق، وهو طائر صغير أخضر وفي أجنحته سواد، والعرب تتشاءم به. انظر: حياة الحيوان 1/29 و 605) ؛ لكونه متلونا فيختال في كل وقت أن له لونا غير اللون الأول، ولذلك قيل:
*كأبي براقش كل لو ** ن لونه يتخيل*
(البيت للأسدي. وقبله:
*إن يبخلوا أو يجبنوا ** أو يغدروا لا يحفلوا*
*يغدوا عليك مرجلي ** ن كأنهم لم يفعلوا*
*كأبي براقش، كل لو**ن لونه يتخيل*
وهو في اللسان (برقش) ؛ وحياة الحيوان للدميري 1/229؛ وشرح مقامات الحريري 1/260، وأبو براقش طائر كالعصفور يتلون ألوانا)

##### Türkçe

- **الخيال**: aslı, rüyada tasavvur olunan sûret gibi, aynada ve kalpte, görülenin kayboluşundan sonra (kalan) soyut sûrettir; sonra, tasavvur olunan her işin sûretinde ve hayal yerini tutan her ince şahısta kullanılır. **التخييل**: şeyin hayalinin nefiste tasvir edilmesidir. **التخيل**: bunun tasavvur edilmesidir. Ve **خلت** “zannettim” mânâsınadır; zannedilenin hayalinin tasavvur edilmesi itibarıyla söylenir. Ve “**خيلت السماء**”: yağmur için bir hayal gösterdi (mânâsına) denir. Ve “falanca, şununla **مخيل**” (denir); yani: lâyık. Bunun hakikati: onun hayalinin mazharı olmasıdır. **الخيلاء**: insanın kendinden kendisine görünen bir fazileti hayal etmesinden dolayı kibirlenmektir. Bundan, **الخيل** lafzı te’vil olunur; “hiç kimse bir ata binmez ki nefsinde bir böbürlenme bulmasın” denildiği için. Ve **الخيل** aslında atların ve süvarilerin hepsinin ismidir; buna göre Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومن رباط الخيل﴾ [الأنفال/60]. Ve ikisinden her birinde tek başına da kullanılır; rivayet olunduğu gibi: (يا خيل الله اركبي) (hadis; Ebû’ş-Şeyh’in **الناسخ والمنسوخ**’unda rivayet etti, onun bir kıssası vardır; el-‘Askerî Enes’ten, İbn ‘Âiz **المغازي**’de Katâde’den; İbn İshâk’ta ve onun yoluyla el-Beyhakî **الدلائل**’de Benî Lihyân gazvesinde; Ebû Dâvûd **السنن**’de dedi: **باب النداء عند النفير**: يا خيل الله اركبي.
Bak: **المقاصد الحسنة** s. 473; ve **كشف الخفاء** 2/379), bu süvariler içindir. Ve onun (aleyhisselâmın) sözü: (عفوت لكم عن صدقة الخيل) (hadis; Ali b. Ebî Tâlib’den: dedi ki: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi: (قد عفوت لكم عن صدقة الخيل والرقيق، فهاتوا صدقة الرقة). ed-Dârakutnî, Ahmed, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî ve İbn Mâce çıkardı.
**مجمع الزوائد**’de dedi: râvilerinin hepsi sika’dır; et-Tirmizî dedi: Muhammed’e bu hadis hakkında sordum, dedi ki: bence sahihtir. Müracaat et: **سنن الدارقطني** 2/126; ve **مسند أحمد** 1/121; ve İbn Mâce no. 1790; ve **شرح السنة** 6/47; ve **عارضة الأحوذي** 3/101) yani atlar. Ve **الأخيل**: **الشقراق** (ed-Demîrî dedi: **الأخيل**: kanatlarında rengine muhalif bir parıltı bulunan yeşil bir kuştur; onda **خيلان** bulunduğu için bununla adlandırıldı; ve denildi ki: **الأخيل**: **الشقراق**’tır; o, küçük yeşil bir kuştur ve kanatlarında siyahlık vardır; Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. Bak: **حياة الحيوان** 1/29 ve 605); renk renk olduğu için; her vakit, kendisine ilk renkten başka bir renk bulunduğunu böbürlenerek (göstererek) davranır; bundan dolayı denildi ki:
*كأبي براقش كل لو ** ن لونه يتخيل*
(beyit el-Esedî’nindir. Ondan önce:
*إن يبخلوا أو يجبنوا ** أو يغدروا لا يحفلوا*
*يغدوا عليك مرجلي ** ن كأنهم لم يفعلوا*
*كأبي براقش، كل لو**ن لونه يتخيل*
ve o, **اللسان**’da (**برقش**) maddesindedir; ve ed-Demîrî’nin **حياة الحيوان**’ı 1/229; ve **شرح مقامات الحريري** 1/260; ve Ebû Berâkış, serçe gibi, renk renge giren bir kuştur.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ي ل
فيه خيلاء ومخيلة‏.‏
وهو يمشي الخيلاء‏.‏
وإياك والمخيلة وإسبال الإزار‏.‏
واختال في مشيته وتخيّل‏.‏
قال بشر‏:‏ وخايله‏:‏ فاخره‏.‏
وتخايلوا‏:‏ تفاخروا‏.‏
قال الطرماعح‏:‏ إذا ذهب التخايل والتّباهي لقيت سيوفنا جنن الجناة وخلتـه كريمـاً مخيلـة‏.‏
وأخطـأت فـي فلـان مخيلتـي أي ظنّـي‏.‏
ورأيـت فـي السمـاء مخيلـة وهي السحابة تخالها ماطرة لرعدها وبرقها ورأيت فيها مخايل‏.‏
والسماء مخيلة للمطر‏:‏ متهيئة له وقد أخالت السماء وخيّلت وتخيّلت وخايلت‏.‏
وسحابة مخايلة‏:‏ إذا رأيتها خلتها ماطرة‏:‏ وأخال فيه الخير وتخيل فيه الخير‏:‏ رأى مخيلته‏.‏
وأخال عليه الشيء‏:‏ اشتبه وأشكل‏.‏
يقال‏:‏ لا يخيل ذاك على أحد‏.‏
قال‏:‏ الحق أبلج لا يخيـل سبيلـه والحـق يعرفـه ذوو الألباب وخيـل إليـه أنـه دابـة فإذا هو إنسان‏.‏
وتخيل إليه‏.‏
وافعل ذلك على ما خيّلت أي على ما أرتك نفسك وشبهت وأوهمت‏.‏
قال‏:‏ إنا ذممنا على ما خيلت سعد بن زيد وعمرو بـن تميـم وفلان يمضي على المخيل أي على ما خيلت‏.‏
وتخيل الشيء‏:‏ تلون‏.‏
قال‏:‏ كأبي براقش كل لو - ن لونه يتخيل وتخيل الخرق بالسفر وهو ما يريهم من تلونه بالآل‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ وخيـل علينـا فلـان‏:‏ أدخـل علينـا التهمة‏.‏
وتخيل علينا‏:‏ تفرّس فيا الخير‏.‏
تقول‏:‏ تخيل على أخيك ولا تخيل عليه‏.‏
وخيّلت فلانة في المنام وتخيل لي خيالها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ألا خيّلت ميّ وقد نام ذو الكرى فما نفّر التهويم إلا سلامها وظهـر خيالـه فـي المـرآة‏.‏
ونصـب خيـالاً في مزرعته وهو الفزاعة‏.‏
وعن الشعبيّ ‏"‏ وجدت رجال هذا الزمان خيالات ‏"‏ وهؤلاء خيالة أي أصحاب خيل‏.‏
وكم عنده من خيّالة ورجّالة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قول القطامي‏:‏ ألمحةً من سنا برق رأى بصري أم وجه عالية اختالت به الكلل أي تزينت به وافتخرت‏.‏
وقال رؤبة‏:‏ يقطعن خيلان الفلا تبوعاً أي علاماته‏.‏

##### Türkçe

خ ي ل
Onda **خيلاء** ve **مخيلة** vardır.
O, **الخيلاء** ile yürür.
**المخيلة**’den ve **إسبال الإزار**’dan sakın.
Yürüyüşünde **اختال** etti ve **تخيّل** etti.
Bişr dedi ki: **وخايله**: onunla övündü.
**وتخايلوا**: karşılıklı övündüler.
**الطرماعح** dedi ki:
**إذا ذهب التخايل والتّباهي لقيت سيوفنا جنن الجناة وخلتـه كريمـاً مخيلـة**.
Ve “Falanda **مخيلتي**’yi, yani zannımı yanılttım” (demektir).
Ve gökte bir **مخيلة** gördüm; o, buluttur; gürültüsü ve şimşeği sebebiyle onu yağmurlu sanırsın; onda **مخايل** gördüm.
Ve gök, yağmur için **مخيلة**’dir: ona hazırlanmış; gök **أخالت** etti, **خيّلت** etti, **تخيّلت** etti ve **خايلت** etti.
Ve **مخايلة** bir bulut: onu gördüğünde onu yağmurlu sanırsın. Ve onda hayrı **أخال** etti ve onda hayrı **تخيل** etti: onun **مخيلته**’sini gördü.
Ve ona bir şeyi **أخال** etti: benzeşti ve müşkil oldu.
Denir ki: “Bu, hiç kimseye **يخيل** etmez.”
Dedi ki:
**الحق أبلج لا يخيـل سبيلـه والحـق يعرفـه ذوو الألباب**
Ve ona, onun bir binek hayvanı olduğu **خيل** edildi; bir de baktı ki o bir insandır.
Ve ona **تخيل** edildi.
Ve bunu, **خيّلت** ettiğin şeye göre yap; yani nefsinin sana gösterdiği, benzettiği ve vehmettirdiği şeye göre.
Dedi ki:
**إنا ذممنا على ما خيلت سعد بن زيد وعمرو بـن تميـم**
Ve falan, **المخيل** üzere gider; yani **خيلت** ettiğin üzere.
Ve bir şey **تخيل** etti: renkten renge girdi.
Dedi ki:
**كأبي براقش كل لو - ن لونه يتخيل**
Ve yırtık, yolculukla **تخيل** etti; o, serap ile renkten renge girmesinden onlara gösterdiği şeydir.
İbn Mukbil dedi ki: “Falan bize **خيـل** etti”: bize itham soktu.
Ve bize karşı **تخيل** etti: bizde hayrı sezdi.
Dersin ki: “Kardeşin hakkında **تخيل** et; ona karşı **تخيل** etme.”
Ve falanca, rüyada **خيّلت** etti; onun hayali bana **تخيل** etti.
Zü’r-Rumme dedi ki:
**ألا خيّلت ميّ وقد نام ذو الكرى فما نفّر التهويم إلا سلامها**
Ve onun hayali aynada belirdi.
Ve ekinliğinde bir **خيال** dikti; o, korkuluktur.
Ve Şa‘bî’den: “Bu zamanın adamlarını **خيالات** buldum.”
Ve bunlar **خيالة**’dir; yani at sahipleridir.
Onun yanında nice **خيّالة** ve yaya vardır.
Mecazdandır: Kutâmî’nin sözü:
**ألمحةً من سنا برق رأى بصري أم وجه عالية اختالت به الكلل**
Yani onunla süslendi ve övündü.
Ve Rü’be dedi ki:
**يقطعن خيلان الفلا تبوعاً**
Yani onun alâmetleri.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة: ظَنَّه، وفي المثل: من يَسْمَعْ يَخَلْ أَي يظن، وهو من باب ظننت وأَخواتها التي تدخل على الابتداء والخبر، فإِن ابتدأْت بها أَعْمَلْت، وإِن وَسَّطتها أَو أَخَّرت فأَنت بالخيار بين الإِعمال والإِلغاء؛ قال جرير في الإِلغاء:
أَبِالأَراجيز يا ابنَ اللُّؤْم تُوعِدُني،
وفي الأَراجيز، خِلْتُ، اللؤْمُ والخَوَرُ
قال ابن بري: ومثله في الإِلغاء للأَعشى:
وما خِلْت أَبْقى بيننا من مَوَدَّة،
عِرَاض المَذَاكي المُسْنِفاتِ القَلائصا
وفي الحديث: ما إِخالُك سَرَقْت أَي ما أَظنك؛ وتقول في مستقبله: إِخالُ، بكسر الأَلف، وهو الأَفصح، وبنو أَسد يقولون أَخال، بالفتح، وهو القياس، والكسر أَكثر استعمالاً. التهذيب: تقول خِلْتُه زيداً إِخَاله وأَخَاله خيْلاناً، وقيل في المثل: من يَشْبَعْ يَخَلْ، وكلام العرب: من يَسْمَعْ يَخَلْ؛ قال أَبو عبيد: ومعناه من يسمع أَخبار الناس ومعايبهم يقع في نفسه عليهم المكروه، ومعناه أَن المجانبة للناس أَسلم، وقال ابن هانئ في قولهم من يسمع يَخَلْ: يقال ذلك عند تحقيق الظن، ويَخَلْ مشتق من تَخَيَّل إِلى. وفي حديث طهفة: نسْتَحِيل الجَهَام ونَستَخِيل الرِّهام؛ واستحال الجَهَام أَي نظر إِليه هل يَحُول أَي يتحرك. واستخلت الرِّهَام إِذا نظرت إِليها فخِلْتَها ماطرة. وخَيَّل فيه الخير وتَخَيَّله: ظَنَّه وتفرَّسه. وخَيَّل عليه: شَبَّه. وأَخالَ الشيءُ: اشتبه. يقال: هذا الأَمر لا يُخِيل على أَحد أَي لا يُشْكِل. وشيءٌ مُخِيل أَي مُشْكِل. وفلان يَمْضي على المُخَيَّل أَي على ما خَيَّلت أَي ما شبهت يعني على غَرَر من غير يقين، وقد يأْتي خِلْتُ بمعنى عَلِمت؛ قال ابن أَحمر:
ولَرُبَّ مِثْلِك قد رَشَدْتُ بغَيِّه،
وإِخالُ صاحبَ غَيِّه لم يَرْشُد
قال ابن حبيب: إِخالُ هنا أَعلم. وخَيَّل عليه تخييلاً: وَجَّه التُّهمَة إِليه.
والخالُ: الغَيْم؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:
باتت تَشِيم بذي هرون من حَضَنٍ
خالاً يُضِيء، إِذا ما مُزْنه ركَدَا
والسحابة المُخَيِّل والمُخَيِّلة والمُخِيلة: التي إِذا رأَيتها حَسِبْتها ماطرة، وفي التهذيب: المَخِيلة، بفتح الميم، السحابة، وجمعها مَخايِل، وقد يقال للسحاب الخالُ، فإِذا أَرادوا أَن السماء قد تَغَيَّمت قالوا قد أَخالَتْ، فهي مُخِيلة، بضم الميم، وإِذا أَرادوا السحابة نفسها قالوا هذه مَخِيلة، بالفتح. وقد أَخْيَلْنا وأَخْيَلَتِ السماءُ وخَيَّلَتْ وتَخَيَّلَتْ: تهيَّأَت للمطر فرَعَدَتْ وبَرَقَتْ، فإِذا وقع المطر ذهب اسم التَّخَيُّل. وأَخَلْنا وأَخْيَلْنا: شِمْنا سَحابة مُخِيلة. وتَخَيَّلَتِ السماءُ أَي تَغَيَّمَت. التهذيب: يقال خَيَّلَتِ السحابةُ إِذا أَغامتْ ولم تُمْطِر. وكلُّ شيء كان خَلِيقاً فهو مَخِيلٌ؛ يقال: إِن فلاناً لمَخِيل للخير. ابن السكيت: خَيَّلَت السماءُ للمطر وما أَحسن مَخِيلتها وخالها أَي خَلاقَتها للمطر. وقد أَخالتِ السحابةُ وأَخْيَلَتْ وخايَلَتْ إِذا كانت تُرْجى للمطر. وقد أَخَلْتُ السحابة وأَخْيَلْتها إِذا رأَيتها مُخِيلة للمطر. والسحابة المُخْتالة: كالمُخِيلة؛ قال كُثَيِّر بن مُزَرِّد:
كاللامعات في الكِفاف المُخْتال
والخالُ: سحاب لا يُخُلِف مَطَرُه؛ قال:
مثل سحاب الخال سَحّاً مَطَرُه
وقال صَخْر الغَيّ:
يُرَفِّع للخال رَيْطاً كَثِيفا
وقيل: الخالُ السحاب الذي إِذا رأَيته حسبته ماطراً ولا مَطَر فيه. وقول طَهْفة: تَسْتخيل الجَهام؛ هو نستفعل من خِلْت أَي ظننت أَي نظُنُّه خَلِيقاً بالمَطَر، وقد أَخَلْتُ السحابة وأَخْيَلْتها. التهذيب: والخالُ خالُ السحابة إِذا رأَيتها ماطرة. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان إِذا رأَى في السماء اخْتِيالاً تغيَّر لونُه؛ الاخْتِيال: أَن يُخال فيها المَطَر، وفي رواية: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا رأَى مَخِيلة أَقْبَل وأَدْبَر وتغير؛ قالت عائشة: فذكرت ذلك له فقال: وما يدرينا؟ لعله كما ذكر الله: فلما رَأَوْه عارضاً مُسْتقبل أَودِيَتهم قالوا هذا عارض مُمْطِرنا، بل هو ما استعجلتم به ريح فيها عذاب أَليم. قال ابن الأَثير: المَخِيلة موضع الخَيْل وهو الظَّنُّ كالمَظِنَّة وهي السحابة الخليقة بالمطر، قال: ويجوز أَن تكون مُسَمَّاة بالمَخِيلة التي هي مصدر كالمَحْسِبة من الحَسْب. والخالُ: البَرْقُ، حكاه أَبو زياد ورَدَّه عليه أَبو حنيفة. وأَخالتِ الناقة إِذا كان في ضَرْعها لَبَن؛ قال ابن سيده: وأُراه على التشبيه بالسحابة. والخالُ: الرَّجل السَّمْح يُشَبَّه بالغَيْم حين يَبْرُق، وفي التهذيب: تشبيهاً بالخال وهو السحاب الماطر. والخالُ والخَيْل والخُيَلاء والخِيَلاء والأَخْيَل والخَيْلة والمَخِيلة، كُلُّه: الكِبْر. وقد اخْتالَ وهو ذو خُيَلاءَ وذو خالٍ وذو مَخِيلة أَي ذو كِبْر. وفي حديث ابن عباس: كُلْ ما شِئْت والْبَسْ ما شِئْت ما أَخطأَتك خَلَّتانِ: سَرَفٌ ومَخِيلة. وفي حديث زيد بن عمرو بن نُفَيْل: البِرُّ أَبْقى لا الخال. يقال: هو ذو خالٍ أَي ذو كِبر؛ قال العجاج:
والخالُ ثوبٌ من ثياب الجُهَّال،
والدَّهْر فيه غَفْلة للغُفَّال
قال أَبو منصور: وكأَن الليث جعل الخالَ هنا ثوباً وإِنما هو الكِبْر. وفي التنزيل العزيز: إِن الله لا يُحِبُّ كل مُخْتالٍ فَخُور؛ فالمُخْتال: المتكبر؛ قال أَبو إِسحق: المُخْتال الصَّلِف المُتَباهي الجَهُول الذي يَأْنَف من ذوي قَرابته إِذا كانوا فقراء، ومن جِيرانه إِذا كانو كذلك، ولا يُحْسن عِشْرَتَهم ويقال: هو ذو خَيْلة أَيضاً؛ قال الراجز: يَمْشي من الخَيْلة يَوْم الوِرْد
بَغْياً، كما يَمْشي وَليُّ العَهْد
وفي الحديث: من جَرّ ثوبه خُيَلاءَ لم ينظر الله إِليه؛ الخُيَلاء والخِيَلاء، بالضم والكسر: الكِبْر والعُجْب، وقد اخْتال فهو مُخْتال. وفي الحديث: من الخُيَلاء ما يُحِبُّه الله في الصَّدقة وفي الحَرْب، أَما الصدقة فإِنه تَهُزُّه أَرْيَحِيَّة السخاء فيُعْطِيها طَيِّبةً بها نفسُه ولا يَسْتَكثر كثيراً ولا يُعْطي منها شيئاً إِلا وهو له مُسْتَقِلّ، وأَما الحرب فإِنه يتقدم فيها بنَشاط وقُوَّة ونَخْوة وجَنان؛ ومنه الحديث: بئس العَبْدُ عَبْدٌ تَخَيَّل واخْتال هو تَفَعَّل وافْتَعَل منه. ورَجُلٌ خالٌ أَي مُخْتال؛ ومنه قوله:
إِذا تَحَرَّدَ لا خالٌ ولا بَخِل
قال ابن سيده: ورجلٌ خالٌ وخائِلٌ وخالٍ، على القَلْب، ومُخْتالٌ وأُخائِلٌ ذو خُيَلاء مُعْجب بنفسه، ولا نظير له من الصفات إِلا رجل أُدابِرٌ لا يَقْبل قول أَحد ولا يَلْوي على شيء، وأُباتِرٌ يَبْتُرُ رَحِمَه يَقْطَعُها، وقد تَخَيَّل وتَخايَل، وقد خالَ الرجلُ، فهو خائل؛ قال الشاعر:فإِن كنتَ سَيِّدَنا سُدْتَنا،
وإِن كُنْتَ للخالِ فاذْهَب فَخَلْ
وجمع الخائل خالةٌ مثل بائع وباعةٍ؛ قال ابن بري: ومثله سائق وساقة وحائك وحاكة، قال: وروي البيت فاذهب فخُلْ، بضم الخاء، لأَن فعله خال يخول، قال: وكان حقه أَن يُذكر في خول، وقد ذكرناه نحن هناك؛ قال ابن بري: وإِنما ذكره الجوهري هنا لقولهم الخُيَلاء، قال: وقياسه الخُوَلاء وإِنما قلبت الواو فيه ياء حملاً على الاخْتِيال كما قالوا مَشِيبٌ حيث قالوا شِيبَ فأَتبعوه مَشِيباً، قال: والشاعر رجل من عبد
القيس؛ قال: وقال الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي في الخال بمعنى الاختيال:
ولَقِيتُ ما لَقِيَتْ مَعَدٌّ كلُّها،
وفَقَدْتُ راحِيَ في الشباب وخالي
التهذيب: ويقال للرجل المختال خائل، وجمعه خالة؛ ومنه قول الشاعر: أَوْدَى الشَّبَابُ وحُبُّ الخالةِ الخَلَبه،
وقد بَرِئْتُ فما بالنَّفْسِ من قَلَبه
(* قوله «الخلبة» قال شارح القاموس: يروى بالتحريك جمع خالب وقد أورده الجوهري في خلب شاهداً على أَن الخلبة كفرحة المرأَة الخداعة). أَراد بالخالة جمع الخائل وهو المُخْتال الشابُّ. والأَخْيَل: الخُيَلاء؛ قال:
له بعد إِدلاجٍ مِراحٌ وأَخْيَل
واخْتالَت الأَرضُ بالنبات: ازْدانَتْ. ووَجَدْت أَرضاً مُتَخَيِّلة ومُتَخايِلة إِذا بلغ نَبْتُها المَدى وخرج زَهرُها؛ قال الشاعر: تأَزَّر فيه النَّبْت حتى تَخَيَّلَتْ
رُباه، وحتى ما تُرى الشاء نُوَّما
وقال ابن هَرْمَة:
سَرا ثَوْبَه عنك الصِّبا المُتخايِلُ
ويقال: ورَدْنا أَرضاً مُتَخيِّلة، وقد تَخَيَّلَتْ إِذا بَلَغ نبْتُها أَن يُرْعى. والخالُ: الثوب الذي تضعه على الميت تستره به، وقد خَيَّلَ عليه. والخالُ: ضَرْبٌ من بُرود اليَمن المَوْشِيَّة. والخالُ: الثوب الناعم؛ زاد الأَزهري: من ثياب اليمن؛ قال الشماخ:
وبُرْدانِ من خالٍ وسبعون درهماً،
على ذاك مقروظٌ من الجلد ماعز
والخالُ: الذي يكون في الجسد. ابن سيده: والخالُ سامَة سوداء في البدن، وقيل: هي نُكْتة سوداء فيه، والجمع خِيلانٌ. وامرأَة خَيْلاء ورجل أَخُيَل ومَخِيلٌ ومَخْيول ومَخُول مثل مَقُول من الخال أَي كثير الخِيلان، ولا فِعْلَ له. ويقال لما لا شخص له شامَةٌ، وما له شخص فهو الخالُ، وتصغير الخالِ خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل ومَخْيول، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وفي صفة خاتم النبوَّة: عليه خِيلانٌ؛ هو جمع خال وهي الشامَة في الجسد. وفي حديث المسيح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: كثير خِيلانِ الوجه. والأَخْيَل: طائر أَخضر وعلى جناحيه لُمْعَة تخالف لونه، سُمِّي بذلك للخِيلان، قال: ولذلك وجَّهه سيبويه على أَن أَصله الصفة ثم استعمل استعمال الأَسماء كالأَبرق ونحوه، وقيل: الأَخْيَل الشِّقِرَّاق وهو مشؤوم، تقول العرب: أَسأَم من أَخْيَل؛ قال ثعلب: وهو يقع على دَبَر البعير، يقال إِنه لا ينقُر دَبَرة بعير إِلا خزل ظَهْره، قال: وإِنما يتشاءَمون به لذلك؛ قال الفرزدق في الأَخيل:
إِذا قَطَناً بلَّغْتِنيه، ابْنَ مُدْرِكٍ،
فلُقِّيتِ من طير اليَعاقيبِ أَخْيَلا
قال ابن بري: الذي في شعره من طير العراقيب أَي ما يُعَرْقِبُك (* قوله
«أَي ما يعرقبك» عبارة الصاغاني في التكملة: والعراقيب ارض معروفة) يخاطب ناقته، ويروى: إِذا قَطَنٌ أَيضاً، بالرفع والنصب، والممدوح قَطَن بن مُدْرِك الكلابي، ومن رفع ابن جَعَله نعتاً لقَطَن، ومن نصبه جَعَله بدلاً من الهاء في بلغتنيه أَو بدلاً من قَطَن إِذا نصبته؛ قال ومثله: إِذا ابن موسى بلالاً بلغته
برفع ابن وبلال ونصبهما، وهو ينصرف في النكرة إِذا سَمِّيْت به، ومنهم من لا يصرفه في المعرفة ولا في النكرة، ويجعله في الأَصل صفة من التَّخَيُّل، ويحتج بقول حسَّان بن ثابت:
ذَرِيني وعِلْمي بالأُمور وشِيمَتي،
فما طائري فيها عليكِ بِأَخْيَلا
وقال العجاج:
إِذا النَّهارُ كَفَّ رَكْضَ الأَخْيَل
قال شمر: الأَخْيَل يَفِيل نصف النهار، قال الفراء: ويسمى الشاهين الأَخْيَل، وجمعه الأَخايل؛ وأَما قوله:
ولقد غَدَوْتُ بسابِحٍ مَرِحٍ،
ومَعِي شَبابٌ كلهم أَخْيَل
فقد يجوز أَن يعني به هذا الطائر أَي كلهم مثل الأَخيل في خِفَّتِه وطُموره. قال ابن سيده: وقد يكون المُخْتال، قال: ولا أَعرفه في اللغة، قال: وقد يجوز أَن يكون التقدير كُلُّهم أَخْيَل أَي ذو اختيال. والخَيال: خيال الطائر يرتفع في السماء فينظر إِلى ظِلِّ نفسه فيرى أَنه صَيْدٌ فيَنْقَضُّ عليه ولا يجد شيئاً، وهو خاطف ظِلِّه.
والأَخْيَل أَيضاً؛ عِرْق الأَخْدَع؛ قال الراجز:
أَشكو إِلى الله انْثِناءَ مِحْمَلي،
وخَفَقان صُرَدِيَ وأَخْيَلي
والصُّرَدان: عِرْقان تحت اللسان.
والخالُ: كالظَّلْع والغَمْز يكون بالدابة، وقد خالَ يَخال خالاً، وهو خائل؛ قال:
نادَى الصَّريخُ فرَدُّوا الخَيْلَ عانِيَةً،
تَشْكو الكَلال، وتشكو من أَذى الخال
وفي رواية: من حَفا الخال. والخالُ: اللِّواءُ يُعْقد للأَمير. أَبو منصور: والخالُ اللِّواء الذي يُعْقَد لولاية والٍ، قال: ولا أُراه سُمِّي خالاً إِلاَّ لأَنه كان يُعْقَد من برود الخال؛ قال الأَعشى: بأَسيافنا حتى نُوَجِّه خالها
والخالُ: أَخو الأُم، ذكر في خول. والخالُ: الجَبَل الضَّخْم والبعير الضخم، والجمع خِيلانٌ؛ قال:
ولكِنَّ خِيلاناً عليها العمائم
شَبَّههم بالإِبل في أَبدانهم وأَنه لا عقول لهم. وإِنه لمَخِيلٌ للخير أَي خَلِيق له. وأَخالَ فيه خالاً من الخير وتَخَيَّل عليه تَخَيُّلاً، كلاهما: اختاره وتفرَّس فيه الخير. وتَخَوَّلت فيه خالاً من الخير وأَخَلْتُ فيه خالاً من الخير أَي رأَيت مَخِيلتَه.
وتَخَيَّل الشيءُ له: تَشَبَّه. وتَخَيَّل له أَنه كذا أَي تَشَبَّه وتخايَل؛ يقال: تُخَيَّلته فَتَخَيَّل لي، كما تقول تَصَوَّرْته فَتَصَوَّر، وتَبَيَّنته فَتَبَيَّن، وتَحَقَّقْته فَتَحَقَّق. والخَيَال والخَيَالة: ما تَشَبَّه لك في اليَقَظة والحُلُم من صورة؛ قال الشاعر: فلَسْتُ بنازِلٍ إِلاَّ أَلَمَّتْ،
برَحْلي، أَو خَيالَتُها، الكَذُوب
وقيل: إِنما أَنَّث على إِرادة المرأَة. والخَيال والخَيالة: الشخص والطَّيْف. ورأَيت خَياله وخَيالته أَي شخصه وطَلعْته من ذلك. التهذيب: الخَيال لكل شيء تراه كالظِّل، وكذلك خَيال الإِنسان في المِرآة، وخَياله في المنام صورة تِمْثاله، وربما مَرَّ بك الشيء شبه الظل فهو خَيال، يقال: تَخَيَّل لي خَيالُه. الأَصمعي: الخَيال خَشَبة توضع فيلقى عليها الثوب للغنم إِذا رآها الذئب ظن أَنه إِنسان؛ وأَنشد:
أَخٌ لا أَخا لي غيره، غير أَنني
كَراعِي الخَيال يَسْتطِيف بلا فكر
وراعِي الخَيال: هو الرَّأْل، وفي رواية: أَخي لا أَخا لي بَعْده؛ قال ابن بري: أَنشده ابن قتيبة بلا فَكْر، بفتح الفاء، وحكي عن أَبي حاتم أَنه قال: حدثني ابن سلام الجُمَحي عن يونس النحوي أَنه قال: يقال لي في هذا الأَمر فَكْرٌ بمعنى تَفَكُّر. الصحاح: الخَيال خَشَبة عليها ثياب سود تُنْصب للطير والبهائم فتظنه إِنساناً. وفي حديث عثمان: كان الحِمَى سِتَّة أَميال فصار خَيال بكذا وخَيال بكذا، وفي رواية: خَيال بإِمَّرَةَ وخيَال بأَسْوَدَ العَيْن؛ قال ابن الأَثير: وهما جَبَلان؛ قال الأَصمعي: كانوا ينصِبون خَشَباً عليها ثياب سُودٌ تكن علاماتٍ لمن يراها ويعلم أَن ما داخلها حِمىً من الأَرض، وأَصلها أَنها كانت تنصب للطير والبهائم على المزروعات لتظنه إِنساناً ولا تسقط فيه؛ وقول الراجز:
تَخالُها طائرةً ولم تَطِرْ،
كأَنَّها خِيلانُ راع مُحْتَظِر
أَراد بالخِيلان ما يَنْصِبه الراعي عند حَظِيرة غنمه. وخَيَّل للناقة وأَخُيَل: وَضَع لولدها خَيالاً ليَفْزَع منه الذئب فلا يَقْرَبه. والخَيال: ما نُصِب في الأَرض ليُعْلَم أَنها حِمىً فلا تُقْرَب. وقال الليث: كل شيء اشتبه عليك، فهو مُخيل، وقد أَخالَ؛ وأَنشد:
والصِّدْقُ أَبْلَجُ لا يُخِيل سَبِيلُه،
والصِّدْق يَعْرِفه ذوو الأَلْباب
وقد أَخالتِ الناقةُ، فهي مُخِيلة إِذا كانت حَسَنة العَطَل في ضَرْعها لَبن. وقوله تعالى: يُخَيَّل إِليه من سحرهم أَنها تَسْعَى؛ أَي يُشْبَّه. وخُيِّل إِليه أَنه كذا، على ما لم يُسَمَّ فاعله: من التخييل والوَهْم. والخَيال: كِساء أَسود يُنْصَب على عود يُخَيَّل به؛ قال ابن أَحمر:فلما تَجَلَّى ما تَجَلَّى من الدُّجى،
وشَمَّر صَعْلٌ كالخَيال المُخَيَّل
والخَيْل: الفُرْسان، وفي المحكم: جماعة الأَفراس لا واحد له من لفظه؛ قال أَبو عبيدة: واحدها خائل لأَنه يَخْتال في مِشْيَتِه، قال ابن سيده: وليس هذا بمعروف. وفي التنزيل العزيز: وأَجْلِبْ عليهم بخَيْلِك ورَجْلِك، أَي بفُرْسانك ورَجَّالتك. والخَيْل: الخُيول. وفي التنزيل العزيز: والخَيْلَ والبِغال والحمير لتركبوها. وفي الحديث: يا خَيْلَ الله ارْكَبي: قال ابن الأَثير: هذا على حذف المضاف، أَراد بافُرْسانَ خَيْلِ الله اركبي، وهذا من أَحسن المجازات وأَلطفها؛ وقول أَبي ذؤيب: فَتنازَلا وتواقَفَت خَيْلاهُما،
وكِلاهُما بَطَلُ اللِّقاء مُخَدَّعُ
ثَنَّاه على قولهم هُما لِقاحان أَسْوَدانِ وجِمالانِ، وقوله بطل اللِّقاء أَي عند اللقاء، والجمع أَخْيالٌ وخُيول؛ الأَول عن ابن الأَعرابي، والأَخير أَشهر وأَعرف. وفلان لا تُسايَر خَيْلاه ولا تُواقَفُ خَيْلاه، ولا تُسايَر ولا تُواقَف أَي لا يطاق نَمِيمةً وكذباً. وقالوا: الخَيْل أَعلم من فُرْسانِها؛ يُضْرب للرجل تَظُنُّ أَن عنده غَناء أَو أَنه لا غناء عنده فتجده على ما ظننت. والخَيَّالة: أَصحاب الخُيول. والخَيال: نبت. والخالُ: موضع؛ قال:
أَتَعْرف أَطلالاً شَجوْنَك بالخال؟
قال: وقد تكون أَلفه منقلبة عن واو. والخالُ: اسم جَبَل تِلْقاء المدينة؛ قال الشاعر:
أَهاجَكَ بالخالِ الحُمُول الدَّوافع،
وأَنْتَ لمَهْواها من الأَرض نازع؟
والمُخايَلة: المُباراة. يقال: خايَلْت فلاناً بارَيْته وفعلت فعلَه؛ قال الكميت:
أَقول لهم، يَوم أَيْمانُهم
تُخايِلُها، في الندى، الأَشْمُلُ
تُخايِلُها أَي تُفاخِرها وتُباريها؛ وقول ابن أَحمر:
وقالوا: أَنَتْ أَرض به وتَخَيَّلَتْ،
فأَمْسى لما في الرأْسِ والصدر شاكيا
قوله تَخَيَّلَت أَي اشْتَبَهَت. وخَيَّل فلانٌ عن القوم إِذا كَعَّ عنهم؛ قال سلمة: ومثله غَيَّف وخَيَّف. الأَحمر: افْعَلْ كذا وكذا إِمَّا هَلَكَتْ هُلُكُ أَي على ما خَيَّلْت أَي على كل حال ونحو ذلك. وقولهم افْعَلْ ذلك على ما خَيَّلْت أَي على ما شَبَّهت.
وبنو الأَخْيَل: حَيٌّ من عُقَيْل رَهْط لَيْلى الأَخْيَليَّة؛ وقولها: نحن الأَخايلُ ما يَزال غُلامُنا،
حتى يَدِبَّ على العَصا، مذكورا
فإِنما جَمَعت القَبِيل باسم الأَخْيَل بن
معاوية العُقَيْلي، ويقال البَيْت لأَبيها.
والخَيال: أَرض لبني تَغْلِب؛ قال لبيد:
لِمَنْ طَلَلٌ تَضَمَّنه أُثالُ،
فسَرْحَة فالمَرانَةُ فالخَيالُ؟
والخِيلُ: الحِلْتِيت، يَمانِية. وخالَ يَخِيلُ خَيْلاً إِذا دام على أَكل الخِيل، وهو السَّذَاب.
قال ابن بري: والخالُ الخائِلُ، يقال هو خالُ مالٍ وخائل مال أَي حَسَن القيام عليه. والخالُ: ظَلْع في الرِّجْل. والخال: نُكْتَة في الجَسَد؛ قال وهذه أَبيات تجمع معاني الخال:
أَتَعْرِف أَطْلالاً شَجَوْنَك بالخالِ،
وعَيْشَ زمانٍ كان في العُصُر الخالي؟
الخالُ الأَوَّل: مكان، والثاني: الماضي.
لَيالِيَ، رَيْعانُ الشَّبابِ مُسَلَّطٌ
عليّ بعِصْيان الإِمارةِ والخال
الخال: اللِّوَاء.
وإِذْ أَنا خِدْنٌ للغَوِيّ أَخِي الصِّبا،
وللغَزِل المِرِّيحِ ذي اللَّهْوِ والخال
الخال: الخُيَلاء.
وللخَوْد تَصْطاد الرِّجالَ بفاحِمٍ،
وخَدٍّ أَسِيل كالَوذِيلة ذي الخال
الخال: الشَّامَة.
إِذا رَئِمَتْ رَبْعاً رَئِمْتُ رِباعَها،
كما رَئِم المَيْثاءَ ذو الرَّثْيَة الخالي
الخالي: العَزَب.
ويَقْتادُني منها رَخِيم دَلالِها،
كما اقْتاد مُهْراً حين يأْلفه الخالي
الخالي: من الخلاء.
زَمانَ أُفَدَّى من مِراحٍ إِلى الصِّبا
بعَمِّيَ، من فَرْط الصَّبابة، والخَال
الخال: أَخو الأُم.
وقد عَلِمَتْ أَنِّي، وإِنْ مِلْتُ للصِّبا
إِذا القوم كَعُّوا، لَسْتُ بالرَّعِش الخال
الخالُ: المَنْخُوب الضعيف.
ولا أَرْتَدي إِلاَّ المُروءَةَ حُلَّةً،
إِذا ضَنَّ بعضُ القوم بالعَصْبِ والخال
الخالُ: نوع من البُرود.
وإِن أَنا أَبصرت المُحُولَ ببَلْدة،
تَنَكَّبتْها واشْتَمْتُ خالاً على خال
الخال: السحاب.
فحَالِفْ بحِلْفِي كُلَّ خِرْقٍ مُهَذَّب،
وإِلاَّ تُحالِفْنِي فخَالِ إِذاً خال
من المُخالاة.
وما زِلْتُ حِلْفاً للسَّماحة والعُلى،
كما احْتَلَفَتْ عَبْسٌ وذُبْيان بالخال
الخالُ: الموضع.
وثالِثُنا في الحِلْفِ كُلُّ مُهَنَّدٍ
لما يُرْمَ من صُمِّ العِظامِ به خالي
أَي قاطع.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ي ل * * الخَيَالُ * و * الخَيَالةُ * الشخص والطيف أيضا و * الخَيْلُ * الفرسان ومنه قوله تعالى ﴿وأجلب عليهم بخيلك ورجلك والخيل أيضا * الخُيُول * ومنه قوله تعالى﴾ والخيل والبغال والحمير لتركبوها { و * الخَيَّالةُ * أصحاب الخيول و * الخَالُ * الذي يكون في الخد وجمعه * خِيلان * و * الخالُ * أخو الأم وجمعه * أخْوَال * قلت ذكر الخال الذي هو أخو الأم في خ و ل وفي خ ي ل وهو من أحدهما في الظاهر لا منهما ورجل * أخْيَلُ * كثير * الخِيلانِ * و * الخالُ * و * الخُيَلاَءُ * بضم الخاء وكسرها الكبر تقول منه * اخْتَالَ * فهو ذو * خُيَلاَءَ * وذو * خالٍ * وذو * مَخِيلةٍ * أي ذو كبر و * خالَ * الشيء ظنه يخاله * خَيْلاً * و * خَيْلَةً * و * مَخِيلةً * و * خَيْلُولَةً * وهو من باب ظننت وأخواتها وتقول في مستقبله * إخَالُ * بكسر الهمزة وهو الأفصح وبنو أسد تقول * أخَالُ * بالفتح وهو القياس و * أخَالَ * الشيء اشتبه يقال هذا أمر لا يخيل و * خُيِّلَ * إليه أنه كذا على ما لم يسم فاعله من * التَّخْييل * والوهم و * تَخَيَّلَ * له أنه كذا و * تَخَايَل * أي تشبه يقال * تَخَيَّلَهُ فَتَخَيَّلَ * له كما يقال تصوره فتصور له وتبينه فتبين له وتحققه فتحقق له و * الأخْيَلُ * طائر وهو ينصرف في النكرة إذا سميت به ومنهم من لا يصرفه في المعرفة ولا في النكرة ويجعله في الأصل صفة من التخيل

##### Türkçe

* خ ي ل * * **الخَيَالُ** * ve * **الخَيَالةُ** * şahıs ve hayal (tayf) dahi; ve * **الخَيْلُ** * süvariler; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve onların üzerine atlıların ve yayalarınla gürültü çıkar﴾; ve **الخيل** dahi * **الخُيُول** *; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve atlar, katırlar ve eşekler, onlara binmeniz için﴾; ve * **الخَيَّالةُ** * at sahipleri; ve * **الخَالُ** * yanakta bulunan ben; onun çoğulu * **خِيلان** *; ve * **الخَالُ** * annenin erkek kardeşi; onun çoğulu * **أخْوَال** *.

Dedim: Annenin erkek kardeşi olan **الخَال**’ı **خ و ل**’de ve **خ ي ل**’de zikretti; o, zahirde ikisinden birindendir, ikisinden de değildir. Ve adam * **أخْيَلُ** *: * **الخِيلانِ** *’ı çok olan; ve * **الخَالُ** * ve * **الخُيَلاَءُ** *—**الخاء**’ın dammesi ve kesresiyle—kibir; ondan dersin: * **اخْتَالَ** *; o hâlde o, * **خُيَلاَءَ** * sahibi, ve * **خالٍ** * sahibi, ve * **مَخِيلةٍ** * sahibi; yani kibir sahibi.

Ve * **خالَ** *: şeyi zannetti; onu * **خَيْلاً** * ve * **خَيْلَةً** * ve * **مَخِيلةً** * ve * **خَيْلُولَةً** * olarak “onu zanneder”; ve o, “zannettim ve kardeşleri” babındandır. Ve onun geleceğinde dersin: * **إخَالُ** *—hemzenin kesresiyle—ve o daha fasih olandır; Benû Esed * **أخَالُ** *—fetha ile—der; ve o kıyastır.

Ve * **أخَالَ** *: şey karışık göründü; “bu, hayal ettirmeyen bir iştir” denir. Ve * **خُيِّلَ** * ona ki o şöyledir: faili anılmayan üzere, * **التَّخْييل** * ve vehimden. Ve * **تَخَيَّلَ** * ona ki o şöyledir. Ve * **تَخَايَل** *: yani benzedi; “onu hayal etti de ona hayal oldu” denir; “onu tasavvur etti de ona tasavvur oldu; onu belirgin kıldı da ona belirgin oldu; onu tahkik etti de ona tahkik oldu” denildiği gibi.

Ve * **الأخْيَلُ** *: bir kuştur; onunla adlandırıldığında nekirede munsarif olur. Onlardan kimi onu marifede de nekirede de munsarif kılmaz ve onu aslında, hayal etmeden bir sıfat kılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

خال الشيء يخال خيلا وخيلة، ويكسران، وخالا وخيلانا، محركة ومخيلة ومخالة وخيلولة: ظنه اقتصر ابن سيده منها على الخيل، بالفتح والكسر، والخيلة والخال والخيلان والمخالة. ونقل الصاغاني الخيلة، بالكسر، والمخيلة والخيلولة. وفي التهذيب: خلته زيدا خيلانا، بالكسر، ومنه المثل: من يسمع يخل: أي يظن. وقيل: من يشبع وكلام العرب الأول. ومعناه: من يسمع أخبار الناس ومعايبهم يقع في نفسه عليهم المكروه. ومعناه: أن مجانبة الناس أسلم. وقيل: يقال ذلك عند تحقيق الظن. وتقول في مستقبله: إخال، بكسر الهمزة وهو الأفصح، كما في العباب. زاد غيره: وأكثر استعمالا. وتفتح في لغية هي لغة بني أسد، نقص الصفحة 450.
 الخال: البرق. أيضا: الكبر كالخيلاء، قال العجاج:
  والخال ثوب من ثياب الجهال
  والدهر فيه غفلة للغفال وقال آخر:
  وإن كنت سيدنـا سـدتـنـا                      وإن كنت للخال فاذهب فخل أيضا: الثوب الناعم من ثياب اليمن. أيضا: برد يمني أحمر فيه خطوط سود، كان يعمل في الدهر الأول، وجعلهما الأزهري واحدا، وقد، تقدم ذلك في خ - و - ل أيضا، وهو يحتمل الواو والياء. أيضا: شامة سوداء في البدن وقيل: نكتة سوداء فيه. وفي التهذيب: بثرة في الوجه تضرب إلى السواد. ج: خيلان بالكسر. وهو أخيل ومخيل ومخيول زاد الأزهري: ومخول: أي كثير الخيلان. وهي خيلاء. ولا فعل له، وتصغيره: خييل، فيمن قال: مخيل ومخيول، وخويل، فيمن قال: مخول. الخال: الجبل الضخم. أيضا: البعير الضخم على التشبيه، وجمعهما: خيلان، قال الشاعر:
  غثاء كثير لا عزيمة فيهم                      ولكن خيلانا عليها العمائم شبههم بالإبل في أبدانهم، وأنه لا عقول لهم. الخال: اللواء يعقد للأمير وفي التهذيب: يعقد لولاية وال، ولا أراه سمي به إلا لأنه كان يعقد من برود الخال. الخال: مثل الظلع يكون بالدابة، وقد خال الفرس يخال خالا فهو خائل، وأنشد الليث.

  نادى الصريخ فردوا الخيل عانية                      تشكو الكلال وتشكو من حفا خال الخال: الثوب يستر به الميت وقد خيل عليه. الخال: الرجل السمح يشبه بالغيم حين يبرق، كذا في المحكم. وفي التهذيب: يشبه بالخال، وهو السحاب الماطر. الخال: ع من شق اليمامة، قاله نصر. الخال: المخيلة وهي الفراسة، وقد أخال فيه خالا. الخال: الفحل الأسود من الإبل، عن ابن الأعرابي، وقد تقدم في خ - و - ل. الخال: صاحب الشيء يقال: من خال هذا الفرس? أي من صاحبه، وهو من خاله يخوله: إذا قام بأمره وساسه، وقد ذكر في خ - و- ل. الخال: الخلافة إذ هي من شأن من يعقد له اللواء. الخال: جبل تلقاء الدثينة في أرض غطفان، وهو لبني سليم، قال:
  أهاجك بالخال الحمول الدوافـع                      وأنت لمهواها من الأرض نازع

  الخال: المتكبر المعجب بنفسه يقال: رجل خال وخال. الخال: الموضع الذي لا أنيس به. الخال: الظن والتوهم خال يخال خالا. الخال: الرجل الفارغ من علاقة الحب. الخال: العزب من الرجال. الخال: الرجل الحسن القيام على المال. وقد خال عليه يخيل ويخول: إذا رعاه وأحسن القيام عليه. الخال: الأكمة الصغيرة. الخال: الملازم للشيء يسوسه ويرعاه. الخال: لجام الفرس وكأنه لغة في الخول، محركة، وقد مر إنكار الأزهري على الليث في خ - و - ل. الخال: الرجل الضعيف القلب والجسم وهو أشبه أن يكون بتشديد اللام، من خل لحمه: إذا هزل، وقد تقدم. الخال: نبت له نور م معروف بنجد، وليس بالأول. الخال: البريء من التهمة. الخال: الرجل الحسن المخيلة بما يتخيل فيه أي يتفرس ويتفطن، فهذه أحد وثلاثون معنى للخال. ومر الخال أخو الأم، فتكون اثنين وثلاثين معنى، نظم غالبها الشعراء في مخاطباتهم، ومن أجمع ما رأيت فيها قصيدة من بحر السلسلة، للشيخ عبد الله الطبلاوي، يمدح بها أبا النصر الطبلاوي، ذكر فيها هذه المعاني التي سردها المصنف، وزاد عليه بعض معان ينظر فيها. فمنها: الصاحب، والمفتقر، والماضي، والمخصص، والقاطع، والمهزول، والمتفرق، والذي يقطع الخلاء من الحشيش، والنقرس، والخلق. فهذه عشرة. وذكر الكبر والتكبر والاختيال، وهذه الثلاثة بمعنى واحد. ولا يخفى أن المعاني السبعة الأول كلها من خل يخل فهو خال، بتشديد اللام. وخل إليه: افتقر. وخله خلا: شكه وقطعه. وخله في الدعاء: خصه كما سبق ذلك كله. وأما الذي يقطع الخلاء، فالصواب فيه الخالئ، بالهمز، حذفت للتخفيف، فهو ليس من هذا الحرف. والنقرس مفهوم من الظلع الذي ذكره المصنف، فتأمل ذلك. من المجاز: أخالت الناقة فهي مخيلة: إذا كان في ضرعها لبن وكانت حسنة العطل، قال ابن سيده: أراه على التشبيه بالسحاب. أخالت الأرض بالنبات: إذا ازدانت وفي المحكم: اختالت، وهو مجاز. والأخيل والخيلاء إطلاقه صريح بأن يكون بالفتح، ولا قائل به، بل هو بضم ففتح، وروي أيضا بكسر ففتح، وذكر الوجهين الصغاني. والخيل والخيلة والخال والمخيلة بفتح الميم، كله: الكبر عن تخيل فضيلة تتراءى للإنسان من نفسه. وفي الحديث، قال صلى الله عليه وسلم لأبي بكر، رضي الله تعالى عنه:  إنك لست تصنع ذلك خيلاء  ضبط بالوجهين. وقال الليث: الأخيل: تذكير الخيلاء، وأنشد:
  لها بعد إدلاج مراح وأخيل ورجل خال وخائل وخال مقلوبا، ومختال وأخائل إطلاقا صريح في أنه بفتح الهمزة، وليس كذلك، بل هو بضمها، والمعنى: أي متكبر ذو خيلاء، معجب بنفسه. ولا نظير لأخائل من الصفات إلا رجل أدابر: لا يقبل قول أحد، ولا يلوي على شيء. وأباتر: يبتر رحمه: أي يقطعها، نبه عليه الجوهري. وفي التنزيل العزيز:  إن الله لا يحب كل مختال فخور  . وقد تخيل وتخايل: إذا تكبر. والأخيل: طائر مشؤوم عند العرب، يقولون: أشأم من أخيل، وهو يقع على دبر البعير، وأراهم إنما يتشاءمون لذلك، قال الفرزدق:
  إذا قطنا بلغتنـيه ابـن مـدرك                      فلاقيت من طير العراقيب أخيلا ويروى: فلقيت من طير اليعاقيب. أو هو الصرد الأخضر، أو هو الشاهين أو هو الشقراق قاله الفراء. قال السكري: سمي به لأن على جناحه ألوانا تخالف لونه، قال أبو كبير الهذلي:
  فإذا طرحت له الحصاة رأيته                      ينزو لوقعتها طمور الأخيل

  وقيل: سمي به لاختلاف لونه بالسواد والبياض. وفي العباب: هو ينصرف في النكرة إذا سميت به، ومنهم من لا يصرفه في المعرفة ولا في النكرة، ويجعله في الأصل صفة من التخيل، ويحتج بقول حسان رضي الله تعالى عنه:
  ذريني وعلمي بالأمور وشيمتي                      فما طائري فيها عليك بأخيلا ج: خيل، بالكسر وفي التهذيب: جمعه الأخائل. وبنو الأخيل بن معاوية: بطن من بني عقيل بن كعب رهط ليلى الأخيلية، وقد جمعته على الأخائل، فقالت:
  نحن الأخائل ما يزال غلامنـا                      حتى يدب على العصا مذكورا وتخيل الشيء له: إذا تشبه. وقال الراغب: التخيل: تصور خيال الشيء في النفس. وأبو الأخيل خالد بن عمرو السلفي بضم ففتح، عن إسماعيل بن عياس. وإسحاق بن أخيل الحلبي عن مبشر بن إسماعيل: محدثان. والخيال والخيالة: ما تشبه لك في اليقظة والحلم من صورة. وفي التهذيب: الخيال: كل شيء تراه كالظل، وكذا خيال الإنسان في المرآة. وخياله في النوم: صورة تمثاله، وربما مر بك الشيء يشبه الظل فهو خيال، يقال: تخيل لي خياله. وقال الراغب: أصل الخيال: االقوة المجردة كالصورة المتصورة في المنام وفي المرآة وفي القلب، ثم استعمل في صورة كل أمر متصور، وفي كل دقيق يجري مجرى الخيال. قال: والخيال: قوة تحفظ ما يدركه الحس المشترك من صور المحسوسات بعد غيبوبة المادة، بحيث يشاهدها الحس المشترك، كلما التفت إليه، فهو خزانة للحس المشترك، ومحله البطن الأول من الدماغ. ج: أخيلة. أيضا: شخص الرجل وطلعته يقال: رأيت خياله وخيالته، وقال الشاعر، وهو البحتري:
  فلست بنازل إلا ألـمـت                      برحلي أو خيالتها الكذوب وقيل: إنما أنت على إرادة المرأة. وخيل للناقة وأخيل لها: وضع لولدها خيالا ليفزع منه الذئب فلا يقربه، نقله ابن سيده. خيل فلان عن القوم: إذا كع عنهم ومثله: غيف وخيف، نقله الأزهري وهو قول عرام. وقال غيره: خيل الرجل: إذا جبن عند القتال. والخيال: كساء أسود ينصب على عود يخيل به للبهائم والطير، فتظنه إنسانا وفي التهذيب: خشبة توضع فيلقى عليها الثوب للغنم، إذا رآها الذئب ظنه إنسانا، قال الشاعر:
  أخ لا أخا لي غيره غير أنـنـي                      كراعي الخيال يستطيف بلا فكر وقيل: راعي الخيال: الرأل، ينصب له الصائد خيالا، فيألفه فيأخذه الصائد، فيتبعه الرأل. وقيل: الخيال: ما نصب في أرض، ليعلم أنها حمى فلا تقرب. والجمع: أخيلة، عن الكسائي، وخيلان، قال الراجز:
  تخالها طائرة ولم تطـر
  كأنها خيلان راع محتظز

  أراد بالخيلان: ما نصبه الراعي عند حظيرة غنمه. الخيال: أرض لبني تغلب بن وائل. الخيال: نبت. والخيل: جماعة الأفراس، لا واحد له من لفظه، وهو مؤنث سماعي، يعم الذكر والأنثى. أو واحده: خائل، لأنه يختال في مشيته، قاله أبو عبيدة. قال ابن سيده: وليس هذا بمعروف والضمير عائد إلى الخائل، لأنه أقرب مذكور، ويجوز إعادته للخيل، بناء على أنه اسم جمع، أما على القول بأنه مؤنث، كما نصوا عليه، فيتعين عوده للخائل، قاله شيخنا. ويشهد لما قاله أبو عبيدة ما حكاه أبو حاتم، نقلا عن الأصمعي، قال: جاء معتوه إلى أبي عمرو بن العلاء، فقال: يا أبا عمرو، لم سميت الخيل خيلا? فقال: لا أدري، فقال: لكن أدري، فقال: علمنا، قال: لاختيالها في المشي، فقال أبو عمرو لأصحابه بعد ما ولي: اكتبوا الحكمة وارووها ولو عن معتوه. وقال الراغب بعد ما ذكر الخيلاء: ومنها تنوول لفظ الخيل، لما قيل: لا يركب أحد فرسا إلا وجد في نفسه نخوة. قال ابن سيده: وقول أبي ذؤيب:
  فتنازلا وتواقفت خيلاهمـا                      وكلاهما بطل اللقاء مخدع ثناه على قولهم: هما لقاحان أسودان وجمالان. جج جمع الجمع: أخيال وخيول وهذه أشهر وأعرف ويكسر. قال الراغب: الخيل في الأصل: اسم للأفراس الفرسان جميعا، قال تعالى:  ومن رباط الخيل  ويستعمل في كل واحد منهما منفردا، نحو ما روى: يا خيل الله اركبي. أي يا ركاب خيل الله، فحذف للعلم اختصارا. فهذا للفرسان. وكذا قوله تعالى:  وأجلب عليهم بخيلك ورجلك  أي بفرسانك ورجالتك. وجاء في التفسير: أن خيله كل خيل تسعى في معصية الله. ورجله: كل ماش في معصية الله. وفي الحديث:  عفوت لكم عن صدقة الخيل  يعني الأفراس. وكذا قوله تعالى:  والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة  . خيل: د قرب قزوين بينها وبين الري. وزيد الخير هو ابن مهلهل بن زيد بن منهب الطائي النبهاني كان يدعى زيد الخيل لشجاعته فسماه النبي صلى الله عليه وسلم لما وفد عليه في سنة تسع من الهجرة زيد الخير، لأنه بمعناه وأثنى عليه وأقطعه أرضين، وقد تقدم ذكره في أ - ل - ف. وأيضا أزال توهم أنه سمي به لما اتهمه به كعب بن زهير بن أبي سلمى من أخذ فرس له. يقال: فلان لا تساير خيلاه، أو لا تواقف خيلاه، ولا تساير ولا تواقف: أي لا يطاق نميمة وكذبا نقله ابن سيده، وهو مجاز. قالوا: الخيل أعلم من فرسانها: يضرب لمن تظن به ظنا أن عنده غناء، أو أنه لا غناء عنده فتجده على ما ظننت نقله ابن سيده. والخيل، بالكسر: السذاب نقله الأزهري. أيضا: الحلتيت يمانية، نقله ابن سيده. ويفتح. وخال يخال خيلا: داوم على أكله أي السذاب، قاله الأزهري، وهو قول ابن الأعرابي، ونصه: خال يخيل خيلا. وخيلة الأصفهاني، بالكسر: محدث وهو أبو القاسم عبد الملك بن عبد الغفار بن محمد بن المظفر البصري الفقيه الهمذاني، يعرف بخيلة، ويلقب ببحير، سمع الكثير بأصبهان، وأدرك أصحاب الطبراني، قال ابن ماكولا: سمعت منه، قاله الحافظ. قلت: فقول المصنف الأصفهاني فيه نظر. والمخايلة: المباراة خايلت فلانا: أي باريته وفعلت فعله، قال الكميت:
  أقول لهم يوم أيمانـهـم                      تخايلها في الندى الأشمل

  تخايلها: أي تفاخرها وتباريها. وذو خيليل هكذا في الموضعين نص العباب: وفي بعض النسخ: وذو خيل، في الموضعين، ووقع في كتاب نصر: ذو خليل، كأمير، وقال: موضع بشق اليمن، نسب إليه أحد الأذواء. وهو على ما في العباب: مالك بن زبيد بن وليعة بن معبد بن سبأ الأصغر ابن كعب بن زيد بن سهل الحميري. وذو خيليل بن جرش بن أسلم بن زيد بن الغوث الأصغر ابن سعد بن عوف بن عدي بن مالك بن زيد بن سهل الحميري. وبنو المخيل، كمعظم: في ضبيعة أضجم كما في العباب.
 ومما يستدرك عليه: الخيال والخيالة: الطيف. والخائل: الشاب المختال، والجمع: خالة. والخالة: المرأة المختالة، وبهما فسر قول النمر بن تولب، رضي الله تعالى عنه:
  أودى الشباب وحب الخالة الخلبه                      وقد برئت فما بالقلب من قلبـه ويروى: الخلبة محركة، كعابد وعبدة، وبكسر اللام أيضا بمعنى الخداعة. ورجل مخول كمقول: كثر الخيلان في جسده. وبعير مخيول: وقع الأخيل على عجزه فقطعه، ومنه قيل للرجل إذا طار عقله فزعا: مخيول، وهو من استعمال العامة، لكنه صحيح. والخيالة، بالتشديد: أصحاب الخيول. والخيلاء، بكسر ففتح: لغة في الخيلاء بمعنى الكبر. وهو مخيل للخير: أي خليق له، وحقيقته أنه مظهر خيال ذلك. وأخال الشيء: اشتبه، يقال: هذا أمر لا يخيل، قال:
  والصدق أبلج لا يخيل سبيله                      والصدق يعرفه ذوو الألباب وفلان يمضي على المخيل، كمعظم: أي على ما خيلت: أي شبهت، يعني على غرر من غير يقين، ومنه قولهم: وقع في مخيلي كذا، وفي مخيلاتي. وخيل إليه أنه كذا، على ما لم يسم فاعله، من التخييل والوهم، ومنه قوله تعالى:  يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى  والتخييل: تصوير خيال الشيء في النفس. ووجدنا أرضا متخيلة ومتخايلة: إذا بلغ نبتها المدى، وخرج زهرها، قال ابن هرمة:
  سرا ثوبه عنك الصبا المتخايل                      وقرب للبين الخليط المزايل وقال آخر:
  تأزر فيه النبت حتى تخايلـت                      رباه وحتى ما ترى الشاء نوما واستخال السحابة: إذا نظر إليها فخالها ماطرة، ومنه الحديث:  نستحيل الجهام، ونستخيل الرهام. واختالت الأرض بالنبات: ازدانت. ويقال: ظهرت فيه مخايل النجابة، جمع مخيلة: أي المظنة، وأصله في السحابة التي يخال فيها المطر. وما أحسن مخيلها وخالها: أي خلاقتها للمطر. وافعل كذا إما هلكت هلك، أي: على ما خيلت، أي على كل حال. والخيال: خيال الطائر يرتفع في السماء، فينظر إلى ظل نفسه فيرى أنه صيد فينقض عليه، ولا يجد شيئا، وهو خاطف ظله. وشيء مخيل: مشكل. وسلمان بن ربيعة الخيلي، ويقال أيضا: سلمان الخيل، لأنه كان يلي الخيل لعمر رضي الله عنه، وهو معدود في الصحابة عند البخاري وأبي حاتم. وكان عمر رضي الله عنه قد أعد في كل مصر خيلا كثيرة للجهاد، فكان بالكوفة أربعة آلاف فرس معدة لعدو يدهمهم. استشهد ببلنجر، نحوا من سنة ثلاثين. والأمير عريب الخيلي، لأنه كان على خيل الخليفة. وخيلان: بلد بما وراء النهر، منه أبو سهل أحمد بن محمد بن إبراهيم بن يزيد الخيلاني، فكذا ضبطه الحافظ. ومن المتأخرين: شمس الدين أحمد بن موسى الخيالي، أحد الأذكياء، له حواش على شرح العقائد النسفية، سلك فيها مسلك الألغاز.

##### Türkçe

**خال** الشيء **يخال** **خيلا** ve **خيلة**; ikisi de kesrelenir; ve **خالا** ve **خيلانا**; harekeli; ve **مخيلة** ve **مخالة** ve **خيلولة**: onu zannetti. İbn Sîde bunlardan **الخيل**’e (fetha ve kesre ile), **الخيلة**’ye, **الخال**’a, **الخيلان**’a ve **المخالة**’ye hasretmiştir. Sâğânî **الخيلة**’yi (kesre ile), **المخيلة**’yi ve **الخيلولة**’yi nakletti. **التهذيب**’de: “Onu Zeyd’i **خيلانا** (kesre ile) zannettim.” Ondan mesel: “من يسمع يخل”: yani zanneder. Ve denildi: “من يشبع” ve Arapların birincisi sözü. Manası: kim insanların haberlerini ve ayıplarını işitirse, onların aleyhine hoşlanılmayan şey onun nefsine düşer. Ve manası: insanlardan uzak durmak daha selamettir. Ve denildi: bu, zannın tahkiki sırasında söylenir. Ve onun istikbalinde dersin: **إخال**; hemzenin kesresiyle; ve o daha fasih olandır; **العباب**’da olduğu gibi. Başkası artırdı: ve daha çok kullanılandır. Ve Benî Esed’in dili olan bir lehçede fetha yapılır; sayfa 450 noksandır.

**الخال**: şimşek. Ayrıca: kibir; **الخيلاء** gibi. el-‘Accâc dedi ki:
  **والخال ثوب من ثياب الجهال**
  **والدهر فيه غفلة للغفال**
Bir başkası dedi ki:
  **وإن كنت سيدنـا سـدتـنـا                      وإن كنت للخال فاذهب فخل**
Ayrıca: Yemen elbiselerinden yumuşak elbise. Ayrıca: üzerinde siyah çizgiler bulunan kırmızı Yemen bürdü; ilk devirde yapılırdı; Ezherî ikisini bir kıldı; ve bu, **خ - و - ل**’de de geçmişti; ayrıca o, **الواو** ve **الياء**’ı ihtimal eder. Ayrıca: bedende siyah bir ben. Ve denildi: onda siyah bir nokta. **التهذيب**’de: yüze çıkan, siyahlığa çalan bir kabarcık. Çoğulu: **خيلان** (kesre ile). Ve o: **أخيل** ve **مخيل** ve **مخيول**. Ezherî artırdı: ve **مخول**: yani **الخيلان**’ı çok olan. Ve o: **خيلاء**’dır. Ve onun fiili yoktur. Ve onun küçültmesi: **خييل**, **مخيل** ve **مخيول** diyen kimseye göre; ve **خويل**, **مخول** diyen kimseye göre.

**الخال**: iri dağ. Ayrıca: teşbih yoluyla iri deve; ikisinin cem‘i: **خيلان**. Şair dedi ki:
  **غثاء كثير لا عزيمة فيهم                      ولكن خيلانا عليها العمائم**
Onları bedenlerinde develere benzetti; ve onlarda akıllar olmadığını.

**الخال**: emîr için bağlanan sancak. **التهذيب**’de: bir vâlinin vilâyeti için bağlanır. Ve ben onu ancak, **الخال** bürdlerinden bağlanır olduğu için onunla adlandırılmış görürüm.

**الخال**: binek hayvanda bulunan, topallık gibi bir şey. Ve at **خال** etti: **يخال** **خالا**; o halde o **خائل**’dir. Leys şunu inşad etti:
  **نادى الصريخ فردوا الخيل عانية                      تشكو الكلال وتشكو من حفا خال**

**الخال**: ölüyle örtünülen elbise; ve onun üzerine **خيل** edildi.

**الخال**: cömert adam; şimşek çaktığında buluta benzetilir; **المحكم**’de böyle. **التهذيب**’de: **الخال**’a benzetilir; ve o yağmurlu buluttur.

**الخال**: Yemâme yarığından bir yer adı; Nasr söyledi.

**الخال**: **المخيلة**’dir; ve o firâsettir. Ve onda **خالا** **أخال** ettim.

**الخال**: develerden siyah aygır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **خ - و - ل**’de geçmişti.

**الخال**: şeyin sahibi. Denir: “Bu atın **خال**’ı kim?” yani sahibi kim? Ve o, “**خاله يخوله**”dandır: onun işini üstlendiğinde ve onu idare ettiğinde. Ve **خ - و - ل**’de zikredilmiştir.

**الخال**: hilâfet; çünkü o, kendisine sancak bağlanan kimsenin şe’nindendir.

**الخال**: Gatafân toprağında, Dethîne’nin karşısında bir dağ; o Benî Süleym’indir. Dedi ki:
  **أهاجك بالخال الحمول الدوافـع                      وأنت لمهواها من الأرض نازع**

**الخال**: kendini beğenen mütekebbir; denir: adam **خال** ve **خال**.

**الخال**: kendisiyle ünsiyet edilecek kimse bulunmayan yer.

**الخال**: zan ve vehim; **خال** **يخال** **خالا**.

**الخال**: aşk alâkasından boş adam.

**الخال**: erkeklerden bekâr.

**الخال**: mala iyi kıyam eden adam. Ve onun üzerine **خال** etti: **يخيل** ve **يخول**; onu gözettiğinde ve ona iyi kıyam ettiğinde.

**الخال**: küçük tepe.

**الخال**: şeye ملازم olan; onu idare eder ve gözetir.

**الخال**: atın gemi; sanki **الخول**’da bir dildir; harekeli. Ve Ezherî’nin Leys’i **خ - و - ل**’de inkârı geçmişti.

**الخال**: kalbi ve bedeni zayıf adam; ve daha çok, lâmın şeddeli olmasıdır; “eti **خل** oldu”dan: zayıfladığında; ve geçmişti.

**الخال**: Necd’de bilinen, **م** harfiyle bir çiçeği olan bitki; birincisi değildir.

**الخال**: ithamdan beri olan.

**الخال**: kendisinde tahayyül ettiği şeyle **حسن المخيلة** olan adam; yani firâset eder ve uyanıklık gösterir. İşte bunlar **الخال** için otuz bir manadır. Ve **الخال** “anne kardeşi” geçti; böylece otuz iki mana olur. Şairler bunların çoğunu hitaplarında nazmettiler. Bunlar içinde gördüğüm en toplayıcı olanı: “silsile” bahrinden, Şeyh Abdullah et-Tablâvî’nin bir kasidesidir; onunla Ebü’n-Nasr et-Tablâvî’yi över; musannifin sıraladığı bu manaları onda zikretti; ve ona bazı manalar ekledi; onlara bakılır. Onlardan: **الصاحب** (arkadaş), **المفتقر** (muhtaç), **الماضي** (geçmiş), **المخصص** (tahsis eden), **القاطع** (kesen), **المهزول** (zayıf), **المتفرق** (dağınık), **الذي يقطع الخلاء من الحشيش** (otlardan **الخلاء**’yı kesen), **النقرس** (nikris), **الخلق** (yaratılış). İşte bunlar ondur. Ve kibri, mütekebbirliği ve ihtiyâli zikretti; ve bu üçü tek mana üzeredir. Gizli değildir ki ilk yedi mana bütünüyle “**خل** **يخل** فهو **خال**”dandır; lâm şeddeli. Ve “**خل** إليه”: muhtaç oldu. Ve “**خله** **خلا**”: onu şüpheye düşürdü ve kesti. Ve “**خله**” duada: onu tahsis etti; daha önce geçtiği üzere bunların hepsi. Otla **الخلاء**’yı kesene gelince: onda doğru olan **الخالئ**’dir; hemze ile; hafifletme için hazfedilmiştir; o halde bu harften değildir. Ve nikris, musannifin zikrettiği topallıktan anlaşılır; bunu düşün.

Mecazdan: dişi deve **أخالت** etti; o halde o **مخيلة**’dir: memesinin içinde süt olduğunda ve **العطل**’ı güzel olduğunda. İbn Sîde dedi ki: onu buluta teşbih üzere görüyorum. Yer, bitkiyle **أخالت** etti: süslendiğinde. **المحكم**’de: **اختالت**; ve o mecazdır.

**الأخيل** ve **الخيلاء**: onun kullanımı, fetha ile olması gerektiğine açık bir ifadedir; ve buna söyleyen yoktur; bilakis o, damme sonra fetha iledir. Ve kesre sonra fetha ile de rivayet edilmiştir. Sâğânî iki vechi zikretti.

**الخيل** ve **الخيلة** ve **الخال** ve mîm’in fethasıyla **المخيلة**: hepsi, insanın kendi nefsinden kendisine görünen bir fazilet tahayyülünden doğan kibirdir.

Hadiste: sallallahu aleyhi ve sellem Ebû Bekir’e (Allah Teâlâ ondan razı olsun) dedi ki: “**إنك لست تصنع ذلك خيلاء**”; iki vech ile ضبط edilmiştir.

Leys dedi ki: **الأخيل**: **الخيلاء**’nın müzekkeridir. Ve şunu inşad etti:
  **لها بعد إدلاج مراح وأخيل**

Ve adam: **خال** ve **خائل** ve **خال** (maklûb olarak). Ve **مختال** ve **أخائل**: onun kullanımı, hemzenin fethasıyla olduğuna açık bir ifadedir; öyle değildir; bilakis onun dammesi iledir. Mana: yani **خيلاء** sahibi mütekebbir; kendini beğenen.

Sıfatlardan **أخائل**’in benzeri yoktur; ancak “adam **أدابر**”: kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye aldırmaz. Ve “**أباتر**”: rahmini **يبتر** eder; yani onu keser. Cevherî buna dikkat çekti.

Aziz tenzilde: “**إن الله لا يحب كل مختال فخور**”. Ve **تخيل** etti ve **تخايل** etti: kibirlendiğinde.

**الأخيل**: Araplar yanında uğursuz bir kuştur. Derler: “**أشأم من أخيل**”. Ve o, devenin kıçına konar. Ve onları ancak bunun için uğursuz sayıyorlar sanırım. Ferazdak dedi ki:
  **إذا قطنا بلغتنـيه ابـن مـدرك                      فلاقيت من طير العراقيب أخيلا**
Ve şöyle de rivayet edilir: “**فلقيت من طير اليعاقيب**”. Ya o yeşil **الصرد**’dur; yahut o **الشاهين**’dir; yahut o **الشقراق**’tır; Ferrâ söyledi.

Sükkerî dedi ki: kanadında, rengine muhalif renkler bulunduğu için onunla adlandırıldı. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  **فإذا طرحت له الحصاة رأيته                      ينزو لوقعتها طمور الأخيل**

Ve denildi: siyahlık ve beyazlıkla renginin ihtilafı sebebiyle onunla adlandırıldı.

**العباب**’da: onunla adlandırıldığında nekrede munsarif olur. Ve onlardan kimi, marifede de nekrede de onu munsarif kılmaz; ve onu aslında **التخيل**’den bir sıfat kılar; ve Hassân’ın (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözüyle delil getirir:
  **ذريني وعلمي بالأمور وشيمتي                      فما طائري فيها عليك بأخيلا**

Çoğulu: **خيل** (kesre ile). **التهذيب**’de: onun cem‘i **الأخائل**’dir.

Ve Benû **الأخيل** b. Muâviye: Benî Akîl b. Ka‘b’dan bir batın; Leylâ el-Ahîliyye’nin rahatı. Ve onu **الأخائل** üzerine cem‘ etti; şöyle dedi:
  **نحن الأخائل ما يزال غلامنـا                      حتى يدب على العصا مذكورا**

Ve şey, ona **تخيل** etti: benzediğinde. Râgıb dedi ki: **التخيل**: şeyin hayalinin nefiste tasavvur edilmesidir.

Ve Ebû **الأخيل** Hâlid b. Amr es-Silefî: damme sonra fetha ile; İsmâîl b. Ayyâş’tan. Ve İshâk b. **أخيل** el-Halebî, Mübeşşir b. İsmâîl’den: iki muhaddis.

Ve **الخيال** ve **الخيالة**: uyanıklıkta ve rüyada sana bir suret olarak benzeyen şey. **التهذيب**’de: **الخيال**: gölge gibi gördüğün her şey; ve aynadaki insanın hayali de böyledir. Ve uykudaki hayali: heykelinin suretidir. Ve belki sana gölgeye benzeyen şey uğrar; o halde o **خيال**’dır. Denir: “Bana onun hayali **تخيل** etti.” Râgıb dedi ki: **الخيال**’ın aslı: rüyada ve aynada ve kalpte tasavvur edilen suret gibi, soyut kuvvettir; sonra her tasavvur edilen işin suretinde ve hayal mecrasında cereyan eden her ince şeyde kullanıldı. Dedi ki: **الخيال**: müşterek hissin, maddenin kaybolmasından sonra, duyularla idrak edilenlerin suretlerinden idrak ettiğini muhafaza eden bir kuvvettir; öyle ki müşterek his, ona her yöneldiğinde onu müşahede eder. O halde o, müşterek hissin hazinesidir. Ve onun mahalli, beynin birinci karnıdır. Çoğulu: **أخيلة**.

Ayrıca: adamın şahsı ve görünüşü. Denir: “Onun **خياله**’ni ve **خيالته**’sini gördüm.” Şair dedi ki—ve o Buhturî’dir:
  **فلست بنازل إلا ألـمـت                      برحلي أو خيالتها الكذوب**
Ve denildi: ancak kadın kastedilmiştir.

Dişi deve için **خيل** edildi ve ona **أخيل** edildi: kurdun ondan korkup yavrusuna yaklaşmaması için, yavrusu için bir **خيال** konuldu; İbn Sîde nakletti.

Falan, kavimden **خيل** etti: onlardan geri durduğunda. Ve benzeri: **غيف** ve **خيف**; Ezherî nakletti; ve bu, Arrâm’ın sözüdür. Başkası dedi ki: adam **خيل** eder: savaşta korktuğunda.

**الخيال**: hayvanlara ve kuşlara **يخيل** etmek için bir çubuğa dikilen siyah örtü; onu insan zanneder. **التهذيب**’de: koyun için üzerine elbise atılan bir tahta; kurt onu gördüğünde onu insan zanneder. Şair dedi ki:
  **أخ لا أخا لي غيره غير أنـنـي                      كراعي الخيال يستطيف بلا فكر**
Ve denildi: **راعي الخيال**: **الرأل**’dir; avcı ona bir **خيال** diker; o ona alışır; avcı onu yakalar; ve **الرأل** onu takip eder. Ve denildi: **الخيال**: bir arazide dikilen şeydir; onun **حمى** olduğunu bilinsin de yaklaşılmasın diye. Cem‘i: Kisâî’den **أخيلة**; ve **خيلان**. Râciz dedi ki:
  **تخالها طائرة ولم تطـر**
  **كأنها خيلان راع محتظز**
**خيلان** ile muradı: çobanının koyun ağılı yanında diktiği şeydir.

**الخيال**: Benî Tağlib b. Vâil’e ait bir arazi.

**الخيال**: bir bitki.

**الخيل**: atların topluluğu; lafzından tekili yoktur. Ve o, semâ‘î müennestir; erkek ve dişiyi kapsar. Yahut onun tekili: **خائل**’dir; çünkü yürüyüşünde **يختال** eder; Ebû Ubeyde söyledi. İbn Sîde dedi ki: bu bilinen değildir. Ve zamir, en yakın zikredilen olduğu için **الخائل**’e döner. Ve onu **الخيل**’e döndürmek caizdir; onun isim cem‘ olması üzerine. Ama onun müennes olduğu sözüne göre—onlar bunu açıkça söyledikleri üzere—onun **الخائل**’e dönmesi gerekir; Şeyhimiz söyledi. Ebû Ubeyde’nin söylediğine, Ebû Hâtim’in, Asma‘î’den naklen hikâye ettiği şey şahitlik eder. Dedi: bir mecnun, Ebû Amr b. el-‘Alâ’ya geldi; dedi: “Ey Ebû Amr, **الخيل** niçin **خيلا** diye adlandırıldı?” Dedi: “Bilmiyorum.” Dedi: “Fakat ben biliyorum.” Dedi: “Bize öğret.” Dedi: “Yürüyüşteki ihtiyalinden dolayı.” Ebû Amr, döndükten sonra ashabına dedi: “Hikmeti yazın ve onu, mecnundan da olsa rivayet edin.”

Râgıb, **الخيلاء**’yı zikrettikten sonra dedi ki: ondan, **الخيل** lafzının tenâvülü oldu; çünkü denildi: kim bir ata binse, nefsinde bir **نخوة** bulur.

İbn Sîde dedi ki: Ebû Züeyb’in sözü:
  **فتنازلا وتواقفت خيلاهمـا                      وكلاهما بطل اللقاء مخدع**
Onu, “ikisi iki kara deve ve iki deve” sözleri üzerine büktü.

Cem‘in cem‘i: **أخيال** ve **خيول**; ve bunlar daha meşhur ve daha bilinir; ve kesrelenir.

Râgıb dedi ki: **الخيل** aslında, atlı atlar için bir isimdir. Allah Teâlâ dedi ki: “**ومن رباط الخيل**”. Ve ikisinden her birinde tek başına da kullanılır; “**يا خيل الله اركبي**” rivayetinde olduğu gibi: yani “Allah’ın atlarının binicileri”; bilindiği için hazfedildi; kısaltma olarak. Bu, atlılar içindir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü de böyledir: “**وأجلب عليهم بخيلك ورجلك**”: yani atlıların ve yaya askerlerinle. Tefsirde geldi: onun **خيله**’si, Allah’a isyanda koşan her attır. Ve onun **رجله**’si, Allah’a isyanda yürüyen her yürüyendir. Hadiste: “**عفوت لكم عن صدقة الخيل**”: yani atlar.

Ve Allah Teâlâ’nın sözü de böyledir: “**والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة**”.

**خيل**: Kazvin yakınında bir yer; onunla Rey arasında.

Ve Zeydü’l-Hayr: o, et-Tâî en-Nebhânî’den Zeyd b. Mühelhil b. Zeyd b. Menheb’dir. Cesaretinden dolayı ona **زيد الخيل** denirdi. Hicretin dokuzuncu yılında ona geldiğinde Nebî sallallahu aleyhi ve sellem onu **زيد الخير** diye adlandırdı; çünkü o, manası itibarıyla onun gibidir. Ve onu övdü ve ona araziler iktâ etti. Ve **أ - ل - ف**’te onun zikri geçmişti. Ve ayrıca, onunla adlandırılmasının, Ka‘b b. Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın, bir atını aldığı ithamından dolayı olduğu vehmini giderdi.

Denir: “Falanın **خيلاه**’ı ile yürüyüşe çıkılmaz” yahut “**خيلاه**’ı ile karşı karşıya durulmaz.” Ve “yürüyüşe çıkılmaz” ve “karşı karşıya durulmaz”: yani onun nemîmesi ve yalanı çekilmez; İbn Sîde nakletti; ve o mecazdır.

Dediler: “**الخيل** atlılarından daha bilgilidir”: kendisinde fayda bulunduğunu zannettiğin yahut fayda bulunmadığını zannettiğin kimse hakkında darb-ı meseldir; onu, zannettiğin üzere bulursun; İbn Sîde nakletti.

Ve **الخيل** (kesre ile): **السذاب**; Ezherî nakletti. Ayrıca: Yemenî **الحلتيت**; İbn Sîde nakletti. Ve fetha da yapılır.

Ve **خال** **يخال** **خيلا**: onun yemesine devam etti; yani **السذاب**’a. Ezherî söyledi; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Ve onun nassı: **خال** **يخيل** **خيلا**.

Ve **خيلة** el-İsfahânî (kesre ile): bir muhaddis; o, Ebü’l-Kâsım Abdülmelik b. Abdülgaffâr b. Muhammed b. el-Muzaffer el-Basrî el-Fakîh el-Hemedânî’dir; **خيلة** diye bilinir; ve **بحير** diye lakaplanır. İsfahân’da çokça semâ‘ etti; Taberânî ashabına yetişti. İbn Mâkûlâ dedi ki: ondan işittim. Hâfız bunu söyledi. Ben derim ki: musannifin onda “el-İsfahânî” demesi, onda nazar vardır.

Ve **المخايلة**: müsâbaka. “Falanla **خايلت**”: yani onunla yarıştım ve onun fiilini yaptım. Kümeyt dedi ki:
  **أقول لهم يوم أيمانـهـم                      تخايلها في الندى الأشمل**

**تخايلها**: yani onunla övünmesi ve onunla yarışması. Ve **ذو خيليل** böyledir; iki yerde de **العباب**’ın nassı: ve bazı nüshalarda: **وذو خيل**; iki yerde de; ve Nasr’ın kitabında vâki oldu: **ذو خليل**، **كأمير**; ve dedi: Yemen’in Şıkk’ında bir mevki; ona nisbet edilen **أحد الأذواء**. Ve o, **العباب**’da olana göre: **مالك بن زبيد بن وليعة بن معبد بن سبأ الأصغر ابن كعب بن زيد بن سهل الحميري**. Ve **ذو خيليل بن جرش بن أسلم بن زيد بن الغوث الأصغر ابن سعد بن عوف بن عدي بن مالك بن زيد بن سهل الحميري**. Ve **بنو المخيل**، **كمعظم**: **ضبيعة أضجم**’da; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الخيال** ve **الخيالة**: hayal (tayf). Ve **الخائل**: kendini beğenmiş genç; cem‘i: **خالة**. Ve **الخالة**: kendini beğenmiş kadın; ve bunlarla, en-Nemir b. Tevleb’in—Allah Teâlâ ondan razı olsun—şu sözü tefsir edildi:
  Gençlik yok oldu, ve aldatıcı **الخالة** sevgisi;                      ve ben iyileştim; artık kalpte bir **قلبة** yoktur
Ve rivayet olunur: **الخلبة** harekeli (muharrake), **كعابد وعبدة** gibi; ve lâmın kesriyle de, aldatıcılık mânâsında. Ve **رجل مخول**، **كمقول**: bedeninde **الخيلان** çoğaldı. Ve **بعير مخيول**: **الأخيل** onun sağrısına düştü de onu kesti; ve ondan, bir adama aklı korkudan uçtuğu vakit: **مخيول** denildi; ve o, avâmın استعمالındandır, lâkin sahihtir. Ve **الخيالة**، teşdîd ile: at sahipleri. Ve **الخيلاء**، kesr sonra fetha ile: kibir mânâsında **الخيلاء**’da bir lugat. Ve o, hayır için **مخيل**’dir: yani ona lâyıktır; ve hakikati, onun o şeyin hayalini izhar edici olmasıdır. Ve **أخال** şeyi: benzeşti; denilir: bu, **لا يخيل** bir iştir; dedi:
  Doğruluk parlaktır; yolu **لا يخيل**;                      ve doğruluğu akıl sahipleri bilir
Ve falan, **المخيل** üzere gider، **كمعظم**: yani **ما خيلت** üzere: yani benzettiğin üzere; yani yakîn olmaksızın bir aldanış üzere. Ve ondan, onların sözü: **وقع في مخيلي** şöyle; ve **في مخيلاتي**. Ve ona, onun şöyle olduğu **خيل** edildi; faili zikredilmeyen üzere; **التخييل** ve vehimden. Ve ondan, Allah Teâlâ’nın sözü:  **يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى**  Ve **التخييل**: şeyin hayalini nefiste tasvir etmektir. Ve biz, bir araziyi **متخيلة** ve **متخايلة** bulduk: nebatı nihayete ulaştığı ve çiçeği çıktığı vakit. İbn Herme dedi:
  Senden, **الصبا المتخايل** elbisesini sıyırdı;                      ve ayrılık için, ayrılan karışığı yaklaştırdı
Ve bir başkası dedi:
  İçinde nebat kuşandı, ta ki **تخايلت**;                      tepeleri; ve ta ki koyunu uyur görmezsin
Ve **استخال** bulutu: ona baktı da onu yağmurlu sandığı vakit. Ve ondan hadis:  **نستحيل الجهام، ونستخيل الرهام**. Ve yer, nebat ile **اختالت**: süslendi. Ve denilir: onda, **مخايل النجابة** göründü; **مخيلة**’nin cem‘i: yani zan yeri; ve aslı, içinde yağmur sanılan buluttadır. Ve onun **مخيل**i ve **خال**ı ne güzeldir: yani yağmura elverişliliği. Ve şöyle yap; yoksa **هلكت هلك**; yani: **على ما خيلت**; yani her hâl üzere. Ve **الخيال**: kuşun hayali; gökte yükselir, kendi gölgesine bakar da onu av sanır, üzerine atılır, bir şey bulmaz; o, gölgesini kapandır. Ve **شيء مخيل**: müşkil. Ve **سلمان بن ربيعة الخيلي**; ve ayrıca **سلمان الخيل** de denilir; çünkü o, Ömer—Allah ondan razı olsun—için atlara bakardı; ve o, Buhârî ve Ebû Hâtim nezdinde sahâbîler içinde sayılmıştır. Ve Ömer—Allah ondan razı olsun—her mısırda cihad için çok at hazırlamıştı; Kûfe’de, onlara ansızın baskın yapan düşmana karşı hazırlanmış dört bin at vardı. Belencer’de şehid edildi; otuz senesi civarında. Ve emir **عريب الخيلي**; çünkü o, halifenin atları üzerinde idi. Ve **خيلان**: Mâverâünnehir’de bir belde; ondan **أبو سهل أحمد بن محمد بن إبراهيم بن يزيد الخيلاني**; hâfız onu böyle ضبط etti. Ve müteahhirînden: **شمس الدين أحمد بن موسى الخيالي**; zekîlerden biri; onun, **شرح العقائد النسفية** üzerine hâşiyeleri vardır; onda, lugazlar mesleğini tuttu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَالَ
1 خَالَ خال خالي is syn. with ظَنَّ and تَوَهَّمَ: (TA:) you say, خَالَ الشَّىْءَ, (Msb, K,) first pers. خِلْتُ, (JK, S,) aor. يَخَالُ, (Msb, K,) first pers. اـِخَالُ and أَخَالُ, (JK, S, Msb, K, &c.,) the former irregular, (Msb,) but the more chaste of the two, (S,) and the more used, (Msb,) of the dial. of Teiyi, but commonly used by others also, (El-Marzookee, TA,) the latter of the dial. of Benoo-Asad, accord. to rule, (S, Msb,) but of weak authority, (K,) though some assert it to be the more chaste, (TA,) inf. n. خَيْلٌ (S, Msb, K) and خَيْلَةٌ and خِيلٌ (K) and خِيلَةٌ (S, K) and خَالٌ and خَيَلَانٌ, (K, TA, [the last accord. to the CK خَيَلَالٌ,]) or, as in the T [and JK], خِيلَانٌ, (TA,) and خَيْلُولَةٌ and مَخِيلَةٌ (S, K) and مَخَالَةٌ; (K;) and خَالَ الشَّىْءَ, aor. يَخِيلُ, is a dial. var. thereof; (Msb;) meaning ظَنَّةُ [He thought, or opined, the thing: and sometimes (see I' Ak p. 109) he knew the thing: but it seems to have originally signified توهّم الشىءَ, i. e. he surmised, or fancied, the thing: see خَالٌ, below]. (S, Msb, K.) This verb, being of the class of ظَنَّ, occurs with an inchoative and an enunciative; if commencing the phrase, governing them; but if in the middle or at the end, it may be made to govern or to have no government. (S.) You say, اـِخَالُ زَيْدًا أَخَاكَ [and, if you will, زَيْدٌ اـِخَالُ أَخُوكَ and زَيْدٌ أَخُوكَ اـِخَالُ, I think Zeyd is thy brother and Zeyd I think is thy brother and Zeyd is thy brother I think]. (JK.) Hence the prov., مَنْ يَسْمَعْ يَخَلْ, (S, TA,) i. e. He who hears the things related of men and of their vices, or faults, will think evil of them: meaning that it is most safe to keep aloof from other men: or, accord. to some, it is said on the occasion of verifying an opinion. (TA.) -A2- See also 8. -A3- خال عَلَىالمَالِ, aor. يَخِيلُ: see خَالَ in art. خول. -A4- خال said of a horse, (JK, K, TA,) aor. يَخَالُ, (K,) inf. n. خَالٌ, (JK, K,) He limped, or halted, or was slightly lame. (JK, K. *)

تَخْيِيلٌ
2 تَخْيِيلٌ تخييل signifies The imaging a thing in the mind, or fancying it; the forming an image, or a fancied image, thereof in the mind: (TA:) [and ↓ تَخَيُّلٌ has the same, as well as a quasipass., signification.] You say, [↓ خَيَّلْتُهُ فَتَخَيَّلَ لِى and] لِى ↓ فَتَخَيَّلَ ↓ تَخَيَّلْتُهُ [I imaged it in the mind, or fancied it, and it became imaged in the mind to me, or an object of fancy to me]; like as you say, [صَوَّرْتُهُ فَتَصَوَّرَ لِى and] تَصَوَّرْتُهُ فَتَصَوَّرَ لِى: (S:) for ↓ تَخَيُّلٌ [as inf. n. of a quasi-pass. verb] signifies a thing's being imaged in the mind, or fancied: (Er-Rلghib, TA:) and الشَّىْءُ لَهُ ↓ تخيّل means تَشَبَّهَ. (K. [And the same is indicated in the Msb.]) You say also, خُيِّلَ لَهُ كَذَا [Such a thing was imaged to him in the mind; i. e. such a thing seemed to him]; from الوَهْمُ and الظَّنُّ: (Msb:) and خُيِّلَ اـِلَيْهِ أَنَّهُ كَذَا (S) It was imaged to him [in the mind, i. e. it seemed to him,] that it was so; syn. شُبِّهَ; (PS;) from التَّخْيِيلُ and الوَهْمُ: (S, TA:) and لَهُ أَنَّهُ كَذَا ↓ تَخَيَّلَ signifies [in like manner it became imaged &c.; i. e.] تَشَبَّهَ; as also ↓ تخايل: (S:) and so the first of these three verbs is used in the Kur xx. 69. (TA.) And فُلَانٌ يَمْضِى عَلَى مَا خَيَّلَتْ, (JK and S in explanation of the phrase فُلَانٌ يَمْضِى ↓ عَلَىالمُخَيَّلِ,) i. e. شَبَّهَتْ [Such a one goes on, notwithstanding what (the mind, or the case,) may image to him, or what is fancied by him, of danger of difficulty; النَّفْسُ, or الحَالُ, accord. to Z, (see Freytag's Arab. Prov. ii. 94,) being understood]; meaning, notwithstanding peril, or risk; without any certain knowledge. (S.) Whence the prov.,
عَلَىمَا خُيِّلَتْ وَعْثُ القَصِيمِ
i. e. I will go on, notwithstanding what the soft tracts abounding in sand in which the feet sink may be imagined to be: [or the right reading is probably خَيَّلَتْ, i. e. notwithstanding what the soft tracts &c. may image to the mind, of danger or difficulty:] the ت in خيّلت relates to the word وعث, which is [regarded as] pl. of وَعْثَةٌ; and على is a connective of a suppressed verb, namely, أَمْضِى, with what follows it: the meaning is, I will assuredly venture upon the affair, notwithstanding its terribleness. (Meyd.) And اِفْعَلْ ذٰلِكَ عَلَى مَا خَيَّلَتْ, i. e. عَلَى مَا شَبَّهَتْ [Do thou that, notwithstanding what (the mind, or the case, as explained above,) may image to thee, of danger or difficulty]; (JK;) meaning, in any case. (TA.) ― -b2- [Hence,] خيّل لِلنَّاقَةِ, and ↓ أَخْيَلَ, He put a خَيَال [q. v.] near the she-camel's young one, in order that the wolf might be scared away from him, (JK, * S, K, *) and not approach him. (JK, S.) ― -b3- And خيّل فِيهِ الخَيْرَ He perceived, or discovered, in him an indication, or external sign, of good; as also ↓ تخيّلهُ (K, TA) and تخوّلهُ: (TA: [see also 4 in art. خول:]) or you say, عَلَيْهِ ↓ تَخَيَّلَتْ, (T, S, TA,) meaning I knew him; or knew his internal, or real, state; (تَخَبَّرْتُهُ, T, TA;) or I chose him; (اِخْتَرْتُهُ, S, TA;) and perceived, or discovered, in him an indication, or external sign, of good. (T, S, TA.) ― -b4- And خيّل عَلَيْهِ, (S, Msb, K,) inf.n. تَخْيِيلٌ (Msb, K) and ↓ تَخَيُّلٌ, (K,) [the latter anomalous, being properly inf. n. of تَخَيَّلَ,] He conveyed doubt, or suspicion, (التُّهْمَةَ, S, K, or الوَهْمَ, Msb,) to him; so in the M, on the authority of AZ; (TA;) i. q. لَبَّسَ عَلَيْهِ [he made (a thing, or case) dubious to him]. (Msb.) ― -b5- And خيّلت عَلَيْنَا السَّمَآءُ The sky thundered and lightened [over us], and prepared to rain: but when the rain has fallen, the term ↓ تَخَيُّلٌ [so in my two copies of the S, app. used as an inf. n. of the verb in this phrase, as in a case above, or perhaps a mistranscription for تَخْيِيلٌ, though it will be seen from what follows that خيّلت and تخيّلت are both said of the sky in the same sense,] is not used: (S:) or خيّلت السَّمَآءُ signifies the sky became clouded, but did not rain; (JK, and Har p. 36;) as also ↓ اخالت and ↓ تخيّلت and ↓ خايلت: (Har ibid.:) or, as also ↓ تخيّلت (Msb, K) and ↓ اخالت, (Msb,) or ↓ أَخْيَلَت, (K,) the sky prepared to rain, (Msb, K, TA,) and thundered and lightened, but did not yet rain: (TA:) or, accord. to Az, ↓ اخالت السَّمَآءُ signifies the sky became clouded: (Msb, TA:) and السَّمَآءُ ↓ تخيّلت the sky became clouded, and prepared to rain. (S.) [In like manner,] one says also, السَّحَابُ ↓ اخالت and ↓ أَخْيَلَت and ↓ خايلت The clouds gave hope of rain: (S:) or السَّحَابَةُ ↓ اخالت the cloud showed signs of rain, so that it was thought [or expected] to rain. (Msb.) -A2- خيّل also signifies, (JK, TA,) or ↓ تخيّل, (Ham p. 39,) [or each of these,] He (a man) was cowardly, or weak-hearted, on the occasion of fight, (JK, TA, and Ham,) and did not act, or proceed, firmly, or steadily. (Ham.) And خيّل عَنِ القَوْمِ and ↓ أَخْيَلَ, [but the former only is explained in this sense in the TA,] He held back from the people, or party, through cowardice: (K, TA:) so says Az, on the authority of' Arrلm. (TA.)

خايلهُ
3 خايلهُ خايله خايلة , (JK, TA,) inf. n. مُخَايَلَةٌ, (S, K,) He vied with him, rivalled him, or imitated him, (JK, S, * K, * TA,) in pride and self-conceit; (JK;) did as he did. (TA.) ― -b2- خايلت السَّمَآءُ, and السَّحَابُ: see 2, in the latter part of the paragraph.

اخال
4 اخال أخال اخال خال It (a thing) was, or became, dubious, or confused, or vague, (JK, S, Mgh, Msb, TA,) عَلَيْهِ to him. (JK, Mgh.) One says, هٰذَا أَمْرٌ لَا يُخِيلُ [This is a thing, or an affair, or a case, that will not be dubious, &c.]. (S.) And لَا يُخِيلُ ذَاكَ عَلَى أَحَدٍ That will not be dubious, &c., to any one. (JK.) ― -b2- اخال الشَّىْءُ اـِلَى الخَيْرِ, and المَكْرُوهِ, The thing exhibited an indication, or indications, of good, and of evil, or what was disliked or hated. (Msb.) [Hence,] اخالت السَّمَآءُ, and أَخْيَلَت: see 2, in the latter part of the paragraph, in four places. And اخالت السَّحَابُ and أَخْيَلَت, or اخالت السَّحَابَةُ: see, again, 2, in the latter part of the paragraph, in three places. ― -b3- And hence, in the opinion of ISd, the she-camel in this case being likened to clouds [giving hope, or showing signs, of rain], (TA,) اخالت النَّاقَةُ (tropical:) The she-camel had milk in her udder, (JK, K, TA,) and was in good condition of body. (JK, TA.) ― -b4- اخالت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ, (K,) or, as in the M, ↓ اختالت, (TA,) (tropical:) The land became adorned, or embellished, with plants, or herbage. (K, TA. [See also 5.]) -A2- اخال فِيهِ خَالًا مِنَ الخَيْرِ: see 4 in art. خول; and see خَالٌ, below. ― -b2- أَخْيَلْنَا and أَخَلْنَا We watched, or observed, or looked at, a cloud which it was thought would rain, to see where it would rain. (K, * TA.) And أَخَلْتُ السَّحَابَةُ and أَخْيَلْتُهَا I saw the cloud to be such as gave hope of rain. (S. [See also 10.]) -A3- أَخْيَلَ لِلنَّاقَةِ: see 2, in the middle of the paragraph. -A4- أَخْيَلَ عَنِ القَوْمِ: see 2, last sentence.

تخيّل
5 تخيّل أخال تخيل خيل , as a trans. v., syn. with خَيَّلَ; and its inf. n., syn. with تَخْيِيلٌ: see 2, first two sentences, in two places. ― -b2- تخيّل فِيهِ الخَيْرِ, as syn. with خَيَّلَ: and تَخَيَّلْتُ عَلَيْهِ: see 2, in the latter half of the paragraph. -A2- Also, as a quasipass. v., similar in signification to خُيِّلَ; and its inf. n.: see 2, first three sentences, in five places. ― -b2- And تَخيُّلٌ used as an inf. n. of خَيَّلَ عَلَيْهِ: and app. as an inf. n. of خَيَّلَتْ عَلَيْنَا السَّمَآءُ: see 2, latter half, in two places. ― -b3- تخيّلت السَّمَآءُ: see 2, latter half, in three places. ― -b4- تخيّل as syn. with اختال: see the latter verb. ― -b5- [Hence, app.,] تخيّلت الأَرْضُ (assumed tropical:) The land became abundant in its plants, or herbage: (JK:) [and, (as is shown by an explanation of the part. n. of the verb, below,) (assumed tropical:) the land had its plants, or herbage, in a state of full maturity, and in blossom; and so ↓ تخايلت; whence,] a poet says,
تَأَزَّرَ فِيهِ النَّيْتُ حَتَّى تَخَايَلَتْ
رُبَاهُ وَحَتَّى مَا تُرَى الشَّآءُ نُوَّمَا
[The herbage in it became, or had become, tangled, or luxuriant, and strong, so that its hills were clad with plants in full maturity, and in blossom, and so that the sheep, or goats, were seen sleeping]. (S, TA. [In both, the meaning of the verb in this ex. is indicated by the context. See also 4, where a similar meaning is assigned to اخالت or اختالت.]) ― -b6- تَخَيُّلٌ also signifies The being, or becoming, of various colours. (JK, Ham p. 39. *) [Hence the saying,] تَخَيَّلَ الغَرْقُ بِالسَّفْرِ, i. e. [The desert, or far-extending desert] became of various colours with the travellers, by reason of the آل [or mirage]. (JK.) ― -b7- Also The going on, or away; or acting with a penetrative energy; and being quick. (JK, Ham p. 39.) ― -b8- See also 2, last sentence but one.

6 تَخَاْيَلَ see 2, third sentence: ― -b2- and 8, in two places: ― -b3- and see also 5, in two places.

اختال
8 اختال أختال اختال ٱختال He was proud, or haughty; or he behaved proudly, or haughtily; (S;) as also ↓ خَالَ, (JK, S,) aor. يَخِيلُ, (JK,) or يَخَالُ, (Ham p. 122,) and يَخُولُ, (JK, Ham,) inf. n. خَالٌ and خَوْلٌ; (Ham;) and ↓ تخيّل and ↓ تخايل: (K, TA:) or he was proud, or haughty, and selfconceited: (Msb:) and he walked with a proud, or haughty, and self-conceited, gait: (MA, KL:) said of a man, and of a horse: (Msb:) and ↓ تَخَايُلٌ signifies the behaving, or carrying oneself, with pride, or haughtiness, combined with slowness. (JK.) You say of a horse, يَخْتَالُ فِى مِشْيَتِهِ [He is proud and self-conceited in his gait]. (TA.) ― -b2- اختالت الأَرْضُ: see 4.

استخال السَّحَابَةَ
10 استخال السَّحَابَةَ استخال السحابه استخال السحابة He looked at the cloud and thought it to be raining. (TA. [See also 4, last sentence but two.])

خَالٌ
خَالٌ خال خالي i. q. ظَنٌّ and تَوَهُّمٌ [meaning Thought, or opinion: and surmise, or fancy: though تَوَهُّمٌ is often explained as syn. with ظَنٌّ]: (K:) an inf. n. of 1 [q. v.]. (TA.) So in the saying, أَصَابَ فِهِ خَالِى [My thought or opinion, or surmise or fancy, was right respecting him, or it]. (TK.) ― -b2- I. q. ― -b3- مَخِيلَةٌ, q. v., (K,) [accord. to the TA, which is followed in this instance, as usual, by the author of the TK, as meaning فِرَاسَةٌ: but this is a mistake: for وهى الفراسة, the explanation in the TA, we should read وَهِىَ مِنَ الفِرَاسَةِ; as is shown by its being there immediately added that one says, فِيهِ خَالًا ↓ أخَالَ, explained in art. خول; (see 4, and خَالٌ, in that art.; and see also مَخِيلَةٌ in the present art.;) and by what here follows:] الخَالٌ is syn. with المَخِيلَةٌ and الشِّيَةُ. (JK.) ― -b4- For another sense in which it is syn. with مَخِيلَةٌ see the latter word, below. ― -b5- A nature; or a natural, a native, or an innate, disposition or temper or the like; syn. خُلُقٌ. (TA.) ― -b6- I. q. خُيَلَآءُ, q. v. (S, K *) -A2- A limping, or halting, or slight lameness, in a horse or similar beast: in this sense an inf. n. of خَالَ. (JK, K. *) ― -b2- Gout; or gout in the foot or feet; syn. نِقْرِسٌ. (TA.) -A3- Lightning: (K:) [app. as being a sign, or token, of coming rain.] ― -b2- Clouds; syn. غَيْمٌ: (S:) or clouds (غيم) lightening: (JK, M, TA:) and also rising, and seeming to one to be raining; and the single cloud (سَحَابَة) is termed ↓ مُخِيلَةٌ: (JK:) or rising, and seeming to one to be raining, and then passing beyond one; but when having thunder, or lightning, therein, termed ↓ مُخِيلَةٌ, though not when the rain has gone therefrom: (Har p. 36, from the 'Eyn:) or clouds (سَحَابٌ) raining: (T, TA:) or clouds (سحاب) that fail not to fulfil their promise of rain; (K, * TA;) and a cloud of this description is termed ↓ مَخِيلَةٌ: (JK:) or in which is no rain, (K, TA,) though thought, when seen, to be raining. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) A liberal, bountiful, or generous, man: (JK, T, M, K:) as being likened to the raining clouds, (T, TA,) or to the lightening clouds, (JK, M, TA,) which are so termed. (JK, T, M, TA.) ― -b4- A man in whom one sees an indication, or a sign, or token, of goodness. (K, TA.) ― -b5- Free from التُّهْمَة [as meaning what occasions suspicion]. (K.) ― -b6- A man who manages cattle, or camels &c., (K, TA,) and pastures them, (TA,) well: (K, TA:) or خَالُ مَالٍ one who manages cattle, &c., and watches them, well. (JK.) And One who keeps to a thing, (K, TA,) and manages, orders, or regulates, it. (TA.) A king who manages, orders, or regulates, the affairs of his subjects. (JK.) [See also خَالٌ in art. خول.] ― -b7- An owner of a thing: (K:) from خَالَهُ, aor. يَخُولُ, meaning “ he managed it, ” &c. (TA.) You say, مَنْ خَالُ هٰذَا الفَرَسِ Who is the owner of this horse? (TA.) [See خَالٌ in art. خول.] ― -b8- See also مُخْتَالٌ, in three places. ― -b9- A man free from an attachment of love. (K.) ― -b10- A man having no wife. (K.) ― -b11- A man weak in heart and body: (K:) but this is most probably [خَالٌّ,] with teshdeed, from خَلَّ لَحْمُهُ, meaning “ he became lean. ” (TA.) -A4- As meaning A maternal uncle, it is mentioned in art. خول. (TA.) -A5- A mole, syn. شَامَةٌ, (K,) a black شامة, (TA,) upon the person; (S, K, Msb, TA;) [a thing resembling] a pimple in the face, inclining to blackness; (JK, T, Mgh, TA;) or a small black spot upon the person: (TA:) dim. ↓ خُيَيْلٌ (JK, S) accord. to him who says مَخِيلٌ and مَخْيُولٌ [as meaning “ marked with many moles upon the person ”], (S,) and خُوَيْلٌ (JK, S, Msb) accord. to him who says مَخُولٌ, (S,) which shows it to be, in one dial., of the art. خول [in which it is also mentioned]: (Msb:) pl. [of mult.] خِيلَانٌ (JK, S, Mgh, Msb, K) and [of pauc.] أَخِيلَةٌ. (Msb.) -A6- A garment, or cloth, of the garments, or cloths, of the جُهَّال [here meaning people of the Time of Ignorance]: (S:) a soft garment or cloth (JK, K, TA) of the garments or cloths of El-Yemen: (JK, TA:) and a [garment of the kind called] بُرْد, of the fabric of El-Yemen, (K, TA,) red [or brown], with black lines or stripes, which used to be made in the first ages: but Az makes these two to be one: it has been mentioned before, in art. خول, to which also it may belong. (TA.) ― -b2- A garment, or piece of cloth, with which a corpse is shrouded. (K.) ― -b3- The [kind of banner called] لِوَآء (JK, T, K) that is tied [to its spear-shaft] for a commander, (K,) or to denote one's having the authority of a prefect, commander, ruler, or the like: (T, TA:) [SM adds,] I do not think it to be so called for any other reason than that it was of the بُرُود of the kind termed خَالٌ. (TA.) [See also خَالٌ in art. خول.] ― -b4- The office of Khaleefeh; (K;) because belonging to one for whom a banner is tied [on the occasion of his appointment]. (TA.) -A7- A big mountain. (K.) ― -b2- And (as being likened thereto, TA) (assumed tropical:) A big camel: (JK, K:) pl. خِيلَانٌ: to such, a poet likens certain men, as resembling camels in their bodies and in their being devoid of intellect. (TA.) ― -b3- And A black stallion-camel. (IAar, K, * TA.) Mentioned also in art. خول. (TA.) -A8- A place in which is no one, or no one by whose company one may be cheered. (K.) [Probably from خَالٍ, part. n. of خَلَا, aor. يَخْلُو.] ― -b2- A small [hill such as is termed] أَكَمَة. (K.) -A9- The لِجَام [i. e. bit, or bit with its appertenances,] of a horse: (K:) app. a dial. var. of خَوَلٌ, q. v. (TA.) -A10- A certain plant, having a blossom, well known in Nejd. (K.)

خَالٍ
خَالٍ خال خالي , formed by transposition from خَائِلٌ: see مُخْتَالٌ.

خَيْلٌ
خَيْلٌ أخيل خيل Horses, (JK, S, K,) collectively; (JK, K;) as some say, (Msb,) applied to Arabian horses and [such as are of inferior breed, termed] بَرَاذِين; (Mgh, Msb;) the males thereof and the females: (Mgh, TA: *) but of the fem. gender: (Msb, TA:) a quasi-pl. n., (Mgh,) having no sing. (Msb, K) formed of the same radical letters: (Msb:) or the sing. is ↓ خَائِلٌ: (K:) so called because of their اِخْتِيَال, (Msb, K, * TA, *) i. e. pride and self-conceit, (Msb,) in their gait: so says AO; but ISd says that this is not well known: (TA:) or because no one rides a horse without experiencing a feeling of pride: (Er-Rلghib, TA:) pl., (Msb, CK,) or pl. pl., (so in copies of the K and in the TA,) [of mult.,] خُيُولٌ (S, * Msb, K) and خِيُولٌ and [pl. of pauc.] أَخْيَالٌ. (K.) And the dual form is used, [although خَيْلٌ has a pl. signification,] like as are [the duals اـِبِلَانِ and غَنَمَانِ and] لِقَاحَانِ and جِمَالَانِ. (ISd, TA.) One says, فُلَانٌ لَاتُسَايَرُ خَيْلَاهُ, or لَاتُوَاقَفُ, (K, TA,) and لَاتُسَايَرُ خَيْلَاهُ وَلَا تُوَاقَفُ, (TA, and so in the CK,) [Such a one, his two troops of horses will not be competed with in going, or running, nor in standing still,] meaning (tropical:) he is not to be endured in respect of calumny and lying: (K, TA:) it is said of a great, or frequent, liar. (TA in art. سير.) And الخَيْلُ أَعْلَمُ مِنْ فُرْسَانِهَا [The horses are more knowing than their riders]; (Meyd, K;) a prov., (Meyd,) applied in relation to him of whom thou formest an opinion (Meyd, K, TA) that he possesses, or possesses not, what suffices, (TA,) and whom thou findest to be as thou thoughtest, (Meyd, K, TA,) or the contrary. (Meyd.) And الخَيْلُ أَعْلَمُ بَفُرْسَانِهَا [The horses are possessed of most knowledge of their riders]; a prov., meaning (assumed tropical:) seek thou aid of him who knows the case, or affair. (Meyd.) And الخَيْلُ تَجْرِى عَلَى مَسَاوِيهَا, another prov. [explained in art. سوأ]. (Meyd.) ― -b2- Also Horsemen, or riders on horses. (S, Msb, K.) Thus in the Kur [xvii. 66], وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجْلِكَ. (S. [See 1 in art. جلب.]) -A2- See also خُيَلَآءُ.

خَيَلٌ
خَيَلٌ أخيل خيل : see خُيَلَآءُ.

خَيْلَةٌ
خَيْلَةٌ أخيل خيل خيله خيلة : see خُيَلَآءُ.

خِيلَةٌ
خِيلَةٌ أخيل خيل خيله خيلة : see خُيَلَآءُ.

خَيَلَةٌ
خَيَلَةٌ أخيل خيل خيله خيلة : see خُيَلَآءُ.

خَيْلِىٌّ
خَيْلِىٌّ أخيل خيل خيلى خيلي خيليي An equerry; one who has the superintendence of horses. (TA.)

خُيَلَآءُ
خُيَلَآءُ خيلآء (S, Msb, K, &c.) and ↓ خِيَلَآءُ (S, Sgh, TA) and ↓ خَالٌ (S, K) and ↓ خَيْلٌ, (K, TA,) or ↓ خَيَلٌ, (CK,) and ↓ خَيْلَةٌ, (K, TA,) or ↓ خَيَلَةٌ, (CK,) or ↓ خِيلَةٌ, (JK,) and ↓ مَخِيلَةٌ (S, K) and ↓ أَخْيَلُ, (Lth, JK, K,) [of all which the first is the most common,] Pride (S, Msb, K) and self-conceit; (Msb;) [or vanity; i. e.] pride arising from some fancied, or imaginary, excellence in oneself. (TA.) One says, هُوَ ذُو خُيَلَآءَ &c. He is possessed of pride [and self-conceit, or vanity]. (S.)

خِيَلَآءَ
خِيَلَآءَ خيلآء : see what next precedes.

خَيَالٌ
خَيَالٌ خيال primarily signifies An incorporeal form or image; such as that which is imaged in sleep, and in the mirror, and in the heart or mind: then applied to the form of anything imaged; and to any subtile thing of a similar kind: (Er-Rلghib, TA:) anything that one sees like a shadow: and the image of a man in a mirror, (T, Msb, TA,) and in water, (Msb,) and in sleep: (T, TA:) and a thing that sometimes passes by one, resembling a shadow: (T, Msb, TA:) خَيَالٌ and ↓ خَيَالَةٌ both signify the same; (JK, S, K;) i. e. i. q. طَيْفٌ [meaning an apparition; a phantom; a spectre; a fancied image; an imaginary form; and particularly a form that is seen in sleep]; (S, TA;) anything that one sees like a shadow [as the former word is explained above]; and a thing that is seen in sleep; (JK;) a form that is imaged to one in the mind when awake, and when dreaming: (K:) the former word is both masc. and fem.: (Ham p. 316:) pl. أَخِيلَةٌ (K) [a pl. of pauc.; and probably خِيلَانٌ also, as a pl. of mult., mentioned as one of the pls. of خَيَالٌ in another sense, below]. You say, تَخَيَّلَ لِى خَيَالُهُ [His apparition, or phantom, &c., became imaged to me in my mind]. (Msb, TA.) And a poet says, (S,) namely, El-Bohturee, (TA,)
فَلَسْتُ بِنَازِلٍ اـِلَّا أَلَمَّتْ
الكَذُوبُ ↓ بِرَحْلِى أَوْ خَيَالَتُهَا
[And I do not alight but she visits my abode, or her false apparition]. (S.) ― -b2- [In philosophy it signifies] A faculty that retains what the fancy perceives of the forms of objects of sense after the substance has become absent, so that the fancy beholds them whenever it turns towards them: thus it is the store-house of the fancy: its place is the hinder part of the first venter of [the three which are comprised by] the brain. (KT. [In this sense, it is incorrectly written in Freytag's Lex. (in which only the Arabic words of the explanation are given, preceded by the rendering “ phantasia, ”) خِيالٌ.]) ― -b3- The خَيَال of a bird is The shadow of himself which a bird sees when rising into the sky; whereupon he pounces down upon it, thinking it to be a prey, and finds it to be nothing: he is [the bird] called خَاطِفُ ظِلِّهِ. (TA.) ― -b4- خَيَالٌ and ↓ خَيَالَةٌ signify also The person, or body, or corporeal form or figure which one sees from a distance, syn. شَخْصٌ, (S, K,) of a man; and his aspect. (K.) ― -b5- And the former also signifies A piece of wood with black garments upon it, (S,) or with a black [garment of the kind called] كِسَآء upon it, (K,) which is set up to make the beasts and birds fancy it to be a man: (S, K:) or a piece of wood with a garment thrown upon it, which is set up for the sake of the sheep or goats, in order that the wolf, seeing it, may think it to be a man: (T, TA:) pl. [of pauc.] أَخِيلَةٌ (Ks, TA) and [of mult.] خِيلَانٌ. (TA.) A poet says,
أَخِى لَا أَخَا لِى غَيْرُهُ غَيْرَ أَنَّنِى
كَرَاعِى خَيَالٍ يَسْتَطِيفُ بِلَافِكْرِ

 (S, TA) [cited by J as an ex. of خيال in the former of the senses explained in the sentence immediately preceding: but the meaning seems to be, My brother: I have no brother but he: but I am like one watching an image dressed up to decoy; going round about without reflection: for,] as some say, (TA,) رَاعِى الخَيَالِ means the young ostrich for which the sportsman sets up a خَيَال [i. e. an image dressed up to decoy], (JK, TA,) in order that it may become familiar therewith, and the sportsman may then take it, and the young ostrich may follow him. (TA.) ― -b6- Also A thing that is set up in land in order that it may be known to be prohibited to the public, and may not be approached. (T, Msb.) -A2- And A certain plant. (K.)

خُيَيْلٌ
خُيَيْلٌ خييل : see خَالٌ, of which it is a diminutive.

خَيَالَةٌ
خَيَالَةٌ خيال خياله خيالة : see خَيَالٌ, in three places.

خَيَالِىٌّ
[ خَيَالِىٌّ خيال خيالى خيالي خياليي Of, or relating to, the fancy: a rel. n. from خَيَالٌ.]

خَيَّالَةٌ
خَيَّالَةٌ خيال خياله خيالة Owners, or attendants, of horses. (JK, S.) [In modern Arabic, Horsemen; and a troop of horsemen.]

خَائِلٌ
خَائِلٌ ذ [act. part. n. of 1]: see مُخْتَالٌ, in two places: ― -b2- and see خَيْلٌ, first sentence. ― -b3- Applied to a horse, Limping, halting, or slightly lame. (JK, TA.)

أَخْيَلُ
[ أَخْيَلُ ذ More, and most, proud and self-conceited. (See also أَخْوَلُ, in art. خول.) Occurring in several provs.; as, for ex.,] أَخْيَلُ مِنْ غُرَابٍ [More proud and self-conceited than a crow]: because the غراب is proud and self-conceited in its gait. (Meyd.) -A2- See also خَيَلَآءُ. -A3- Also Having a خَال, meaning [a thing resembling] a pimple, inclining to blackness, [i. e. a mole,] upon his face: (Mgh:) or, as also ↓ مَخِيلٌ and ↓ مَخْيُولٌ (S, Msb, K) and مَخُولٌ, like مَقُولٌ, (S, Msb,) this last belonging to art. خول, as خَالٌ, whence it is derived, does in one dial., (Msb,) A man (S, Msb) having [or marked with] many خِيلَان [or moles upon his person]: (S, Msb, K: *) fem. [of the first] خَيْلَآءُ. (K.) -A4- الأَخَيْلُ, (S, Msb, K,) when indeterminate, [أَخَيْلٌ or أَخَيْلُ,] perfectly decl., [thus] used as a subst., but some make it imperfectly decl. both when determinate and when indeterminate, and assert it to be originally an epithet, from التَّخَيُّلُ, (S, O,) [though accord. to others it seems to be from أَخْيَلُ as meaning “ having many moles, ”] A certain bird, (JK, S, Msb, K,) regarded as of evil omen, (JK, S, K,) that alights upon the rump of the camel, and is app. for that reason held to be of evil omen; (TA; [see مَخْيُولٌ;]) [applied in the present day to the green wood-pecker, picus viridis;] the صُرَد [q. v.]: (K:) or the green صُرَد: (TA:) or the شِقِرَّاق [a name likewise now applied to the green wood-pecker, and to the common roller, coracias garrula]: (Fr, S, Msb, K:) so called because upon its wings are colours differing from its general colour: (Skr, TA:) or so called because diversified with black and white: (K:) or the شَاهِين [q. v., a species of falcon]: (JK, TA, and Ham p. 705:) pl. أَخَايِلُ, (JK, T, S, Msb, TA, and Ham ubi suprà,) or خِيلٌ. (K.)

أُخَايِلٌ
أُخَايِلٌ ذ : see مُخْتَالٌ, in two places.

مَخِيلٌ
مَخِيلٌ مخيل : see its fem., with ة, in the next following paragraph, in three places: -A2- and see also أَخْيَلُ.

مُخِيلٌ
مُخِيلٌ مخيل A thing dubious, confused, or vague. (TA.) ― -b2- Exhibiting a خَيَالِ [or fancied image, or rather a خَال or مَخِيلَة, i. e. an indication, &c., (see 4,) of anything, as, for instance,] of good [and of evil]. (TA.) You say شَىْءٌ مُخِيلٌ اـِلَىالخَيْرِ, and المَكْرُوهِ, A thing exhibiting an indication, or indications, of good, and of evil, or what is disliked or hated. (Msb.) Hence, (TA,) هُوَ مُخِيلٌ لِلْخَيْرِ, (S, TA,) said of a man, (S,) He is adapted or disposed by nature to good [i. e. to be, or to do, or to effect, or to produce, what is good]. (S, TA. [See also مَخِيلٌ in art. خول.]) And سَحَابَةٌ مُخِيلَةٌ (JK, Msb, K) and ↓ مُخَيِّلَةٌ (K, TA, in the CK مُخَيَّلَةٌ) and ↓ مُخَيِّلٌ and ↓ مُخْتَالَةٌ (K) and مخايلة [i. e. ↓ مُخَايِلَةٌ] (Har p. 36) and ↓ مَخِيلَةٌ (Msb [but see what follows]) A cloud thought [or expected] to rain, (JK, Msb, K, TA, and Har ubi suprà,) when seen, (TA, and Har,) because showing signs of rain: مُخِيلَةٌ, with damm, being an act. part. n., as meaning causing to think; and ↓ مَخِيلَةٌ, with fet-h, being a pass. part. n., as meaning thought: and in like manner, accord. to Az, سَمَآءٌ مُخِيلَةٌ and ↓ مَخِيلَةٌ, meaning a clouded sky: (Msb:) or you say ↓ مَخِيلَةٌ, with fet-h, when [you use the subst.] meaning a cloud itself [showing signs of rain]; and its pl. is مَخَايِلُ: (T, TA: see خَالٌ, in the former half of the paragraph:) and سَحَابَةٌ مُخِيلَةٌ لِلْمَطَرِ a cloud giving hope of rain. (S.) See also خَالٌ, in two places, in the former half of the paragraph. You say also, السَّمَآءُ مُخِيلَةٌ لِلْمَطَرِ, meaning The sky is ready to rain. (Har p. 36.) ― -b3- اِمْرَأَةٌ مُخِيلَةٌ A woman having no husband. (JK.)

مَخِيلَةٌ
مَخِيلَةٌ مخيل مخيله مخيلة as fem. of the pass. part. n. مَخِيلٌ: see مُخِيلٌ, in three places. ― -b2- As a subst.: see, again, مُخِيلٌ. And see خَالٌ, mentioned a second time in the former half of the paragraph. ― -b3- Hence, A great banner or ensign; as likened to a cloud that fails not to fulfil its promise of rain. (JK.) ― -b4- Also An indication; a symptom; a sign, mark, or token, by which the existence of a thing is known or inferred; syn. شِيَةٌ (JK) and مَظِنَّةٌ; (TA;) and so ↓ خَالٌ, q. v.: (JK:) pl. of the former مَخَايِلُ: originally used in relation to a cloud in which rain is thought to be. (TA.) You say, ظَهَرَتْ فِيهِ مَخَايِلُ النَّجَابَةِ, i. e. The indications &c. [of generosity, or nobility, appeared in him]. (TA.) ― -b5- You say also, of a cloud (سَحَابَة), مَا أَحْسَنَ مَخِيلَتَهَا and ↓ خَالَهَا How good is its [apparent] disposition to rain! (S, TA.) ― -b6- See also خُيَلَآءُ.

مُخَيَّلٌ
مُخَيَّلٌ مخيل [A thing imaged to one by the mind or by a case; or fancied]. You say, فُلَانٌ يَمْضِى عَلَى المُخَيَّلِ; explained above: see 2. (JK, S.) And وَقَعَ فِى مُخَيَّلَى كَذَا [Such a thing occurred in what was imagined, or fancied, by me], and فِىمُخَيَّلَاتِى [among the things imagined, or fancied, by me]. (TA.)

مُخَيِّلٌ
مُخَيِّلٌ مخيل ; and its fem., with ة: see مُخِيلٌ.

مَخْيوُلٌ
مَخْيوُلٌ مخيول : see أَخْيَلُ. -A2- Also A camel lacerated in his rump by a bird of the kind called أَخْيَل that has alighted upon it. (TA.) ― -b2- And hence, (assumed tropical:) A man whose reason has fled in consequence of fright: a sense in which it is used by the vulgar; but correct. (TA.)

سَحَابَةٌ مُخَايِلَةٌ
سَحَابَةٌ مُخَايِلَةٌ سحابة مخايله سحابة مخايلة : see مُخِيلٌ.

مُخْتَالٌ
مُخْتَالٌ مختال and ↓ خَائِلٌ (S, K) and ↓ خَالٌ and ↓ خَالٍ, which is formed by transposition, (K,) and ↓ أُخَايِلٌ, (S, K,) like أُدَابِرٌ and أُبَاتِرٌ, (S,) which are [said to be] the only other epithets of this measure, (TA,) [i. e. of the measure أُفَاعِلٌ, though there are many of the measure فُعَالِلٌ,] applied to a man, Proud (S, K, TA) and self-conceited: [or vain:] (TA in explanation of all, and K in explanation of خَالٌ:] or ↓ خَالٌ signifies having much خُيَلَآء [or pride and self-conceit, or vanity]: and ↓ أُخَايِلٌ one who walks with a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of his body from side to side: (JK:) ↓ خَائِلٌ has for its pl. خَالَةٌ; (S, TA;) which is also fem. of ↓ خَالٌ. (TA.) ― -b2- See also مُخِيلٌ.

أَرْضٌ مُتَخَيَّلَةٌ
أَرْضٌ مُتَخَيَّلَةٌ ذ (assumed tropical:) Land having its plants, or herbage, in a state of full maturity, and in blossom; (JK, S;) as also ↓ مُتَخَايِلَةٌ. (S.)

أَرْضٌ مُتَخَايِلَةٌ
أَرْضٌ مُتَخَايِلَةٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

(S, TA) [J tarafından, hemen önceki cümlede açıklanan mânâlardan ilkinin içinde **خَيَال**’e bir örnek olarak nakledilmiştir: fakat mânâ, “Kardeşim: benim ondan başka kardeşim yoktur: fakat ben, aldatmak için süslenmiş bir sureti gözetleyen; düşünmeksizin etrafında dönüp duran biri gibiyim” gibi görünür: zira,] bazılarınca söylendiğine göre, (TA,) **رَاعِى الخَيَالِ** avcının kendisi için bir **خَيَال** [yani aldatmak için süslenmiş bir suret] diktiği genç devekuşu demektir; (JK, TA,) onunla ünsiyet etsin diye; sonra avcı onu alsın ve genç devekuşu da onu izlesin diye. (TA.) ― -b6- Ayrıca, halka yasak olduğu bilinsin ve yaklaşılmasın diye arazide dikilen bir şey. (T, Msb.) -A2- Ve belirli bir bitki. (K.)

**خُيَيْلٌ**
**خُيَيْلٌ** خييل : bk. **خَالٌ**; bunun küçültmesidir.

**خَيَالَةٌ**
**خَيَالَةٌ** خيال خياله خيالة : bk. **خَيَالٌ**; üç yerde.

**خَيَالِىٌّ**
[ **خَيَالِىٌّ** خيال خيالى خيالي خياليي **خَيَالٌ**’e ait olan yahut onunla ilgili: **خَيَالٌ**’den nisbet ismidir.]

**خَيَّالَةٌ**
**خَيَّالَةٌ** خيال خياله خيالة : Atların sahipleri yahut hizmetkârları. (JK, S.) [Modern Arapçada, süvariler; ve bir süvari birliği.]

**خَائِلٌ**
**خَائِلٌ** ذ [1’in ism-i fâili]: bk. **مُخْتَالٌ**; iki yerde: ― -b2- ve bk. **خَيْلٌ**, ilk cümle. ― -b3- Ata nisbetle: Topallayan, aksayan, yahut hafif topal. (JK, TA.)

**أَخْيَلُ**
[ **أَخْيَلُ** ذ Daha çok ve en çok kibirli ve kendini beğenmiş. (Ayrıca bk. **أَخْوَلُ**, md. **خول**.) Birkaç darb-ı meselde vârid olur; meselâ,] **أَخْيَلُ مِنْ غُرَابٍ** [kargadan daha kibirli ve kendini beğenmiş]: çünkü **غُرَاب** yürüyüşünde kibirli ve kendini beğenmiştir. (Meyd.) -A2- Ayrıca bk. **خَيَلَآءُ**. -A3- Ayrıca, yüzünde **خَال** bulunan; mânâsı, siyahlığa meyleden bir sivilceye benzer şey [yani ben] olması: (Mgh:) yahut, yine ↓ **مَخِيلٌ** ve ↓ **مَخْيُولٌ** (S, Msb, K) ve **مَخُولٌ**, **مَقُولٌ** gibi, (S, Msb,) bu sonuncusu md. **خول**’a aittir; zira ondan türediği **خَالٌ** bir lehçede (Msb) şöyle gelir: üzerinde çok **خِيلَان** [yahut benler] bulunan bir adam: (S, Msb, K: *) [birincinin] müennesi **خَيْلَآءُ**. (K.) -A4- **الأَخَيْلُ**, (S, Msb, K,) nekre iken, [**أَخَيْلٌ** yahut **أَخَيْلُ**], tam i‘râblı; isim olarak böyle kullanılır; fakat bazıları onu hem marife iken hem nekre iken nâkıs i‘râblı yapar ve aslının bir sıfat olduğunu, **التَّخَيُّلُ**’den olduğunu ileri sürer; (S, O,) [başkalarına göre ise “çok benli” mânâsıyla **أَخْيَلُ**’den olması daha görünür] uğursuz sayılan belirli bir kuş; (JK, S, Msb, K,) uğursuz sayılır; (JK, S, K,) devenin sağrısına konan ve görünüşe göre bu sebeple uğursuz sayılan; (TA; [bk. **مَخْيُولٌ**;]) [bugün yeşil ağaçkakana, picus viridis’e uygulanır;] **صُرَد** [bk.]; (K:) yahut yeşil **صُرَد**: (TA:) yahut **شِقِرَّاق** [bugün yine yeşil ağaçkakana ve gökkuzguna, coracias garrula’ya verilen bir ad]: (Fr, S, Msb, K:) kanatlarında genel renginden farklı renkler bulunduğu için böyle adlandırılmıştır: (Skr, TA:) yahut siyah ve beyazla alacalı olduğu için böyle adlandırılmıştır: (K:) yahut **شَاهِين** [bk.; bir doğan türü]: (JK, TA, ve Ham s. 705:) çoğulu **أَخَايِلُ**, (JK, T, S, Msb, TA, ve Ham mezkûr yerde,) yahut **خِيلٌ**. (K.)

**أُخَايِلٌ**
**أُخَايِلٌ** ذ : bk. **مُخْتَالٌ**; iki yerde.

**مَخِيلٌ**
**مَخِيلٌ** مخيل : bk. onun müennesi, ة ile, hemen sonraki paragrafta; üç yerde: -A2- ve ayrıca bk. **أَخْيَلُ**.

**مُخِيلٌ**
**مُخِيلٌ** مخيل : Şüpheli, karışık yahut belirsiz bir şey. (TA.) ― -b2- **خَيَالِ** [yahut hayal edilen suret; daha doğrusu bir **خَال** yahut **مَخِيلَة**, yani bir işaret vb., (bk. 4,) meselâ] hayrın [ve şerrin] bir **خَيَالِ**’ini (işaretini) gösteren. (TA.) Şöyle dersin: **شَىْءٌ مُخِيلٌ اـِلَىالخَيْرِ**, ve **المَكْرُوهِ**, yani hayrın ve şerrin, yahut hoş görülmeyenin ve nefret edilenin bir işaretini yahut işaretlerini gösteren bir şey. (Msb.) Buradan, (TA,) **هُوَ مُخِيلٌ لِلْخَيْرِ**, (S, TA,) bir adam hakkında söylenir; (S,) tabiatça hayra elverişli yahut meyyal [yani hayır olmak, hayır yapmak, hayrı gerçekleştirmek yahut hayır üretmek için]. (S, TA. [Ayrıca bk. md. **خول**’da **مَخِيلٌ**.]) Ve **سَحَابَةٌ مُخِيلَةٌ** (JK, Msb, K) ve ↓ **مُخَيِّلَةٌ** (K, TA, CK’de **مُخَيَّلَةٌ**) ve ↓ **مُخَيِّلٌ** ve ↓ **مُخْتَالَةٌ** (K) ve مخايلة [yani ↓ **مُخَايِلَةٌ**] (Har s. 36) ve ↓ **مَخِيلَةٌ** (Msb [fakat aşağıdakine bk.]) görüldüğünde, yağmur yağacağı sanılan [yahut beklenen] bulut; (JK, Msb, K, TA, ve Har mezkûr yerde,) (TA, ve Har,) çünkü yağmur alâmetleri gösterir: **مُخِيلَةٌ** damme ile, düşündüren mânâsında ism-i fâildir; ve ↓ **مَخِيلَةٌ** fetha ile, düşünülen mânâsında ism-i mef‘ûldür: ve aynı şekilde, Ez’e göre, **سَمَآءٌ مُخِيلَةٌ** ve ↓ **مَخِيلَةٌ**, bulutlu gök mânâsında: (Msb:) yahut ↓ **مَخِيلَةٌ** fetha ile dersin; [isim olarak] bulutun kendisi (yağmur alâmeti gösteren bulut) mânâsında kullandığında; ve bunun çoğulu **مَخَايِلُ**’dür: (T, TA: bk. **خَالٌ**, paragrafın ilk yarısında:) ve **سَحَابَةٌ مُخِيلَةٌ لِلْمَطَرِ** yağmur umudu veren bir bulut. (S.) Ayrıca bk. **خَالٌ**, paragrafın ilk yarısında iki yerde. Şöyle de dersin: **السَّمَآءُ مُخِيلَةٌ لِلْمَطَرِ**, mânâsı: Gök yağmur yağdırmaya hazırdır. (Har s. 36.) ― -b3- **اِمْرَأَةٌ مُخِيلَةٌ**: Kocası olmayan bir kadın. (JK.)

**مَخِيلَةٌ**
**مَخِيلَةٌ** مخيل مخيله مخيلة : ism-i mef‘ûl **مَخِيلٌ**’ün müennesi olarak: bk. **مُخِيلٌ**; üç yerde. ― -b2- İsim olarak: yine bk. **مُخِيلٌ**. Ve bk. **خَالٌ**, paragrafın ilk yarısında ikinci defa zikredilen. ― -b3- Buradan: Büyük bir sancak yahut alem; yağmur vaadini boşa çıkarmayan bir buluta benzetilmiştir. (JK.) ― -b4- Ayrıca, bir şeyin varlığının bilindiği yahut çıkarıldığı bir delâlet; bir belirti; bir alâmet, iz yahut nişan; eş anlamlısı **شِيَةٌ** (JK) ve **مَظِنَّةٌ**; (TA;) ve yine ↓ **خَالٌ**, bk.: (JK:) birincinin çoğulu **مَخَايِلُ**: aslında, içinde yağmur bulunduğu sanılan bulut hakkında kullanılmıştır. (TA.) Şöyle dersin: **ظَهَرَتْ فِيهِ مَخَايِلُ النَّجَابَةِ**, yani onda cömertliğin yahut asaletin delâletleri vb. ortaya çıktı. (TA.) ― -b5- Bulut (**سَحَابَة**) hakkında da şöyle dersin: **مَا أَحْسَنَ مَخِيلَتَهَا** ve ↓ **خَالَهَا**: Yağmura [görünürdeki] meyli ne güzeldir! (S, TA.) ― -b6- Ayrıca bk. **خُيَلَآءُ**.

**مُخَيَّلٌ**
**مُخَيَّلٌ** مخيل : [Zihne yahut bir vehme suretlenen; yahut hayal edilen bir şey]. Şöyle dersin: **فُلَانٌ يَمْضِى عَلَى المُخَيَّلِ**; yukarıda açıklanmıştır: bk. 2. (JK, S.) Ve **وَقَعَ فِى مُخَيَّلَى كَذَا** [bende hayal edilen yahut tasavvur edilen şey içinde şöyle bir şey vâki oldu], ve **فِىمُخَيَّلَاتِى** [bende hayal edilenler arasında]. (TA.)

**مُخَيِّلٌ**
**مُخَيِّلٌ** مخيل ; ve onun müennesi, ة ile: bk. **مُخِيلٌ**.

**مَخْيوُلٌ**
**مَخْيوُلٌ** مخيول : bk. **أَخْيَلُ**. -A2- Ayrıca, üzerine **أَخْيَل** denilen türden bir kuş konup da sağrısı onunla yaralanmış deve. (TA.) ― -b2- Ve buradan, (mecaz kabul edilerek:) korku sebebiyle aklı gitmiş bir adam: avamın kullandığı bir mânâdır; fakat doğrudur. (TA.)

**سَحَابَةٌ مُخَايِلَةٌ**
**سَحَابَةٌ مُخَايِلَةٌ** سحابة مخايله سحابة مخايلة : bk. **مُخِيلٌ**.

**مُخْتَالٌ**
**مُخْتَالٌ** مختال ve ↓ **خَائِلٌ** (S, K) ve ↓ **خَالٌ** ve ↓ **خَالٍ**, ki takdim-te’hir ile yapılmıştır, (K,) ve ↓ **أُخَايِلٌ**, (S, K,) **أُدَابِرٌ** ve **أُبَاتِرٌ** gibi, (S,) ki bunların bu vezinde olan yegâne diğer sıfatlar olduğu söylenir, (TA,) [yani **أُفَاعِلٌ** vezninde; gerçi **فُعَالِلٌ** vezninde çoktur,] adama nisbetle: Kibirli (S, K, TA) ve kendini beğenmiş: [yahut boş gururlu:] (TA hepsinin açıklamasında, ve K **خَالٌ**’ün açıklamasında:) yahut ↓ **خَالٌ**, çok **خُيَلَآء** [yahut kibir ve kendini beğenmişlik, yahut boş gurur] sahibi demektir: ve ↓ **أُخَايِلٌ**, bedenini sağa sola meyletme tasannu‘uyla kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüyen kimse: (JK:) ↓ **خَائِلٌ**’in çoğulu **خَالَةٌ**’dır; (S, TA;) bu da ↓ **خَالٌ**’ün müennesidir. (TA.) ― -b2- Ayrıca bk. **مُخِيلٌ**.

**أَرْضٌ مُتَخَيَّلَةٌ**
**أَرْضٌ مُتَخَيَّلَةٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) bitkileri yahut otu tam olgunluk hâlinde ve çiçek açmış olan arazi; (JK, S;) yine ↓ **مُتَخَايِلَةٌ** de böyledir. (S.)

**أَرْضٌ مُتَخَايِلَةٌ**
**أَرْضٌ مُتَخَايِلَةٌ** ذ : bk. hemen önce geçen.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

خَالَ
خَالَ ( y )  A ( n. ac. خَيْل [ 1 ] ,  خَال [ 1A ] ,  خِيْلَة [ 2t ] ,  مَخِيْلَة [ 18t ] ,  خَيَلَان [ 36 ] ,
a.  خَيْلُوْلَة ), Thought, surmised, fancied.

خَيَّلَ
خَيَّلَ II ,
a.  Imagined, fancied, saw signs of.

b.  [ 'Ala ], Imagined, fancied about ( another ).

c.  Set up a scarecrow.

d.  Looked like rain ( sky ).

e.  Rode; made to gallop ( horse ).

خَاْيَلَ
خَاْيَلَ III ,
a.  Assumed airs of superiority over, behaved conceitedly.

b.  Gave promise of rain ( cloud ).

أَخْيَلَ
أَخْيَلَ IV ,
a.  Showed signs of rain.

b.  Set up a scarecrow.

c.  Became adorned ( with verdure: earth ),

تَخَيَّلَ
تَخَيَّلَ V ,
a.  see II (a) , ( d ).

c.  Became a cavalier.

تَخَاْيَلَ
تَخَاْيَلَ VI ,
a.  Showed signs, had the appearance of.

b.  see VIII .

اِخْتَيَلَ
اِخْتَيَلَ VIII ,
a.  Was proud, presumptious, conceited; walked, stepped proudly.

خَيْل
خَيْل [ 1 ] , ( pl. خُيُوْل 27 ),
a.  Horses; horsemen.

خَال
خَال [ 1A ] , ( pl. خِيْلَاْن 34 ),
a.  Thought, opinion; surmise, fancy, suspicion.

b.  Mark, sign; mark of beauty ( mole, spot ).

c.  Cloud.

d.  Bachelor.

e.  Overseer, superintendent, manager.

f.  see 43 .

خَيْلِيّ
خَيْلِيّ [ 1yi ],
a.  Equerry; groom.

أَخْيَل
أَخْيَل [ 14 ] , ( pl. خُيْل 3 ),
a.  Having beauty-spots, moles upon the face.

b.  ( pl. أَخَاْيِلُ 37 ), Green bird, wood-pecker.

مَخِيْلَة
مَخِيْلَة [ 18t ] , ( pl. مَخَاْيِلُ 44 ),
a.  Sign, indication.

b.  Ensign.

خَيَال
خَيَال [ 22 ] , ( pl. أَخْيِلَة 15t ),
a.  Phantom, spectre, apparition; image, form; shadow.

b.  Scarecrow.

c.  Imagination.

خَيَالَة
خَيَالَة [ 22t ],
a.  Phantom; form, image.

خَيَالِيّ
خَيَالِيّ [ 22yi ],
a.  Imaginary; fanciful.

خَيَّال
خَيَّال [ 28 ] , ( pl. خَيَّاْلَة 28t ),
a.  Horseman, rider, cavalier.

خَيْلَان
خَيْلَان [ 33 ],
a.  Syren ( fabulous monster ).

خُيَلَآء
خُيَلَآء [ 43 ],
a.  Pride, arrogance, vanity, conceit.

مْخْتَال
مْخْتَال [ N. P.
a.  VIII], Proud, arrogant, vain, conceited, stuck-up.

مْخِيْل
مْخِيْل
a.  Dubious, vague.

خِيَلَآء
خِيَلَآء
a.  see 43 .

##### Türkçe

**خَالَ**
**خَالَ** ( y ) A ( n. ac. **خَيْل** [ 1 ] ,  **خَال** [ 1A ] ,  **خِيْلَة** [ 2t ] ,  **مَخِيْلَة** [ 18t ] ,  **خَيَلَان** [ 36 ] ,
a.  **خَيْلُوْلَة** ), Düşündü, zannetti, hayal etti.

**خَيَّلَ**
**خَيَّلَ** II ,
a.  Hayal etti, zannetti, alâmetlerini gördü.

b.  [ 'Ala ], (bir başkası) hakkında hayal etti, zannetti.

c.  Bir korkuluk dikti.

d.  Yağmura benzer göründü (gök).

e.  Bindi; (atı) dörtnala koşturdu.

**خَاْيَلَ**
**خَاْيَلَ** III ,
a.  Üstünlük tasladı, kibirli davrandı.

b.  Yağmur vaadi verdi (bulut).

**أَخْيَلَ**
**أَخْيَلَ** IV ,
a.  Yağmur alâmetleri gösterdi.

b.  Bir korkuluk dikti.

c.  Süslenmiş oldu (yeşillikle: yer).

**تَخَيَّلَ**
**تَخَيَّلَ** V ,
a.  II (a) , ( d )’ye bak.

c.  Bir süvari oldu.

**تَخَاْيَلَ**
**تَخَاْيَلَ** VI ,
a.  Alâmetler gösterdi, görünüşe sahip oldu.

b.  VIII’e bak.

**اِخْتَيَلَ**
**اِخْتَيَلَ** VIII ,
a.  Gururlu oldu, küstah oldu, kibirli oldu; gururla yürüdü, gururla adım attı.

**خَيْل**
**خَيْل** [ 1 ] , ( pl. **خُيُوْل** 27 ),
a.  Atlar; atlılar.

**خَال**
**خَال** [ 1A ] , ( pl. **خِيْلَاْن** 34 ),
a.  Düşünce, kanaat; zan, hayal, şüphe.

b.  İşaret, alâmet; güzellik işareti (ben, leke).

c.  Bulut.

d.  Bekâr.

e.  Gözetmen, müfettiş, yönetici.

f.  43’e bak.

**خَيْلِيّ**
**خَيْلِيّ** [ 1yi ],
a.  Mirahur; seyis.

**أَخْيَل**
**أَخْيَل** [ 14 ] , ( pl. **خُيْل** 3 ),
a.  Yüzünde benler bulunan.

b.  ( pl. **أَخَاْيِلُ** 37 ), Yeşil kuş, ağaçkakan.

**مَخِيْلَة**
**مَخِيْلَة** [ 18t ] , ( pl. **مَخَاْيِلُ** 44 ),
a.  Alâmet, işaret.

b.  Sancak.

**خَيَال**
**خَيَال** [ 22 ] , ( pl. **أَخْيِلَة** 15t ),
a.  Hayalet, hortlak, görünüm; suret, şekil; gölge.

b.  Korkuluk.

c.  Hayal gücü.

**خَيَالَة**
**خَيَالَة** [ 22t ],
a.  Hayalet; şekil, suret.

**خَيَالِيّ**
**خَيَالِيّ** [ 22yi ],
a.  Hayalî; hayalci.

**خَيَّال**
**خَيَّال** [ 28 ] , ( pl. **خَيَّاْلَة** 28t ),
a.  Atlı, binici, süvari.

**خَيْلَان**
**خَيْلَان** [ 33 ],
a.  Siren (efsanevî canavar).

**خُيَلَآء**
**خُيَلَآء** [ 43 ],
a.  Gurur, kibir, kendini beğenme, böbürlenme.

**مْخْتَال**
**مْخْتَال** [ N. P.
a.  VIII], Gururlu, kibirli, kendini beğenmiş, böbürlenen.

**مْخِيْل**
**مْخِيْل**
a.  Şüpheli, belirsiz.

**خِيَلَآء**
**خِيَلَآء**
a.  43’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

خَالَ - يَخَالُ - خَيْل - اخْتَالَ – يَخْتَالُ - مُخْتَال - خَيَّلَ – يُخَيِّلُ، خُيِّلَ – يُخَيِّلُ
الخميس, 10 شباط/فبراير 2011 10:45

خَالَ – يَخَالُ + الشيءُ + إلى كائن + أنه كذا، أو أنه يفعل أمراً: شَبِه َعليه فَوَهِمَه وظنه شيئاً يناسب هواه وميله

خَيْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " خَالَ - يَخَالُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: ما يفيد ببعث التخيل وإرضاء النفس بالوهم: وهي اصطلاحاً الدابة المعروفة بالخيول، لما فيها من الفخر والزهو والتخيل

اخْتَالَ – يَخْتَالُ + الكائن: على وزن " افتعل" من " خَالَ - يَخَالُ ": يقوم بفعل " خَالَ - يَخَالُ " بشكل ذاتي: يطلب ويجهد ويحاول بناء صورة وهمية في خياله غير موجودة في الواقع، ترضي غروره ولذته :التقدير: خَالَ - يَخَالُ + الكائن + صورته ونفسه + إلى نفسه + شيئاً جميلاً وعظيماً

مُخْتَال: اسم فاعل من  " اخْتالَ – يَخْتَالُ ": من يلجأ إلى التخيل لإرضاء لذته وغروره

خَيَّلَ – يُخَيِّلُ + كائن + شيئاً + إلى كائن + أنه كذا: على وزن" فـَعـَّل" من " خَالَ - يَخَالُ " :جعله " يَخَالُ " إليه أنه كذا على وجه الشدة

خُيِّلَ – يُخَيِّلُ + شيء + إلى كائن + أنه كذا: مبني للمجهول من " خَيَّلَ – يُخَيِّلُ": وهو كناية أنه هو الذي "خَيَّلَ " إلى نفسه أن الشيء هو كذا : أي " تَخَيَّل " أنه كذا بالعرف الحالي: يقع تحت تأثير آخر مجهول فيجعله يتخيل أشياء وهمية غير موجودة في الواقع

واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقل معلومات من كائن إلى آخر، من غير كلام أو نطق، بالرمز أو الإيحاء أو الإلهام أو الوسوسة "، وهي:

وَحَى – يَحِيْ، خَالَ – يَخَالُ، كَهَنَ – يَكْهَنُ (كَهَنَ – يَكْهُنُ)، حَلَمَ – يَحْلُمُ، لَهِمَ – يَلْهَمُ، وَسْوَسَ – يُوَسْوِسُ

يفرق لفظاً:

خَالَ – يَخُوْلُ + كائن + كائناً أو شيئاً أوأمراً: يقع تحت عهدته بصفة تمليك مؤقت

خَالَ – يَخَالُ + الشيءُ + إلى كائن +أنه كذا أوأنه يفعل أمراً: شَبِه َعليه فَوَهِمَه وظنه شيئاً يناسب هواه وميله

خَوَلَ - يَخْوِلُ + كائن + كائناً: يكون خالاً له

مختال - مختالا

﴿واعبدوا الله ولا تشركوا به شيئا وبالوالدين إحسانا وبذي القربى واليتامى والمساكين والجار ذي القربى والجار الجنب والصاحب بالجنب وابن السبيل وما ملكت أيمانكم إن الله لا يحب من كان مختالا فخورا (36)﴾ النساء

﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم ولا تفرحوا بما آتاكم والله لا يحب كل مختال فخور(23)﴾ الحديد

﴿ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا إن الله لا يحب كل مختال فخور(18)﴾ لقمان

يخيل إليه

﴿قال بل ألقوا فإذا حبالهم وعصيهم يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى(66)﴾ طه

الخيل

البغال والخيل والحمير للركوب

الخيل للمتعة والفخر

الخيل المسومة

﴿والخيل والبغال والحمير لتركبوها وزينة ويخلق ما لا تعلمون (8)﴾ النحل

﴿زين للناس حب الشهوات من النساء والبنين والقناطير المقنطرة من الذهب والفضة والخيل المسومة والأنعام والحرث ذلك متاع الحياة الدنيا والله عنده حسن المآب (14)﴾ آل عمران

الخيل الحربي (رباط الخيل)

﴿وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخيل ترهبون به عدو الله وعدوكم وآخرين من دونهم لا تعلمونهم الله يعلمهم وما تنفقوا من شيء في سبيل الله يوف إليكم وأنتم لا تظلمون (60)﴾ الأنفال

﴿وما أفاء الله على رسوله منهم فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله على من يشاء والله على كل شيء قدير (6)﴾ الحشر

خيلك ورجلك ( راكب مقابل راجل)

﴿واستفزز من استطعت منهم بصوتك وأجلب عليهم بخيلك ورجلك وشاركهم في الأموال والأولاد وعدهم وما يعدهم الشيطان إلا غرورا (64)﴾ الإسراء

مختار الصحاح

● [خيل] خ ي ل: الخَيَالُ و الخَيَالةُ الشخص والطيف أيضا و الخَيْلُ الفرسان ومنه قوله تعالى ﴿وأجلب عليهم بخيلك ورجلك والخيل أيضا الخُيُول ومنه قوله تعالى﴾ والخيل والبغال والحمير لتركبوها {و الخَيَّالةُ أصحاب الخيول و الخَالُ الذي يكون في الخد وجمعه خِيلان و الخالُ أخو الأم وجمعه أخْوَال قلت ذكر الخال الذي هو أخو الأم في خ و ل وفي خ ي ل وهو من أحدهما في الظاهر لا منهما ورجل أخْيَلُ كثير الخِيلانِ و الخالُ و الخُيَلاَءُ بضم الخاء وكسرها الكبر تقول منه اخْتَالَ فهو ذو خُيَلاَءَ وذو خالٍ وذو مَخِيلةٍ أي ذو كبر و خالَ الشيء ظنه يخاله خَيْلاً و خَيْلَةً و مَخِيلةً و خَيْلُولَةً وهو من باب ظننت وأخواتها وتقول في مستقبله إخَالُ بكسر الهمزة وهو الأفصح وبنو أسد تقول أخَالُ بالفتح وهو القياس و أخَالَ الشيء اشتبه يقال هذا أمر لا يخيل و خُيِّلَ إليه أنه كذا على ما لم يسم فاعله من التَّخْييل والوهم و تَخَيَّلَ له أنه كذا و تَخَايَل أي تشبه يقال تَخَيَّلَهُ فَتَخَيَّلَ له كما يقال تصوره فتصور له وتبينه فتبين له وتحققه فتحقق له و الأخْيَلُ طائر وهو ينصرف في النكرة إذا سميت به ومنهم من لا يصرفه في المعرفة ولا في النكرة ويجعله في الأصل صفة من التخيل

الراغب

خيل

- الخيال: أصله الصورة المجردة كالصورة المتصورة في المنام، وفي المرآة وفي القلب بعيد غيبوبة المرئي، ثم تستعمل في صورة كل أمر متصور، وفي كل شخص دقيق يجري مجرى الخيال، والتخييل: تصوير خيال الشيء في النفس، والتخيل: تصور ذلك، وخلت بمعنى ظننت، يقال اعتبارا بتصور خيال المظنون. ويقال خيلت السماء: أبدت خيالا للمطر، وفلان مخيل بكذا، أي: خليق. وحقيقته: أنه مظهر خيال ذلك. والخيلاء: التكبر عن تخيل فضيلة تراءت للإنسان من نفسه، ومنها يتأول لفظ الخيل لما قيل: إنه لا يركب أحد فرسا إلا وجد في نفسه نخوة، والخيل في الأصل اسم للأفراس والفرسان جميعا، وعلى ذلك قوله تعالى: }ومن رباط الخيل{ [الأنفال/60]، ويستعمل في كل واحد منهما منفردا نحو ما روي: (يا خيل الله اركبي) (الحديث، رواه أبو الشيخ في الناسخ والمنسوخ، وله قصة، والعسكري عن أنس، وابن عائذ في المغازي عن قتادة، وعند ابن إسحق ومن طريقه البيهقي في الدلائل في غزوة بني لحيان، وقال أبو داود في السنن: باب النداء عند النفير: يا خيل الله اركبي.

انظر: المقاصد الحسنة ص 473؛ وكشف الخفاء 2/379)، فهذا للفرسان، وقوله عليه السلام: (عفوت لكم عن صدقة الخيل) (الحديث عن علي بن أبي طالب قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (قد عفوت لكم عن صدقة الخيل والرقيق، فهاتوا صدقة الرقة). أخرجه الدارقطني وأحمد وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجه.

قال في مجمع الزوائد: رواته كلهم ثقات، وقال الترمذي: سألت محمدا عن هذا الحديث فقال: عندي صحيح. راجع: سنن الدارقطني 2/126؛ ومسند أحمد 1/121؛ وابن ماجه رقم 1790؛ وشرح السنة 6/47؛ وعارضة الأحوذي 3/101) يعني الأفراس. والأخيل: الشقراق (قال الدميري: الأخيل: طائر أخضر على أجنحته لمع تخالف لونه، وسمي بذلك لخيلان فيه، وقيل: الأخيل: الشقراق، وهو طائر صغير أخضر وفي أجنحته سواد، والعرب تتشاءم به. انظر: حياة الحيوان 1/29 و 605) ؛ لكونه متلونا فيختال في كل وقت أن له لونا غير اللون الأول، ولذلك قيل: - 153 - كأبي براقش كل لو *** ن لونه يتخيل        (البيت للأسدي. وقبله:

إن يبخلوا أو يجبنوا *** أو يغدروا لا يحفلوا

يغدوا عليك مرجلي *** ن كأنهم لم يفعلوا

كأبي براقش، كل لو *** ن لونه يتخيل

وهو في اللسان (برقش) ؛ وحياة الحيوان للدميري 1/229؛ وشرح مقامات الحريري 1/260، وأبو براقش طائر كالعصفور يتلون ألوانا)

ملخص اللسان

1.      خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً  وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة: ظَنَّه

2.     خِلْتُه زيداً إِخَاله وأَخَاله     خيْلاناً

3.       وخَيَّل عليه: شَبَّه.

4.     وأَخالَ الشيءُ: اشتبه.

5.     - وفلان يَمْضي على المُخَيَّل أَي على ما خَيَّلت أَي ما شبهت يعني على غَرَر من غير يقين،

6.     - وتَخَيَّل الشيءُ له: تَشَبَّه. وتَخَيَّل له أَنه كذا أَي تَشَبَّه     وتخايَل؛ يقال: تُخَيَّلته فَتَخَيَّل لي،

7.     - والخَيَال   والخَيَالة: ما تَشَبَّه لك في اليَقَظة والحُلُم من صورة؛

8.     - وقوله تعالى: يُخَيَّل إِليه من سحرهم أَنها تَسْعَى؛ أَي     يُشْبَّه. وخُيِّل إِليه أَنه كذا، على ما لم يُسَمَّ فاعله: من التخييل والوَهْم.

9.      والخَيال: كِساء أَسود يُنْصَب على عود يُخَيَّل به؛

10.                        - والخَيال: خيال الطائر يرتفع في السماء فينظر إِلى ظِلِّ نفسه فيرى أَنه     صَيْدٌ فيَنْقَضُّ عليه ولا يجد شيئاً، وهو خاطف ظِلِّه والخالُ: الغَيْم؛

11.                        -  وقد يقال للسحاب الخالُ، فإِذا أَرادوا أَن السماء قد تَغَيَّمت قالوا     قد أَخالَتْ، فهي مُخِيلة،

12.                         المَخِيلة موضع الخَيْل وهو الظَّنُّ كالمَظِنَّة وهي السحابة الخليقة     بالمطر،

13.                         هذا الأَمر لا  يُخِيل على أَحد أَي لا يُشْكِل. وشيءٌ مُخِيل أَي مُشْكِل. - وخَيَّل عليه تخييلاً: وَجَّه  التُّهمَة إِليه.

14.                         وقد يأْتي خِلْتُ بمعنى عَلِمت؛

15.                         والخَيْل والخُيَلاء والخِيَلاء والأَخْيَل والخَيْلة والمَخِيلة، كُلُّه: الكِبْر. وقد اخْتالَ وهو ذو خُيَلاءَ وذو خالٍ وذو مَخِيلة أَي ذو كِبْر.

16.                        - إِن الله لا يُحِبُّ كل مُخْتالٍ فَخُور؛ فالمُخْتال: المتكبر؛

17.                        - المُخْتال الصَّلِف المُتَباهي الجَهُول الذي  يَأْنَف من ذوي قَرابته إِذا كانوا فقراء، ومن جِيرانه إِذا كانو كذلك، ولا يُحْسن عِشْرَتَهم ويقال: هو ذو خَيْلة أَيضاً؛

18.                        - والخِيَلاء، بالضم والكسر: الكِبْر والعُجْب، وقد اخْتال فهو مُخْتال

19.                        -  ورجلٌ خالٌ وخائِلٌ وخالٍ، على القَلْب، ومُخْتالٌ     وأُخائِلٌ ذو خُيَلاء مُعْجب بنفسه

20.                        ،- أَراد بالخالة جمع الخائل وهو المُخْتال الشابُّ. والأَخْيَل:الخُيَلاء؛

21.                        - أَخْيَل أَي ذو اختيال

22.                         والخالُ: الذي يكون في الجسد. ابن سيده: والخالُ سامَة سوداء في البدن

23.                         والأَخْيَل أَيضاً؛ عِرْق الأَخْدَع

24.                          وأَجْلِبْ عليهم بخَيْلِك ورَجْلِك،     أَي بفُرْسانك ورَجَّالتك.

25.                        والخَيْل: الخُيول.والجمع أَخْيالٌ وخُيول؛

26.                       الخالي: العَزَب.

27.                       - الخالي: من الخلاء.

لسان العرب

● - خيل: خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً     وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة: ظَنَّه، وفي المثل: من يَسْمَعْ     يَخَلْ أَي يظن، وهو من باب ظننت وأَخواتها التي تدخل على الابتداء والخبر،     فإِن ابتدأْت بها أَعْمَلْت، وإِن وَسَّطتها أَو أَخَّرت فأَنت بالخيار بين     الإِعمال والإِلغاء؛ قال جرير في الإِلغاء:     أَبِالأَراجيز يا ابنَ اللُّؤْم تُوعِدُني،     وفي الأَراجيز، خِلْتُ، اللؤْمُ والخَوَرُ     قال ابن بري: ومثله في الإِلغاء للأَعشى:     وما خِلْت أَبْقى بيننا من مَوَدَّة،     عِرَاض المَذَاكي المُسْنِفاتِ القَلائصا     وفي الحديث: ما إِخالُك سَرَقْت أَي ما أَظنك؛ وتقول في مستقبله:     إِخالُ، بكسر الأَلف، وهو الأَفصح، وبنو أَسد يقولون أَخال، بالفتح، وهو     القياس، والكسر أَكثر استعمالاً. التهذيب: تقول خِلْتُه زيداً إِخَاله وأَخَاله     خيْلاناً، وقيل في المثل: من يَشْبَعْ يَخَلْ، وكلام العرب: من يَسْمَعْ     يَخَلْ؛ قال أَبو عبيد: ومعناه من يسمع أَخبار الناس ومعايبهم يقع في     نفسه عليهم المكروه، ومعناه أَن المجانبة للناس أَسلم، وقال ابن هانئ في     قولهم من يسمع يَخَلْ: يقال ذلك عند تحقيق الظن، ويَخَلْ مشتق من تَخَيَّل     إِلى. وفي حديث طهفة: نسْتَحِيل الجَهَام ونَستَخِيل الرِّهام؛ واستحال     الجَهَام أَي نظر إِليه هل يَحُول أَي يتحرك. واستخلت الرِّهَام إِذا     نظرت إِليها فخِلْتَها ماطرة. وخَيَّل فيه الخير وتَخَيَّله: ظَنَّه     وتفرَّسه. وخَيَّل عليه: شَبَّه. وأَخالَ الشيءُ: اشتبه. يقال: هذا الأَمر لا     يُخِيل على أَحد أَي لا يُشْكِل. وشيءٌ مُخِيل أَي مُشْكِل. وفلان يَمْضي     على المُخَيَّل أَي على ما خَيَّلت أَي ما شبهت يعني على غَرَر من غير     يقين، وقد يأْتي خِلْتُ بمعنى عَلِمت؛ قال ابن أَحمر:     ولَرُبَّ مِثْلِك قد رَشَدْتُ بغَيِّه،     وإِخالُ صاحبَ غَيِّه لم يَرْشُد     قال ابن حبيب: إِخالُ هنا أَعلم. وخَيَّل عليه تخييلاً: وَجَّه     التُّهمَة إِليه.     والخالُ: الغَيْم؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:     باتت تَشِيم بذي هرون من حَضَنٍ     خالاً يُضِيء، إِذا ما مُزْنه ركَدَا     والسحابة المُخَيِّل والمُخَيِّلة والمُخِيلة: التي إِذا رأَيتها     حَسِبْتها ماطرة، وفي التهذيب: المَخِيلة، بفتح الميم، السحابة، وجمعها     مَخايِل، وقد يقال للسحاب الخالُ، فإِذا أَرادوا أَن السماء قد تَغَيَّمت قالوا     قد أَخالَتْ، فهي مُخِيلة، بضم الميم، وإِذا أَرادوا السحابة نفسها قالوا     هذه مَخِيلة، بالفتح. وقد أَخْيَلْنا وأَخْيَلَتِ السماءُ وخَيَّلَتْ     وتَخَيَّلَتْ: تهيَّأَت للمطر فرَعَدَتْ وبَرَقَتْ، فإِذا وقع المطر ذهب     اسم التَّخَيُّل. وأَخَلْنا وأَخْيَلْنا: شِمْنا سَحابة مُخِيلة.     وتَخَيَّلَتِ السماءُ أَي تَغَيَّمَت. التهذيب: يقال خَيَّلَتِ السحابةُ إِذا     أَغامتْ ولم تُمْطِر. وكلُّ شيء كان خَلِيقاً فهو مَخِيلٌ؛ يقال: إِن فلاناً     لمَخِيل للخير. ابن السكيت: خَيَّلَت السماءُ للمطر وما أَحسن مَخِيلتها     وخالها أَي خَلاقَتها للمطر. وقد أَخالتِ السحابةُ وأَخْيَلَتْ وخايَلَتْ     إِذا كانت تُرْجى للمطر. وقد أَخَلْتُ السحابة وأَخْيَلْتها إِذا     رأَيتها مُخِيلة للمطر. والسحابة المُخْتالة: كالمُخِيلة؛ قال كُثَيِّر بن     مُزَرِّد:     كاللامعات في الكِفاف المُخْتال     والخالُ: سحاب لا يُخُلِف مَطَرُه؛ قال:     مثل سحاب الخال سَحّاً مَطَرُه     وقال صَخْر الغَيّ:     يُرَفِّع للخال رَيْطاً كَثِيفا     وقيل: الخالُ السحاب الذي إِذا رأَيته حسبته ماطراً ولا مَطَر فيه. وقول     طَهْفة: تَسْتخيل الجَهام؛ هو نستفعل من خِلْت أَي ظننت أَي نظُنُّه     خَلِيقاً بالمَطَر، وقد أَخَلْتُ السحابة وأَخْيَلْتها. التهذيب: والخالُ     خالُ السحابة إِذا رأَيتها ماطرة. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان إِذا     رأَى في السماء اخْتِيالاً تغيَّر لونُه؛ الاخْتِيال: أَن يُخال فيها     المَطَر، وفي رواية: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إِذا رأَى مَخِيلة     أَقْبَل وأَدْبَر وتغير؛ قالت عائشة: فذكرت ذلك له فقال: وما يدرينا؟     لعله كما ذكر الله: فلما رَأَوْه عارضاً مُسْتقبل أَودِيَتهم قالوا هذا     عارض مُمْطِرنا، بل هو ما استعجلتم به ريح فيها عذاب أَليم. قال ابن     الأَثير: المَخِيلة موضع الخَيْل وهو الظَّنُّ كالمَظِنَّة وهي السحابة الخليقة     بالمطر، قال: ويجوز أَن تكون مُسَمَّاة بالمَخِيلة التي هي مصدر     كالمَحْسِبة من الحَسْب. والخالُ: البَرْقُ، حكاه أَبو زياد ورَدَّه عليه أَبو     حنيفة. وأَخالتِ الناقة إِذا كان في ضَرْعها لَبَن؛ قال ابن سيده: وأُراه     على التشبيه بالسحابة. والخالُ: الرَّجل السَّمْح يُشَبَّه بالغَيْم حين     يَبْرُق، وفي التهذيب: تشبيهاً بالخال وهو السحاب الماطر. والخالُ     والخَيْل والخُيَلاء والخِيَلاء والأَخْيَل والخَيْلة والمَخِيلة، كُلُّه:     الكِبْر. وقد اخْتالَ وهو ذو خُيَلاءَ وذو خالٍ وذو مَخِيلة أَي ذو كِبْر. وفي     حديث ابن عباس: كُلْ ما شِئْت والْبَسْ ما شِئْت ما أَخطأَتك خَلَّتانِ:     سَرَفٌ ومَخِيلة. وفي حديث زيد بن عمرو بن نُفَيْل: البِرُّ أَبْقى لا     الخال. يقال: هو ذو خالٍ أَي ذو كِبر؛ قال العجاج:     والخالُ ثوبٌ من ثياب الجُهَّال،     والدَّهْر فيه غَفْلة للغُفَّال     قال أَبو منصور: وكأَن الليث جعل الخالَ هنا ثوباً وإِنما هو الكِبْر.     وفي التنزيل العزيز: إِن الله لا يُحِبُّ كل مُخْتالٍ فَخُور؛ فالمُخْتال:     المتكبر؛ قال أَبو إِسحق: المُخْتال الصَّلِف المُتَباهي الجَهُول الذي     يَأْنَف من ذوي قَرابته إِذا كانوا فقراء، ومن جِيرانه إِذا كانو كذلك،     ولا يُحْسن عِشْرَتَهم ويقال: هو ذو خَيْلة أَيضاً؛ قال الراجز:     يَمْشي من الخَيْلة يَوْم الوِرْد     بَغْياً، كما يَمْشي وَليُّ العَهْد     وفي الحديث: من جَرّ ثوبه خُيَلاءَ لم ينظر الله إِليه؛ الخُيَلاء     والخِيَلاء، بالضم والكسر: الكِبْر والعُجْب، وقد اخْتال فهو مُخْتال. وفي     الحديث: من الخُيَلاء ما يُحِبُّه الله في الصَّدقة وفي الحَرْب، أَما     الصدقة فإِنه تَهُزُّه أَرْيَحِيَّة السخاء فيُعْطِيها طَيِّبةً بها نفسُه ولا     يَسْتَكثر كثيراً ولا يُعْطي منها شيئاً إِلا وهو له مُسْتَقِلّ، وأَما     الحرب فإِنه يتقدم فيها بنَشاط وقُوَّة ونَخْوة وجَنان؛ ومنه الحديث: بئس     العَبْدُ عَبْدٌ تَخَيَّل واخْتال هو تَفَعَّل وافْتَعَل منه. ورَجُلٌ     خالٌ أَي مُخْتال؛ ومنه قوله:     إِذا تَحَرَّدَ لا خالٌ ولا بَخِل     قال ابن سيده: ورجلٌ خالٌ وخائِلٌ وخالٍ، على القَلْب، ومُخْتالٌ     وأُخائِلٌ ذو خُيَلاء مُعْجب بنفسه، ولا نظير له من الصفات إِلا رجل أُدابِرٌ     لا يَقْبل قول أَحد ولا يَلْوي على شيء، وأُباتِرٌ يَبْتُرُ رَحِمَه     يَقْطَعُها، وقد تَخَيَّل وتَخايَل، وقد خالَ الرجلُ، فهو خائل؛ قال     الشاعر:فإِن كنتَ سَيِّدَنا سُدْتَنا،     وإِن كُنْتَ للخالِ فاذْهَب فَخَلْ     وجمع الخائل خالةٌ مثل بائع وباعةٍ؛ قال ابن بري: ومثله سائق وساقة     وحائك وحاكة، قال: وروي البيت فاذهب فخُلْ، بضم الخاء، لأَن فعله خال يخول،     قال: وكان حقه أَن يُذكر في خول، وقد ذكرناه نحن هناك؛ قال ابن بري:     وإِنما ذكره الجوهري هنا لقولهم الخُيَلاء، قال: وقياسه الخُوَلاء وإِنما قلبت     الواو فيه ياء حملاً على الاخْتِيال كما قالوا مَشِيبٌ حيث قالوا شِيبَ     فأَتبعوه مَشِيباً، قال: والشاعر رجل من عبد     القيس؛ قال: وقال الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي في الخال بمعنى     الاختيال:     ولَقِيتُ ما لَقِيَتْ مَعَدٌّ كلُّها،     وفَقَدْتُ راحِيَ في الشباب وخالي     التهذيب: ويقال للرجل المختال خائل، وجمعه خالة؛ ومنه قول الشاعر:     أَوْدَى الشَّبَابُ وحُبُّ الخالةِ الخَلَبه،     وقد بَرِئْتُ فما بالنَّفْسِ من قَلَبه     (* قوله «الخلبة» قال شارح القاموس: يروى بالتحريك جمع خالب وقد أورده     الجوهري في خلب شاهداً على أَن الخلبة كفرحة المرأَة الخداعة).     أَراد بالخالة جمع الخائل وهو المُخْتال الشابُّ. والأَخْيَل:     الخُيَلاء؛ قال:     له بعد إِدلاجٍ مِراحٌ وأَخْيَل     واخْتالَت الأَرضُ بالنبات: ازْدانَتْ. ووَجَدْت أَرضاً مُتَخَيِّلة     ومُتَخايِلة إِذا بلغ نَبْتُها المَدى وخرج زَهرُها؛ قال الشاعر:     تأَزَّر فيه النَّبْت حتى تَخَيَّلَتْ     رُباه، وحتى ما تُرى الشاء نُوَّما     وقال ابن هَرْمَة:     سَرا ثَوْبَه عنك الصِّبا المُتخايِلُ     ويقال: ورَدْنا أَرضاً مُتَخيِّلة، وقد تَخَيَّلَتْ إِذا بَلَغ نبْتُها     أَن يُرْعى. والخالُ: الثوب الذي تضعه على الميت تستره به، وقد خَيَّلَ     عليه. والخالُ: ضَرْبٌ من بُرود اليَمن المَوْشِيَّة. والخالُ: الثوب     الناعم؛ زاد الأَزهري: من ثياب اليمن؛ قال الشماخ:     وبُرْدانِ من خالٍ وسبعون درهماً،     على ذاك مقروظٌ من الجلد ماعز     والخالُ: الذي يكون في الجسد. ابن سيده: والخالُ سامَة سوداء في البدن،     وقيل: هي نُكْتة سوداء فيه، والجمع خِيلانٌ. وامرأَة خَيْلاء ورجل     أَخُيَل ومَخِيلٌ ومَخْيول ومَخُول مثل مَقُول من الخال أَي كثير الخِيلان، ولا     فِعْلَ له. ويقال لما لا شخص له شامَةٌ، وما له شخص فهو الخالُ، وتصغير     الخالِ خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل ومَخْيول، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول.     وفي صفة خاتم النبوَّة: عليه خِيلانٌ؛ هو جمع خال وهي الشامَة في الجسد.     وفي حديث المسيح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: كثير خِيلانِ الوجه.     والأَخْيَل: طائر أَخضر وعلى جناحيه لُمْعَة تخالف لونه، سُمِّي بذلك     للخِيلان، قال: ولذلك وجَّهه سيبويه على أَن أَصله الصفة ثم استعمل استعمال     الأَسماء كالأَبرق ونحوه، وقيل: الأَخْيَل الشِّقِرَّاق وهو مشؤوم، تقول     العرب: أَسأَم من أَخْيَل؛ قال ثعلب: وهو يقع على دَبَر البعير، يقال     إِنه لا ينقُر دَبَرة بعير إِلا خزل ظَهْره، قال: وإِنما يتشاءَمون به     لذلك؛ قال الفرزدق في الأَخيل:     إِذا قَطَناً بلَّغْتِنيه، ابْنَ مُدْرِكٍ،     فلُقِّيتِ من طير اليَعاقيبِ أَخْيَلا     قال ابن بري: الذي في شعره من طير العراقيب أَي ما يُعَرْقِبُك     (* قوله     «أَي ما يعرقبك» عبارة الصاغاني في التكملة: والعراقيب ارض معروفة) يخاطب     ناقته، ويروى: إِذا قَطَنٌ أَيضاً، بالرفع والنصب، والممدوح قَطَن بن     مُدْرِك الكلابي، ومن رفع ابن جَعَله نعتاً لقَطَن، ومن نصبه جَعَله بدلاً     من الهاء في بلغتنيه أَو بدلاً من قَطَن إِذا نصبته؛ قال ومثله:     إِذا ابن موسى بلالاً بلغته     برفع ابن وبلال ونصبهما، وهو ينصرف في النكرة إِذا سَمِّيْت به، ومنهم     من لا يصرفه في المعرفة ولا في النكرة، ويجعله في الأَصل صفة من     التَّخَيُّل، ويحتج بقول حسَّان بن ثابت:     ذَرِيني وعِلْمي بالأُمور وشِيمَتي،     فما طائري فيها عليكِ بِأَخْيَلا     وقال العجاج:     إِذا النَّهارُ كَفَّ رَكْضَ الأَخْيَل     قال شمر: الأَخْيَل يَفِيل نصف النهار، قال الفراء: ويسمى الشاهين     الأَخْيَل، وجمعه الأَخايل؛ وأَما قوله:     ولقد غَدَوْتُ بسابِحٍ مَرِحٍ،     ومَعِي شَبابٌ كلهم أَخْيَل     فقد يجوز أَن يعني به هذا الطائر أَي كلهم مثل الأَخيل في خِفَّتِه     وطُموره. قال ابن سيده: وقد يكون المُخْتال، قال: ولا أَعرفه في اللغة، قال:     وقد يجوز أَن يكون التقدير كُلُّهم أَخْيَل أَي ذو اختيال.     والخَيال: خيال الطائر يرتفع في السماء فينظر إِلى ظِلِّ نفسه فيرى أَنه     صَيْدٌ فيَنْقَضُّ عليه ولا يجد شيئاً، وهو خاطف ظِلِّه.     والأَخْيَل أَيضاً؛ عِرْق الأَخْدَع؛ قال الراجز:     أَشكو إِلى الله انْثِناءَ مِحْمَلي،     وخَفَقان صُرَدِيَ وأَخْيَلي     والصُّرَدان: عِرْقان تحت اللسان.     والخالُ: كالظَّلْع والغَمْز يكون بالدابة، وقد خالَ يَخال خالاً، وهو     خائل؛ قال:     نادَى الصَّريخُ فرَدُّوا الخَيْلَ عانِيَةً،     تَشْكو الكَلال، وتشكو من أَذى الخال     وفي رواية: من حَفا الخال. والخالُ: اللِّواءُ يُعْقد للأَمير. أَبو     منصور: والخالُ اللِّواء الذي يُعْقَد لولاية والٍ، قال: ولا أُراه سُمِّي     خالاً إِلاَّ لأَنه كان يُعْقَد من برود الخال؛ قال الأَعشى:     بأَسيافنا حتى نُوَجِّه خالها     والخالُ: أَخو الأُم، ذكر في خول. والخالُ: الجَبَل الضَّخْم والبعير     الضخم، والجمع خِيلانٌ؛ قال:     ولكِنَّ خِيلاناً عليها العمائم     شَبَّههم بالإِبل في أَبدانهم وأَنه لا عقول لهم. وإِنه لمَخِيلٌ للخير     أَي خَلِيق له. وأَخالَ فيه خالاً من الخير وتَخَيَّل عليه تَخَيُّلاً،     كلاهما: اختاره وتفرَّس فيه الخير. وتَخَوَّلت فيه خالاً من الخير     وأَخَلْتُ فيه خالاً من الخير أَي رأَيت مَخِيلتَه.     وتَخَيَّل الشيءُ له: تَشَبَّه. وتَخَيَّل له أَنه كذا أَي تَشَبَّه     وتخايَل؛ يقال: تُخَيَّلته فَتَخَيَّل لي، كما تقول تَصَوَّرْته فَتَصَوَّر،     وتَبَيَّنته فَتَبَيَّن، وتَحَقَّقْته فَتَحَقَّق. والخَيَال     والخَيَالة: ما تَشَبَّه لك في اليَقَظة والحُلُم من صورة؛ قال الشاعر:     فلَسْتُ بنازِلٍ إِلاَّ أَلَمَّتْ،     برَحْلي، أَو خَيالَتُها، الكَذُوب     وقيل: إِنما أَنَّث على إِرادة المرأَة. والخَيال والخَيالة: الشخص     والطَّيْف. ورأَيت خَياله وخَيالته أَي شخصه وطَلعْته من ذلك. التهذيب:     الخَيال لكل شيء تراه كالظِّل، وكذلك خَيال الإِنسان في المِرآة، وخَياله في     المنام صورة تِمْثاله، وربما مَرَّ بك الشيء شبه الظل فهو خَيال، يقال:     تَخَيَّل لي خَيالُه. الأَصمعي: الخَيال خَشَبة توضع فيلقى عليها الثوب     للغنم إِذا رآها الذئب ظن أَنه إِنسان؛ وأَنشد:     أَخٌ لا أَخا لي غيره، غير أَنني     كَراعِي الخَيال يَسْتطِيف بلا فكر     وراعِي الخَيال: هو الرَّأْل، وفي رواية: أَخي لا أَخا لي بَعْده؛ قال     ابن بري: أَنشده ابن قتيبة بلا فَكْر، بفتح الفاء، وحكي عن أَبي حاتم أَنه     قال: حدثني ابن سلام الجُمَحي عن يونس النحوي أَنه قال: يقال لي في هذا     الأَمر فَكْرٌ بمعنى تَفَكُّر. الصحاح: الخَيال خَشَبة عليها ثياب سود     تُنْصب للطير والبهائم فتظنه إِنساناً. وفي حديث عثمان: كان الحِمَى سِتَّة     أَميال فصار خَيال بكذا وخَيال بكذا، وفي رواية: خَيال بإِمَّرَةَ     وخيَال بأَسْوَدَ العَيْن؛ قال ابن الأَثير: وهما جَبَلان؛ قال الأَصمعي:     كانوا ينصِبون خَشَباً عليها ثياب سُودٌ تكن علاماتٍ لمن يراها ويعلم أَن ما     داخلها حِمىً من الأَرض، وأَصلها أَنها كانت تنصب للطير والبهائم على     المزروعات لتظنه إِنساناً ولا تسقط فيه؛ وقول الراجز:     تَخالُها طائرةً ولم تَطِرْ،     كأَنَّها خِيلانُ راع مُحْتَظِر     أَراد بالخِيلان ما يَنْصِبه الراعي عند حَظِيرة غنمه. وخَيَّل للناقة     وأَخُيَل: وَضَع لولدها خَيالاً ليَفْزَع منه الذئب فلا يَقْرَبه.     والخَيال: ما نُصِب في الأَرض ليُعْلَم أَنها حِمىً فلا تُقْرَب. وقال الليث: كل     شيء اشتبه عليك، فهو مُخيل، وقد أَخالَ؛ وأَنشد:     والصِّدْقُ أَبْلَجُ لا يُخِيل سَبِيلُه،     والصِّدْق يَعْرِفه ذوو الأَلْباب     وقد أَخالتِ الناقةُ، فهي مُخِيلة إِذا كانت حَسَنة العَطَل في ضَرْعها     لَبن. وقوله تعالى: يُخَيَّل إِليه من سحرهم أَنها تَسْعَى؛ أَي     يُشْبَّه. وخُيِّل إِليه أَنه كذا، على ما لم يُسَمَّ فاعله: من التخييل     والوَهْم. والخَيال: كِساء أَسود يُنْصَب على عود يُخَيَّل به؛ قال ابن     أَحمر:فلما تَجَلَّى ما تَجَلَّى من الدُّجى،     وشَمَّر صَعْلٌ كالخَيال المُخَيَّل     والخَيْل: الفُرْسان، وفي المحكم: جماعة الأَفراس لا واحد له من لفظه؛     قال أَبو عبيدة: واحدها خائل لأَنه يَخْتال في مِشْيَتِه، قال ابن سيده:     وليس هذا بمعروف. وفي التنزيل العزيز: وأَجْلِبْ عليهم بخَيْلِك ورَجْلِك،     أَي بفُرْسانك ورَجَّالتك. والخَيْل: الخُيول. وفي التنزيل العزيز:     والخَيْلَ والبِغال والحمير لتركبوها. وفي الحديث: يا خَيْلَ الله ارْكَبي:     قال ابن الأَثير: هذا على حذف المضاف، أَراد بافُرْسانَ خَيْلِ الله     اركبي، وهذا من أَحسن المجازات وأَلطفها؛ وقول أَبي ذؤيب:     فَتنازَلا وتواقَفَت خَيْلاهُما،     وكِلاهُما بَطَلُ اللِّقاء مُخَدَّعُ     ثَنَّاه على قولهم هُما لِقاحان أَسْوَدانِ وجِمالانِ، وقوله بطل     اللِّقاء أَي عند اللقاء، والجمع أَخْيالٌ وخُيول؛ الأَول عن ابن الأَعرابي،     والأَخير أَشهر وأَعرف. وفلان لا تُسايَر خَيْلاه ولا تُواقَفُ خَيْلاه،     ولا تُسايَر ولا تُواقَف أَي لا يطاق نَمِيمةً وكذباً. وقالوا: الخَيْل     أَعلم من فُرْسانِها؛ يُضْرب للرجل تَظُنُّ أَن عنده غَناء أَو أَنه لا غناء     عنده فتجده على ما ظننت. والخَيَّالة: أَصحاب الخُيول. والخَيال: نبت.     والخالُ: موضع؛ قال:     أَتَعْرف أَطلالاً شَجوْنَك بالخال؟     قال: وقد تكون أَلفه منقلبة عن واو. والخالُ: اسم جَبَل تِلْقاء     المدينة؛ قال الشاعر:     أَهاجَكَ بالخالِ الحُمُول الدَّوافع،     وأَنْتَ لمَهْواها من الأَرض نازع؟     والمُخايَلة: المُباراة. يقال: خايَلْت فلاناً بارَيْته وفعلت فعلَه؛     قال الكميت:     أَقول لهم، يَوم أَيْمانُهم     تُخايِلُها، في الندى، الأَشْمُلُ     تُخايِلُها أَي تُفاخِرها وتُباريها؛ وقول ابن أَحمر:     وقالوا: أَنَتْ أَرض به وتَخَيَّلَتْ،     فأَمْسى لما في الرأْسِ والصدر شاكيا     قوله تَخَيَّلَت أَي اشْتَبَهَت. وخَيَّل فلانٌ عن القوم إِذا كَعَّ     عنهم؛ قال سلمة: ومثله غَيَّف وخَيَّف. الأَحمر: افْعَلْ كذا وكذا إِمَّا     هَلَكَتْ هُلُكُ أَي على ما خَيَّلْت أَي على كل حال ونحو ذلك. وقولهم     افْعَلْ ذلك على ما خَيَّلْت أَي على ما شَبَّهت.     وبنو الأَخْيَل: حَيٌّ من عُقَيْل رَهْط لَيْلى الأَخْيَليَّة؛ وقولها:     نحن الأَخايلُ ما يَزال غُلامُنا،     حتى يَدِبَّ على العَصا، مذكورا     فإِنما جَمَعت القَبِيل باسم الأَخْيَل بن     معاوية العُقَيْلي، ويقال البَيْت لأَبيها.     والخَيال: أَرض لبني تَغْلِب؛ قال لبيد:     لِمَنْ طَلَلٌ تَضَمَّنه أُثالُ،     فسَرْحَة فالمَرانَةُ فالخَيالُ؟     والخِيلُ: الحِلْتِيت، يَمانِية. وخالَ يَخِيلُ خَيْلاً إِذا دام على     أَكل الخِيل، وهو السَّذَاب.     قال ابن بري: والخالُ الخائِلُ، يقال هو خالُ مالٍ وخائل مال أَي حَسَن     القيام عليه. والخالُ: ظَلْع في الرِّجْل. والخال: نُكْتَة في الجَسَد؛     قال وهذه أَبيات تجمع معاني الخال:     أَتَعْرِف أَطْلالاً شَجَوْنَك بالخالِ،     وعَيْشَ زمانٍ كان في العُصُر الخالي؟     الخالُ الأَوَّل: مكان، والثاني: الماضي.     لَيالِيَ، رَيْعانُ الشَّبابِ مُسَلَّطٌ     عليّ بعِصْيان الإِمارةِ والخال     الخال: اللِّوَاء.     وإِذْ أَنا خِدْنٌ للغَوِيّ أَخِي الصِّبا،     وللغَزِل المِرِّيحِ ذي اللَّهْوِ والخال     الخال: الخُيَلاء.     وللخَوْد تَصْطاد الرِّجالَ بفاحِمٍ،     وخَدٍّ أَسِيل كالَوذِيلة ذي الخال     الخال: الشَّامَة.     إِذا رَئِمَتْ رَبْعاً رَئِمْتُ رِباعَها،     كما رَئِم المَيْثاءَ ذو الرَّثْيَة الخالي     الخالي: العَزَب.     ويَقْتادُني منها رَخِيم دَلالِها،     كما اقْتاد مُهْراً حين يأْلفه الخالي     الخالي: من الخلاء.     زَمانَ أُفَدَّى من مِراحٍ إِلى الصِّبا     بعَمِّيَ، من فَرْط الصَّبابة، والخَال     الخال: أَخو الأُم.     وقد عَلِمَتْ أَنِّي، وإِنْ مِلْتُ للصِّبا     إِذا القوم كَعُّوا، لَسْتُ بالرَّعِش الخال     الخالُ: المَنْخُوب الضعيف.     ولا أَرْتَدي إِلاَّ المُروءَةَ حُلَّةً،     إِذا ضَنَّ بعضُ القوم بالعَصْبِ والخال     الخالُ: نوع من البُرود.     وإِن أَنا أَبصرت المُحُولَ ببَلْدة،     تَنَكَّبتْها واشْتَمْتُ خالاً على خال     الخال: السحاب.     فحَالِفْ بحِلْفِي كُلَّ خِرْقٍ مُهَذَّب،     وإِلاَّ تُحالِفْنِي فخَالِ إِذاً خال     من المُخالاة.     وما زِلْتُ حِلْفاً للسَّماحة والعُلى،     كما احْتَلَفَتْ عَبْسٌ وذُبْيان بالخال     الخالُ: الموضع.     وثالِثُنا في الحِلْفِ كُلُّ مُهَنَّدٍ     لما يُرْمَ من صُمِّ العِظامِ به خالي     أَي قاطع.

مقاييس اللغة:

(خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:

إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])

يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:

إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])

وقال الشمّاخ:

إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])

ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).

القاموس المحيط:

خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخَيْلَةً، ويُكْسَرانِ، وخالاً وخَيَلاناً، محرَّكةً، ومَخيلَةً ومَخالَةً وخَيْلُولَةً ظَنَّه، وتقولُ في مُسْتَقْبَلِهِ إِخالُ، بكسر الهَمْزَةِ، وتُفْتَحُ في لُغَيَّةٍ. وخَيَّلَ عليه تَخْييلاً وتَخيُّلاً وجَّهَ التُّهَمَةَ إليه، و فيه الخَيْرَ تَفَرَّسَهُ، كتَخَيَّلَهُ. والسَّحابَةُ المُخَيِّلَةُ والمُخَيِّلُ والمُخيلَةُ والمُخْتالَةُ التي تَحْسبُها ماطِرَةٍ. وأخْيَلْنا وأخَلْنا شِمْنا سَحابَةً مُخيلَةً. وأخْيَلَتِ السماءُ وتَخَيَّلَتْ وخَيَّلَتْ تَهَيَّأتْ للمَطَرِ. والخالُ سَحابٌ لا يُخْلِفُ مَطَرُهُ، أو لا مَطَرَ فيه، والبَرْقُ، والكِبْرُ، والثوبُ الناعِمُ، وبُرْدٌ يَمنِيٌّ، وشامَةٌ في البدَنِ، ج خِيلانٌ، وهو أخْيَلُ ومَخيلٌ ومَخْيولٌ، وهي خَيْلاءُ، والجبَلُ الضَّخْمُ، والبَعيرُ الضَّخْمُ، واللِّواءُ يُعْقَدُ للأميرِ، والظَّلَعُ بالدابَّةِ، وقد خالَ يَخالُ خالاً، والثوبُ يُسْتَرُ به المَيِّتُ، والرجُلُ السَّمْحُ، وع، والمَخيلَةُ، والفَحْلُ الأَسْوَدُ، وصاحبُ الشيءِ، والخِلافَةُ، وجَبَلٌ تِلْقاءَ الدَّثينَةِ، والمُتَكَبِّرُ المُعْجَبُ بنَفْسِه، والمَوْضِعُ الذي لا أنيسَ به، والظَّنُّ والتَّوَهُّمُ، والرجُلُ الفارغُ منْ عَلاقَةِ الحُبِّ، والعَزَبُ من الرِّجالِ، والحَسَنُ القِيامِ على المالِ، والأَكَمَةُ الصَّغيرَةُ، والمُلازِمُ للشيءِ، ولِجامُ الفَرَسِ، والرجُلُ الضَّعيفُ القَلبِ والجِسْمِ، ونَبْتٌ له نَوْرٌ م بِنَجْدٍ وليسَ بالأَوَّل، والبَريءُ منَ التُّهَمَةِ، والرجُلُ الحَسَنُ المَخِيلَة بما يُتَخَيَّلُ فيه. وأخالَتِ الناقَةُ إذا كانَ في ضَرْعِها لَبَنٌ، و الأرضُ بالنَّباتِ ازْدانَتْ. والأَخْيَلُ والخُيَلاءُ والخَيْلُ والخَيْلَةُ والمَخيلَةُ الكِبْرُ.
ورجُلٌ خالٌ وخائِلٌ وخالٍ، مَقْلوباً، ومُختالٌ وأُخائِلٌ: مُتَكَبِّرٌ، وقد تَخَيَّلَ وتَخايَلَ. والأَخْيَلُ: طائِرٌ مَشؤُومٌ، أو هو الصُّرَدُ، أو هو الشِّقِرَّاقُ سُمِّيَ لاخْتِلافِ لَوْنِه بِالسَّوادِ والبَياضِ، ج: خِيلٌ، بالكَسْرِ، وبَنو الأَخْيَلِ: من بني عُقَيْلٍ رَهْطُ لَيْلَى. وتَخَيَّلَ الشيءُ له: تَشَبَّهَ. وأبو الأَخْيَلِ: خالِدُ بنُ عمرٍو السُّلَفِيُّ، وإسْحاقُ بنُ أخْيَلَ الحَلَبيُّ: مُحدِّثانِ. والخَيالُ والخَيالَةُ: ما تَشَبَّهَ لَكَ في اليَقَظَةِ والحُلْمِ مِنْ صورَةٍ، ج: أخْيِلَةٌ، وشَخْصُ الرَّجُلِ، وطَلْعَتُهُ. وخَيَّلَ للناقَةِ، وأخْيَلَ: وَضَعَ لِوَلَدِها خَيالاً لِيَفْزَعَ منه الذِّئْبُ، و عنِ القَوْم: كَعَّ عَنْهُمْ. والخَيالُ: كِسَاءٌ أسْوَدُ يُنْصَبُ على عُودٍ، يُخَيَّلُ به للبَهائِمِ والطَّيْرِ، فَتَظُنُّهُ إِنْساناً، وأرْضٌ لِبَني تَغْلِبَ، ونَبْتٌ. والخَيْلُ: جماعةُ الأَفْراسِ، لا واحِدَ له، أو واحِدُهُ: خائِلٌ، لأنه يَخْتالُ، ج: أخْيالٌ وخُيولٌ، ويُكسَرُ، والفُرْسانُ، ود قُرْبَ قَزْوينَ. وزَيْدُ الخَيْرِ، كانَ يُدْعَى: زَيْدَ الخَيْلِ لِشَجاعَتِهِ، فَسَمَّاهُ صلى اللّهُ عليهِ وسلم لَمَّا وفَدَ: زَيْدَ الخَيْرِ، لأَنَّهُ بمعْناهُ، وأيْضاً أزالَ تَوَهُّمَ أنه سُمِّيَ به لِما اتَّهَمَهُ به كعْبُ بنُ زُهَيْرٍ مِنْ أخْذِ فَرَسٍ له.
وفُلانٌ لا تُسايَرُ خَيْلاهُ، أو لا تُواقَفُ، أي لا يُطاقُ نَميمةً وكَذِباً. و " الخَيْلُ أعْلَمُ من فُرْسانِها " : يُضْرَبُ لمن تَظُنُّ به ظَنّاً فَتَجِدُه على ما ظَنَنْتَ. والخِيلُ، بالكسر: السَّذابُ، والحِلْتيتُ، ويُفْتَحُ.
وخالَ يخَالُ خَيْلاً: داوَمَ على أكْلِه. وخِيلَةُ الأَصفَهَانيُّ، بالكسر: محدِّثٌ. والمُخايَلَةُ: المُباراةُ. وذو خَيْليلٍ: مالكُ بنُ زُبَيْدٍ. وذو خَيْليلٍ: ابنُ جُرَشَ بنِ أسْلَمَ. وبنُو المُخَيَّلِ، كمُعَظَّمٍ: في ضُبَيْعَةِ أضْجَمَ.
تاج العروس:

خ - ي - ل
خالَ الشيء يَخالُ خَيلاً وخَيلَةً ويُكسَران وخالاً وَخَيلاناً محرَّكةً ومَخيلةً ومَخالَةً وخَيلُولَةً : ظَنَّهُ اقتصر ابنُ سِيدَه منها على الخَيل بالفتح والكسر والخَيلةِ والخالِ والخَيَلان والمَخالَة . ونَقل الصاغاني الخِيلَةَ بالكسر والمَخِيلَةَ والخَيلُولَةَ . وفي التهذيب : خِلْتُه زَيداً خِيلاناً بالكسر ومنه المَثَلُ : مَن يَسمَعْ يَخَلْ : أي يَظُن . وقيل : مَن يَشْبَعْ وكلامُ العَربِ الأَوَّلُ . ومعناه : مَن يَسمَعْ أخبارَ الناسِ ومَعايِبَهم يَقَعْ في نَفسِه عليهم المَكْروهُ . ومعناه : أنّ مُجانَبَةَ الناسِ أسلَمُ . وقيل : يُقال ذلك عندَ تَحقيقِ الظَّنِّ . وتقولُ في مُسْتَقبَلِه : إخالُ بكسر الهمزة وهو الأفصَحُ كما في العُباب . زاد غيرُه : وأكثَرُ استعمالاً . وتُفْتَحُ في لُغَيَّةٍ هي لُغة بني أَسَد نقص الصفحة 450
الخالُ : البَرقُ . أيضاً : الكِبرُ كالخُيَلاء قال العَجّاجُ :
" والخالُ ثَوبٌ مِن ثِيابِ الجُهَّالْ
" والدَّهْرُ فيه غَفْلَةٌ للغُفَّالْ وقال آخَرُ :
وإن كُنتَ سيِّدَنا سُدْتَنَا ... وإن كُنتَ للخالِ فاذْهَبْ فَخَلْ أيضاً : الثَّوبُ الناعِمُ مِن ثِيابِ اليَمَن . أيضاً : بُرْدٌ يَمَنِيٌّ أحمرُ فيه خُطوطٌ سُودٌ كان يُعمَلُ في الدَّهر الأوّل وجَعلهما الأزهريّ واحداً وقد تقدَّم ذلك في خ - و - ل أيضاً وهو يَحتَمِلُ الواوَ والياء . أيضاً : شامَةٌ سَوْدَاءُ في البَدَنِ وقِيل : نُكْتَةٌ سَوْداءُ فيه . وفي التهذيب : بَثْرَةٌ في الوَجْهِ تَضْرِبُ إلى السَّواد . ج : خِيلانٌ بالكسر . وهو أَخْيَلُ ومَخِيلٌ ومَخْيُولٌ زاد الأزهريّ : ومَخُولٌ : أي كثيرُ الخِيلان . وهي خَيْلاءُ . ولا فِعْلَ له وتَصغيرُه : خُيَيْل فيمَن قال : مَخِيلٌ ومَخْيُولٌ وخُوَيْلٌ فيمَن قال : مَخُولٌ . الخالُ : الجَبَلُ الضَّخْمُ . أيضاً : البَعِيرُ الضَّخْمُ على التَّشبيه وجَمْعُهما : خِيلانٌ قال الشاعر :
غُثاءٌ كَثِيرٌ لا عَزِيمَةَ فِيهِمُ ... ولكنَّ خِيلاناً عليها العَمائِمُ شَبَّهَهم بالإبِلِ في أبدانِهم وأنه لا عُقُولَ لَهم . الخالُ : اللِّواءُ يُعْقَدُ للأَمِير وفي التهذيب : يُعْقَدُ لوِلايةِ والٍ ولا أراه سمِّيَ به إلّا لأنه كان يُعْقَدُ مِن بُرُودِ الخال . الخالُ : مِثْلُ الظَّلَع يكونُ بالدابَّةِ وقد خالَ الفَرَسُ يَخالُ خَالاً فهو خائِلٌ وأنشد اللَّيث
نادَى الصَّرِيخُ فرَدُّوا الخَيلَ عانِيَةً ... تشكُو الكَلالَ وتَشكُو مِن حَفا خالِ الخالُ : الثَّوبُ يُستَرُ به المَيِّتُ وقد خُيِّلَ عليه . الخالُ : الرَّجُلُ السَّمْحُ يُشَبَّه بالغَيم حينَ يَبرُق كذا في المحكَم . وفي التهذيب : يُشَبَّه بالخال وهو السَّحابُ الماطِرُ . الخالُ : ع مِن شِقِّ اليَمامة قاله نَصْرٌ . الخالُ : المَخِيلَةُ وهي الفِراسَةُ وقد أخالَ فيه خالاً . الخالُ : الفَحْلُ الأَسودُ مِن الإبلِ عن ابنِ الأعرابيّ وقد تقدَّم في خ - و - ل . الخالُ : صاحِبُ الشيء يقال : مَن خالُ هذا الفَرسِ ؟ أي مَن صاحِبُه وهو مِن خالَهُ يَخُولُه : إذا قام بأَمْرِه وساسَهُ وقد ذُكِرَ في خ - و - ل . الخالُ : الخِلافَةُ إذ هي مِن شأن مَن يُعقَدُ له اللِّواءُ . الخال : جَبَلٌ تِلْقاءَ الدَّثِينَةِ في أرضِ غَطَفانَ وهو لبني سُلَيم قال :
أهاجَكَ بالخالِ الحُمُولُ الدَّوافِعُ ... وأنتَ لِمَهْواها مِن الأرضِ نازِعُ

الخالُ : المُتَكبِّرُ المُعْجِبُ بنَفْسِه يقال : رجُلٌ خالٌ وخالٍ . الخالُ : المَوضِعُ الذي لا أَنِيسَ به . الخالُ : الظَّن والتَّوَهُّمُ خالَ يَخالُ خالاً . الخالُ : الرجُلُ الفارِغُ مِن عَلاقَةِ الحُبِّ . الخالُ : العَزَبُ مِن الرجال . الخالُ : الرجلُ الحَسَنُ القِيامِ على المالِ . وقد خالَ عليه يَخِيلُ ويَخُولُ : إذا رَعاه وأحسنَ القِيامَ عليه . الخالُ : الأَكمَةُ الصَّغِيرةُ . الخالُ : المُلازِمُ للشيء يَسُوسُه ويرعاه . الخالُ : لِجامُ الفَرَسِ وكأنه لغَة في الخَوَلِ مُحرَّكةً وقد مَرَّ إنكارُ الأزهريّ على اللَّيث في خ - و - ل . الخالُ : الرَّجلُ الضَّعيفُ القَلْبِ والجِسمِ وهو أشْبَهُ أن يكون بتشديدِ اللام مِن خَلَّ لَحْمُه : إذا هُزِلَ وقد تقدَّم . الخالُ : نَبتٌ له نَوْرٌ م معروفٌ بنَجْدٍ وليس بالأَوَّل . الخالُ : البَرِيءُ مِن التُّهْمة . الخال : الرجلُ الحَسَنُ المَخِيلَةِ بِما يُتَخَيَّلُ فيه أي يُتَفرَّس ويُتَفَطَّن فهذه أحدٌ وثلاثون مَعنًى للخال . ومَرَّ الخالُ أخو الأُمّ فتكون اثنين وثلاثين معنًى نَظَم غالِبَها الشُّعراءُ في مُخاطَباتِهم ومِن أجمع ما رأيت فيها قصيدة مِن بَحْرِ السِّلْسِلة للشيخ عبدِ اللّه الطَّبلاوِيّ يمدَحُ بها أبا النَّصر الطَّبلاوِيّ ذَكر فيها هذه المَعانِيَ التي سَرَدَها المُصنِّفُ وزاد عليه بعضَ مَعانٍ يُنْظَرُ فيها . فمنها : الصاحِبُ والمُفْتَقِرُ والماضِي والمُخَصِّص والقاطِعُ والمَهْزولُ والمُتَفَرقُ والذي يَقْطَعُ الخَلاءَ مِن الحَشِيش والنِّقْرِسُ والخُلقُ . فهذه عَشْرةٌ . وذَكَر الكِبرَ والتَّكبُّرَ والاختِيالَ وهذه الثلاثة بمعنًى واحدٍ . ولا يَخفى أنّ المَعانيَ السبعةَ الأُوَل كلّها مِن خَلّ يَخُلُّ فهو خالٌّ بتشديد اللام . وخَلَّ إليه : افْتَقَرَ . وخَلَّهَ خَلّاً : شَكَّه وقَطَعَه . وخَلَّه في الدُّعاء : خَصَّه كما سبق ذلك كلُّه . وأما الذي يَقْطَع الخَلَاءَ فالصَّواب فيه الخالِئُ بالهمز حُذِفَتْ للتخفيف فهو ليس مِن هذا الحَرف . والنِّقْرِسُ مفهومٌ مِن الظَّلْع الذي ذكره المصنِّفُ فتأَمَّلْ ذلك . مِن المَجاز : أخالت الناقَةُ فهي مُخِيلَةٌ : إذا كان في ضَرعِها لَبَنٌ وكانت حَسَنَة العَطْلِ قال ابنُ سِيدَه : أراه على التَّشبيه بالسَّحاب . أخالَت الأرضُ بالنَّبات : إذا ازْدانتْ وفي المحكَم : اخْتالَتْ وهو مَجازٌ . والأَخْيَلُ والخُيَلاءُ إطلاقُه صريحٌ بأن يكون بالفَتح ولا قائِلَ به بل هو بضَم ففتح ورُوِي أيضاً بكسرٍ ففَتْح وذَكر الوَجْهين الصَّغانيُ . والخَيْلُ والخَيلَةُ والخالُ والمَخِيلَة بفتح المِيم كُلِّه : الكِبْرُ عن تَخَيُّلِ فَضيلةٍ تَتَراءَى للإنسان مِن نَفْسِه . وفي الحديث قال صلى الله عليه وسلم لأبي بكر رضي اللّه تعالى عنه : " إنَّكَ لستَ تَصْنَعُ ذلك خُيَلاءَ " ضُبِط بالوَجهين . وقال اللَّيثُ : الأَخْيَلُ : تَذكِيرُ الخَيلاءِ وأنشَد :
" لَها بَعْدَ إِدْلاجٍ مراحٌ وأَخْيَلُ ورجلٌ خال وخائِل وخالٍ مَقْلُوباً ومُخْتالٌ وأُخائِلٌ إطلاقُا صريحٌ في أنه بفتح الهمزة وليس كذلك بل هو بضَمّها والمعنى : أي مُتَكبِّرٌ ذو خُيَلاءَ مُعْجِبٌ بنفسه . ولا نظيرَ لأُخائِلٍ مِن الصِّفات إلّا رَجُلٌ أدابرٌ : لا يَقْبَلُ قولَ أحدٍ ولا يَلْوِي على شيء . وأُباتِرٌ : يَبتُر رَحِمَه : أي يقطَعُها نَبَّه عليه الجوهريّ . وفي التَّنزيل العزيز : " إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ " . وقد تَخَيَّلَ وتَخايَلَ : إذا تَكبِّر . والأَخْيَلُ : طائِرٌ مَشْؤُومٌ عندَ العَرب يقولون : أشْأَمُ مِن أخْيَلَ وهو يَقعُ على دَبَرِ البَعِير وأراهم إنما يَتشاءَمُون لذلك قال الفَرَزْدَق :
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ ... فلاقَيتِ مِن طَيرِ العَراقِيبِ أَخْيَلاَ ويروَى : فلُقِّيتِ مِن طَيرِ اليَعاقِيبِ . أو هو الصُّرَدُ الأخضَرُ أو هو الشّاهِينُ أو هو الشِّقِرَّاقُ قاله الفَرّاءُ . قال السُّكَّرِيُّ : سُمِّيَ به لأنّ على جَناحِه ألواناً تُخالِفُ لَونَه قال أبو كَبِير الهُذَلِي :
فإذا طَرَحْتَ لَه الحَصاةَ رَأَيتَهُ ... يَنْزُو لوَقْعَتِها طُمُورَ الأَخْيَلِ

وقيل : سُمِّيَ به لاختِلافِ لَونِه بالسَّوادِ والبَياضِ . وفي العُباب : هو يَنْصرِفُ في النَّكِرةِ إذا سَمَّيتَ به ومنهم من لا يَصْرِفه في المَعرفة ولا في النَّكرة ويجعلُه في الأَصل صِفةً مِن التَّخَيُّلِ ويَحتَجُّ بقولِ حَسّانَ رضي اللّه تعالى عنه :
ذَرِينِي وعِلْمِي بالأُمُورِ وشِيمَتِي ... فما طائِرِي فيها عَلَيكِ بأَخْيَلاَ ج : خِيلٌ بالكسر وفي التهذيب : جَمْعُه الأَخائِلُ . وبَنُو الأَخْيَلِ بن مُعاوِيةَ : بَطْنٌ مِن بني عُقَيل بنِ كَعْب رَهْطُ لَيلَى الأَخْيَلِيَّة وقد جَمعتْه على الأَخائل فقالت :
نحن الأخائلُ ما يَزالُ غُلامُنا ... حتّى يَدِبَّ علَى العَصا مَذْكُورا وتَخيَّلَ الشيء له : إذا تَشَبَّه . وقال الراغِبُ : التَّخَيُّلُ : تَصوُّرُ خَيالِ الشيء في النَّفْس . وأبو الأَخْيَلِ خالِدُ بنُ عمرو السُّلَفِيُّ بضم ففتح عن إسماعيلَ بن عَيّاس . وإسحاقُ بن أَخْيَلَ الحَلَبِيُّ عن مُبَشِّرِ بن إسماعيل : مُحَدِّثان . والخَيالُ والخَيالَةُ : ما تَشَبَّه لكَ في اليَقَظة والحُلْمِ مِن صُورَةٍ . وفي التهذيب : الخَيالُ : كلُّ شيءٍ تَراه كالظِّلِّ وكذا خَيالُ الإنسانِ في المِرآة . وخَيالُه في النَّومِ : صُورةُ تِمْثالِه ورُّبما مَرَّ بك الشيء يُشبِهُ الظِّلَّ فهو خَيالٌ يقال : تَخَيَّلَ لي خَيالُه . وقال الراغِبُ : أصلُ الخَيالِ : االقُوَّةُ المُجَرَّدةُ كالصّورة المُتَصوَّرة في المَنامِ وفي المِرآةِ وفي القَلب ثم استُعمِل في صُورةِ كلِّ أمرٍ مُتَصَوَّرٍ وفي كلِّ دَقِيقٍ يَجرِي مَجْرَى الخيال . قال : والخَيالُ : قُوَّةٌ تَحفَظُ ما يُدْرِكُه الحِسّ المُشتَرَكُ مِن صُوَرِ المَحْسُوسات بعدَ غَيبُوبةِ المادَّةِ بحيثٌ يُشاهِدُها الحِسُّ المُشْتَرك كلَّما التفتَ إليه فهو خِزانَةٌ للحِسّ المُشتَرك ومَحَلُّه البَطْنُ الأَوّلُ مِن الدِّماغ . ج : أَخْيِلَةٌ . أيضاً : شَخْصُ الرَّجُلِ وطَلْعَتُه يقال : رأيت خَيالَه وخَيالَتَه وقال الشاعِر وهو البُحْتُرِيُّ :
فلَسْتُ بنازِلٍ إلَّا أَلَمَّتْ ... برَحْلِي أو خَيالَتُها الكَذُوبُ وقيل : إنما أَنت على إرادَةِ المرأة . وخَيَّلَ للنّاقَةِ وأخْيَلَ لها : وَضَعَ لِوَلَدِها خَيالاً لِيَفْزَعَ منه الذِّئبُ فلا يَقْرَبَه نقلَه ابنُ سِيدَه . خَيَّل فُلانٌ عن القَوْم : إذا كَعَّ عَنهُم ومثلُه : غَيَّفَ وخَيَّفَ نقله الأزهريّ وهو قولُ عَرّامٍ . وقال غيرُه : خَيَّل الرجلُ : إذا جَبُنَ عندَ القِتال . والخَيالُ : كِساءٌ أَسْوَدُ يُنصَبُ على عُودٍ يُخَيَّلُ به للبهَائم والطَّيرِ فتُظنُّه إنساناً وفي التهذيب : خَشَبَةٌ تُوضَعُ فَيُلْقَى عليها الثَّوبُ للغَنم إذا رآها الذِّئب ظَنَّه إنساناً قال الشاعر :
أَخٌ لا أخَا لِي غَيرُه غَيرَ أنَّنِي ... كَراعِي الخيَالِ يَستَطِيفُ بِلا فِكْرِ وقيل : راعِي الخَيالِ : الرَّأْلُ يَنْصِبُ له الصائدُ خَيالاً فيألَفُه فيأخذه الصائدُ فيتْبَعُه الرَّأْلُ . وقيل : الخَيالُ : ما نُصِبَ في أرضٍ ليُعْلَمَ أنها حِمًى فلا تُقْرَب . والجَمْعُ : أَخْيِلَةٌ عن الكِسائي وخِيلانٌ قال الراجز :
" تَخالُها طائرةً ولم تَطِرْ
" كأنها خِيلانُ راعٍ مُحْتَظِز

أرادَ بالخِيلان : ما نَصَبَه الرَّاعِي عندَ حَظِيرةِ غَنَمِه . الخَيالُ : أرضٌ لبني تَغْلِبَ بن وائلٍ . الخَيالُ : نَبتٌ . والخَيل : جَماعَةُ الأَفْراسِ لا واحِدَ له مِن لَفْظِه وهو مُؤنَّثٌ سَماعِيٌّ يَعمُّ الذَّكرَ والأُنثى . أو واحِدُه : خائِلٌ لأنه يَخْتالُ في مِشْيتِه قاله أبو عُبيدة . قال ابنُ سِيدَه : وليس هذا بمعروفٍ والضَّميرُ عائدٌ إلى الخائلِ لأنه أقربُ مَذكُورٍ ويجوز إعادَتُه للخَيلِ بِناءً على أنه اسمُ جَمعٍ أمّا على القولِ بأنه مُؤنثٌ كما نَصُّوا عليه فيتعينُّ عَودُه للخائِل قاله شيخُنا . ويَشْهدُ لِما قاله أبو عبيدة ما حَكاه أبو حاتِمٍ نَقلاً عن الأصمَعِي قال : جاء مَعْتوهٌ إلى أبي عمرو بن العَلاء فقال : يا أبا عمرو لِمَ سُمِّيَت الخَيلُ خَيلاً ؟ فقال : لا أَدْرِي فقال : لكنْ أَدْرِي فقالَ : عَلِّمْنا قال : لاخْتِيالِها في المَشْيِ فقال أبو عمرو لأصحابِه بعدَ ما وَلَّي : اكتُبوا الحِكْمَةَ وارْوُوها ولو عن مَعْتُوهٍ . وقال الراغِبُ بعدَ ما ذَكر الخُيَلاء : ومنها تُنُووِلَ لَفظ الخَيلِ لِما قِيل : لا يَركَبُ أحدٌ فَرَساً إلَّا وَجَد في نَفْسِه نَخْوةً . قال ابنُ سِيدَه : وقول أبي ذُؤيب :
فَتنازَلا وتَواقَفَتْ خَيلاهُما ... وكِلاهُما بَطَلُ اللِّقاءِ مُخَدَّعُ ثَنّاه على قولهم : هما لِقاحانِ أَسْودَان وجِمالان . جج جَمْعُ الجَمْع : أَخْيالٌ وخُيُولٌ وهذه أشْهَرُ وأَعْرَفُ ويكْسَرُ . قال الراغِبُ : الخَيلُ في الأصلِ : اسْمٌ للأَفْراسِ الفُرسان جَميعاً قال تعالى : " وَمِن رِبَاطِ الْخَيلِ " ويُستعمَلُ في كُل واحدٍ منهما مُنفَرِداً نحو ما رُوِى : يا خَيلَ اللَّهِ ارْكَبِي . أي يا رُكَّابَ خَيلِ اللَّهِ فحُذِفَ للعِلْم اختِصاراً . فهذا للفُرسان . وكذا قولُه تعالى : " وَأَجْلِبْ عَلَيهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ " أي بفُرسانِك ورَجَّالَتِك . وجاء في التفسير : أنّ خَيلَه كُلُّ خَيل تَسعَى في مَعْصِيةِ اللّه . ورَجِلَه : كلُّ ماشٍ في مَعصيةِ اللّه . وفي الحديث : " عَفَوْتُ لكُم عن صَدَقةِ الخَيلِ " يعني الأفْراسَ . وكذا قولُه تعالى : " وَالْخَيلَ والْبِغالَ والحَمِيرَ لِتَركَبُوها وزِينَةً " . خَيل : د قُربَ قَزْوِينَ بينَها وبينَ الرَّيَّ . وزَيْدُ الخَيرِ هو ابن مُهَلْهل بن زيد بن مُنْهِب الطائي النَّبهاني كان يُدْعَى زَيْدَ الخَيل لشجاعَتِه فسَمَّاه النبي صلى الله عليه وسلم لمّا وَفَد عليه في سنة تِسعٍ من الهجرة زَيْدَ الخَيرِ لأنه بمَعناه وأَثْنى عليه وأقْطَعه أَرَضِينَ وقد تقدَّم ذِكرُه في أ - ل - ف . وأيضاً أزالَ تَوهُّمَ أنّه سُمِّيَ به لِما اتَّهَمَه به كَعْبُ بن زُهَير بن أبي سُلمَى مِن أَخْذِ فَرَسٍ له . يُقال : فُلانٌ لا تُسايَرُ خَيلاهُ أو لا تُواقَفُ خَيْلاه ولا تُسايَرُ ولا تُواقَفُ : أي لا يُطاقُ نَمِيمَةً وكَذِباً نقلَه ابنُ سِيدَه وهو مَجازٌ . قالوا : الخَيلُ أَعْلَمُ مِن فُرسانِها : يُضْرَبُ لمَن تَظُن به ظَنّاً أنّ عندَه غَناءً أو أنه لا غَناءَ عندَه فتَجِدُه على ما ظَنَنْتَ نقلَه ابنُ سِيدَه . والخِيلُ بالكَسرِ : السَّذابُ نقلَه الأزهريُّ . أيضاً : الحِلْتِيتُ يَمانِيَةٌ نقله ابنُ سِيدَه . ويُفْتَحُ . وخالَ يَخالُ خَيلاً : داوَمَ على أكلِه أي السَّذاب قاله الأزهريّ وهو قولُ ابنِ الأعرابيّ ونَصُّه : خالَ يَخِيلُ خَيْلاً . وخِيلَةُ الأَصْفَهانِيُّ بالكسر : مُحَدِّثٌ وهو أبو القاسِم عبدُ الملك بن عبد الغَفّار بن محمد بن المُظَفَّر البَصْرِيّ الفَقِيه الهَمَذاني يُعْرَفُ بخِيلَةَ ويُلَقَّب ببحير سَمِعَ الكثيرَ بأصبَهان وأدركَ أصحابَ الطَّبَرانِيّ قال ابن ماكُولا : سمعت منه قاله الحافِظُ . قلت : فقولُ المصنِّفِ الأصفهاني فيه نَظَرٌ . والمُخايَلَةُ : المُباراةُ خايَلْتُ فُلاناً : أي بارَيْتُه وفَعْلتُ فِعْلَه قال الكُمَيت :
أقولُ لَهُمْ يومَ أيمانهُم ... تُخايِلُها في النَّدَى الأَشْمُلُ

تُخايِلُها : أي تفاخِرها وتُبارِيها . وذو خَيلِيل هكذا في المَوضِعَين نَصُّ العُباب : وفي بعض النُّسَخ : وذو خَيل في المَوضِعَين ووقع في كتاب نَصْر : ذو خَلِيلٍ كأَمِيرٍ وقال : مَوضِعٌ بشِقِّ اليَمَن نسِب إليه أَحَدُ الأَذْواء . وهو على ما في العُباب : مالِكُ بن زُبَيدِ بنِ وَلِيعَةَ بن مَعْبَد بن سَبأ الأصغَر ابن كَعْب بن زَيد بن سَهْل الحِميَرِيّ . وذو خَيلِيل بنُ جُرَشَ بنِ أَسْلَمَ بن زَيد بن الغَوث الأصغَر ابن سعد بن عَوْف بن عَدِيّ بن مالِك بن زَيد بن سَهْل الحِمْيَرِيّ . وبَنُو المُخَيَّلِ كمُعَظَّمٍ : في ضُبَيعَةِ أَضْجَمَ كما في العُباب
ومما يستَدْرَكُ عليه : الخَيالُ والخَيالَةُ : الطَّيْفُ . والخائِلُ : الشاب المُخْتالُ والجَمْعُ : خالَةٌ . والخالَةُ : المَرأةُ المُخْتالَةُ وبهما فُسِّر قولُ النَّمِر بن تَوْلَب رضي اللّه تعالى عنه :
أودى الشَّبابُ وحُبُّ الخالَةِ الخَلَبَهْ ... وقد بَرِئْتُ فما بالقَلْبِ مِن قَلَبَهْ ويُرْوَى : الخَلَبَة مُحرَّكَةً كعابِدٍ وعَبَدَة وبكسر اللام أيضاً بمَعْنى الخَدَّاعة . ورجلٌ مَخُولٌ كمَقُولٍ : كَثُر الخِيلانُ في جَسَدِه . وبَعِيرٌ مَخْيولٌ : وقَعَ الأَخْيَلُ على عَجُزِه فقَطَعه ومنه قِيل للرَّجُل إذا طار عَقْلُه فَزَعاً : مَخْيولٌ وهو من استِعمال العامَّةِ لكنه صَحيحٌ . والخَيَّالَةُ بالتَّشديد : أصحابُ الخُيولِ . والخِيَلاءُ بكسرٍ ففتح : لُغَةٌ في الخُيَلاءِ بمَعْنى الكِبر . وهو مُخِيلٌ للخَيرِ : أي خَلِيقٌ له وحَقِيقَتُه أنه مُظْهِرٌ خَيالَ ذلك . وأخال الشيء : اشْتَبَه يقال : هذا أَمْرٌ لا يُخِيلُ قال :
والصِّدْقُ أَبْلَجُ لا يُخِيلُ سَبِيلُهُ ... والصِّدْقُ يَعْرِفُه ذَوُو الأَلْبابِ وفُلانٌ يَمضِي على المُخَيَّل كمُعَظمٍ : أي على ما خَيَّلَتْ : أي شَبَّهَتْ يعني علَى غَرَرٍ مِن غيرِ يَقِين ومنه قولُهم : وَقَع في مُخَيَّلِي كذا وفي مُخَيَلاتي . وخُيِّلَ إليه أنه كذا على ما لم يُسَمَّ فاعِلُه مِن التَّخْيِيل والوَهْم ومنه قولُه تعالى : " يُخَيَّلُ إِلَيهِ مِنْ سِحْرِهِم أَنَّهَا تَسعَى " والتَّخْيِيلُ : تَصوِيرُ خَيالِ الشيء في النَّفْس . ووجَدْنا أرضاً مُتَخَيِّلَةً ومُتَخايِلَة : إذا بَلَغَ نَبتُها المَدَى وخَرج زَهْرُها قال ابنُ هَرمَةَ :
سَرا ثَوْبَهُ عنكَ الصِّبا المُتَخايِلُ ... وقَرَّبَ للبَيْنِ الخَلِيطُ المُزايِلُ وقال آخَرُ :
تَأَزَّرَ فيه النَّبتُ حتّى تَخايَلَتْ ... رُباهُ وحتَّى ما تُرَى الشَّاءُ نُوَّما واسْتَخالَ السَّحابَةَ : إذا نَظَر إليها فخالَها ماطِرَةً ومنه الحديث : " نَسْتَحِيلُ الجَهام ونَستَخِيلُ الرهام . واخْتالَت الأرضُ بالنَّبات : ازْدانَتْ . ويقال : ظَهَرتْ فيه مَخاِيلُ النَّجابَة جَمْعُ مَخِيلَةٍ : أي المَظِنَّة وأصلُه في السَّحابة التي يُخالُ فيها المَطَرُ . وما أحسَنَ مَخِيلَها وخالَها : أي خَلاقَتَها للمَطَرِ . وافْعَل كذا إمَّا هَلَكَتْ هُلُكُ أي : علَى ما خَيَّلَتْ أي على كُلِّ حالٍّ . والخَيالُ : خيالُ الطائِر يَرتَفِعُ في السَّماء فيَنظرُ إلى ظِلِّ نَفْسِه فيَرى أنه صَيدٌ فيَنْقَضُّ عليه ولا يَجِدُ شيئاً وهو خاطِفُ ظِلِّه . وشيء مُخَيِّلٌ : مُشْكِلٌ . وسَلْمانُ بنُ رَبِيعةَ الخَيلِيُّ ويقال أيضاً : سَلْمانُ الخَيلِ لأنه كان يَلي الخَيلَ لعمرَ رضي اللّه عنه وهو مَعْدُودٌ في الصًّحابة عِندَ البُخارِيّ وأبي حاتم . وكان عمرُ رضي اللّه عنه قد أَعَدَّ في كُلِّ مِصْرٍ خَيلاً كثيرةً للجِهاد فكان بالكُوفَة أرْبعَةُ آلافِ فَرَسٍ مُعَدَّةٍ لعدُو يَدْهَمُهم . اسْتُشهد بِبَلَنْجَرَ نَحْواً مِن سنة ثلاثين . والأمير عَرِيب الخَيلِي لأنه كان على خَيل الخَلِيفَة . وخَيلانُ : بَلَدٌ بما وراءَ النَّهر منه أبو سَهْل أحمدُ بن محمد بن إبراهيم بن يزيدَ الخَيلانيُّ فكذا ضَبَطه الحافِظُ . ومِن المتأخِّرين : شَمسُ الدِّين أحمد بن موسى الخَيَالِيُّ أحَدُ الأَذكياء له حَواشٍ على شَرحِ العَقائدِ النَّسَفِيَّة سَلَك فيها مَسلَك الأَلغاز

##### Türkçe

**خَالَ - يَخَالُ - خَيْل - اخْتَالَ – يَخْتَالُ - مُخْتَال - خَيَّلَ – يُخَيِّلُ، خُيِّلَ – يُخَيِّلُ**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 10:45

**خَالَ – يَخَالُ** + şey + bir varlığa + onun şöyle olduğu, yahut bir işi yaptığı: ona benzer göründü de onu vehmetti ve onu, hevasına ve meyline uygun bir şey sandı.

**خَيْل**: “فـَعـْل” vezninde, **خَالَ - يَخَالُ**’ın fiil ismi: ve yine ondan âlet ismidir: hayal kurmayı sevk etmek ve nefsi vehimle hoşnut etmekle fayda veren şey: ve ıstılahta, içinde övünme, böbürlenme ve hayal kurma bulunduğu için, atlar diye bilinen binek hayvanıdır.

**اخْتَالَ – يَخْتَالُ** + varlık: “افتعل” vezninde, **خَالَ - يَخَالُ**’dan: **خَالَ - يَخَالُ** fiilini öznel bir biçimde yapar: gerçekte mevcut olmayan, gururunu ve lezzetini hoşnut eden hayalinde bir vehmî suret kurmayı ister, çabalar ve dener: takdir: **خَالَ - يَخَالُ** + varlık + suretini ve nefsini + kendi nefsine + güzel ve büyük bir şey (olarak).

**مُخْتَال**: **اخْتالَ – يَخْتَالُ**’dan ism-i fâil: lezzetini ve gururunu hoşnut etmek için hayal kurmaya sığınan kimse.

**خَيَّلَ – يُخَيِّلُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlığa + onun şöyle olduğu: “فـَعـَّل” vezninde, **خَالَ - يَخَالُ**’dan: ona, şiddet ve kuvvet yönüyle, onun şöyle olduğunu **يَخَالُ** eder kıldı.

**خُيِّلَ – يُخَيِّلُ** + bir şey + bir varlığa + onun şöyle olduğu: **خَيَّلَ – يُخَيِّلُ**’ün meçhulü: ve bu, şeyin şöyle olduğunu kendi nefsine **خَيَّلَ** edenin bizzat kendisi olduğuna kinayedir: yani, mevcut örfe göre, onun şöyle olduğunu **تَخَيَّل** etti: başka bir meçhul tesir altında vuku bulur da onu, gerçekte mevcut olmayan vehmî şeyleri hayal eder kılar.

Ve lafız, “bir varlıktan diğerine, söz veya telaffuz olmaksızın, remiz veya ima veya ilham veya vesvese ile bilgi nakletme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَحَى – يَحِيْ، خَالَ – يَخَالُ، كَهَنَ – يَكْهَنُ (كَهَنَ – يَكْهُنُ)، حَلَمَ – يَحْلُمُ، لَهِمَ – يَلْهَمُ، وَسْوَسَ – يُوَسْوِسُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**خَالَ – يَخُوْلُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi veya bir işi: geçici mülkiyet sıfatıyla onun uhdesi altında vuku bulur.
**خَالَ – يَخَالُ** + şey + bir varlığa + onun şöyle olduğu yahut bir işi yaptığı: ona benzer göründü de onu vehmetti ve onu, hevasına ve meyline uygun bir şey sandı.
**خَوَلَ - يَخْوِلُ** + bir varlık + bir varlık: ona dayı olur.

**مختال - مختالا**

﴿Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın; ana-babaya ihsanı, yakın akrabaya, yetimlere, miskinlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yanındaki arkadaşa, yol oğluna ve sağ ellerinizin malik olduklarına (ihsanı): şüphesiz Allah, **مختالا** **فخورا** olanı sevmez (36)﴾ **النساء**

﴿Elinizden gidene üzülmeyesiniz ve size verdiğiyle sevinmeyesiniz diye; Allah, her **مختال** **فخور** olanı sevmez (23)﴾ **الحديد**

﴿İnsanlara yanağını çevirme ve yeryüzünde şımararak yürüme; şüphesiz Allah, her **مختال** **فخور** olanı sevmez (18)﴾ **لقمان**

**يخيل إليه**
﴿Dedi: “Hayır, siz atın.” Derken, ipleri ve değnekleri, sihirlerinden dolayı, ona, onların koşar olduğu **يخيل إليه** (66)﴾ **طه**

**الخيل**
Katırlar, **الخيل** ve eşekler binmek içindir.
**الخيل** zevk ve övünme içindir.
**الخيل** işaretlenmiş olan.
﴿Ve **الخيل**i, katırları ve eşekleri, onlara binesiniz ve bir ziynet (olsun) diye (yarattı); ve bilmediğiniz şeyleri yaratır (8)﴾ **النحل**
﴿İnsanlara, kadınlardan, oğullardan, yığılmış kantarlarca altın ve gümüşten, **الخيل** **المسومة**’den, davarlardan ve ekinden şehvetlerin sevgisi süslü kılındı; bu, dünya hayatının metaıdır; ve güzel dönüş O’nun katındadır (14)﴾ **آل عمران**

**الخيل** harbî ( **رباط الخيل** )
﴿Onlara karşı, gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve **رباط الخيل** hazırlayın; onunla Allah’ın düşmanını ve sizin düşmanınızı ve onların berisinde, sizin bilmediğiniz başkalarını korkutursunuz; Allah onları bilir; Allah yolunda her ne infak ederseniz size tastamam ödenir ve siz zulme uğratılmazsınız (60)﴾ **الأنفال**
﴿Allah’ın, onlardan Resulüne fey olarak verdiği şeyde, siz onun üzerine ne **خيل** ne de binek koşturmadınız; fakat Allah, resullerini dilediğine musallat eder; Allah her şeye kadirdir (6)﴾ **الحشر**

**خيلك ورجلك** (binitli karşısında yaya)
﴿Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; **خيلك** ve **رجلك** ile onların üzerine yaygara kopar; mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol; ve onlara vaad et; şeytan onlara aldatmadan başka vaad etmez (64)﴾ **الإسراء**

**مختار الصحاح**
● [**خيل**] خ ي ل: **الخَيَالُ** ve **الخَيَالةُ**: şahıs ve hayal (tayf) dahi; ve **الخَيْلُ**: süvariler; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve onların üzerine **بخيلك** ve **رجلك** ile yaygara kopar﴾; ve **الخيل** dahi **الخُيُول**dur; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿Ve **الخيل**i, katırları ve eşekleri, onlara binesiniz﴾; ve **الخَيَّالةُ**: at sahipleri; ve **الخَالُ**: yanakta bulunan ben; cem‘i **خِيلان**; ve **الخالُ**: annenin erkek kardeşi; cem‘i **أخْوَال**. Dedim: annenin erkek kardeşi olan **الخالُ**’ı **خ و ل**’de ve **خ ي ل**’de zikretti; ve o, zahirde ikisinden birindendir, ikisinden de değildir. Ve **رجل أخْيَلُ**: **الخِيلانِ**’ı çok olan; ve **الخالُ** ve **الخُيَلاَءُ** ( **الخاء**’ın zammı ve kesri ile): kibir; ondan dersin: **اخْتَالَ**; o hâlde o, **ذو خُيَلاَءَ** ve **ذو خالٍ** ve **ذو مَخِيلةٍ**’dir; yani kibir sahibi. Ve **خالَ** şey’i: onu sandı; onu **يخاله** **خَيْلاً** ve **خَيْلَةً** ve **مَخِيلةً** ve **خَيْلُولَةً** (olarak); ve o, “zannettim” ve kardeşleri babındandır. Ve onun istikbalinde: **إخَالُ** (hemzenin kesri ile); ve o, daha fasih olandır. Benû Esed, fetha ile **أخَالُ** der; ve o, kıyastır. Ve **أخَالَ** şey: karışık göründü; “bu, **لا يخيل** bir iştir” denir. Ve **خُيِّلَ** ona, onun şöyle olduğu: faili isimlendirilmeyen üzere, **التَّخْييل** ve vehimden. Ve ona, onun şöyle olduğu **تَخَيَّلَ**. Ve **تَخَايَل**: benzeşti; “onu **تَخَيَّلَهُ** da ona **فَتَخَيَّلَ**” denir; “onu tasavvur etti de ona tasavvur olundu; onu açıkladı da ona açıklık kazandı; onu tahkik etti de ona tahakkuk etti” denildiği gibi. Ve **الأخْيَلُ**: bir kuştur; ve onunla isimlendirildiğinde nekirede munsarif olur; ve onlardan kimi, marifede de nekirede de onu munsarif kılmaz ve onu aslında, hayal kurmadan bir sıfat kılar.

**الراغب**
**خيل**
- **الخيال**: aslı, mücerret surettir; rüyada tasavvur olunan suret gibi, aynada ve kalpte, görülenin gaip oluşundan sonra; sonra, tasavvur olunan her işin suretinde ve hayal menzilesinde cereyan eden her ince şahısta kullanılır. Ve **التخييل**: şeyin hayalinin nefiste tasvir edilmesidir; ve **التخيل**: onun tasavvur edilmesidir. Ve **خلت** “zannettim” manasınadır; zannedilenin hayalinin tasavvur edilmesi itibarıyla söylenir. Ve “**خيلت السماء**”: yağmur için bir hayal gösterdi. Ve “falanca, bununla **مخيل**dir”: yani, layıktır. Ve onun hakikati: onun hayalinin izhar edicisidir. Ve **الخيلاء**: insanın kendi nefsinden kendisine görünen bir fazileti hayal etmesinden dolayı tekebbür etmektir; ve ondan, **الخيل** lafzı te’vil olunur; “hiç kimse bir ata binmez ki nefsinde bir **نخوة** bulmasın” denildiği için. Ve **الخيل** aslında, atların ve süvarilerin ikisine birden isimdir; ve bunun üzerine Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**ومن رباط الخيل**﴾ [**الأنفال/60**]. Ve ikisinden her birinde, tek başına da kullanılır; rivayet olunduğu gibi: (يا **خيل** الله اركبي) (hadis; Ebû’ş-Şeyh’in **الناسخ والمنسوخ**’unda; ve onun bir kıssası vardır; el-‘Askerî’nin Enes’ten; İbn ‘Âiz’in **المغازي**’de Katâde’den; ve İbn İshak’ta ve onun yoluyla el-Beyhakî’nin **الدلائل**’de Benî Lihyân gazvesinde; ve Ebû Dâvûd **السنن**’de dedi: **باب النداء عند النفير**: يا **خيل** الله اركبي.
Bak: **المقاصد الحسنة** s. 473; ve **كشف الخفاء** 2/379), bu, süvariler içindir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: (عفوت لكم عن صدقة **الخيل**) (hadis, Ali b. Ebî Tâlib’den: dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (Size **الخيل** ve köle sadakasını affettim; öyleyse gümüşün sadakasını getirin). Onu ed-Dârakutnî, Ahmed, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî ve İbn Mâce çıkardı.

**مجمع الزوائد**’de dedi: Ravileri hepsi güvenilirdir; **الترمذي** dedi: Muhammed’e bu hadis hakkında sordum, dedi ki: “Bende sahih(=doğru)dur.” Bakınız: **سنن الدارقطني** 2/126; ve **مسند أحمد** 1/121; ve **ابن ماجه** رقم 1790; ve **شرح السنة** 6/47; ve **عارضة الأحوذي** 3/101) yani atlar. Ve **الأخيل**: **الشقراق** ( **الدميري** dedi: **الأخيل**: kanatlarında rengine aykırı bir parıltı bulunan yeşil bir kuş; onda bulunan beneklerden dolayı bununla adlandırıldı; ve denildi ki: **الأخيل**: **الشقراق**’tır; o, küçük bir yeşil kuştur ve kanatlarında siyahlık vardır; Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. Bakınız: **حياة الحيوان** 1/29 ve 605) ; renkli olmasından dolayı; böylece her vakit, kendisinin ilk renkten başka bir rengi varmış gibi kibirlenir; bundan dolayı denildi ki:
- 153 -
Ebu Buraqiş gibi; her ren- ***
gi, rengi hayal eder

(Beyit **الأسدي**’nindir. Ondan önce:
Eğer cimrilik ederlerse yahut korkaklık ederlerse ***
yahut hainlik ederlerse aldırmazlar
Üzerine iki zırhlı olarak sabahlarlar ***
sanki yapmamışlar gibi
Ebu Buraqiş gibi; her ren- ***
gi, rengi hayal eder
Ve o, **اللسان**’da (**برقش**) maddesindedir; ve **حياة الحيوان**’da **الدميري** 1/229; ve **شرح مقامات الحريري** 1/260; ve Ebu Buraqiş, serçe gibi, renkten renge giren bir kuştur)

**ملخص اللسان**
1. **خالَ الشيءَ يَخالُ خَيْلاً وخِيلة وخَيْلة وخالاً وخِيَلاً  وخَيَلاناً ومَخالة ومَخِيلة وخَيْلُولة**: onu zannetti.
2. **خِلْتُه زيداً إِخَاله وأَخَاله     خيْلاناً**
3. **وخَيَّل عليه**: benzetti.
4. **وأَخالَ الشيءُ**: şüpheli oldu.
5. - **وفلان يَمْضي على المُخَيَّل** yani, **على ما خَيَّلت** yani, benzettiğim şeye; yani, kesinlik olmaksızın bir tehlike/aldanış üzere.
6. - **وتَخَيَّل الشيءُ له**: benzeşti. Ve **تَخَيَّل له أَنه كذا** yani, şöyle olduğuna benzeşti. **وتخايَل**; denir ki: **تُخَيَّلته فَتَخَيَّل لي**,
7. - **والخَيَال   والخَيَالة**: suret olarak, uyanıklıkta ve rüyada sana benzer görünen şey;
8. - Yüce Allah’ın sözü: **يُخَيَّل إِليه من سحرهم أَنها تَسْعَى**; yani, benzetilir. Ve **خُيِّل إِليه أَنه كذا**; faili adlandırılmamış üzere: hayal ettirme ve vehimden.
9. **والخَيال**: bir değnek üzerine dikilen, onunla hayal ettirilen siyah bir örtü;
10. - **والخَيال**: kuşun hayali; gökte yükselir de kendi gölgesine bakar; onu av sanır, üzerine atılır ve bir şey bulmaz; o, kendi gölgesini kapandır. Ve **والخالُ**: bulut;
11. - Buluta **الخالُ** denebilir; göğün bulutlandığını kastettiklerinde “**قد أَخالَتْ**” derler; o hâlde o **مُخِيلة**’dir,
12. **المَخِيلة**: **الخَيْل**’in yeri; o da zandır; **المَظِنَّة** gibi; ve yağmura elverişli buluttur,
13. Bu iş, kimseye **يُخِيل** etmez; yani, müşkil kılmaz. Ve **شيءٌ مُخِيل** yani müşkil. - **وخَيَّل عليه تخييلاً**: ithamı ona yöneltti.
14. Ve **خِلْتُ** “bildim” manasında gelebilir;
15. **والخَيْل والخُيَلاء والخِيَلاء والأَخْيَل والخَيْلة والمَخِيلة**; hepsi: kibirdir. Ve **اخْتالَ**; o, **ذو خُيَلاءَ** ve **ذو خالٍ** ve **ذو مَخِيلة**’dir; yani kibir sahibidir.
16. - Şüphesiz Allah, her **مُخْتالٍ فَخُور**’u sevmez; **فالمُخْتال**: kibirli olandır;
17. - **المُخْتال**: küstah, övünen, cahil; akrabalarından fakir olduklarında onlardan, komşularından da öyle olduklarında onlardan çekinen; onlarla iyi geçinmez; ve ona **ذو خَيْلة** da denir;
18. - **والخِيَلاء** (ötre ve esre ile): kibir ve kendini beğenme; **اخْتال** etmiştir; o hâlde o **مُخْتال**’dır.
19. - Ve bir adam: **خالٌ** ve **خائِلٌ** ve **خالٍ** (kalb üzere), ve **مُخْتالٌ** ve **أُخائِلٌ**; **ذو خُيَلاء**; kendinden hoşnut.
20. - **بالخالة** ile, **الخائل**’in çoğulunu kastetti; o, kibirlenen gençtir. Ve **الأَخْيَل**: **الخُيَلاء**;
21. - **أَخْيَل** yani, ihtiyal sahibi.
22. **والخالُ**: bedende bulunan şey. **ابن سيده**: **والخالُ** bedende siyah bir benektir.
23. Ve **الأَخْيَل** de: **عِرْق الأَخْدَع**.
24. **وأَجْلِبْ عليهم بخَيْلِك ورَجْلِك**: yani, süvarilerin ve yaya askerlerinle.
25. **والخَيْل**: atlar. Çoğulu **أَخْيالٌ** ve **خُيول**;
26. **الخالي**: bekâr.
27. - **الخالي**: boşluktan olan.

**لسان العرب**

● - **خيل**: **خالَ** şeyi **يَخالُ** **خَيْلاً** ve **خِيلة** ve **خَيْلة** ve **خالاً** ve **خِيَلاً** ve **خَيَلاناً** ve **مَخالة** ve **مَخِيلة** ve **خَيْلُولة** (olarak): onu zannetti. Ve meselde: “Kim işitir(ise) **يَخَلْ**” yani zanneder; ve o, başlangıç ve habere giren, “zannettim” ve onun kardeşleri babındandır; çünkü onunla başlarsan amel ettirirsin; ve eğer onu ortalarsan yahut geciktirirsen, sen amel ettirme ile iptal arasında muhayyersin. Cerîr iptalde dedi ki:
أَبِالأَراجيز يا ابنَ اللُّؤْم تُوعِدُني،
وفي الأَراجيز، **خِلْتُ**، اللؤْمُ والخَوَرُ

İbn Berrî dedi: Ve iptalde A‘şâ için onun benzeri:
وما **خِلْت** أَبْقى بيننا من مَوَدَّة،
عِرَاض المَذَاكي المُسْنِفاتِ القَلائصا

Ve hadiste: “**ما إِخالُك** سَرَقْت” yani “seni zannetmiyorum”; ve onun geleceğinde dersin: **إِخالُ**, elifin kesriyle; ve o, en fasih olandır. Benû Esed “**أَخال**” der, fetha ile; ve o kıyastır; kesr ise daha çok kullanımdır. **التهذيب**: “Onu Zeyd (olarak) zannettim” dersin: **خِلْتُه** زيداً; **إِخَاله** ve **أَخَاله** **خيْلاناً**. Ve meselde denildi: “Kim doyar(ise) **يَخَلْ**”; Arapların sözü: “Kim işitir(ise) **يَخَلْ**”. Ebû Ubeyd dedi: Manası: kim insanların haberlerini ve ayıplarını işitirse, onların aleyhine hoş olmayan şey onun nefsine düşer; ve manası: insanlardan uzak durmak daha selamettir. İbn Hâni’ “kim işitir **يَخَلْ**” sözlerinde dedi ki: bu, zannın tahkiki yanında söylenir; ve **يَخَلْ**, **تَخَيَّل** “-e”den türemiştir. Tuhfe’nin hadisinde: “**نسْتَحِيل** **الجَهَام** ve **نَستَخِيل** **الرِّهام**”; **استحال الجَهَام** yani ona baktı: **هل يَحُول** yani hareket eder mi. Ve **استخلت الرِّهَام**: ona baktığın zaman, onu yağmurlu zannettiğinde. Ve onda hayrı **خَيَّل** ve onu **تَخَيَّله**: onu zannetti ve onu sezdi. Ve ona **خَيَّل**: benzetti. Ve şey **أَخالَ**: karışık göründü. Denilir: bu iş kimseye **يُخِيل** etmez, yani müşkil olmaz. Ve **مُخِيل** bir şey: yani müşkil. Ve falan **يَمْضي على المُخَيَّل**: yani **خَيَّلت**in üzere, yani benzettiğin şey üzere; yani yakîn olmaksızın bir tehlike üzere. Ve **خِلْتُ** “bildim” manasında gelebilir; İbn Ahmer dedi ki:
ولَرُبَّ مِثْلِك قد رَشَدْتُ بغَيِّه،
و**إِخالُ** صاحبَ غَيِّه لم يَرْشُد

İbn Habîb dedi: **إِخالُ** burada “bilirim”dir. Ve ona **خَيَّل** **تخييلاً**: ithamı ona yöneltti.

Ve **الخَالُ**: bulut; İbn Berrî bir şair için inşad etti:
باتت تَشِيم بذي هرون من حَضَنٍ
خالاً يُضِيء، إِذا ما مُزْنه ركَدَا

Ve **المُخَيِّل** ve **المُخَيِّلة** ve **المُخِيلة** bulut: onu gördüğün zaman onu yağmurlu saydığın (bulut). Ve **التهذيب**’de: **المَخِيلة**, mimin fethasıyla, buluttur; cem‘i **مَخايِل**’dir. Ve buluta **الخَالُ** denilebilir; göğün bulutlandığını murad ettikleri zaman “**قد أَخالَتْ**” derler; o halde o **مُخِيلة**’dir, mimin zammıyla. Bulutun kendisini murad ettikleri zaman “bu **مَخِيلة**’dir” derler, fetha ile. Ve “biz **أَخْيَلْنا**” ve “gök **أَخْيَلَتْ**” ve “**خَيَّلَتْ**” ve “**تَخَيَّلَتْ**”: yağmura hazırlandı; böylece gök gürledi ve şimşek çaktı; yağmur düştüğü zaman **التَّخَيُّل** ismi gider. Ve “biz **أَخَلْنا** ve **أَخْيَلْنا**”: **مُخِيلة** bir bulutu kokladık (gözetledik). Ve “gök **تَخَيَّلَتْ**”: yani bulutlandı. **التهذيب**: bulut **خَيَّلَتْ** denilir; bulutlandığı zaman ve yağmur yağdırmadığı zaman. Ve her şey ki **خَلِيقاً** idi, o **مَخِيلٌ**dür; denilir: şüphesiz falan hayır için **لَمَخِيل**’dir. İbn Sikkît: “gök yağmur için **خَيَّلَتْ**” ve “onun **مَخِيلتها**’sı ve **خالها** ne güzeldir” yani yağmur için onun elverişliliği. Ve bulut **أَخالتِ** ve **أَخْيَلَتْ** ve **خايَلَتْ**: yağmur için ümit edilir olduğu zaman. Ve bulutu **أَخَلْتُ** ve **أَخْيَلْتها**: onu yağmur için **مُخِيلة** gördüğüm zaman. Ve **المُخْتالة** bulut: **المُخِيلة** gibidir; Kuseyyir b. Muzarrid dedi ki:
كاللامعات في الكِفاف المُخْتال

Ve **الخَالُ**: yağmuru geri çevirmeyen bir bulut; dedi ki:
مثل سحاب الخال سَحّاً مَطَرُه

Ve Sahr el-Gayy dedi:
يُرَفِّع للخال رَيْطاً كَثِيفا

Ve denildi: **الخَالُ**, onu gördüğün zaman onu yağmurlu saydığın, hâlbuki onda yağmur olmayan buluttur. Ve Tuhfe’nin sözü: “**تَسْتخيل الجَهام**”; o, **خِلْت**’ten yani “zannettim”den **نستفعل** veznindedir; yani onu yağmura elverişli zannederiz; ve bulutu **أَخَلْتُ** ve **أَخْيَلْتها**. **التهذيب**: ve **الخَالُ**, onu yağmurlu gördüğün zaman bulutun **خالُ**’udur. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: gökte **اخْتِيالاً** gördüğü zaman rengi değişirdi; **الاخْتِيال**: onda yağmurun zannedilmesidir. Ve bir rivayette: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **مَخِيلة** gördüğü zaman gelir gider ve değişirdi; Âişe dedi: bunu ona zikrettim, dedi ki: “Bize ne bildirir?” Belki Allah’ın zikrettiği gibidir: “Onu vadilerine doğru gelen bir bulut olarak gördükleri zaman dediler ki: bu bize yağmur yağdıran bir buluttur; bilakis o, acele istediğiniz şeydir; içinde elem verici azap olan bir rüzgâr.” İbnü’l-Esîr dedi: **المَخِيلة**, **الخَيْل**in yeri olup o **الظَّنُّ**dür; **المَظِنَّة** gibi; ve o, yağmura elverişli buluttur. Dedi ki: ve **المَخِيلة** diye adlandırılmış olması caizdir; o ki masdardır; **الحَسْب**’tan **المَحْسِبة** gibi. Ve **الخَالُ**: şimşektir; Ebû Ziyâd onu nakletti ve Ebû Hanîfe onu ona reddetti. Ve dişi deve **أَخالتِ**: memesinin içinde süt olduğu zaman. İbn Sîde dedi: ve onu, buluta benzetme üzere görüyorum. Ve **الخَالُ**: cömert adamdır; şimşek çaktığı zaman buluta benzetilir. Ve **التهذيب**’de: yağmurlu bulut olan **الخَالُ**a benzetme olarak. Ve **الخَالُ** ve **الخَيْل** ve **الخُيَلاء** ve **الخِيَلاء** ve **الأَخْيَل** ve **الخَيْلة** ve **المَخِيلة**; hepsi: kibirdir. Ve **اخْتالَ** etti; o, **خُيَلاءَ** sahibi ve **خالٍ** sahibi ve **مَخِيلة** sahibi, yani kibir sahibi (kimsedir). İbn Abbâs’ın hadîsinde: “Dilediğini ye ve dilediğini giy; iki haslet seni ıskalamadıkça: **سَرَفٌ** ve **مَخِيلة**.” Zeyd b. Amr b. Nufeyl’in hadîsinde: “**البِرُّ** daha kalıcıdır, **الخَال** değil.” Denilir: o **ذو خالٍ**dır, yani kibir sahibidir; Accâc dedi ki:
والخالُ ثوبٌ من ثياب الجُهَّال،
والدَّهْر فيه غَفْلة للغُفَّال

Ebû Mansûr dedi: sanki Leys burada **الخَال**ı bir elbise kıldı; hâlbuki o, kibirdir. Aziz tenzilde: “Şüphesiz Allah her **مُخْتالٍ** **فَخُور**u sevmez”; **المُخْتال**: mütekebbirdir. Ebû İshâk dedi: **المُخْتال**: **الصَّلِف** olan, **المُتَباهي** olan, cahil olan; fakir oldukları zaman akrabalarından, ve öyle oldukları zaman komşularından çekinen; ve onlarla iyi geçinmeyen. Ve “o **ذو خَيْلة**”dir de denilir; râciz dedi ki:
يَمْشي من الخَيْلة يَوْم الوِرْد
بَغْياً، كما يَمْشي وَليُّ العَهْد

Ve hadiste: “Kim elbisesini **خُيَلاءَ** ile sürüklerse Allah ona bakmaz”; **الخُيَلاء** ve **الخِيَلاء**, zamme ve kesre ile: kibir ve kendini beğenmedir; ve **اخْتال** etti, o **مُخْتال**dır. Ve hadiste: “**الخُيَلاء**dan Allah’ın sevdiği vardır: sadakada ve savaşta. Sadaka ise: cömertliğin sevinci onu sallar da onu gönlü hoş olarak verir; ve çok olanı çok görmez; ve ondan bir şey vermez ki o, ona göre az sayılmış olmasın. Savaş ise: onda canlılık ve kuvvet ve **نَخْوة** ve yürek ile öne geçer.” Ve ondan hadistir: “Kötü kul: **تَخَيَّل** eden ve **اخْتال** eden kul”; o, ondan **تَفَعَّل** ve **افْتَعَل**dır.

Ve bir adam **خالٌ**: yani **مُخْتال**; ve ondan onun sözü:
**إِذا تَحَرَّدَ لا خالٌ ولا بَخِل**

İbn Sîdeh dedi: Ve bir adam **خالٌ** ve **خائِلٌ** ve **خالٍ**, kalb üzere, ve **مُخْتالٌ**; ve **أُخائِلٌ** **ذو خُيَلاء**: kendine hayran; ve sıfatlardan onun bir benzeri yoktur, ancak bir adam **أُدابِرٌ**: hiç kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye dönüp bakmaz; ve **أُباتِرٌ**: rahmini koparır, onu keser. Ve gerçekten **تَخَيَّل** ve **تَخايَل** etmiştir; ve gerçekten adam **خالَ** etti, artık o **خائل**dir; şair dedi:
فإِن كنتَ سَيِّدَنا سُدْتَنا،
وإِن كُنْتَ للخالِ فاذْهَب فَخَلْ

Ve **الخائل**’in çoğulu **خالةٌ**dur; tıpkı **بائع** ve **باعةٍ** gibi; İbn Berrî dedi: Ve onun benzeri **سائق** ve **ساقة** ve **حائك** ve **حاكة**; dedi: Ve beyit **فاذهب فخُلْ** diye rivayet edilmiştir, **الخاء**’ın dammesiyle; çünkü onun fiili **خال يخول**’dür; dedi: Ve hakkı, **خول**’de zikredilmesiydi; biz onu orada zikrettik. İbn Berrî dedi: Cevherî onu burada ancak onların **الخُيَلاء** demeleri sebebiyle zikretti; dedi: Ve kıyası **الخُوَلاء**dır; ancak onda **الواو** **ياء**’a çevrildi, **الاخْتِيال** üzerine حمل olarak; nitekim **شِيبَ** dedikleri yerde **مَشِيبٌ** dediler; onu **مَشِيباً** olarak tâbi kıldılar. Dedi: Şair, **عبد القيس**’ten bir adamdır. Dedi: Ve **الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي** **الخال** hakkında, **الاختيال** manasında, dedi:
ولَقِيتُ ما لَقِيَتْ مَعَدٌّ كلُّها،
وفَقَدْتُ راحِيَ في الشباب وخالي

**التهذيب**: Ve **المختال** adama **خائل** denir; onun çoğulu **خالة**’dir; ve ondan şairin sözü:
أَوْدَى الشَّبَابُ وحُبُّ الخالةِ الخَلَبه،
وقد بَرِئْتُ فما بالنَّفْسِ من قَلَبه

(* Onun sözü **الخلبة**: **القاموس** şârihi dedi: harekeli olarak, **خالب**’ın çoğulu diye rivayet edilir; ve Cevherî onu **خلب**’da, **الخلبة**’nin **فرحة** gibi, aldatıcı kadın (manasında) olduğuna şahit olarak zikretmiştir).

**الخالة** ile, **الخائل**’in çoğulunu kastetti; o, **المُخْتال** gençtir. Ve **الأَخْيَل**: **الخُيَلاء**; dedi:
له بعد إِدلاجٍ مِراحٌ وأَخْيَل

Ve **اخْتالَت** yer bitkiyle: süslendi. Ve ben **مُتَخَيِّلة** ve **مُتَخايِلة** bir yer buldum; onun bitkisi nihayete ulaştığında ve çiçeği çıktığında. Şair dedi:
تأَزَّر فيه النَّبْت حتى تَخَيَّلَتْ
رُباه، وحتى ما تُرى الشاء نُوَّما

Ve İbn Herme dedi:
سَرا ثَوْبَه عنك الصِّبا المُتخايِلُ

Ve denir: Biz **مُتَخيِّلة** bir yere vardık; ve gerçekten **تَخَيَّلَتْ**: onun bitkisi otlatılacak (seviyeye) ulaştığında. Ve **الخالُ**: ölünün üzerine koyduğun, onunla örttüğün elbise; ve gerçekten onun üzerine **خَيَّلَ** etti. Ve **الخالُ**: Yemen’in nakışlı bürdelerinden bir tür. Ve **الخالُ**: yumuşak elbise; Ezherî artırdı: Yemen elbiselerinden; Şemmâh dedi:
وبُرْدانِ من خالٍ وسبعون درهماً،
على ذاك مقروظٌ من الجلد ماعز

Ve **الخالُ**: bedende olan şey. İbn Sîdeh: Ve **الخالُ** bedende siyah bir ben’dir; ve denildi ki: onda siyah bir noktadır; çoğulu **خِيلانٌ**dur. Ve bir kadın **خَيْلاء** ve bir adam **أَخُيَل** ve **مَخِيلٌ** ve **مَخْيول** ve **مَخُول**; **مَقُول** gibi; **الخال**’dan, yani çok **الخِيلان** sahibi; ve onun fiili yoktur. Ve şahsı olmayan şeye **شامَةٌ** denir; şahsı olan ise **الخالُ**dur. Ve **الخالِ**’ın küçültmesi, **مَخِيل** ve **مَخْيول** diyen kimseye göre **خُيَيْلٌ**; **مَخُول** diyen kimseye göre **خُوَيْلٌ**dür. Ve nübüvvet mührünün sıfatında: üzerinde **خِيلانٌ** vardır; o, **خال**’ın çoğuludur; o, bedendeki **الشامَة**’dir. Ve Mesih hadîsinde, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun: yüzün **خِيلان**’ı çoktur.

Ve **الأَخْيَل**: yeşil bir kuş; ve iki kanadında, rengine muhalif bir parıltı vardır; **الخِيلان** sebebiyle böyle adlandırıldı. Dedi: Bu yüzden Sîbeveyh onu, aslının sıfat olduğu, sonra **الأَبرق** ve benzeri gibi isimlerin kullanımıyla kullanıldığı üzere yöneltmiştir. Ve denildi ki: **الأَخْيَل** **الشِّقِرَّاق**’tır ve uğursuzdur; Araplar der: **أَسأَم من أَخْيَل**. Sa‘leb dedi: Ve o, devenin **دَبَر**’ine konar; denir ki: Bir devenin yarasını gagaladığı zaman, mutlaka sırtını zayıflatır; dedi: Onlar ancak bunun için onunla uğursuzluk sayarlar. Ferazdak **الأَخيل** hakkında dedi:
إِذا قَطَناً بلَّغْتِنيه، ابْنَ مُدْرِكٍ،
فلُقِّيتِ من طير اليَعاقيبِ أَخْيَلا

İbn Berrî dedi: Onun şiirinde olan **من طير العراقيب**’dir; yani seni topallatan şeyden.
(* Onun sözü **أَي ما يعرقبك**: Sâgânî’nin **التكملة**’deki ibaresi: ve **العراقيب** bilinen bir arazidir.)

Devesine hitap eder. Ve **إِذا قَطَنٌ** diye de rivayet edilir; ref‘ ve nasb ile. Ve övülen, **قَطَن بن مُدْرِك الكلابي**’dir. **ابن**’i ref‘ eden, onu **قَطَن**’a sıfat kılar; nasb eden, onu **بلغتنيه**’deki **الهاء**’dan bedel kılar yahut **قَطَن**’dan bedel kılar, onu nasb ettiğin zaman. Dedi: Ve onun benzeri:
إِذا ابن موسى بلالاً بلغته

**ابن** ve **بلال**’ın ref‘i ve nasbı ile. Ve o, nekrede onunla isimlendirildiğinde munsarif olur; onlardan kimi onu marifede de nekrede de munsarif kılmaz; ve onu aslında **التَّخَيُّل**’den bir sıfat kılar; ve Hassân b. Sâbit’in sözüyle delil getirir:
ذَرِيني وعِلْمي بالأُمور وشِيمَتي،
فما طائري فيها عليكِ بِأَخْيَلا

Ve Accâc dedi:
إِذا النَّهارُ كَفَّ رَكْضَ الأَخْيَل

Şemmer dedi: **الأَخْيَل** gün ortasında **يَفِيل** eder. Ferrâ dedi: **الشاهين**’e **الأَخْيَل** denir; onun çoğulu **الأَخايل**’dir. Ve ama onun sözü:
ولقد غَدَوْتُ بسابِحٍ مَرِحٍ،
ومَعِي شَبابٌ كلهم أَخْيَل

Artık caizdir ki bununla bu kuşu kastetsin; yani hepsi, hafifliğinde ve atılganlığında **الأَخيل** gibidir. İbn Sîdeh dedi: Ve **المُخْتال** da olabilir; dedi: Onu dilde bilmiyorum. Dedi: Ve caizdir ki takdir: **كُلُّهم أَخْيَلا**; yani **ذو اختيال**.

Ve **الخَيال**: kuşun hayali; gökte yükselir, kendi gölgesine bakar, onun av olduğunu görür, onun üzerine atılır ve hiçbir şey bulmaz; o, kendi gölgesini kapandır.

Ve **الأَخْيَل** ayrıca: **عِرْق الأَخْدَع**; râciz dedi:
أَشكو إِلى الله انْثِناءَ مِحْمَلي،
وخَفَقان صُرَدِيَ وأَخْيَلي

Ve **الصُّرَدان**: dilin altında iki damardır.

Ve **الخالُ**: binek hayvanda olan, **الظَّلْع** ve **الغَمْز** gibi (bir rahatsızlık); ve **خالَ يَخال خالاً** etti; ve o **خائل**dir; dedi:
نادَى الصَّريخُ فرَدُّوا الخَيْلَ عانِيَةً،
تَشْكو الكَلال، وتشكو من أَذى الخال

Ve bir rivayette: **من حَفا الخال**. Ve **الخالُ**: emîr için bağlanan sancak. Ebû Mansûr: **الخالُ** bir vâlinin velâyeti için bağlanan sancaktır; dedi: Onun **خالاً** diye adlandırıldığını ancak, **برود الخال**’dan bağlanıyor olması sebebiyle görürüm. A‘şâ dedi:
بأَسيافنا حتى نُوَجِّه خالها

Ve **الخالُ**: anne kardeşi; **خول**’de zikredildi. Ve **الخالُ**: büyük dağ ve büyük deve; çoğulu **خِيلانٌ**; dedi:
ولكِنَّ خِيلاناً عليها العمائم

Onları, bedenlerinde develere benzetti ve onlarda akıl olmadığını (söyledi). Ve gerçekten o, hayır için **لَمَخِيلٌ**’dir; yani ona lâyıktır. Ve onda hayırdan bir **خالاً** **أَخالَ** etti; ve onun üzerinde **تَخَيَّل** ile **تَخَيُّلاً** etti; ikisi de: onu seçti ve onda hayrı sezdi. Ve onda hayırdan bir **خالاً** **تَخَوَّلت** ettim; ve onda hayırdan bir **خالاً** **أَخَلْتُ** ettim; yani onun **مَخِيلتَه**’ini gördüm.

Ve şey ona **تَخَيَّل** etti: benzeşti. Ve ona, onun şöyle olduğu **تَخَيَّل** etti; yani benzeşti; ve **تخايَل** etti. Denir: Onu **تُخَيَّلته** ettim, o da bana **تَخَيَّل** etti; nitekim **تَصَوَّرْته** dersin, o da **فَتَصَوَّر** eder; ve onu **تَبَيَّنته** edersin, o da **فَتَبَيَّن** eder; ve onu **تَحَقَّقْته** edersin, o da **فَتَحَقَّق** eder.

**الخَيَال** ve **الخَيَالة**: uyanıklıkta ve rüyada sana bir sûretten benzer görünen şey; şair dedi ki:
“Ben konaklayıcı değilim; ancak (şu) ilişti:
yükümün yanına, yahut onun **خَيالَتُها**’sı, yalancı.”
Ve denildi ki: ancak kadını kastetme üzerine müennes yaptı. **الخَيال** ve **الخَيالة**: şahıs
ve hayâlî ziyaret. Ve onun **خَياله**’ni ve **خَيالته**’ni gördüm; yani onun şahsını ve görünüşünü, bundan. **التهذيب**:
**الخَيال** her şey için, gölge gibi gördüğün şeydir; yine bunun gibi, aynada insanın **خَيال**’i; ve uykuda onun **خَياله**’i, onun timsalinin sûretidir; ve belki şey sana gölge benzeri olarak uğrar, o da **خَيال**’dir; denir:
Bana onun **خَيالُه**’i **تَخَيَّل** etti. **الأَصمعي**: **الخَيال** bir tahtadır; üzerine konur, sonra üzerine elbise atılır; kurt onu gördüğünde onun insan olduğunu sanır; ve okudu:
“Bir kardeş; benim için ondan başka kardeş yoktur; ancak ben
**الخَيال** çobanı gibiyim; düşüncesizce hayâlî ziyaret eder.”
Ve **راعِي الخَيال**: o **الرَّأْل**’dir; bir rivayette: “Benden sonra kardeşim yoktur”; dedi
İbn Berrî: İbn Kuteybe onu **بلا فَكْر** ile okudu; **الفاء**’nın fethiyle; ve Ebû Hâtim’den nakledildi ki o
dedi: İbn Sellâm el-Cumahî bana Yûnus en-Nahvî’den haber verdi ki o dedi: Bu
işte bana “**فَكْر**” denir; **تَفَكُّر** mânâsıyla. **الصحاح**: **الخَيال** üzerinde siyah elbiseler bulunan bir tahtadır;
kuşlar ve hayvanlar için dikilir; onu insan sanırlar. Osman hadîsinde: **الحِمَى** altı
mildi; sonra “şu kadarla **خَيال** ve şu kadarla **خَيال**” oldu; bir rivayette: **خَيال** **بإِمَّرَةَ** ile
ve **خَيال** **بأَسْوَدَ العَيْن** ile; dedi İbnü’l-Esîr: ikisi de iki dağdır; dedi el-Asma‘î:
üzerinde siyah elbiseler bulunan tahtalar dikerlerdi; onları gören için alâmetler olurdu ve bilirdi ki onun
içinde yerden bir **حِمىً** vardır; ve aslı şudur: ekinler üzerinde kuşlar ve hayvanlar için dikilirdi ki
onu insan sansınlar ve ona konmasınlar; ve râcizin sözü:
“Onu uçucu sanırsın, hâlbuki uçmadı;
sanki o, çit yapan bir çobanın **خِيلان**’larıdır.”
**الخِيلان** ile, çobanın koyun ağılı yanında diktiği şeyi kastetti. Ve deve için **خَيَّل** etti
ve **أَخُيَل**: yavrusu için bir **خَيال** koydu; kurt ondan ürksün de ona yaklaşmasın diye.
Ve **الخَيال**: yere dikilen şey; onun **حِمىً** olduğu bilinsin de yaklaşılmasın diye. Ve Leys dedi: her
şey sana karışık göründüyse, o **مُخيل**’dir; ve **أَخالَ** etmiştir; ve okudu:
“Doğruluk parlaktır; onun yolu **يُخِيل** etmez,
doğruluğu akıl sahipleri bilir.”
Ve deve **أَخالتِ** etti; o hâlde o **مُخِيلة**’dir; eğer memesindeki süt, iyi **العَطَل** üzere ise.
Ve Yüce Allah’ın sözü: **يُخَيَّل** إليه من سحرهم أنها **تَسْعَى**; yani
benzetilir. Ve ona “şöyledir” diye **خُيِّل** edildi; faili adlandırılmamış üzere: **التخييل**
ve **الوَهْم**’dendir. Ve **الخَيال**: siyah bir örtüdür; bir çubuğa dikilir; onunla **يُخَيَّل** edilir; dedi İbn
Ahmer:
“Gece karanlığından tecellî eden tecellî edince,
ve **صَعْل** sıvadı; **الخَيال المُخَيَّل** gibi.”
Ve **الخَيْل**: süvarilerdir; **المحكم**’de: atların topluluğu; lafzından tekili yoktur;
Ebû Ubeyde dedi: onun teki **خائل**’dir; çünkü yürüyüşünde **يَخْتال** eder; İbn Sîde dedi:
bu bilinen bir şey değildir. Ve aziz tenzilde: **وأَجْلِبْ عليهم بخَيْلِك ورَجْلِك**;
yani süvarilerinle ve yaya askerlerinle. Ve **الخَيْل**: atlar. Ve aziz tenzilde:
**والخَيْلَ والبِغال والحمير لتركبوها**. Ve hadîste: “Ey Allah’ın **خَيْلَ**’i, binin”:
dedi İbnü’l-Esîr: bu, muzâfın hazfi üzeredir; “Allah’ın atlarının süvarileri, binin”i kastetti;
bu, mecazların en güzellerinden ve en latiflerindendir; ve Ebû Züeyb’in sözü:
“İndiler ve iki **خَيْل**’leri durdu;
ikisi de buluşmanın yiğidi, aldatılmış.”
Onu, “onlar iki siyah süt devesidir ve iki deve” sözleri üzerine ikiledi; ve “**بَطَلُ اللِّقاء**” sözü, yani
buluşma anında; cem‘i **أَخْيالٌ** ve **خُيول**’dür; birincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir,
ikincisi daha meşhur ve daha bilinir. Ve falan kimsenin **خَيْلاه**’ı ile birlikte gidilmez ve **خَيْلاه**’ı ile durulmaz,
ve birlikte gidilmez ve durulmaz; yani çekiştirme ve yalan bakımından güç yetirilmez. Ve dediler: **الخَيْل**
süvarilerinden daha bilgilidir; bir adam için darb-ı meseldir: onda bir fayda olduğunu sanırsın yahut onda fayda
olmadığını sanırsın; sonra onu zannettiğin üzere bulursun. Ve **الخَيَّالة**: at sahipleridir. Ve **الخَيال**: bir bitkidir.
Ve **الخَالُ**: bir yerdir; dedi:
“**الخَال**’da seni kederlendiren izleri tanır mısın?”
Dedi: ve onun **ألف**’i **واو**’dan dönmüş olabilir. Ve **الخَالُ**: Medine karşısında bir dağın adıdır; şair dedi:
“**الخَال**’da iten yükler seni coşturdu mu,
hâlbuki sen onun hevasından yerden çekip alan mısın?”
Ve **المُخايَلة**: yarışmadır. Denir: falanla **خايَلْت**; onunla yarıştım ve onun yaptığını yaptım;
Kumeyt dedi:
“Onlara derim; onların yeminleri günü,
**الأَشْمُلُ** onu, cömertlikte, **تُخايِلُها**.”
**تُخايِلُها**: yani onunla övünür ve onunla yarışır; ve İbn Ahmer’in sözü:
“Ve dediler: onunla bir yer ünsiyet etti ve **تَخَيَّلَتْ**,
böylece başta ve göğüste olan şeyden şikâyetçi olarak akşama erdi.”
Onun **تَخَيَّلَت** sözü: yani karışık göründü. Ve falan kimse kavimden **خَيَّل** etti; onlardan geri durduğunda;
Selame dedi: ve bunun benzeri **غَيَّف** ve **خَيَّف**. **الأَحمر**: “Şunu şunu yap; ya
**هَلَكَتْ هُلُكُ**”; yani “**خَيَّلْت** ettiğin üzere”; yani her hâl üzere ve bunun benzeri. Ve onların sözü:
“Onu, **خَيَّلْت** ettiğin üzere yap”; yani benzettiğin üzere.

Ve **بنو الأَخْيَل**: Ukayl’den bir kabiledir; Leylâ el-Ahyeliyye’nin topluluğu; ve onun sözü:
“Biz **الأَخايل**’iz; oğlumuz anılmaya devam eder,
ta ki asâ üzerine yürüyünceye dek.”
Ancak o, kabileyi Muâviye el-Ukaylî’nin oğlu **الأَخْيَل** adıyla cem‘ etti; ve “beyit babasınındır” denir.

Ve **الخَيال**: Benî Tağlib’e ait bir arazidir; Lebîd dedi:
“Kimin izidir ki onu **أُثالُ** barındırdı,
sonra **سَرْحَة**; sonra **المَرانَةُ**; sonra **الخَيالُ**?”

Ve **الخِيلُ**: **الحِلْتِيت**’tir; Yemenîdir. Ve **خالَ يَخِيلُ خَيْلاً**: **الخِيل** yemeye devam ettiğinde;
o da **السَّذَاب**’dır.

İbn Berrî dedi: ve **الخَالُ** **الخائِلُ**’dir; denir: o, malın **خالُ**’ıdır ve malın **خائل**’idir; yani
ona iyi bakandır. Ve **الخَالُ**: bacakta bir topallıktır. Ve **الخَال**: bedende bir noktadır;
dedi: ve işte **الخَال**’ın mânâlarını toplayan beyitler:
“**الخَال**’da seni kederlendiren izleri tanır mısın,
ve **الخالي** çağda olan bir zamanın yaşayışını?”
Birinci **الخَال**: mekân; ikincisi: geçmiş.
“Geceler; gençliğin baharı musallat,
üzerime; emirliğe isyan ile; ve **الخَال**.”
**الخَال**: sancaktır.
“Ve ben, sapkının dostuydum; çocukluğun kardeşi,
ve eğlence ve **الخَال** sahibi, rüzgârlı cilveye.”
**الخَال**: kibirdir.
“Ve genç kız için; erkekleri simsiyahla avlar,
ve **الخَال** sahibi **الَوذِيلة** gibi akıcı bir yanakla.”
**الخَال**: ben’dir.
“Eğer bir yurdu şefkatle anarsa, ben de onun yurtlarını şefkatle anarım,
nasıl ki **الخالي** olan, **المَيْثاء**’yı şefkatle anar; **ذو الرَّثْيَة**.”
**الخالي**: bekâr.
“Ve beni ondan, onun nazının yumuşaklığı sürükler,
nasıl ki **الخالي** bir tayı, ona alışınca sürükledi.”
**الخالي**: **الخلاء**’dan (boşluktan).
“Bir zaman; **مِراح**’tan çocukluğa fidye verirdim,
amcamla; aşırı tutkunluktan; ve **الخَال**.”
**الخَال**: anne kardeşidir.
“Ve o bildi ki ben, çocukluğa meyletsem de,
kavim geri durunca, ben titrek **الخَال** değilim.”
**الخَالُ**: delinmiş, zayıf olandır.

Ve ben, ancak **المروءَةَ**yi bir elbise olarak giyerim; bazı kavim, **العَصْبِ** ve **الخَال** ile cimrilik ettiğinde.
**الخَالُ**: **البُرود**dan bir tür.

Ve ben, bir beldede **المُحُولَ**u gördüğümde, ondan uzak durdum ve **خَالاً** üstüne **خَالاً** kokladım.
**الخَال**: **السحاب**.

Öyleyse, benim andımla her **خِرْقٍ مُهَذَّب** and içsin; yoksa benimle andlaşmazsan, o hâlde benim **خَالِ**im **خَال**.
**المُخالاة**dan.

Ve ben, **السَّماحة** ve **العُلى** için bir **حِلْفاً** olmaya devam ettim; **عَبْسٌ** ve **ذُبْيان**ın **الخَال** ile andlaştığı gibi.
**الخَالُ**: yer.

Ve bizim üçüncümüz, andda, her **مُهَنَّدٍ**dir; onunla **صُمِّ العِظامِ**dan atılana karşı benim **خالي**m için.
Yani: kesici.

مقاييس اللغة:
(**خيل**)  **الخاء** ve **الياء** ve **اللام** tek bir asıldır; **تلوُّن** içinde bir **حركة**ya delâlet eder. Bundan **الخَيَال** vardır; o, **الشَّخص**tur. Aslı, insanın **مَنامه**sinde **يتخيَّلُه** olduğu şeydir; çünkü o **يتشبّه** eder ve **يتلوّن** eder. Ve denir: **خَيَّلْتُ للنّاقة**; yani, onun yavrusu için bir **خيالاً** koyduğun zaman; ondan **الذِّئب** ürkütülür de ona yaklaşmaz. Ve **الخَيْل** mâlûmdur. Ve **بِشر الأسديّ**’nin **الأصمعي**’den hikâye ettiğini nakleden kimseyi işittim; dedi ki: **أبي عمرو بن العَلاء**’nın yanındaydım; yanında da bedevî bir oğlan vardı; **أبو عمرو**’ya soruldu: **الخيل** niçin **خيلاً** diye adlandırıldı? O dedi: Bilmiyorum. Bedevî dedi: Onun **اخْتيالِها**sından dolayı. **أبو عمرو** dedi: Yazın. Bu sahihtir; çünkü yürüyüşünde **المختال** olan, hareketinde renkler gibi **يتلوَّن** eder. Ve **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim o renkler sahibidir; denir ki o **الشِّقِرَّاق**tır. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. Denir: **بعير مَخْيُولٌ**([10]); yani **الأخيلُ** onun sağrısına düştüğü zaman onu parçaladı. **الفرزدق** dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])
Der ki: Eğer beni bu övülen kişiye ulaştırırsan, helâkinle ilgilenmem; nitekim **ذو الرُّمّة** dedi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])
Ve **الشمّاخ** dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])
Ve denir: **تخيَّلت السَّماء**; yani yağmura hazırlanıp elverişli oldu; ve mutlaka o sırada bir renk değişmesi olur. Ve **المَخيلة**: buluttur([14]). Ve **المخيلة**([15]): yağmur vaad eden (bulut)tur. Ama onların “**خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً**” sözleri; yani ona ithamı yönelttiğin zaman; bu da ondandır; çünkü denir: şöyle olması benzer; bana onun şöyle olduğu **يُخَيَّلُ**([16]); ve ondan “**تخيَّلْت عليه تخيُّلاً**”; yani onda **تفَرَّسْتَ** ettiğin zaman([17]).
القاموس المحيط:
**خالَ الشيءَ** **يَخالُ** **خَيْلاً** ve **خَيْلَةً**, ikisi de kırılır; ve **خالاً** ve **خَيَلاناً**, harekeli; ve **مَخيلَةً** ve **مَخالَةً** ve **خَيْلُولَةً**: onu zannetti. Ve onun geleceğinde “**إِخالُ**” dersin; **الهَمْزَةِ**’yi kesre ile; bir lehçecikte fetha da edilir. Ve “**خَيَّلَ عليه تَخْييلاً**” ve “**تَخيُّلاً**”: ithamı ona yöneltti; ve onda hayrı **تَفَرَّسَهُ** etti; **تَخَيَّلَهُ** gibi. Ve **السَّحابَةُ المُخَيِّلَةُ** ve **المُخَيِّلُ** ve **المُخيلَةُ** ve **المُخْتالَةُ**: onu yağmurlu sanacağın (bulut)tur. Ve “**أخْيَلْنا**” ve “**أخَلْنا**”: **مُخيلَةً** bir bulutu sezmiş olduk. Ve **أخْيَلَتِ السماءُ** ve **تَخَيَّلَتْ** ve **خَيَّلَتْ**: yağmura hazırlandı. Ve **الخالُ**: yağmuru boşa çıkmayan bir bulut; yahut onda yağmur olmayan (bulut); ve şimşek; ve kibir; ve yumuşak elbise; ve Yemenî bir **بُرْدٌ**; ve bedende bir ben; çoğulu **خِيلانٌ**; ve o **أخْيَلُ** ve **مَخيلٌ** ve **مَخْيولٌ**dur; ve o (dişil) **خَيْلاءُ**dır; ve büyük dağ; ve büyük deve; ve emir için bağlanan sancak; ve binek hayvanda topallık; ve “**خالَ يَخالُ خالاً**” olmuştur; ve ölüyle örtünülen elbise; ve cömert adam; ve (bir kabile adı); ve **المَخيلَةُ**; ve siyah aygır; ve bir şeyin sahibi; ve hilâfet; ve **الدَّثينَةِ** karşısında bir dağ; ve kendini beğenmiş mütekebbir; ve içinde ünsiyet bulunmayan yer; ve zan ve vehim; ve sevgi bağından boş adam; ve erkeklerden bekâr; ve mala güzelce kıyam eden; ve küçük tepecik; ve bir şeye yapışıp kalan; ve atın gemi; ve kalbi ve bedeni zayıf adam; ve Necd’de çiçeği olan bir bitki, fakat birincisi değildir; ve ithamdan beri olan; ve kendisinde tahayyül olunan şey bakımından **المَخِيلَة**si güzel adam. Ve **أخالَتِ الناقَةُ**: memesinde süt olduğu zaman. Ve yer, bitki ile süslendi. Ve **الأَخْيَلُ** ve **الخُيَلاءُ** ve **الخَيْلُ** ve **الخَيْلَةُ** ve **المَخيلَةُ**: kibirdir.
Ve **رجُلٌ خالٌ** ve **خائِلٌ** ve **خالٍ** (kalb edilmiş olarak) ve **مُختالٌ** ve **أُخائِلٌ**: mütekebbirdir; ve **تَخَيَّلَ** ve **تَخايَلَ** etmiştir. Ve **الأَخْيَلُ**: uğursuz bir kuştur; yahut o **الصُّرَدُ**dur; yahut o **الشِّقِرَّاقُ**tur; siyahlık ve beyazlıkla renginin farklı oluşundan dolayı adlandırılmıştır; çoğulu: **خِيلٌ**, kesre ile. Ve **بَنو الأَخْيَلِ**: **بني عُقَيْلٍ**’den, Leylâ’nın kabilesi. Ve “**تَخَيَّلَ الشيءُ له**”: benzeşti. Ve **أبو الأَخْيَلِ**: **خالِدُ بنُ عمرٍو السُّلَفِيُّ**; ve **إسْحاقُ بنُ أخْيَلَ الحَلَبيُّ**: iki muhaddistir. Ve **الخَيالُ** ve **الخَيالَةُ**: uyanıklıkta ve rüyada sana bir sûret olarak benzeşen şey; çoğulu: **أخْيِلَةٌ**; ve adamın şahsı ve görünüşü. Ve “**خَيَّلَ للناقَةِ**” ve **أخْيَلَ**: yavrusu için bir **خيالاً** koydu; **الذِّئْبُ** ondan ürksün diye; ve kavimden: onlardan geri durdu. Ve **الخَيالُ**: bir değnek üzerine dikilen siyah bir örtüdür; onunla hayvanlara ve kuşlara **يُخَيَّلُ** edilir; böylece onu insan sanırlar; ve **بَني تَغْلِبَ**’e ait bir yer; ve bir bitki. Ve **الخَيْلُ**: atlar topluluğudur; onun tekili yoktur; yahut tekili: **خائِلٌ**dur; çünkü o **يَخْتالُ** eder; çoğulu: **أخْيالٌ** ve **خُيولٌ**; ve kırılır; ve süvariler; ve Kazvin yakınında bir yer. Ve **زَيْدُ الخَيْرِ**: cesaretinden dolayı **زَيْدَ الخَيْلِ** diye çağrılırdı; Resûlullah صلى اللّهُ عليهِ وسلم, geldiği vakit onu **زَيْدَ الخَيْرِ** diye adlandırdı; çünkü o onun mânâsındadır; ayrıca, **كعْبُ بنُ زُهَيْرٍ**’in ona bir atını almakla itham etmesinden dolayı onun bununla adlandırıldığı vehmini de giderdi.
Ve falan kimsenin **خَيْلاهُ**’ı ile birlikte yürünmez; yahut ona denk durulmaz; yani koğuculuk ve yalan bakımından ona güç yetirilmez. Ve “**الخَيْلُ أعْلَمُ من فُرْسانِها**”: hakkında bir zan beslediğin kimse için darb-ı mesel olur; sonra onu zannettiğin üzere bulursun. Ve **الخِيلُ**, kesre ile: **السَّذابُ** ve **الحِلْتيتُ**tir; fetha da edilir.
Ve “**خالَ يخَالُ خَيْلاً**”: onu yemeye devam etti. Ve **خِيلَةُ الأَصفَهَانيُّ**, kesre ile: bir muhaddistir. Ve **المُخايَلَةُ**: yarışmadır. Ve **ذو خَيْليلٍ**: **مالكُ بنُ زُبَيْدٍ**’dir. Ve **ذو خَيْليلٍ**: **ابنُ جُرَشَ بنِ أسْلَمَ**’dir. Ve **بنُو المُخَيَّلِ**, **مُعَظَّمٍ** gibi: **ضُبَيْعَةِ أضْجَمَ**’dedir.
تاج العروس:
خ - ي - ل
**خالَ الشيء** **يَخالُ** **خَيلاً** ve **خَيلَةً**; ikisi de kırılır; ve **خالاً** ve **خَيلاناً** harekeli; ve **مَخيلةً** ve **مَخالَةً** ve **خَيلُولَةً**: onu zannetti. **ابنُ سِيدَه** bunlardan **الخَيل** (fetha ve kesre ile) ve **الخَيلةِ** ve **الخالِ** ve **الخَيَلان** ve **المَخالَة** ile yetindi. **الصاغاني** **الخِيلَةَ**’yi kesre ile ve **المَخِيلَةَ**’yi ve **الخَيلُولَةَ**’yi nakletti. Ve **التهذيب**’de: “Onu Zeyd sanmıştım: **خِيلاناً**” kesre ile; ve ondan mesel: “**مَن يَسمَعْ يَخَلْ**”: yani zanneder. Ve denildi: “Kim doyar...” ve Arapların ilk sözü. Mânâsı: kim insanların haberlerini ve ayıplarını işitirse, onların aleyhine hoş olmayan şey onun nefsine düşer. Mânâsı: insanlardan uzak durmak daha selâmetlidir. Ve denildi: bu, zannın tahkiki sırasında söylenir. Ve onun geleceğinde “**إخالُ**” dersin; **الهمزة**’yi kesre ile; **العُباب**’da olduğu üzere o daha fasîhtir. Başkası ekledi: ve daha çok kullanımdadır. Ve bir lehçecikte fetha edilir; o **بني أَسَد**’in lehçesidir. sayfa 450 eksik
**الخالُ**: şimşektir. Yine: kibirdir; **الخُيَلاء** gibi. **العَجّاجُ** dedi:
" والخالُ ثَوبٌ مِن ثِيابِ الجُهَّالْ
" والدَّهْرُ فيه غَفْلَةٌ للغُفَّالْ
Ve başka biri dedi:
وإن كُنتَ سيِّدَنا سُدْتَنَا ... وإن كُنتَ للخالِ فاذْهَبْ فَخَلْ
Yine: Yemen elbiselerinden yumuşak elbisedir. Yine: içinde siyah çizgiler bulunan kırmızı Yemenî **بُرْدٌ**dur; ilk devirde yapılırdı; **الأزهريّ** ikisini bir saydı; ve bu, daha önce **خ - و - ل**’de de geçti; ve o, **الواو**’yu ve **الياء**’yı ihtimal eder. Yine: bedende siyah bir bendir; ve denildi: onda siyah bir noktadır. Ve **التهذيب**’de: yüze çıkan, siyahlığa çalan bir kabarcıktır. Çoğulu: **خِيلانٌ** kesre ile. Ve o **أَخْيَلُ** ve **مَخِيلٌ** ve **مَخْيُولٌ**dur; **الأزهريّ** ekledi: ve **مَخُولٌ**: yani **الخِيلان**ı çok olan. Ve o (dişil) **خَيْلاءُ**dır. Ve onun fiili yoktur. Ve küçültmesi: **خُيَيْل**; **مَخِيلٌ** ve **مَخْيُولٌ** diyen kimseye göre; ve **خُوَيْلٌ**; **مَخُولٌ** diyen kimseye göre. **الخالُ**: büyük dağdır. Yine: benzetme yoluyla büyük devedir. İkisinin çoğulu: **خِيلانٌ**. Şair dedi:
غُثاءٌ كَثِيرٌ لا عَزِيمَةَ فِيهِمُ ... ولكنَّ خِيلاناً عليها العَمائِمُ
Onları bedenlerinde develere benzetti; ve onlarda akıl olmadığını. **الخالُ**: emir için bağlanan sancaktır. Ve **التهذيب**’de: bir vâlinin vilâyeti için bağlanır; ve ben onun bununla adlandırıldığını ancak **الخال**’ın **بُرُودِ**’undan bağlanır olduğundan dolayı görürüm. **الخالُ**: binek hayvanda bulunan topallık gibidir; ve at **خالَ** eder, **يَخالُ** **خَالاً**; o hâlde o **خائِلٌ**dir. **اللَّيث**’ten şahit getirdi:

**نادَى الصَّرِيخُ**: “İmdatçı bağırdı”; bunun üzerine **الخَيلَ**i **عانِيَةً** (tutulmuş/bağlanmış hâlde) geri çevirdiler... (o atlar) **تشكُو الكَلالَ** (yorgunluğu şikâyet eder) ve **تَشكُو مِن حَفا** (çıplaklıktan/ayakkabısızlıktan şikâyet eder) **خالِ**.

**الخالُ**: Ölü ile örtünülen elbise; ve onun üzerine **خُيِّلَ** (örtü çekildi/örtülmüş kılındı).

**الخالُ**: Cömert adam; **الغَيم**e benzetilir, **حينَ يَبرُق** (şimşek çaktığı zaman); **كذا في المحكَم** (muhkem’de böyle).

Ve **في التهذيب**: **بالخال**a benzetilir; o da yağmur yağdıran buluttur.

**الخالُ**: **ع**; **مِن شِقِّ اليَمامة**; bunu **نَصْرٌ** söyledi.

**الخالُ**: **المَخِيلَةُ**; o da **الفِراسَةُ**dır; ve onda **أخالَ** (zannetti/vehmetti) **خالاً**.

**الخالُ**: Develerden siyah erkek deve; İbnü’l-A‘râbî’den; ve **خ - و - ل**’de daha önce geçti.

**الخالُ**: Bir şeyin sahibi; denir ki: “**مَن خالُ هذا الفَرسِ؟**” yani “onun sahibi kimdir?”; bu, **خالَهُ يَخُولُه**’dendir: onun işini üstlendiği ve onu idare ettiği zaman; ve **خ - و - ل**’de zikredildi.

**الخالُ**: **الخِلافَةُ**; zira o, kendisine sancak bağlanan kimsenin şânındandır.

**الخال**: **غَطَفان** toprağında, **الدَّثِينَة** karşısında, Benî Süleym’e ait bir dağ; şöyle dedi:
أهاجَكَ بالخالِ الحُمُولُ الدَّوافِعُ ... وأنتَ لِمَهْواها مِن الأرضِ نازِعُ

**الخالُ**: Kendini beğenen kibirli; denir ki: **رجُلٌ خالٌ وخالٍ**.

**الخالُ**: İçinde ünsiyet bulunmayan yer.

**الخالُ**: Zan ve vehim; **خالَ يَخالُ خالاً**.

**الخالُ**: Sevgi bağından boş olan adam.

**الخالُ**: Erkeklerden bekâr olan.

**الخالُ**: Mala iyi kıyam eden adam.

Ve **خالَ عليه يَخِيلُ ويَخُولُ**: onu gözettiği ve ona iyi kıyam ettiği zaman.

**الخالُ**: Küçük tepe.

**الخالُ**: Şeye ملازم olan; onu idare eder ve gözetir.

**الخالُ**: Atın gemi; sanki **الخَوَل**’de harekeli bir lugattır; ve **خ - و - ل**’de Ezherî’nin Leys’e yönelik inkârı geçmişti.

**الخالُ**: Kalbi ve bedeni zayıf adam; ve daha çok, **خَلَّ لَحْمُه**’dan (lam’ı şeddeli) olması benzer: zayıfladığı zaman; ve daha önce geçti.

**الخالُ**: Necd’de bilinen, çiçeği olan bir bitki; fakat birincisi değildir.

**الخالُ**: Suçlamadan beri olan.

**الخال**: Kendisi hakkında hayal edilen şeyle **المَخِيلَةِ**si güzel olan adam; yani onda **يُتَخَيَّلُ** (firâsetle bakılır) ve **يُتَفَطَّن** (sezilir); işte bunlar **للخال** için otuz bir mânadır.

Ve **الخالُ** “anne kardeşi” geçti; böylece otuz iki mânâ olur; şairler bunların çoğunu hitaplarında nazmettiler. Ve bunlar içinde gördüğüm en derli toplu olanlardan biri, şeyh **عبدِ اللّه الطَّبلاوِيّ**’nin **بَحْرِ السِّلْسِلة**’den bir kasidesidir; onunla **أبا النَّصر الطَّبلاوِيّ**’yi över; içinde, musannifin sıraladığı bu mânâları zikretti ve ona, üzerinde bakılacak bazı mânâlar ekledi. Bunlardan: **الصاحِبُ** ve **المُفْتَقِرُ** ve **الماضِي** ve **المُخَصِّص** ve **القاطِعُ** ve **المَهْزولُ** ve **المُتَفَرقُ** ve **الذي يَقْطَعُ الخَلاءَ مِن الحَشِيش** ve **النِّقْرِسُ** ve **الخُلقُ**. İşte bunlar ondur. Ve **الكِبرَ**i ve **التَّكبُّرَ**ü ve **الاختِيالَ**i zikretti; bu üçü tek mânâdadır. Gizli değildir ki ilk yedi mânânın hepsi **خَلّ يَخُلُّ**’dendir; o hâlde (lam’ı şeddeli) **خالٌّ**dur. Ve **خَلَّ إليه**: fakir düştü. Ve **خَلَّهَ خَلّاً**: onu deldi ve kesti. Ve **خَلَّه في الدُّعاء**: onu tahsis etti; daha önce geçtiği üzere bunların hepsi böyledir. Ama “boşluğu kesen”e gelince, onda doğru olan **الخالِئُ**dur; hemze hafifletme için düşürülmüştür; o hâlde bu harften değildir. Ve **النِّقْرِسُ**, musannifin zikrettiği **الظَّلْع**dan anlaşılır; öyleyse bunu düşün.

**مِن المَجاز**: **أخالت الناقَةُ**; o hâlde o **مُخِيلَةٌ**dur: memesinin içinde süt bulunduğu ve **حَسَنَة العَطْلِ** olduğu zaman. İbn Sîde dedi ki: onu, buluta benzetme üzere görüyorum.

**أخالَت الأرضُ بالنَّبات**: süslendiği zaman. Ve **في المحكَم**: **اخْتالَتْ**; ve o mecazdır.

Ve **الأَخْيَلُ** ile **الخُيَلاءُ**: onun kullanımı, fetha ile olması gerektiğine açık bir ifadedir; fakat buna söyleyen yoktur; bilakis o, damme iledir; sonra fetha (diye okunmuştur). Ve ayrıca kesre ile de rivayet edildi; sonra fetha. Ve iki vechi **الصَّغانيُ** zikretti.

Ve **الخَيْلُ** ve **الخَيلَةُ** ve **الخالُ** ve **المَخِيلَة** (mîm’in fethasıyla) bunların hepsi: insanın kendi nefsinden kendisine görünen bir faziletin hayal edilmesinden doğan kibirdir.

Ve hadiste, صلى الله عليه وسلم, Ebû Bekir’e رضي اللّه تعالى عنه dedi ki: “**إنَّكَ لستَ تَصْنَعُ ذلك خُيَلاءَ**”; iki vech ile ضبط edildi.

Ve Leys dedi ki: **الأَخْيَلُ**: **الخَيلاءِ**’nın müzekkeridir; ve şu beyti okudu:
" لَها بَعْدَ إِدْلاجٍ مراحٌ وأَخْيَلُ

Ve **رجلٌ خال وخائِل وخالٍ** (maklûben) ve **مُخْتالٌ** ve **أُخائِلٌ**: kullanımı, hemzenin fethasıyla olduğuna açık bir ifadedir; fakat öyle değildir; bilakis onun dammesi iledir. Mânâ: kibirli, **خُيَلاءَ** sahibi, kendini beğenen.

Ve sıfatlardan **أُخائِلٍ**’in benzeri yoktur; ancak **رَجُلٌ أدابرٌ**: kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye dönüp bakmaz. Ve **أُباتِرٌ**: rahmini keser; yani onu koparır; buna Cevherî dikkat çekti.

Ve tenzîl-i azîzde: “**إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ**”.

Ve **تَخَيَّلَ** ve **تَخايَلَ**: kibirlendiği zaman.

Ve **الأَخْيَلُ**: Araplar yanında uğursuz bir kuş; derler ki: “**أشْأَمُ مِن أخْيَلَ**”; o, devenin sağrısına konar; ve görünüşe göre onlar, bunun için uğursuz sayarlar. Ferazdak dedi ki:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ ... فلاقَيتِ مِن طَيرِ العَراقِيبِ أَخْيَلاَ
Ve şöyle de rivayet edilir: **فلُقِّيتِ مِن طَيرِ اليَعاقِيبِ**. Yahut o, yeşil **الصُّرَدُ**dur; yahut **الشّاهِينُ**dur; yahut **الشِّقِرَّاقُ**tur; bunu Ferrâ söyledi.

Sükkerî dedi ki: onunla adlandırıldı; çünkü kanadında, rengine muhalif renkler vardır. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
فإذا طَرَحْتَ لَه الحَصاةَ رَأَيتَهُ ... يَنْزُو لوَقْعَتِها طُمُورَ الأَخْيَلِ

Ve denildi ki: siyah ve beyazla renginin ihtilafından dolayı onunla adlandırıldı.

Ve **في العُباب**: onunla adlandırdığın zaman nekrede munsarif olur; onlardan kimi de onu marifede de nekrede de munsarif yapmaz ve aslında onu **التَّخَيُّل**den bir sıfat kılar; ve Hassân’ın رضي اللّه تعالى عنه sözüyle delil getirir:
ذَرِينِي وعِلْمِي بالأُمُورِ وشِيمَتِي ... فما طائِرِي فيها عَلَيكِ بأَخْيَلاَ

**ج**: kesre ile **خِيلٌ**. Ve **في التهذيب**: cem‘i **الأَخائِلُ**dür.

Ve **بَنُو الأَخْيَلِ** b. Muâviye: Benî Ukayl b. Ka‘b’dan bir batın; Leylâ **الأَخْيَلِيَّة**’nin kavmi; ve onu **الأَخائل** üzerine cem‘ etti; şöyle dedi:
نحن الأخائلُ ما يَزالُ غُلامُنا ... حتّى يَدِبَّ علَى العَصا مَذْكُورا

Ve **تَخيَّلَ الشيء له**: benzeştiği zaman.

Ve Râgıb dedi ki: **التَّخَيُّلُ**: şeyin hayalinin nefiste tasavvur edilmesi.

Ve **أبو الأَخْيَلِ**: Hâlid b. Amr es-Sülefî; damme sonra fetha ile; İsmâîl b. Ayyâş’tan.

Ve **إسحاقُ بن أَخْيَلَ الحَلَبِيُّ**: Mübeşşir b. İsmâîl’den; iki muhaddistir.

Ve **الخَيالُ** ve **الخَيالَةُ**: uyanıklıkta ve rüyada sana bir suret olarak benzeşen şey.

Ve **في التهذيب**: **الخَيالُ**: gölge gibi gördüğün her şey; ve aynı şekilde aynada insanın hayali. Ve uykuda onun hayali: onun timsal suretidir; ve belki sana, gölgeye benzeyen bir şey uğrar; o hâlde o **خَيالٌ**dur; denir ki: “**تَخَيَّلَ لي خَيالُه**”.

Ve Râgıb dedi ki: **الخَيال**in aslı: rüyada, aynada ve kalpte tasavvur edilen suret gibi, soyut kuvvettir; sonra her tasavvur edilen işin suretinde ve hayal mecrasında akan her ince şeyde kullanıldı. Dedi ki: **الخَيالُ**: müşterek hissin, maddenin kaybolmasından sonra, duyulur şeylerin suretlerinden idrak ettiğini muhafaza eden bir kuvvettir; öyle ki müşterek his, ona her yöneldiğinde onu müşahede eder; o hâlde o, müşterek hissin hazinesidir; ve mahalli, beynin birinci karnıdır.

**ج**: **أَخْيِلَةٌ**.

Ayrıca: adamın şahsı ve görünüşü; denir ki: “onun **خَيالَه**ini ve **خَيالَتَه**ini gördüm.” Şair—o, Buhturî’dir—dedi ki:
فلَسْتُ بنازِلٍ إلَّا أَلَمَّتْ ... برَحْلِي أو خَيالَتُها الكَذُوبُ
Ve denildi ki: ancak kadın murad edilmiştir.

Ve **خَيَّلَ للنّاقَةِ** ve **أخْيَلَ لها**: kurdun ondan ürkmesi ve ona yaklaşmaması için, yavrusu için bir **خَيالاً** koydu; bunu İbn Sîde nakletti.

**خَيَّل فُلانٌ عن القَوْم**: onlardan geri kaldığı zaman; bunun benzeri: **غَيَّفَ** ve **خَيَّفَ**; bunu Ezherî nakletti; ve bu, Arrâm’ın sözüdür. Başkası dedi ki: **خَيَّل الرجلُ**: savaşta korkaklık ettiği zaman.

Ve **الخَيالُ**: bir değnek üzerine dikilen siyah bir örtü; onunla hayvanlara ve kuşlara **يُخَيَّلُ** (insan sanısı verilir); böylece onu insan zannederler. Ve **في التهذيب**: bir tahta; üzerine elbise atılır; koyunlar onu gördüğünde kurt onu insan zanneder. Şair dedi ki:
أَخٌ لا أخَا لِي غَيرُه غَيرَ أنَّنِي ... كَراعِي الخيَالِ يَستَطِيفُ بِلا فِكْرِ

Ve denildi ki: **راعِي الخَيالِ**: avcının kendisi için bir **خَيالاً** diktiği **الرَّأْل**dür; ona alışır; avcı onu yakalar; böylece **الرَّأْل** onu takip eder.

Ve denildi ki: **الخَيالُ**: bir arazide, onun **حِمًى** olduğu bilinsin de yaklaşılmasın diye dikilen şeydir.

Ve cem‘i: Kisâî’den **أَخْيِلَةٌ**; ve **خِيلانٌ**. Recez söyleyen dedi ki:
" تَخالُها طائرةً ولم تَطِرْ

" Sanki o, bir çoban(ın) **خِيلانُ**’ı (gibi), **مُحْتَظِز** (olan)dır.

**بالخِيلان** ile murad etti: çobanın, koyun ağılı yanında diktiği şey. **الخَيالُ**: Benî Tağlib b. Vâil’e ait bir arazi. **الخَيالُ**: bir bitki. Ve **الخَيل**: atların topluluğu; lafzından bir tekili yoktur ve semâî (işitmeye dayalı) müennestir; erkeği ve dişiyi kapsar. Yahut onun tekili: **خائِلٌ**; çünkü yürüyüşünde **يَخْتالُ** eder; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. İbn Sîde dedi: Bu bilinen bir şey değildir; zamir, en yakın zikredilen olduğu için **الخائلِ**’e döner; ve onu **الخَيلِ**’e döndürmek de câizdir, onun bir cem‘ ismi olması üzerine. Ama onun müennes olduğu sözüne göre—nassettikleri üzere—onun **الخائِل**’e dönmesi taayyün eder; bunu şeyhimiz söyledi.

Ebû Ubeyde’nin söylediğine, Ebû Hâtim’in Asma‘î’den naklen hikâye ettiği şey şahitlik eder; dedi: Bir **مَعْتوهٌ** Ebû Amr b. el-Alâ’ya geldi ve dedi: Ey Ebû Amr, **الخَيلُ** niçin **خَيلاً** diye adlandırıldı? O dedi: Bilmiyorum. O dedi: Lâkin ben biliyorum. O dedi: Bize öğret. O dedi: Yürüyüşteki **اخْتِيالِ**’ından dolayı. Ebû Amr, o dönüp gittikten sonra ashabına dedi: Hikmeti yazın ve onu rivayet edin, isterse bir **مَعْتوهٍ**’dan olsun.

Râgıb, **الخُيَلاء**’ı zikrettikten sonra dedi: Ondan (dolayı) **الخَيل** lafzı da ödünç alınmıştır; şu sözden dolayı: Hiç kimse bir ata binmez ki nefsinde bir **نَخْوةً** bulmasın.

İbn Sîde dedi: Ebû Züeyb’in sözü:
فَتنازَلا وتَواقَفَتْ خَيلاهُما ... وكِلاهُما بَطَلُ اللِّقاءِ مُخَدَّعُ
Onu ikileştirdi; onların “ikisi iki siyah süt devesidir ve iki deve(ler)dir” demeleri üzerine.

**جج** cem‘u’l-cem‘: **أَخْيالٌ** ve **خُيُولٌ**; ve bu daha meşhur ve daha bilinen olandır; ve kırılır (çoğul yapılır).

Râgıb dedi: **الخَيلُ** aslında: süvarilerin atlarının hepsine bir isimdir; Allah Teâlâ’nın sözü: " **وَمِن رِبَاطِ الْخَيلِ** " ve ikisinden her birinde tek başına da kullanılır; rivayet olunduğu gibi: “Ey Allah’ın **خَيلَ**’i, binin.” Yani: “Ey Allah’ın **خَيلِ**’inin binicileri”; bilindiği için hazfedildi, kısaltma olarak. Bu, süvariler içindir. Yine O’nun sözü: " **وَأَجْلِبْ عَلَيهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ** " yani süvarilerin ve yaya askerlerin ile. Tefsirde geldi: onun **خَيل**’i, Allah’a isyanda koşan her **خَيل**’dir. Ve onun **رَجِل**’i: Allah’a isyanda yürüyen her yürüyendir.

Hadiste: " **عَفَوْتُ لكُم عن صَدَقةِ الخَيلِ** " yani atlar. Yine O’nun sözü: " **وَالْخَيلَ والْبِغالَ والحَمِيرَ لِتَركَبُوها وزِينَةً** " .

**خَيل**: Kazvîn’e yakın bir köy; onunla Rey arasında.

Ve **زَيْدُ الخَيرِ**: Tâî en-Nebhânî, Zeyd b. Mühelhel b. Zeyd b. Münhib’in oğludur; cesaretinden dolayı **زَيْدَ الخَيل** diye çağrılırdı; hicretin dokuzuncu yılında ona geldiğinde Peygamber صلى الله عليه وسلم onu **زَيْدَ الخَيرِ** diye adlandırdı; çünkü o onun manasındadır; onu övdü ve ona araziler iktâ etti; onun zikri **أ - ل - ف**’te geçmişti. Ayrıca, Ka‘b b. Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın, ona bir atını almakla itham ettiği şeyden dolayı onun bununla adlandırıldığı vehmini de giderdi.

Denir: Falanın **خَيلاهُ**’ı ile yol alınmaz; yahut falanın **خَيْلاهُ**’ı ile durulmaz; ve “yol alınmaz” ve “durulmaz”: yani dedikodu ve yalan bakımından bir zerre bile tahammül edilmez; bunu İbn Sîde nakletti; bu mecazdır.

Dediler: **الخَيلُ** süvarilerinden daha bilgilidir: kendisinde fayda olduğunu yahut fayda olmadığını zannettiğin kimse hakkında darb-ı meseldir; sonra onu zannettiğin üzere bulursun; bunu İbn Sîde nakletti.

**الخِيلُ** (kesre ile): **السَّذابُ**; bunu Ezherî nakletti. Yine: **الحِلْتِيتُ**; Yemenîdir; bunu İbn Sîde nakletti. Ve fetha ile de okunur.

**خالَ يَخالُ خَيلاً**: onu yemeye devam etti; yani **السَّذاب**; bunu Ezherî söyledi; bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve onun nassı: **خالَ يَخِيلُ خَيْلاً**.

**خِيلَةُ الأَصْفَهانِيُّ** (kesre ile): bir muhaddistir; o, Ebü’l-Kâsım Abdülmelik b. Abdülgaffâr b. Muhammed b. el-Muzaffer el-Basrî el-fakîh el-Hemedânî’dir; **خِيلَةَ** diye bilinir ve **بحير** diye lakaplanır; İsfahan’da çok (hadis) işitti ve Taberânî’nin ashabına yetişti. İbn Mâkûlâ dedi: Ondan işittim; bunu hâfız söyledi. Dedim: Musannifin onda “el-İsfahânî” demesinde nazar vardır.

**المُخايَلَةُ**: yarışma. **خايَلْتُ فُلاناً**: yani onunla yarıştım ve onun yaptığını yaptım; Kümeyt dedi:
أقولُ لَهُمْ يومَ أيمانهُم ... تُخايِلُها في النَّدَى الأَشْمُلُ
**تُخايِلُها**: yani onunla övünür ve onunla yarışır.

Ve **ذو خَيلِيل**: iki yerde de böyledir; **العُباب**’ın nassı. Bazı nüshalarda: iki yerde de **ذو خَيل**. Nasr’ın kitabında: **ذو خَلِيلٍ** (Emîr gibi) vâki oldu; ve dedi: Yemen’in bir yakasında bir yerdir; **أَحَدُ الأَذْواء** ona nisbet edilmiştir. Ve **العُباب**’da olduğu üzere: Mâlik b. Zübeyd b. Velî‘a b. Ma‘bed b. Sebe’ el-Asgar b. Ka‘b b. Zeyd b. Sehl el-Himyerî’dir. Ve **ذو خَيلِيل** b. Cüreş b. Eslem b. Zeyd b. el-Gavs el-Asgar b. Sa‘d b. Avf b. Adî b. Mâlik b. Zeyd b. Sehl el-Himyerî’dir.

Ve **بَنُو المُخَيَّلِ** (Mu‘azzam gibi): Dubey‘a Aḍcam’da; **العُباب**’da olduğu gibi.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **الخَيالُ** ve **الخَيالَةُ**: hayal/taayyüf (tayf). **الخائِلُ**: kibirlenen genç; cem‘i: **خالَةٌ**. **الخالَةُ**: kibirlenen kadın; ve bunlarla, Nemir b. Tevleb رضي اللّه تعالى عنه’un sözü tefsir edilmiştir:
أودى الشَّبابُ وحُبُّ الخالَةِ الخَلَبَهْ ... وقد بَرِئْتُ فما بالقَلْبِ مِن قَلَبَهْ
Ve şöyle rivayet olunur: **الخَلَبَة** harekeli (muharrake) olarak, **عابِدٍ** ve **عَبَدَة** gibi; ve lâmın kesriyle de; aldatıcı manasında.

Ve bir adam **مَخُولٌ** (Makûl gibi): bedeninde **الخِيلانُ** çoğaldı. Ve bir deve **مَخْيولٌ**: **الأَخْيَلُ** onun sağrısına düştü de onu kesti; bundan dolayı, bir adama aklı korkudan uçtuğunda: **مَخْيولٌ** denildi; bu, avamın استعمالındandır; fakat sahihtir.

**الخَيَّالَةُ** (şeddeli): at sahipleri.

**الخِيَلاءُ** (kesre sonra fetha ile): kibir manasında **الخُيَلاءِ**’da bir lugattır.

Ve o, hayır için **مُخِيلٌ**’dir: yani ona layık ve ona hakikîdir; onun hakikati: bunun hayalini izhar edicidir.

Ve **أخال** şey: benzeşti; denir: bu, **لا يُخِيلُ** bir iştir; (şair) dedi:
والصِّدْقُ أَبْلَجُ لا يُخِيلُ سَبِيلُهُ ... والصِّدْقُ يَعْرِفُه ذَوُو الأَلْبابِ

Ve falan, **المُخَيَّل** (Mu‘azzam gibi) üzere gider: yani **خَيَّلَتْ** üzere; yani benzetti; yani yakîn olmaksızın bir tehlike üzere. Bundan: “Benim **مُخَيَّلِي**’me şöyle düştü” ve “benim **مُخَيَلاتي**’ma”.

Ve ona, öyle olduğu **خُيِّلَ** edildi; faili isimlendirilmeyen üzere; **التَّخْيِيل** ve vehimden. Bundan Allah Teâlâ’nın sözü: " **يُخَيَّلُ إِلَيهِ مِنْ سِحْرِهِم أَنَّهَا تَسعَى** " .

**التَّخْيِيلُ**: şeyin hayalinin nefiste tasvir edilmesi.

Ve biz, **مُتَخَيِّلَةً** ve **مُتَخايِلَة** bir arazi bulduk: bitkisi nihayete ulaştığında ve çiçeği çıktığında; İbn Herme dedi:
سَرا ثَوْبَهُ عنكَ الصِّبا المُتَخايِلُ ... وقَرَّبَ للبَيْنِ الخَلِيطُ المُزايِلُ
Ve bir başkası dedi:
تَأَزَّرَ فيه النَّبتُ حتّى تَخايَلَتْ ... رُباهُ وحتَّى ما تُرَى الشَّاءُ نُوَّما

Ve **اسْتَخالَ** bulutu: ona baktığında onu yağmurlu sandı. Bundan hadis: " **نَسْتَحِيلُ الجَهام ونَستَخِيلُ الرهام** " .

Ve yer, bitki ile **اخْتالَت**: süslendi. Ve denir: onda **مَخاِيلُ النَّجابَة** ( **مَخِيلَةٍ**’nin cem‘i) zahir oldu: yani zan yeri; aslı, içinde yağmur sanılan buluttadır.

Ve onun **مَخِيلَها**’sı ve **خالَها** ne güzeldir: yani yağmura elverişliliği.

Ve “şunu yap; ya **هَلَكَتْ هُلُكُ**”: yani **خَيَّلَتْ** üzere; yani her hâl üzere.

Ve **الخَيالُ**: kuşun hayali; gökte yükselir de kendi gölgesine bakar, onu av görür; ona saldırır ve bir şey bulmaz; o, kendi gölgesinin kapıcısıdır.

Ve **مُخَيِّلٌ** bir şey: müşkil.

Ve Selmân b. Rabî‘a **الخَيلِيُّ**; ve ayrıca “Selmân **الخَيلِ**” de denir; çünkü Ömer رضي اللّه عنه için **الخَيلَ**’i yönetirdi; Buhârî ve Ebû Hâtim nezdinde sahâbîler içinde sayılmıştır. Ömer رضي اللّه عنه her şehirde cihad için çok **خَيل** hazırlamıştı; Kûfe’de, üzerlerine baskın yapan bir düşmana karşı hazırlanmış dört bin at vardı. Belencer’de, yaklaşık otuzuncu yıl civarında şehid edildi.

Ve emir Arîb **الخَيلِي**; çünkü halifenin **خَيل**’i üzerinde idi.

Ve **خَيلانُ**: nehrin ötesinde bir beldedir; ondan Ebû Sehl Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Yezîd **الخَيلانيُّ**; hâfız onu böyle ضبط etti.

Ve müteahhirînden: Şemsüddîn Ahmed b. Mûsâ **الخَيَالِيُّ**; zekîlerden biridir; **شَرحِ العَقائدِ النَّسَفِيَّة** üzerine hâşiyeleri vardır; onda lugazlar mesleğini tuttu."
