# خيم (خ-ي-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Haym (hı) : Çardak demektir

- Harfler: خ - ي - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْخِيَامِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AE%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90.md) | الْفِعَالِ | Çadırlar | 1 | 1 | [55:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/ayet/55:72.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kusare, anız demektir
2. [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hale güneşin etrafında oluşmuş beyaz halkadır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خيم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md), [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md), [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalları ve direklerle kurulan yuvarlak gölgelik, çardak ve çadır; korunaklı bir alana yerleşip kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurda ve cennet yurdunda mahremiyet, dokunulmazlık ve kalıcı ikameti simgeleyen korunaklı mekan |
| Çekirdek Özet 3 | Göçebelikten yerleşik düzene geçişin asgari mimari birimi; sınırları belirlenmiş güvenli mahrem alan |
| Kritik Hata Riski | Çadırı yalnızca çöl bedevilerine özgü iptidai bir bez örtü sanarak cennetteki mekan tasvirinin ihtişam ve mahremiyet boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خي | Esneme, uzanma, bir yöne meyil ve potansiyelin belirmesi; [خيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%A8.md) boşa çıkma/yıkılma, [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) seçilip üstün kılınma, [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md) uzayıp bağlanma ve [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) suret kazanma örneklerinde görüldüğü gibi bir hattın somutlaşması | م | Kök sonuna eklenen mim harfi kapsama, toplanma, sınırlandırma ve sabitleme niteliği kazandırarak uzanan bu hattı korunaklı, yuvarlak bir barınak ve ikamet mekanına dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Duvar, çit (türetilmiş imge) | Dış çevreden ayıran, rüzgardan ve sıcaktan koruyan bir çit veya perdeleme sınırı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İnsanın barınak kurmak için direk dikmesi, dalları çatması ve mekanı bizzat inşa etmesi |
| م | Su; akış, toplanma, derinlik | Mekanın kendi içine kapanması, örtülmesi, içe dönük bir sükunet ve toplanma alanı oluşturması |
| خيم | El yardımıyla çit ve örtü örerek toplayıcı bir koruma alanı kurma | İnsanın emeğiyle dış tesirleri kesen, bireyi içinde toplayıp barındıran ve sabitleyen mahrem sığınak |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcak mevsimde serinlemek amacıyla ağaç dalları veya direkler çatılıp üzeri otlarla örtülerek yapılan çardak, yuvarlak gölgelik ve bu yapının içinde konaklayıp sabit kalmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında yolculuğun sona erip konaklamaya geçilmesini şöyle tasvir eder: فَلَمَّا وَرَدْنَ المَاءَ زُرْقاً جِمَامُهُ / وَضَعْنَ عَصِيَّ الحَاضِرِ المُتَخَيِّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Sığırların sıcaktan kaçıp ağaç gölgeliğinde kıpırdamadan kalması için خَيَّمَتِ البَقَرُ denilmiş; kokunun elbiseye tamamen sinip çıkmaması تَخَيَّمَتِ الرِّيحُ فِي الثَّوْبِ şeklinde ifade edilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde خيم kökü, özellikle Güney Sami ve Arapça sahasında göçebe ve yarı-göçebe hayatın temel barınma pratiğini niteleyen özgün bir mimari terim olarak belirginleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde çadır ve barınak için çoğunlukla İbranice ohel (אהל) veya Süryanice maşkan/yarıña kökleri kullanılırken, Arapça sahasındaki خيم kökü kumaş veya kıldan yapılan alelade çadırdan ziyade, ağaç dalları ve çardak formundaki kalıcımsı gölgelikleri ifade eden somut kökenden türemiştir. Kökün temel anlamsal matrisi hareketsizlik, ikamet etme ve bir zemine nüfuz edip sabit kalma fikridir. Güney Arapça kitabelerinde ve Habeşçede korunak ve konutla ilişkili biçimlerle paralellik gösteren kök, Arapçada bireyin ahlaki karakterinin ve değişmez mizacının adı olan "hîm" (الخِيم) kelimesine kaynaklık ederek soyutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Daldan çardak kurmaktan kalıcı ikamet ve seciyeye geçiş | Direk dikip gölgelik yapma eylemi zamanla bir yerde durma, yerleşme ve insanın değişmez karakteri manasını kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde barınma ve konaklama izleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki genel çadır kavramlarından farklı olarak Arapçada dal, çardak ve dairesel örtü anlamıyla özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit, bükme ve barınak matrisleri | İlksel biçim verme ve korunak kurma eylemine dayanan bölgesel fonetik akrabalıklar | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Anlamlı | Çadır, çardak, ikamet | Direkler ve örtüyle yapılan barınak, bir yerde konaklayıp sabit durmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [خمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D9%89.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müstakil üçlü kök olarak klasik leksikonda yer almaz; illetli varyanttır | Kur'an'da geçmez |
| يخم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonotaktik kurallar gereği kullanım dışı bırakılmıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| يمخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harflerin bu dizilişi Arap dilinde kullanılmamıştır (mühmel) | Kur'an'da geçmez |
| [مخي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D9%8A.md) | Anlamlı | İlik, öz, derinlik | Kemik iliği ve bir nesnenin en içteki saf özü | [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md) ile akraba kök; Kur'an'da geçmez |
| [ميخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AE.md) | Anlamlı | Çakılma, yerleşme | Yere batma, ayağın çamura saplanıp hareketsiz kalması | Mekânsal sabitlik bağı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خيم | Merkez | Barınak, çardak, ikamet | Mekanın bizzat inşa edilip gölgelik haline getirilmesi ve içinde mahrem kalınması | Kurulan çardak altında kalış |
| [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) | Komşu | Örtünme, gizlenme | Dış gözlerden saklanma ve mahfuz kalma yönü baskındır; mimari form ikincildir | Gizleyici örtü ve koruma |
| [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Kalıcı yerleşim | Mekanın türüne bakılmaksızın bir yerde uzun süre oturup ikamet etmeyi anlatır | Zamansal süreklilik ve yerleşme |
| [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Gölgelenme, siper alma | Sadece güneş sıcağından korunmayı ifade eder; duvar veya çadır şart değildir | Işık ve sıcağı kesme |
| [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) | Zıt | Göçme, ayrılma | Barınağı söküp konaklama yerini terk ederek yola çıkmayı ifade eder | Harekete geçiş ve mekanı terk |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خيم | Çadır kurmak, ikamet etmek | Ağaç dallarından gölgelik yapıp içinde sabit ve mahrem kalmak | Kesin |
| Latince | Tabernaculum, tentorium | Çadır, kulübe, portatif barınak | Kökün geçici ordu veya göçebe barınağı yönünü karşılar; seciye ve çardak anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Pavilion, bower, tent | Köşk/otağ çadırı, gölgelikli çardak | "Bower" ve "pavilion" kelimeleri kökün bahçe içi gölgelik, estetik ve mahremiyet yönünü güçlü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zelt, Laube, Gezelt | Çadır, çardak, kameriye | "Laube" kelimesi dallarla kurulan gölgelik anlamını tam verirken "Zelt" örtü yönünü öne çıkarır | Güçlü |
| Fransızca | Pavillon, tente | Otağ, çadır, çardak | Dinlenme, estetik ve saygın barınak bağlamını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخِيَامِ | Cennet ehline tahsis edilmiş yüksek mahremiyet ve saygınlık taşıyan korunaklı otağlar/çardaklar | Ahiret nimetlerinin, cennet kadınlarının iffet, zarafet ve dokunulmazlığının anlatıldığı bağlam (Rahmân [55:72](https://lisan.digital/tr/ayet/55:72.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet tasvirleri | Cennetteki hıyamın dünyevi çadırlarla olan lafız-mana ilişkisi; teşbihten tenzihe geçiş | Nimetin cismaniliği ve hakikati |
| Fıkıh | Hac menasiki ve itikaf mekanları | Mina ve Arafat'ta çadır kurma hükmü; mescit içinde itikaf için çadır benzeri bölme edinme | Geçici ibadet ve ikamet barınağı |
| Tefsir | Rahmân suresi tefsiri | Ayette geçen hıyamın inciden oyulmuş kubbeler veya bahçe köşkleri olarak tevili | Mahremiyet, dokunulmazlık ve saflık |
| Hadis | Cennet ve sefer rivayetleri | Cennette mümin için tek bir inciden oyulmuş geniş çadırların bulunacağını bildiren nebevi haberler | Genişlik, nuranilik ve korunak |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mukaddes mahremiyet | Korunaklı harim | İffet ve kutsiyeti muhafaza | Bireyin ve ailenin dış etkilerden arınmış korunaklı ibadet ve hayat alanı | Güçlü |
| İlmi | Kavramsal çerçeveleme | Sınırlandırılmış paradigmalar | Bilgiyi belirli bir model içinde tutma | Düşüncenin dağılmasını önleyen kuşatıcı zihinsel çatılar | Muhtemel |
| Siyasi | Hükümranlık ve ordugah | Otağ ve karargah | Otoritenin merkezi konaklama odağı | Gücün sefer ve fetih esnasında kurduğu seyyar yönetim merkezi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve barınma | Asgari barınma sermayesi | Temel yaşam maliyetini karşılama | Bireyin hayatını sürdürebilmesi için gereken en yalın yapı maliyeti | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır değer problemi ve kapalı küme (compact set) | Belirli bir uzayda dış etkilere karşı yalıtılmış, içi homojen ve sınırları tayin edilmiş korunum hacmi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mahremiyet alanı ve birincil grup sığınağı | Bireyin kamusal alanın baskısından çekilip sığındığı, toplumsal baskının sıfırlandığı özel alan | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çölde kurulan iptidai, yıpranmış bez veya kıl çadır olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da çadır; cennet asaletini, gözlerden korunmuş mutlak mahremiyeti ve estetik barınmayı temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirini yoksul çöl hayatının basit bir tatmini sanarak Kur'an'ın aşkın ikamet ve iffet vurgusunu basitleştirmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın göçebe ve bedevi kültürüne ait bilinen bir nesneyi, ahiretin en yüksek estetik, saygınlık ve mahremiyet sembolüne nasıl dönüştürdüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet tasvirlerinin, cennet ehlinin eşlerinin (hûr) niteliklerinin ve nimetlerin saflığının beyan edildiği ayetlerde (Rahmân suresi) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çadır kavramının yalnızca sefalet veya göçebelik göstergesi olduğu yanılgısını giderir; onu asalet, dokunulmazlık ve özel mülkiyetin yüce ifadesi kılar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dalların birbirine çatılmasıyla yapılan yuvarlak gölgelik, çardak, çadır ve içinde durup yerleşmek.
- Soyut anlam: Dış dünyanın karmaşasından ve tehlikesinden yalıtılmış, mahremiyet ve sükunetin korunduğu kalıcı sabitlik.
- Sistematik karşılık: Değişken çevre koşullarına karşı koruyucu bir sınır çekerek hayatın devamını sağlayan asgari mukaddes alan.
- LaTeX modeli: $$\Omega \subset \mathbb{R}^n, \quad x(t) \in \Omega \implies \dot{x}(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ sembolü inşa edilen çardak veya çadırın kuşattığı korunaklı iç hacmi, $\mathbb{R}^n$ genel dış uzayı, $x(t)$ bireyin zamana bağlı konumunu temsil eder. Birey korunaklı alanın içine girdiğinde ($x(t) \in \Omega$), konumsal türevi sıfırlanmakta ($\dot{x}(t) = 0$); yani göç ve hareket hali sona ererek yerleşiklik, sabitlik ve dingin ikamet gerçekleşmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AE%D9%8A%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Rahman 55:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/ayet/55:72.md) — الْخِيَامِ

حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ

Meal (IK): Otağlar içinde korunmuş huriler vardır.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

Haym (hı) : Çardak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والميم وو ا ي ء معهما
خ ي م، و خ م، م ي خ مستعملات خيم خامَ فلانٌ يَخيمُ خَيْماً أي: كاد يكد كيداً فرجع عليه ونكص، وكذلك خَامُوا في الحرب فلم يظفروا بخير وضعفوا، قال:
رَمَوني عن قسيٍّ الزور حتى		أخَامَهُمُ الإله بها فخـامُـوا
والخامَةُ: الزرعة أول ما تنبت على ساقٍ واحدةٍ.
والخامَةُ: الغضة الرطبة.
وخَيَّم القوم: دخلوا في الخَيْمة، وهي بيتٌ من بيوت الأعراب، مستديرة.
وخَيَّمَتِ البقرة: أقامت في موضعٍ، قال:
أومَرخةٌ خَيَّمَتُ في ظلها البقرْ
وتَخَيَّمَتِ الريح في الثوب، وفي البيت أي بقيت فيه.
وخَيَّمْتُه أنا أي غطيته بشيء تعبق به ريحه، قال:
مع الريح المُخَيِّمِ في الثياب
والخِيمُ: سعة الخلق.
وخم: الوَخيمُ: أرضٌ لا ينجع فيها كلؤها. ورجل وَخيمٌ أي: ثقيل.
وطعامٌ وخيمٌ: قد وَخُمَ وَخَامةً، إذا لم يستمرأ. تقول: استَوْخَمْتُه وتَوَخَّمتُه، قال:
إلى كلاء مُسْتَوْبلٍ مُتَوَخَّمِ
ومنه اشتقت التُّخَمةُ. يقال: تَخِمَ يَتْخَمُ، وتَخَمَ يَتْخِمُ واتَّخَمَ يَتَّخِمُ. وحد التُخَمَةِ الوُخَمَةُ فحولوه تاءً، والعرب يحولون هذه الواو المضمومة وغير المضمومة تاءً في مواضع كثيرةٍ فقالوا في مصدر وَقَي يَقي تُقاة، والتُّكلانُ من وَكَلَ والتَّوْلَجُ فَوُعَل من وَوْلَج، وهذا كثيرٌ.
والوَخَمُ: داء كالنّاسُور يخرُج بحياء الناقةِ عند الولادة حتى يقطع منها، فتسمى تلك الناقة إذا كان بها ذلك: الوَخِمَة، ويسمى ذلك الناسورُ الوذم.
قال زائدة: الوذم شيء كالثؤلول يخرج بحياء الناقة فلا تلقح، فيقطع ويطلى بالقطران، وبعروق القتاد فتلقح.
ميخ: ماخَ يَميخُ مَيْخاً، وتَمَيَّخَ تَمَيُّخاً أي: تَبَخْتَرَ في المشي.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** bunlarla birlikte

**خ ي م**، ve **خ م**، **م ي خ** kullanımdadır: **خيم**; falan kimse **خامَ** eder, **يَخيمُ** eder, **خَيْماً** (eder) yani: az kalsın çabalar, bir çabalama çabalar da sonra kendi üzerine döner ve geri çekilir; yine bunun gibi savaşta **خَامُوا** ettiler de bir hayırla zafere erişmediler ve zayıfladılar. Dedi ki:
Beni yalanın yaylarından attılar, ta ki		ilah onları onunla **أخَامَهُمُ** etti de **فخـامُـوا** ettiler

Ve **الخامَةُ**: ekin; ilk defa tek bir sap üzerinde bittiği zaman.

Ve **الخامَةُ**: taze, yaş.

Ve kavim **خَيَّم** etti: **الخَيْمة**’ye girdiler; o, bedevîlerin evlerinden bir evdir; yuvarlaktır.

Ve inek **خَيَّمَتِ**: bir yerde ikamet etti. Dedi ki:
Ve bir **أومَرخةٌ**; gölgesinde ineklerin **خَيَّمَتُ** ettiği

Ve rüzgâr elbisede, ve evde **تَخَيَّمَتِ** etti; yani onda kaldı.

Ve ben onu **خَيَّمْتُه** ettim; yani onu, kokusu onunla sinen bir şeyle örttüm. Dedi ki:
Elbiselerde **المُخَيِّمِ** olan rüzgâr ile

Ve **الخِيمُ**: huyun genişliği.

Ve **وخم**: **الوَخيمُ**: otlağı onda fayda vermeyen bir yer. Ve **وَخيمٌ** bir adam; yani ağır.

Ve **وخيمٌ** bir yemek: **وَخُمَ** etti, **وَخَامةً** (oldu); eğer hazmedilmezse. Dersin ki: onu **استَوْخَمْتُه** ettim ve onu **تَوَخَّمتُه** ettim. Dedi ki:
Bir otlağa; **مُسْتَوْبلٍ مُتَوَخَّمِ** (olan)

Ve ondan **التُّخَمةُ**’yi türettim. Denir ki: **تَخِمَ** eder, **يَتْخَمُ** eder; ve **تَخَمَ** eder, **يَتْخِمُ** eder; ve **اتَّخَمَ** eder, **يَتَّخِمُ** eder. **التُخَمَةِ**’nin sınırı **الوُخَمَةُ**’dir; sonra onu **تاء**’ya çevirdiler; Araplar bu ötreli ve ötreli olmayan **واو**’yu birçok yerlerde **تاء**’ya çevirirler; böylece **وَقَي**’nin masdarında **يَقي** (için) **تُقاة** dediler; ve **التُّكلانُ** (kelimesi) **وَكَلَ**’dendir; ve **التَّوْلَجُ** ise **وُعَل** veznindedir, **وَوْلَج**’den; ve bu çoktur.

Ve **الوَخَمُ**: bir hastalık; **النّاسُور** gibi; doğum sırasında devenin **حياء**’sından çıkar, ta ki ondan kesilinceye kadar; o deve, onda bu olunca: **الوَخِمَة** diye adlandırılır; ve o **الناسورُ** **الوذم** diye adlandırılır.

**زائدة** dedi: **الوذم** bir şeydir; **الثؤلول** gibi; devenin **حياء**’sından çıkar da gebe kalmaz; sonra kesilir ve katranla ve **القتاد**’ın damarlarıyla sıvanır da gebe kalır.

**ميخ**: **ماخَ** eder, **يَميخُ** eder, **مَيْخاً** (eder); ve **تَمَيَّخَ** eder, **تَمَيُّخاً** (eder) yani: yürüyüşte salınarak yürüdü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الخَيْمَةُ: بيتٌ تبنيه العربُ من عيدان الشجَر، والجمعع خَيْماتٌ وخِيَمٌ. والخَيْمُ، مثل الخَيْمَةِ. وقال:
فلم يبقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ
والجمع خِيامٌ. وخَيَّمَهُ، أي جعله كالخَيْمَةِ. وخَيَّمَ بالمكان، أي أقام به. وقال:
وكان انطلاقُ الشاة من حيثُ خَيَّما
وتَخَيَّمَ بمكان كذا: ضرب خَيْمَتَهُ به. والخيمُ بالكسر: السجيّة والطبيعة، لا واحدَ له من لفظه. وخامَ عنه يَخيمُ خَيْمومَةً، أي جَبُنَ.وخِمْتُ رِجْلي خَيْماً، إذا رفعتَها. وأنشد ثعلب:
رَأَوْا وَقْرَة بالساق منِّي فحاوَلوا		حُبورِيَ لَمّا أَنْ رَأَوْني أَخيمُها

##### Türkçe

**الخَيْمَةُ**: Arapların ağaç dallarından inşa ettikleri bir evdir; çoğulu **خَيْماتٌ** ve **خِيَمٌ**’dir. Ve **الخَيْمُ**, **الخَيْمَةِ** gibidir. Ve dedi ki:
“Artık ancak dizilmiş **خَيْمٍ** âli kaldı”

Ve çoğul **خِيامٌ**’dır. Ve **خَيَّمَهُ**, yani onu **كالخَيْمَةِ** gibi yaptı. Ve **خَيَّمَ بالمكان**، yani orada ikamet etti. Ve dedi ki:
“Ve koyunun çıkışı, **خَيَّما** ettikleri yerden idi”

Ve **تَخَيَّمَ بمكان كذا**: orada **خَيْمَتَهُ**’ni kurdu. Ve **الخيمُ** (kesre ile): seciye ve tabiat; lafzından bir teki yoktur. Ve **خامَ عنه يَخيمُ خَيْمومَةً**، yani korkaklık etti. Ve **خِمْتُ رِجْلي خَيْماً**: onu kaldırdığın zaman. Ve Sa‘leb inşad etti:
“Benden, bacakta bir ağırlık gördüler de teşebbüs ettiler;
beni **أَخيمُها** ettiğimi gördükleri vakit sevincime (engel olmaya).”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والميم
خام ، ماخ ، مخى ، ومخ ، وخم ، خيم : مستعملة :
خيم _ ( خام ) : قال الليث : تقول : خامَ الرجلُ
يَخِيمُ _ إذا كادَ يَكِيدُ كَيْداً فرَجع عليه ولمْ
يَرَ فيه ما يُحِبُّ ، ونَكَلَ ونَكَصَ .
وكذلك : إذا خامُوا في الحَرْب ، فلمْ
يَظْفَرُوا بخَيْرٍ وضَعُفُوا .
وأنشد :
رَمَوْنِي عَنْ قِسيِّ الزُّورِ حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخَامُوا
أبو عُبيدٍ _ عن أبي عمرو _ : الْخَائِمُ :
الجَبَانُ . . وقد خامَ يَخِيمُ .
وقال الفرّاءُ وابنُ الأعرابيِّ : الإخامةُ : أن
يُصِيبَ الإنسانَ _ أو الدَّابة _ عَنَتٌ في
رِجله فلا يستطيع أن يُمَكِّنَ قَدَمَهُ من
الأرض فيُبْقِي عليها .
يقالُ : إنه لَيُخيمُ إحْدَى رِجْليْهِ .
وقال أبو عُبيدةَ : الإخامةُ _ للفَرَس _ : أن
يَرفعَ إحدَى يَدَيْهِ ، أو إحدَى رِجْلَيه . . عَلَى
طَرَفِ حافِرِه .
وأنشد الفرَّاءُ :
رَأَوْا وَقرَةً فِي عَظْمِ سَاقي فحاوَلُوا
جُبُورِيَ لَمّا أَنْ رَأَوْنِي أُخِيمُها
وفي الحديث : ) ( مَثَلُ الْمُؤْمِن مَثَلُ الخَامَةِ
من الزَّرْعِ . . تُمِيلُها الرِّيحُ مَرَّةً ها هنا ومرّةً
ههنا ) ( .
وقال أبو عُبيد : الخَامةُ : الغَضَّةُ الرَّطْبَةُ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
إنَّما نَحْنُ مِثْلُ خامَةِ زَرْعِ
فمتَى يَأْنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهُ
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : قال :
الخَامةُ : السُّنْبُلَةُ . . وجَمْعُها : خَامٌ .
قال : والخامةُ : الفُجْلَةُ .
وجمعُها : خامٌ .
وقال أبو سعيدٍ الضَّرِيرُ :
إن كانتِ ) ( الخَامةُ ) ( محفوظةً فليستْ مِنْ
كلام العرب .
قلتُ : ابنُ الأعرابيِّ أَعْلَمُ بكلام العرب
مِنْ أَبِي سعيد ، وقد جَعَلَ ) ( الخامة ) ( من
كلام العرب بِمَعْنَيَيْنِ مُخْتَلِفَين .
أبو عبيد : الخِيمُ : الشِّيمَةُ . . وهي الطبيعة
والخُلُق .
وقال غيره : خِيمُ السَّيف : فِرِنْدُهُ .
و ) ( خِيمٌ ) ( : موضعٌ بِعَيْنه .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الخَيْمَة
لا تكون إلاَّ مِنْ أربعة أَعْوَادٍ ، ثم تُسَقَّفُ
بالثُّمام ، ولا تكونُ من ثيابٍ .
قال : وأما المظَلَّةُ فمن الثِّياب وغيرها .
ويقال : مِظَلَّةٌ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو - : الْخَيْمُ :
عِيدَانٌ يُبنى عليها الخِيامُ .
وقال النَّابِغَةُ :
فَلَمْ يَبْقَ إلاَّ آل خَيْمٍ مُنَضَّدٍ
وسُفْعٌ عَلَى آسٍ وَنُؤْيٌ مُعَثْلِبُ
والعرب تقول : خيَّمَ فلان خيْمَةً _ إذا
بَنَاها . . وتَخَيَّمَ _ إذا أقام فيها .
وقال زُهَيْرٌ :
وَضَعْنَ عِصِيَّ الْحَاضِرِ المتَخَيِّمِ
وخيَّمَتِ البقرةُ : أقامت في كِنَاسها . . فلم
تَبْرَحْه .
قاله الليث .
قال : والخَيْمَةُ _ مستديرَةً _ بَيْتٌ من بيوت
الأعراب .
وأنشد :
أَوْ مَرْخةٌ خيَّمَتْ في أَصْلِهَا البقَرُ
قال : وتَخَيَّمَتِ الرِّيحُ الطيِّبة في الثوب _
إذا عَبِقَتْ به .
قال : وخَيَّمْتُهُ أنا : غَطَّيْتُهُ كي يَعْبَقَ به .
وقال الشاعر :
مَعَ الطِّيبِ المخيِّم في الثِّيَابِ
قال : والخِيمُ : سَعَةُ الخُلُقِ .
وخم : قال الليث : الوَخيمُ : الأرضُ التي
لا ينْجَعُ كَلَؤُها . . وكذلك الوَبيلُ .
قال : وطعامٌ وَخِيمٌ : غيرُ موَافِقٍ ، وقد
وَخُمَ وَخامَةً _ إذا لم يُسْتَمْرَأْ .
قال : واسْتَوْخَمْتُهُ ، وتَوَخَّمْتُه .
وأنشد :
إلَى كَلإ مُسْتَوْبَلٍ مُتَوَخَّمِ
قال : ومنه اشْتُقَّتِ التُّخْمَةُ .
ثال : تَخِمَ يَتْخَمُ ، وتَخَمَ يَتْخِمُ واتَّخَمَ
يَتِّخِمُ .
قال : وأصل التُّخَمَةِ : وُخَمَةٌ . . فَحُوِّلَتِ
الواوُ ) ( تَاءً ) ( .
كما قالوا : ) ( تُقَاة ) ( . . وأَصْلُها : ) ( وُقَاةٌ ) ( .
وتَوْلَجٌ _ وأصلُه : ) ( وَوْلَجٌ ) ( .
قال : والوَخَمُ : داءٌ _ كالبَاسُورِ _ يخرُج
بِحَيَاءِ الناقة _ عند الولادة _ حتَّى يُقْطَعَ
منه .
والناقة وَخِمَةٌ _ إذا كان بها ذلك .
قال : ويُسَمَّى ذلك البَاسُورُ : الوَذَمَ .
ومخ : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الوَمَخَةُ : العَذْلَةُ المُحْرِقَةُ .
قلتُ أصْلُها الوَبْخَةُ . . فقُلِبَتِ ) ( البَاء ) ( مِيماً
لقُربِ مَخرَجَيْهما .
ميخ : قال اللَّيْثُ : مَاخَ يَمِيخُ مَيْخاً وتَمَيَّخَ
تَمَيُّخاً :
وهو التَّبَخْتُرُ في المشي .
قلتُ : هذا غلَطٌ ، والصَّواب : ماَحَ يَمِيحُ _
بالحاء _ إذا تَبَخْتَرَ .
وقد مرَّ في ) ( كتاب الحاء ) ( .
وأما ) ( ماخَ ) ( : فإنَّ أحمدَ بن يحيى رَوَى _
عن ابن الأعرابيِّ _ أنه قال : المَاخُ :
سكُون اللَّهَبِ .
ذَكَرَه في باب ) ( الخاء ) ( . وقال في موضعٍ
آخرَ :
مَاخَ الغضبُ وغيرُه _ إذا سكن . قلتُ :
والميمُ فيه مُبْدَلةٌ من الباء .
يقال : بَاخَ حَرُّ اللَّهب ومَاخَ _ إذا سكن
وفَتَر حَرُّه .
مخى : أبو الهيثم فيما قرأتُ بخطه لابنِ
بُزُرْجَ . . في ) ( نوادره ) ( : تَمَخَّيْتُ إلى فلان _
أي : اعتذَرْتُ .
ويقال : امْخَيْتُ إليه .
وأنشد الأصمعيُّ :
وَلَمْ تُرَاقِبْ مَأْثماً فَتَمَّخِهْ
مِنْ ظُلْمِ شَيْخٍ آضَ مِنْ تَشَيُّخِهْ
أَشْهَبَ مِثْلَ النّسْرِ بَيْنَ أفْرُخِهْ
وقال الأصمعيُّ : يقال : امّخَى _ من ذلك
الأمر . . امِّخَاءً _ إذا حَرِج منْه تأثُّماً .
والأصلُ : ) ( انْمَخَى ) ( .

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الميم**
**خام** ، **ماخ** ، **مخى** ، و**مخ** ، و**خم** ، **خيم** : kullanımdadır:

**خيم** _ ( **خام** ) : Leys dedi: “**خامَ** الرجلُ
**يَخِيمُ**” dersin; eğer bir hile yapmaya yaklaşır, bir hileyi hile olarak yapar da sonra o kendisine döner ve onda sevdiği şeyi görmezse; ve çekinir ve geri durur.

Ve yine: eğer savaşta **خامُوا** ederlerse, hayırla zafere erişmezler ve zayıflarlar.

Ve inşad etti:
رَمَوْنِي عَنْ قِسيِّ الزُّورِ حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخَامُوا

Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _ : **الْخَائِمُ**:
korkaktır. . Ve “**خامَ** **يَخِيمُ**” olmuştur.

Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الإخامةُ**: insana _ veya binek hayvana _ ayağında bir zorluk isabet etmesidir; böylece ayağını yerden sağlamca bastıramaz da onu üzerinde bırakır.

Denir: “Şüphesiz o, iki ayağından birini **يُخيمُ** eder.”

Ebû Ubeyde dedi: **الإخامةُ** _ at için _: iki elinden birini, yahut iki ayağından birini . . tırnağının ucunda kaldırmasıdır.

Ferrâ inşad etti:
رَأَوْا وَقرَةً فِي عَظْمِ سَاقي فحاوَلُوا
جُبُورِيَ لَمّا أَنْ رَأَوْنِي أُخِيمُها

Hadiste: “Müminin misali, ekinden **الخَامَةِ** misali gibidir. . Rüzgâr onu bir kere burada, bir kere şurada eğip büker.”

Ebû Ubeyd dedi: **الخَامةُ**: taze, yaş olandır.

Tırimmâh dedi:
إنَّما نَحْنُ مِثْلُ خامَةِ زَرْعِ
فمتَى يَأْنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهُ

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi: dedi ki:
**الخَامةُ**: başaktır. . Çoğulu: **خَامٌ**.

Dedi: ve **الخامةُ**: turptur.
Çoğulu: **خامٌ**.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi:
Eğer “**الخَامةُ**” mahfuz ise, Arapların sözünden değildir.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî, Ebû Saîd’den Arapların sözünü daha iyi bilendir; ve “**الخامة**”yı Arapların sözünden, iki farklı mânâ ile kılmıştır.

Ebû Ubeyd: **الخِيمُ**: huydur. . O tabiat ve ahlâktır.

Başkası dedi: **خِيمُ** السَّيف: onun **فِرِنْدُ**’udur.

Ve “**خِيمٌ**”: bizzat bir yerdir.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ : **الخَيْمَة** ancak dört direkten olur; sonra **الثُّمام** ile tavanlanır; ve kumaşlardan olmaz.

Dedi: أما **المظَلَّةُ** ise, kumaşlardan ve başkalarındandır.
Ve “**مِظَلَّةٌ**” denir.

Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan - : **الْخَيْمُ**:
üzerine çadırların kurulduğu değneklerdir.

Nâbiga dedi:
فَلَمْ يَبْقَ إلاَّ آل خَيْمٍ مُنَضَّدٍ
وسُفْعٌ عَلَى آسٍ وَنُؤْيٌ مُعَثْلِبُ

Araplar der: “Falanca bir çadırı **خيَّمَ** etti” _ onu bina ettiğinde. . Ve “**تَخَيَّمَ**” _ içinde ikamet ettiğinde.

Züheyr dedi:
وَضَعْنَ عِصِيَّ الْحَاضِرِ المتَخَيِّمِ

Ve inek **خيَّمَتِ**: yuvasında ikamet etti. . ondan ayrılmadı.
Bunu Leys söyledi.

Dedi: ve **الخَيْمَةُ** _ yuvarlak olarak _ bedevîlerin evlerinden bir evdir.

Ve inşad etti:
أَوْ مَرْخةٌ خيَّمَتْ في أَصْلِهَا البقَرُ

Dedi: ve güzel rüzgâr elbisede **تَخَيَّمَتِ** _ ona sinince.

Dedi: ve ben onu **خَيَّمْتُهُ**: onu örttüm ki ona sinsin.

Şair dedi:
مَعَ الطِّيبِ المخيِّم في الثِّيَابِ

Dedi: ve **الخِيمُ**: ahlâk genişliğidir.

**وخم**: Leys dedi: **الوَخيمُ**: otlağı fayda vermeyen arazidir. . Ve yine **الوَبيلُ**.

Dedi: ve **وَخِيمٌ** yemek: uygun olmayan; ve “**وَخُمَ**” ve “**وَخامَةً**” olmuştur _ eğer hazmedilir bulunmazsa.

Dedi: ve onu **اسْتَوْخَمْتُهُ**, ve onu **تَوَخَّمْتُه**.

Ve inşad etti:
إلَى كَلإ مُسْتَوْبَلٍ مُتَوَخَّمِ

Dedi: ve ondan **التُّخْمَةُ** türetildi.

**ثال**: “**تَخِمَ** **يَتْخَمُ**”, ve “**تَخَمَ** **يَتْخِمُ**”, ve “**اتَّخَمَ** **يَتِّخِمُ**”.

Dedi: ve **التُّخَمَةِ**’nin aslı: **وُخَمَةٌ**’dir. . Böylece **الواو** “**تَاءً**”ya çevrildi.
Nitekim dediler: “**تُقَاة**”. . Aslı: “**وُقَاةٌ**”.
Ve “**تَوْلَجٌ**” _ aslı: “**وَوْلَجٌ**”.

Dedi: ve **الوَخَمُ**: bir hastalıktır _ basur gibi _ devenin hayâ yerinde _ doğum sırasında _ çıkar; ondan kesilinceye kadar.

Ve dişi deve **وَخِمَةٌ**’dir _ eğer onda bu varsa.

Dedi: ve o basura “**الوَذَمَ**” denir.

**ومخ**: Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi:
**الوَمَخَةُ**: yakıcı azarlamadır.

Dedim: aslı **الوَبْخَةُ**’dir. . Böylece “**البَاء**” iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **مِيماً**a çevrildi.

**ميخ**: Leys dedi: “**مَاخَ** **يَمِيخُ** **مَيْخاً**” ve “**تَمَيَّخَ** **تَمَيُّخاً**”:
o, yürüyüşte salınmadır.

Dedim: bu bir yanlıştır; doğru olan: “**ماَحَ** **يَمِيحُ**” _ **بالحاء** _ salındığında.
Ve “**كتاب الحاء**”da geçti.

أما “**ماخَ**” ise: Ahmed b. Yahyâ rivayet etti _ İbnü’l-A‘râbî’den _ onun dediğini: **المَاخُ**:
alevin sükûnudur.
Onu **الخاء** babında zikretti. Ve başka bir yerde dedi:
“Öfke ve başkası **مَاخَ** etti” _ sükûn bulduğunda. Dedim:
ve ondaki **الميمُ**, **الباء**’dan بدل edilmiştir.
Denir: “Alevin harareti **بَاخَ** etti ve **مَاخَ** etti” _ sükûn bulduğunda ve harareti gevşediğinde.

**مخى**: Ebû’l-Heysem, İbn Büzurc’un hattıyla okuduğum şeyde . . onun “**نوادره**”sinde: “Falancaya doğru **تَمَخَّيْتُ** ettim” _ yani: özür diledim.

Ve denir: ona “**امْخَيْتُ**” ettim.

Asma‘î inşad etti:
وَلَمْ تُرَاقِبْ مَأْثماً فَتَمَّخِهْ
مِنْ ظُلْمِ شَيْخٍ آضَ مِنْ تَشَيُّخِهْ
أَشْهَبَ مِثْلَ النّسْرِ بَيْنَ أفْرُخِهْ

Asma‘î dedi: denir: o işten “**امّخَى**” etti . . “**امِّخَاءً**” _ ondan günah korkusuyla sıkıştığında.

Asıl: “**انْمَخَى**”dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الخاء والياء وما يثلثهما)
  (خيب)  الخاء والياء والباء أصلٌ واحد يدلُّ على عدم فائدةٍ وحِرمانٍ. والأصل قولهم للقِدْحِ الذي لا يُورِي: هو خَيّاب. ثمّ قالوا: سَعَى في أمرٍ فخابَ، وذلك إذا حُرِم([1]) فلم يُفِدْ خيْراً.
  (خير)  الخاء والياء والراء أصله العَطْف والميْل، ثمَّ يحمل عليه. فالخَير: خِلافُ الشّرّ؛ لأنَّ كلَّ أحدٍ يَمِيلُ إِليه ويَعطِف على صاحبه. والخِيرَةُ: الخِيار. والخِيرُ: الكَرمُ. والاستخارة: أن تَسْألَ خيرَ الأمرين لك. وكل هذا من الاستخارة، وهي الاستعطاف. ويقال استخرتُه. قالوا: وهو من استِخارة الضّبُع، وهو أن تَجْعلَ خشبةً في ثُقْبَةِ بيتها حتى تَخرُج من مكانٍ إلى آخَر. وقال الهذليّ([2]):
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها  ثم يُصَرّف الكلامُ فيقال رجلٌ خَيِّرٌ وامرأةٌ خَيِّرة: فاضلة. وقومٌ خِيارٌ وأخيار… في صلاحها([3])، وامرأةٌ خَيْرةٌ في جَمالها وميسَمِها. وفي القرآن: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. ويقال خايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُه. وتقول: اخْتَرْ بَني فُلاَنٍ رَجُلا. قال الله تعالى: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. تقول هو الخِيرَة خَفيفة، مصدر اختار خِيرَةً، مثل ارتاب رِيبَة.
  (خيس)  الخاء والياء والسين أُصَيلٌ يدلُّ على تذليلٍ وتليين. يقال خيَّستُه، إذا لَيَّنْتَهُ وذلَّلته. والمُخيَّس: السِّجن. قال:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي  وأمّا قولُهم خاسَ بالعهد فقد ذكرناه في الواو. والكلمة مشتركة. ومن الغريب في هذا الباب، قولُهم: قَلَّ خَيْسُه، أي غَمُّه. والخِيسُ: الشجر الملتَفُّ.
  (خيص)  الخاء والياء والصاد كلمةٌ مشترَكة أيضاً؛ لأنّ للواوِ فيها حَظّاً([4])، وقد ذكرت في الخوص. فأمّا الياء فالخَيْصُ: النَّوالُ القَليل. قال الأعشى:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])  والباب كُّله في الواو والياء واحدٌ.
  ومن الشاذّ -والله أعلم بصحّته- قولُهم وَعِلٌ أخْيَصُ، إذا انتصَبَ أحدُ قَرنَيه وأقْبلَ الآخَر على وجهه.
  (خيط)  الخاء والياء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على امتدادِ الشَّيء في دِقّةٍ، ثم يحمل عليه فيقال في بعض ما يكون منتصِباً. فالخَيْط معروفٌ. والخَيط الأبيض: بياضُ النهار. والخيط الأسود: سوادُ الليل. قال الله تعالى: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. ويقال لما يَسِيلُ من لُعاب الشَّمس: خَيْطُ باطلٍ. قال:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ  فأمّا قولُهم للّذي بَدا الشَّيبُ في رأسه خُيِّطَ، فهو من الباب، كأنَّ البادِيَ من ذلك مشبَّهٌ بالخُيُوط. قال الهذلي([6]):
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  ويقال نعامة خَيْطاءُ؛ وخَيَطُها طُول عُنُقِها. والْخِياطة معروفةٌ، فأمَّا الْخِيط بالكسر، فالجماعةُ من النَّعام؛ وهو قياس الباب؛ لأنّ المجتمِع يكون كالذي خِيطَ بعضُه إلى بعض. وأمَّا قولُ الهذليّ([8]):
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها  فقد قيل إنّ الخَيْطة الحَبْل. فإن كان كذا فهو القياس المطَّرِد. وقد قيل الخَيْطة الوتد. وقد ذكرنا أنّ هذا ممَّا حمل على الباب؛ لأنّ فيه امتداداً في انتصاب.
  (خيف)  الخاء والياء والفاء أصلٌ واحد يدل على اختلافٍ. فالخَيَف: أن تكون إحدى العينَين من الفَرَس زرقاءَ والأُخْرى كَحْلاء. ويقال: النَّاس أخْيافٌ، أي مختلِفون. والخَيْفَان: جرادٌ تصير فيه خطوطٌ مختلِفة. والْخَيْف: ما ارتَفَع عن مَسِيل الوادي ولم يبلُغْ أن يكون جبلاً، فقد خالَفَ السّهلَ والجبَل. ومن هذا الْخَيْف: جِلْدُ الضَّرع، مشبّهٌ بخَيْف الأرض. وناقَةٌ خَيْفَاءُ: واسعةُ جِلْد الضَّرع. وبعيرٌ أخيَفُ: واسع جلد الثِّيل. فأمّا الخِيفُ فجمع خِيفَةٍ، وليس من هذا الباب، وقد ذكر في باب الواو بعد الخاء، وإنّما صارت الواو ياءً لكسرةِ ما قبلها. وقال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])  (خيل)  الخاء والياء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ في تلوُّن. فمن ذلك الخَيَال، وهو الشَّخص. وأصله ما يتخيَّلُه الإنسان في مَنامه؛ لأنّه يتشبّه ويتلوّن. ويقال خَيَّلْتُ للنّاقة، إذا وضَعْتَ لولدِها خيالاً يفزَّع منه الذِّئب فلا يقرُبه. والخَيْل معروفة. وسمِعت مَن يَحْكِي عن بِشر الأسديّ عن الأصمعي قال: كنتُ عند أبي عمرو بن العَلاء، وعنده غلامٌ أعرابيٌّ فسُئل أبو عمرو: لم سمِّيت الخيلُ خيلاً؟ فقال: لا أدرِي. فقال الأعرابيُّ: لاخْتيالِها. فقال أبو عمرو: اكتُبوا. وهذا صحيحٌ؛ لأنّ المختالَ في مِشيتِه يتلوَّن في حركته ألواناً. والأخْيَلُ: طائرٌ، وأظنُّه ذا ألوانٍ، يقال هو الشِّقِرَّاق. والعرب تتشاءم به. يقال بعير مَخْيُولٌ([10])، إذا وقع الأخيلُ على عجُزِه فقَطَّعه. وقال الفرزدق:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])  يقول: إذا بلّغْتِني هذا الممدوحَ لم أُبَلْ بهلَكتك؛ كما قال ذو الرُّمّة:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])  وقال الشمّاخ:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])  ويقال تخيَّلت السَّماء، إذا تهيّأَتْ للمطَر، ولابدّ أنْ يكون عند ذلك تغيُّرُ لونٍ. والمَخيلة: السَّحابة([14]). والمخيلة([15]): التي تَعِد بمَطَرٍ. فأمّا قولهم خَيَّلْتُ على الرّجُل تَخييلاً، إذا وجَّهتَ التّهمَة إليه، فهو من ذلك؛ لأنّه يقال: يشبه أن يكون كذا يُخَيَّلُ([16]) إليّ أنّه كذا، ومنه تخيَّلْت عليه تخيُّلاً، إذا تفَرَّسْتَ فيه([17]).
  (خيم)  الخاء والياء والميم أصلٌ واحد يدلُّ على الإقامة والثَّبات. فالخَيْمة معروفة؛ والخَيْم: عيدانٌ تُبنَى عليها الخَيْمة. قال:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  ويقال خَيَّم بالمكان: أقامَ به. ولذلك سمِّيت الخَيْمة. والخِيم: السجِيَّة، بكسر الخاء، لأنّ الإنسانَ يُبنَى عليها ويكون مرجعُه أبداً إليها.
  ومن الباب قولُهم للجبان خائم، لأنَّه من جُبنِه لا حَرَاك به. ويقال قد خَامَ يَخِيم. فأمّا قولُه:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])  فإنّه أرادَ رَفْعها، فكأنّه شبّهها بالخَيْم، وهي عِيدانُ الخَيْمة.
  فأمّا الألف التي تجيء بعد الخاء في هذا الباب، فإنّها لا تخلو من أن تكون من ذوات الواو [أو] من [ذوات] الياء. فالخال الذي بالوجه هو من التلوُّن الذي ذكرناه. يقال منه رجل مَخِيلٌ ومخُول. وتصغير الخال خُيَيْلٌ فيمن قال مَخِيل، وخُوَيْلٌ فيمن قال مَخُول. وأما خالُ الرَّجُل أخو أُمِّه فهو من قولك خائل مالٍ، إذا كان يتعهَّدُه. وخالُ الجيش: لواؤُه، وهو إمّا من تغيُّرِ* الألوان، وإمّا أن الجيشَ يُراعونَه وينظُرون إليه كالذي يتعهَّد الشيء. والخال: الجبل الأسود فيما يقال، فهو من باب الإبدال.
  (خام)  وأما الخاء والألف والميم فمن المنقلب عن الياء. الخامَةُ: الرّطْبة من النّبات والزّرْع. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع"([20]). وقال الطرمّاح:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])  فهذا من الخائم، وهو الجبان الذي لا حَرَاك به.
  وأمّا الخاء والألف والفاء فحرف واحدٌ، وهو الخافَةُ، وهي الخَريطة من الأدَم يُشتار فيها العسَل. فهذه محمولةٌ على خَيْف الضَّرع، وهي جِلدتُه. والقياس واحد.
---------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "جرم" بالجيم.
([2]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان الهذليين (1: 157) واللسان (خير).
([3]) في الكلام نقص، يدل عليه ما في اللسان: "قال الليث: رجل خير وامرأة خيرة: فاضلة في صلاحها. وامرأة خيرة في جمالها وميسمها".
([4]) في الأصل: "لأن الواو فيها خطأ"، تحريف.
([5]) ديوان الأعشى 108 واللسان (خيص)، وهو مطلع قصيدة له.
([6]) هو بدر بن عامر الهذلي. انظر شرح السكري للهذليين 128 ونسخة الشنقيطي 98 واللسان (خيط 170).
([7]) صدره كما في المراجع المتقدمة:  * تالله لا أنسى منيحة واحد *
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 79 واللسان (خيط، سبب، وكف).
([9]) البيت لصخر الغي الهذلي. ديوان الهذليين 2: 74 واللسان (خوف 448، زخخ 498). وسيأتي في زخ.
([10]) هذا اللفظ مما لم يرد في المعاجم المتداولة.
([11]) ديوان الفرزدق 701 واللسان (خيل).
([12]) ديوان ذي الرمة 253 وخزانة الأدب (1: 455).
([13]) ديوان الشماخ 92.
([14]) في الأصل: "السحاب". وفي اللسان: "المخيلة بفتح الميم: السحابة، وجمعها مخايل".
([15]) المخيلة هذه بضم الميم وكسر الخاء، وبضمها وفتح الخاء وكسر الياء المشددة.
([16]) في الأصل: "الخيل".
([17]) في المجمل: "إذا تفرست فيه الخير". وانظر للكلام على بقية هذه المادة، نهاية المادة التي تليها.
([18]) صدر بيت للنابغة، في اللسان (خيم، عثلب). وعجزه:*وسفع على آس ونؤي معثلب*
([19]) في اللسان (خيم): "رأوا وقرة".
([20]) تمامه كما في اللسان: "تميلها الريح مرة هكذا ومرة هكذا".
([21]) ديوان الطرماح 113 واللسان (خوم). وقد سبق في (حصد) ص 71 من هذا الجزء.
ـ

##### Türkçe

(باب **الخاء** و**الياء** وما يثلثهما)
  (**خيب**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الباء** tek bir asıldır; faydasızlık ve mahrumiyet üzerine delâlet eder. Asıl, onların kıvılcım çıkarmayan **القِدْح** için sözleridir: o **خَيّاب**dır. Sonra dediler: bir işte çabaladı da **خابَ**; bu, mahrum bırakıldığı zaman olur; böylece hayır fayda vermedi.
  (**خير**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الراء**ın aslı, şefkat ve meyildir; sonra bunun üzerine hamledilir. Şu hâlde **الخَير**: **الشّرّ**in zıddıdır; çünkü herkes ona meyleder ve sahibine şefkat eder. **الخِيرَةُ**: **الخِيار**dır. **الخِيرُ**: cömertliktir. **الاستخارة**: iki işin hayrını senin için istemendir. Bütün bunlar **الاستخارة**dandır; o da şefkat istemedir. Ve “**استخرتُه**” denir. Dediler: bu, sırtlanın **استِخارة**sındandır; o da, yuvasının deliğine bir tahta koymandır; ta ki bir yerden başka bir yere çıksın. Hüzeylî([2]) dedi:
لعَلَّكَ إِمَّا أُمُّ عمروٍ تبدَّلَتْ *** سواكَ خليلاً شاتِمِي تَستخِيرُها
  Sonra söz tasrif edilir de şöyle denir: **خَيِّرٌ** erkek ve **خَيِّرة** kadın: faziletli. Ve **خِيارٌ** ve **أخيار** kavim… onun salahında([3]); ve güzelliğinde ve nişanında bir **خَيْرةٌ** kadın. Kur’ân’da: ﴿فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسَانٌ﴾ [الرحمن 70ٍ]. Ve “**خايَرْتُ** falancayı da onu **فَخِرْتُه**” denir. Ve dersin: “Falancanın oğullarından bir adam **اخْتَرْ**.” Allah Teâlâ dedi: ﴿واختارَ مُوسَى قومَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً﴾ [الأعراف 154]. “O, hafif **الخِيرَة**dir” dersin; **اختار**ın masdarı **خِيرَةً**dır; tıpkı **ارتاب**ın **رِيبَة** olması gibi.
  (**خيس**)  **الخاء** ve**الياء** ve**السين** yumuşatma ve yumuşatmaya delâlet eden küçük bir asıldır. “Onu **خيَّستُه**” denir; onu yumuşattığın ve boyun eğdirdiğin zaman. **المُخيَّس**: zindandır. Dedi:
تجَلّلْتُ العَصَا وعلمتُ أنِّي *** رَهِينُ مُخَيَّسٍ إِن يَثْقَفُونِي
  “Ahde **خاسَ**” sözlerine gelince, onu **الواو**da zikrettik. Kelime ortaktır. Bu bapta garip olan şudur: “**قَلَّ خَيْسُه**” derler; yani gamı. **الخِيسُ**: birbirine dolanmış ağaçtır.
  (**خيص**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الصاد** da ortak bir kelimedir; çünkü onda **الواو** için de bir pay vardır([4]); ve onu **الخوص**ta zikrettim. **الياء**ya gelince, **الخَيْصُ**: az ihsandır. A‘şâ dedi:
لَعَمرِي لئن أمْسى من الحيِّ شاخِصا *** لقد نالَ خيْصاً من عُفَيرَةَ خائصا([5])
  Bap bütünüyle **الواو** ve**الياء**da birdir.
  Şâz olanlardan—Allah onun sıhhatini daha iyi bilir—şu sözleridir: “**وَعِلٌ أخْيَصُ**”; iki boynuzundan biri dikilip öteki yüzüne doğru geldiği zaman.
  (**خيط**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الطاء** tek bir asıldır; bir şeyin incelikte uzamasına delâlet eder; sonra bunun üzerine hamledilir de dik duran bazı şeyler hakkında söylenir. **الخَيْط** mâlûmdur. **الخَيط الأبيض**: gündüzün beyazlığıdır. **الخيط الأسود**: gecenin siyahlığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيْطُ الأَبْيضُ مِنَ الخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الفَجْرِ﴾ [البقرة آية 187]. Güneşin salyasından akan şeye “**خَيْطُ باطلٍ**” denir. Dedi:
غَدَرتُم بعَمروٍ يا بَنِي خَيْطِ باطِلٍ *** ومثلُكُمُ بَنى البُيوتَ على غَدْرِ
  Başında ak saç beliren kimseye “**خُيِّطَ**” demelerine gelince, o da bu baptandır; sanki ondan görünen, ipliklere benzetilmiştir. Hüzeylî([6]) dedi:
  * حَتَّى تخَيَّطَ بالبَيَاضِ قُرُونِي([7]) *
  Ve “**نعامة خَيْطاءُ**” denir; onun **خَيَطُها**sı boynunun uzunluğudur. **الْخِياطة** mâlûmdur. **الْخِيط** (kesre ile) ise, devekuşundan bir topluluktur; bu, babın kıyasıdır; çünkü toplanmış olan, sanki bir kısmı bir kısmına dikilmiş gibidir. Hüzeylî’nin([8]) sözüne gelince:
تَدَلّى عليها بين سِبٍّ وَخَيْطَةٍ *** *بِجَرْدَاء مثلِ الوَكْفَ يَكبُو غُرابُها
  **الخَيْطة**nın ip olduğu söylenmiştir. Eğer böyle ise, bu, süreklilik gösteren kıyastır. Ve **الخَيْطة**nın kazık olduğu da söylenmiştir. Bunun, bab üzerine hamledilen şeylerden olduğunu zikrettik; çünkü onda dik duruşta bir uzama vardır.
  (**خيف**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الفاء** tek bir asıldır; farklılığa delâlet eder. Şu hâlde **الخَيَف**: atın iki gözünden birinin mavi, ötekinin sürmeli olmasıdır. Ve “**النَّاس أخْيافٌ**” denir; yani farklıdırlar. **الخَيْفَان**: içinde farklı çizgiler oluşan çekirgedir. **الْخَيْف**: vadi yatağının akış yerinden yükselen, fakat dağ olacak kadar da olmayan yerdir; böylece ova ve dağa muhalefet etmiştir. Bundan **الْخَيْف**: memenin derisidir; yerin **خَيْف**ine benzetilmiştir. Ve **ناقَةٌ خَيْفَاءُ**: memenin derisi geniş olan. Ve **بعيرٌ أخيَفُ**: **الثِّيل** derisi geniş olan. **الخِيفُ**a gelince, o **خِيفَةٍ**nin cem‘idir; bu baptan değildir; ve **الواو** babında **الخاء**dan sonra zikredilmiştir; ancak kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء** olmuştur. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القَلْبِ وجْداً وخِيفا([9])
  (**خيل**)  **الخاء** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; renklenmede bir harekete delâlet eder. Bundan **الخَيَال**dır; o, şahıstır. Aslı, insanın uykusunda hayal ettiği şeydir; çünkü benzerleşir ve renklenir. Ve “deveye **خَيَّلْتُ**” denir; yavrusu için bir **خيال** koyduğun zaman; kurt ondan ürker de ona yaklaşmaz. **الخَيْل** mâlûmdur. Bişr el-Esedî’den Asma‘î’den nakleden birini işittim; dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’nın yanındaydım; yanında bedevî bir oğlan vardı; Ebû Amr’a soruldu: “Atlar niçin **خيلاً** diye adlandırıldı?” Dedi: “Bilmiyorum.” Bedevî dedi: “Onun **لاخْتيالِها**sından.” Ebû Amr dedi: “Yazın.” Bu doğrudur; çünkü yürüyüşünde **المختال** olan, hareketinde türlü renklerle renklenir. **الأخْيَلُ**: bir kuştur; zannederim renkleri vardır; “o **الشِّقِرَّاق**tır” denir. Araplar onunla uğursuzluk sayarlar. “**بعير مَخْيُولٌ**” denir([10]); **الأخيلُ** onun sağrısına konup onu parçaladığı zaman. Ferazdak dedi:
إذا قَطَناً بَلَّغْتِنِيهِ ابنَ مُدْرِكٍ *** فَلاقَيتِ مِن طَير الأشائم أخْيَلا([11])
  Der ki: beni bu övülen kişiye ulaştırdığında, helâkinle aldırmam; Zü’r-Rumme’nin dediği gibi:
إذا ابنَ أبي مُوسى بِلالاً بَلغْتِهِ *** فقامَ بفأسٍ بين وُِصْلَيْكِ جازِرُ([12])
  Şemmâh dedi:
إذا بلّغْتِنِي وحَمَلْتِ رَحْلي *** عَرَابَةَ فاشرَقِي بدَمِ الوَتينِ([13])
  Ve “gök **تخيَّلت**” denir; yağmura hazırlanıp elverişli olduğu zaman; ve mutlaka o sırada bir renk değişimi olur. **المَخيلة**: buluttur([14]). **المخيلة**([15]): yağmur vadeden şeydir. “Bir adamın üzerine **خَيَّلْتُ** **تَخييلاً**” sözlerine gelince; ona ithamı yönelttiğin zaman; bu da ondandır; çünkü “böyle olması benzer” denir; “bana onun böyle olduğu **يُخَيَّلُ**” denir; bundan “ona karşı **تخيَّلْت** **تخيُّلاً**”dır; onda firâset yaptığın zaman([17]).
  (**خيم**)  **الخاء** ve**الياء** ve**الميم** tek bir asıldır; ikamet ve sebat üzerine delâlet eder. **الخَيْمة** mâlûmdur; **الخَيْم**: **الخَيْمة**nin üzerine kurulduğu çubuklardır. Dedi:
  * فلم يَبْقَ إلاّ آلُ خيْمٍ مُنَضَّدٍ([18]) *
  Ve “mekânda **خَيَّم**” denir: orada ikamet etti. Bunun için **الخَيْمة** diye adlandırıldı. **الخِيم**: tabiat; **الخاء**ın kesresiyle; çünkü insan onun üzerine bina edilir ve dönüşü daima ona olur.
  Bapta, korkağa “**خائم**” demeleri vardır; çünkü korkaklığından ötürü onda hareket yoktur. Ve “**خَامَ يَخِيم**” denir. Şu sözüne gelince:
رَأَوْا فَتْرَةً بالسَّاقِ مِنِّي فحاوَلُوا *** جُبُورِيَ لما أنْ رأَوْنِي أَخِيمُها([19])
  O, onu kaldırmayı murat etti; sanki onu **الخَيْم**e benzetti; o da **الخَيْمة**nin çubuklarıdır.
  Bu bapta **الخاء**dan sonra gelen **الألف**e gelince, o, ya **الواو**lu olanlardan [ya da] **الياء**lı olanlardandır. Yüzdeki **الخال** zikrettiğimiz renklenmedendir. Ondan “**رجل مَخِيلٌ** ve**مخُول**” denir. **الخال**ın küçültmesi, **مَخِيل** diyen için **خُيَيْلٌ**; **مَخُول** diyen için **خُوَيْلٌ**dür. Erkeğin dayısı, yani annesinin kardeşi olan **خالُ الرَّجُل** ise, “malın **خائل**i” sözündendir; onu gözetip kolladığı zaman. Ordunun **خالُ الجيش**i: sancağıdır; bu ya renklerin değişmesindendir, ya da ordunun onu gözetip ona bakmasındandır; tıpkı bir şeyi gözetip kollayan gibi. Ve **الخال**: denildiğine göre siyah dağdır; o, ibdâl babındandır.
  (**خام**)  **الخاء** ve**الألف** ve**الميم**e gelince, o **الياء**dan dönmüş olandır. **الخامَةُ**: bitki ve ekinden yaş olan şeydir. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: "**مَثَلُ المؤمِنِ مَثَلُ الخامَة من الزّرع**"([20]). Tırmâh dedi:
إنّما نحن مثل خامةَ زَرْعٍ *** فَمتى يَأنِ يَأْتِ مُحْتَصِدُهْ([21])
  Bu, **الخائم**dandır; o da, hareketi olmayan korkaktır.
  **الخاء** ve**الألف** ve**الفاء**a gelince, o tek bir harftir; o da **الخافَةُ**dur; o, deriden bir torbadır; içinde bal sağılır. Bu, memenin **خَيْف**i üzerine hamledilmiştir; o da onun derisidir. Kıyas birdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

خ ي م
خيم بمكان كذا‏.‏
وتخيم‏.‏
قال زهير‏:‏ فلما وردن الماء زرقـاً جمامـه وضعن عصيَّ الحاضر المتخيم ومـن المجـاز‏:‏ خيمـت البقـر‏:‏ أقامـت فـي مرابضهـا لا تبـرح‏.‏
وتخيمـت الريح في الثوب والبيت‏:‏ بقيت فيه‏.‏
وخيمتها أنا إذا غطّيت الطيب بالثوب حتى تعبق فيه ريحه

##### Türkçe

خ ي م
**خيم** falanca yer gibi bir yerde konakladı.
Ve **تخيم**.
Züheyr dedi ki:
“Suya vardıklarında, birikintisi masmavi iken,
konaklayan hazırın değneklerini bıraktılar.”
Ve mecazdandır: **خيمت البقر**: ağıllarında ikamet etti; ayrılmadı.
Ve **تخيمت الريح في الثوب والبيت**: onda kaldı.
Ve ben onu, güzel kokuyu elbiseyle örttüğüm zaman **خيمتها**; ta ki kokusu onda sininceye kadar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الخَيْمَةُ: بيت من بيوت الأَعراب مستدير يبنيه الأعراب من عيدانِ الشجر؛ قال الشاعر:
أَو مَرْخَة خَيَّمَتْ
(* قوله «أو مرخة خيمت» كذا بالأصل، والشطرة موجودة بتمامها في التهذيب وهي:
أو مرخة خيمت في أصلها البقر).
وقيل: وهي ثلاثة أَعواد أَو أَربعة يُلْقَى عليها الثُّمامُ ويُسْتَظَلُّ بها في الحر، والجمع خَيْماتٌ وخِيامٌ وخِيَمٌ وخَيْمٌ، وقيل: الخَيْمُ أَعواد تنصب في القَيْظِ، وتجعل لها عَوَارِضُ، وتُظَلَّلُ بالشجر فتكون أَبرَدَ من الأَخْبِيَةِ، وقيل: هي عيدانٌِ يبنى عليها الخِيامُ؛ قال النابغة:
فلم يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٍ،
وسُفْعٌ على آسٍ ونُؤْيٌ مُعَثْلِبُ
الآسُ: الرماد. ومُعَثْلِبٌ: مهدوم. والذي رواه ابن السيرافي على أَسٍّ قال: وهو الأَساسُ؛ ويروى عَجُزُهُ أَيضاً:
وثُمٌّ على عَرْشِ الخِيامِ غَسِيلُ
ورواه أَبو عبيد للنابغة، ورواه ثعلب لزُهَيرٍ، وقيل: الخَيْمُ ما يبنى من الشجر والسِّعَفِ، يَسْتَظِل به الرجلُ إذا أَورد إبله الماء. وخَيَّمَه أَي جعله كالخَيْمَة. والخَيْمَةُ عند العرب: البيت والمنزل، وسميت خَيْمَةً
لأن صاحبها يتخذها كالمنزل الأَصلي. ابن الأَعرابي: الخيمة لا تكون إلا من أَربعة أَعواد ثم تُسَقَّفُ بالثُّمامِ ولا تكون من ثياب، قال: وأَما المَظَلَّةُ فمن الثياب وغيرها، ويقال: مِظَلَّةٌ. قال ابن بري: الذي حكاه الجوهري من أَن الخَيْمَةَ بيت تبنيه الأَعراب من عِيدان الشَّجَر هو قول الأَصمعي، وهو أَنه كان يذهب إلى أَن الخَيْمَةَ إنما تكون من شجر، فإن كانت من غير شجر فهي بيت، وغيره يذهب إلى أَن الخَيْمَة تكون من الخِرَقِ المَعْمولة بالأَطْنابِ، واستدل بأن أصل التَّخْييم الإقامة، فسُمِّيَتْ بذلك لأَنها تكون عند النزول فسميت خَيْمةً؛ قال: ومثلُ بيت النابغة قولُ مُزاحِمٍ:
مَنَازِلُ، أَمَّا أَهْلُها فَتَحَمَّلُوا
فَبانُوا، وأَمَّا خَيْمُها فَمُقِيمُ
قال: ومثله قول زهير:
أرَبَّتْ به الأرْواحُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
فمل يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ
قال: وشاهد الخِيَمِ قول مُرَقِّشٍ:
هل تعرف الدَّار عَفَا رَسْمُها
إلا الأَثافيَّ ومَبْنَى الخِيَمْ؟
وشاهدُ الخِيامِ قول حَسّان:
ومَظْعَن الحَيِّ ومَبْنَى الخِيام
وفي الحديث: الشَّهِيدُ في خَيْمَةِ اللِه تحتَ العَرْشِ؛ الخَيْمَةُ: معروفة؛ ومنه: خَيَّمَ بالمكان أَي أَقام به وسكنه، واستعارها لِظلِّ رحمة الله ورِضْوانه، ويُصَدِّقُهُ الحديث الآخر: الشهيد في ظِلِّ الله وظِلِّ عَرْشِه. وفي الحديث: من أَحب أَن يَسْتَخِيمَ له الرجالُ قِياماً كما يُقامُ بين يدي المُلوك والأُمراء، وهو من قولهم: خام يَخِيمُ وخَيِّمُ وَخَيَّمَ يُخَيِّمُ إذا أقام بالمكان، ويروى: اسْتَخَمَّ واسْتَجَمَّ، وقد تقدما. والخِيامُ أَيضاً: الهَوادِجُ على التشبيه؛ قال الأَعشى: أَمِن جَبَل الأَمْرارِ ضرْبُ خيامِكم
على نَبإٍ، إنّ الأَشافيّ سَائل
وأَخامَ الخَيْمَةَ وأخْيَمَها: بَناها؛ عن ابن الأَعرابي. وتَخَيَّم مكانَ كذا: ضَرَب خَيْمَتَهُ. وخَيَّمَ القومُ: دخلوا في الخَيْمة. وخَيَّمُوا بالمكان: أَقاموا؛ وقال الأَعشى:
فَلَمَّا أَضاءَ الصُّبْحُ قامَ مُبادراً،
وكانَ انْطِلاقُ الشاة مِن حَيْثُ خَيَّمَا
والعرب تقول: خَيَّمَ فلان خَيْمَةً إذا بناها، وتَخَيَّمَ إذا أقامَ فيها؛ وقال زهير:
وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضِرِ المُتَخَيِّمِ
وخَيَّمَت الرائحة الطيِّبةُ بالمكان والثوب: أَقامت وعَبِقَت به. وخَيِّمَ الوَحْشِيُّ في كِناسه: أَقامَ فيه فلم يَبْرَحْهُ.وخَيَّمَه: غَطَّاه بشيء كي يَعْبق به؛ وأَنشد:
مَعَ الطِّيبِ المُخَيَّم في الثياب
أَبو عبيد: الخِيمُ الشيمَة والطبيعة والخُلُق والسجية. ويقال: خِيم السيف فِرِنْدُه، والخِيمُ: الأَصل؛ وأَنشد:
ومَنْ يَبْتَدِعْ ما لَيْس مِن خِيم نَفْسِه،
يَدَعْه ويَغْلِبْه على النفسِ خِيمُها
ابن سيده: الخِيمُ، بالكسر، الخُلُق، وقيل: سَعة الخُلُق، وقيل: الأَصل فارسي معرَّب لا واحد له من لفظه. وخامَ عنه يَخِيم خَيْماً وخَيَماناً وخُيُوماً وخِياماً وخَيْمومة: نَكَصَ وجَبُنَ، وكذلك إذا كاد يكيد كيداً فرجع عليه ولم ير فيه ما يحب، ونَكَلَ ونَكَصَ، وكذلك خامُوا في الحرْب فلم يَظْفَرُوا بخير وضعُفوا؛ وأَنشد:
رَمَوْني عن قِسِيِّ الزُّور، حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخامُوا
والخَائِمُ: الجَبان. وخامَ عن القِتال يَخِيمُ خَيماً وخام فيه: جَبُن عنه؛ وقول الهذلي جُنادة بن عامر:
لعَمْرُك مَا وَنَى ابْنُ أَبي أُنَيْسٍ،
ولاخامَ القِتالَ ولا أَضاعا
قال ابن جني: أَراد حرف الجر وحذَفَه أَي خامَ في القتال، وقال: خامَ جَبُنَ وتَراجع؛ قال ابن سيده: وهو عندي من معنى الخَيْمَةِ، وذلك أن الخَيْمَة تُعطف وتُثْنى على ما تحتها لتَقيه وتحفظه، فهي من معنى القَصْر والثَّنْي، وهذا هو معنى خامَ لأَنه انكَسَر وتراجع وانثنى، أَلا تَراهم قالوا لجانب الخِباء كِسْرٌ؟ ابن سيده: والخامَةُ من الزَّرع أَولُ ما يَنْبتُ على ساقٍ واحدة، وقيل: هي الطَّاقَةُ الغَضَّة منه، وقيل: هي الشجرة الغَضَّة الرَّطْبة. ابن الأَعرابي: الخامة السُّنْبُلة، وجمعها خامٌ. والخامة: الفُجْلة، وجمعها خام؛ قال أَبو سعيد الضرير: إن كانت محفوظة فليست من كلام العرب؛ قال أَبو منصور: وابن الأَعرابي أَعْرَفُ بكلام العرب من أَبي سعيد، وقد جعل الخامة من كلام العرب بمعنيين مختلفين، والخامُ من الجلود: ما لم يُدْبغ أَو لم يُبالَغْ في دبغه. والخامُ: الدِّبْسُ الذي لم تَمسه النار؛ عن أَبي حنيفة، قال: وهو أَفضله. والخِيمُ: الحَمْضُ. ابن بري: وخِيماءُ اسم ماءةٍ؛ عن الفراء: وخِيَمٌ: جبل معروف؛ قال جرير: أَقْبَلْت مِن نَجْران أَو جَنْبَيْ خِيَمْ
وخِيمٌ: موضع معروف. والمَخِيمُ: موضعان؛ قال أَبوذؤيب:
ثم انْتَهى بَصَري عنهُمْ، وقَدْ بَلَغُوا
بطنَ المَخِيم، فقالوا الجَرّ أَو راحُوا
قال ابن جني: المَخِيمُ مَفْعِلٌ لعدم م خ م، وعِزَّة باب قَلِقَ. وحكى أَبو حنيفة: خامت الأَرض تَخِيمُ خَيَماناً، وزعم أَنه مقلوب من وَخُمَتْ؛ قال ابن سيده: وليس كذلك، إنما هو في معناه لا مقلوب عنه. وخِمْتُ رِجْلي خَيْماً إذا رفعتها؛ وأَنشد ثعلب:
رَأَوْا وَقْرَةً في السّاقِ مِنّي فحاولوا
جُبُورِيَ، لما أَن رأَوْني أُخِيمُها
الفراء وابن الأَعرابي: الإخامَةُ أَن يصيِب الإنسانَ أَو الدابةَ عَنَتٌ في رِجْله، فلا يستطيع أَن يُمَكّنَ قَدَمَهُ من الأرض فيُبْقِي عليها؛ يقال: إنه ليُخِيم إحدى رجْليه. أَبو عبيد: الإخامَةُ للفرس أَن يرفع إحدى يديه أَو إحدى رجليه على طَرَفِ حافره؛ وأَنشد الفراء ما أَنشده ثعلب أَيضاً:
رَأَوْا وَقْرَةً في السَّاقِ مِنِّي فحاولوا
جُبُوريَ، لما أَن رأَوْني أُخِيمُها

##### Türkçe

**الخَيْمَةُ**: Bedevîlerin evlerinden bir evdir; yuvarlaktır; bedevîler onu ağaç dallarından yaparlar; şair dedi ki:
أَو مَرْخَة خَيَّمَتْ
(* “أو مرخة خيمت” sözü asılda böyle; mısra, تهذيب’de bütünüyle mevcuttur ve o şudur:
أو مرخة خيمت في أصلها البقر).

Ve denildi: O, üç yahut dört çubuktur; üzerine **الثُّمامُ** atılır ve sıcaklıkta onunla gölgelenilir; çoğulu **خَيْماتٌ** ve **خِيامٌ** ve **خِيَمٌ** ve **خَيْمٌ**’dur. Ve denildi: **الخَيْمُ** yaz sıcağında dikilen çubuklardır; onlara enine direkler yapılır; ağaçla gölgelendirilir de **الأَخْبِيَةِ**’den daha serin olur. Ve denildi: O, üzerine **الخِيامُ** bina edilen çubuklardır; **النابغة** dedi ki:
فلم يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدٍ،
وسُفْعٌ على آسٍ ونُؤْيٌ مُعَثْلِبُ

**الآسُ**: kül. Ve **مُعَثْلِبٌ**: yıkılmış. İbn es-Sîrâfî’nin **أَسٍّ** üzere rivayet ettiği: dedi ki: o, **الأَساسُ**tır; ve onun aczi de ayrıca rivayet edilir:
وثُمٌّ على عَرْشِ الخِيامِ غَسِيلُ

Onu Ebû Ubeyd **النابغة**’ye rivayet etti; onu Sa‘leb **زُهَيرٍ**’e rivayet etti. Ve denildi: **الخَيْمُ** ağaçtan ve **السِّعَفِ**’ten bina edilendir; adam onunla gölgelenir, develerini suya getirdiği zaman.

Ve **خَيَّمَه**: yani onu **الخَيْمَة** gibi yaptı. Ve **الخَيْمَةُ** Araplar katında: ev ve menzildir; **خَيْمَةً** diye adlandırıldı; çünkü sahibi onu aslî menzil gibi edinir. İbnü’l-A‘râbî: **الخيمة** ancak dört çubuktan olur; sonra **الثُّمامِ** ile tavanlanır; elbiselerden olmaz, dedi. Dedi ki: **المَظَلَّةُ** ise elbiselerden ve başkalarındandır; ve **مِظَلَّةٌ** denir. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin hikâye ettiği, **الخَيْمَةَ**’nin bedevîlerin ağaç çubuklarından yaptıkları bir ev olduğu, **الأَصمعي**’nin sözüdür; ve o, **الخَيْمَةَ**’nin ancak ağaçtan olacağı görüşüne giderdi; eğer ağaçtan başka bir şeyden olursa o, evdir. Ve başkası, **الخَيْمَة**’nin **الخِرَقِ**’ten, **الأَطْنابِ** ile yapılmış olanlardan olacağı görüşüne gider; ve delil getirdi ki **التَّخْييم**’in aslı ikamettir; böylece, iniş esnasında olduğundan dolayı onunla adlandırıldı da **خَيْمةً** diye adlandırıldı. Dedi ki: **النابغة**’nin beyti gibi, **مُزاحِمٍ**’in sözü:
مَنَازِلُ، أَمَّا أَهْلُها فَتَحَمَّلُوا
فَبانُوا، وأَمَّا خَيْمُها فَمُقِيمُ

Dedi ki: ve onun benzeri **زهير**’in sözü:
أرَبَّتْ به الأرْواحُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
فمل يَبْقَ إلاَّ آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ

Dedi ki: **الخِيَمِ**’in şahidi **مُرَقِّشٍ**’in sözü:
هل تعرف الدَّار عَفَا رَسْمُها
إلا الأَثافيَّ ومَبْنَى الخِيَمْ؟

Ve **الخِيامِ**’ın şahidi **حَسّان**’ın sözü:
ومَظْعَن الحَيِّ ومَبْنَى الخِيام

Ve hadiste: Şehit, arşın altında Allah’ın **خَيْمَةِ**’sindedir; **الخَيْمَةُ**: bilinen (şey)dir. Ve ondan: **خَيَّمَ بالمكان** yani orada ikamet etti ve onu mesken edindi; onu Allah’ın rahmetinin ve rızasının gölgesine istiâre etti; ve onu diğer hadis tasdik eder: şehit Allah’ın gölgesinde ve arşının gölgesindedir. Ve hadiste: Kim, adamların kendisi için ayakta **يَسْتَخِيمَ** etmelerini severse, kralların ve emirlerin huzurunda durulduğu gibi; bu, onların sözünden: **خام يَخِيمُ** ve **خَيِّمُ** ve **خَيَّمَ يُخَيِّمُ**; mekânda ikamet ettiği zaman. Ve rivayet edilir: **اسْتَخَمَّ** ve **اسْتَجَمَّ**; ikisi de daha önce geçti.

Ve **الخِيامُ** ayrıca: benzetme üzere **الهَوادِجُ**’dir; **الأَعشى** dedi ki:
أَمِن جَبَل الأَمْرارِ ضرْبُ خيامِكم
على نَبإٍ، إنّ الأَشافيّ سَائل

Ve **أَخامَ الخَيْمَةَ** ve **أخْيَمَها**: onu bina etti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تَخَيَّم** falan yer: çadırını kurdu. Ve **خَيَّمَ القومُ**: **الخَيْمة**’ye girdiler. Ve **خَيَّمُوا بالمكان**: ikamet ettiler; ve **الأَعشى** dedi ki:
فَلَمَّا أَضاءَ الصُّبْحُ قامَ مُبادراً،
وكانَ انْطِلاقُ الشاة مِن حَيْثُ خَيَّمَا

Ve Araplar der: Falan kimse bir **خَيْمَةً** **خَيَّمَ** etti, onu bina ettiği zaman; ve **تَخَيَّمَ** etti, onun içinde ikamet ettiği zaman; ve **زهير** dedi ki:
وضَعْنَ عِصِيَّ الحاضِرِ المُتَخَيِّمِ

Ve güzel koku, yerde ve elbisede **خَيَّمَت**: ikamet etti ve onunla koktu. Ve yabanî hayvan, ininde **خَيِّمَ** edildi: onda ikamet etti de ondan ayrılmadı. Ve **خَيَّمَه**: bir şeyle örttü ki onunla koksun; ve inşad etti:
مَعَ الطِّيبِ المُخَيَّم في الثياب

Ebû Ubeyd: **الخِيمُ** huy, tabiat, ahlâk ve seciyedir. Ve denir: kılıcın **خِيم**’i onun **فِرِنْدُ**’udur; ve **الخِيمُ**: asıldır; ve inşad etti:
ومَنْ يَبْتَدِعْ ما لَيْس مِن خِيم نَفْسِه،
يَدَعْه ويَغْلِبْه على النفسِ خِيمُها

İbn Sîde: **الخِيمُ**, kesre ile, huydur; ve denildi: huy genişliğidir; ve denildi: aslı Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır; lafzından tekili yoktur.

Ve **خامَ عنه** **يَخِيم** **خَيْماً** ve **خَيَماناً** ve **خُيُوماً** ve **خِياماً** ve **خَيْمومة**: geri döndü ve korktu; ve aynı şekilde, bir hileyi hilelemeye yaklaşınca, sonra kendisine döndü ve onda sevdiği şeyi görmedi; ve çekindi ve geri döndü. Ve aynı şekilde, savaşta **خامُوا** ettiler de hayırla zafere ermediler ve zayıfladılar; ve inşad etti:
رَمَوْني عن قِسِيِّ الزُّور، حتى
أَخامَهُمُ الإلَهُ بها فَخامُوا

Ve **الخَائِمُ**: korkaktır. Ve **خامَ عن القِتال** **يَخِيمُ** **خَيماً** ve **خام فيه**: ondan korktu; ve Hüzeylî Cünâde b. Âmir’in sözü:
لعَمْرُك مَا وَنَى ابْنُ أَبي أُنَيْسٍ،
ولاخامَ القِتالَ ولا أَضاعا

İbn Cinnî dedi ki: cer harfini kastetti ve onu hazfetti; yani **خامَ في القتال**. Ve dedi ki: **خامَ** korktu ve geri çekildi. İbn Sîde dedi ki: ve o, benim katımda **الخَيْمَةِ** manasındandır; çünkü **الخَيْمَة** altındakini korumak ve muhafaza etmek için onun üzerine çevrilir ve katlanır; böylece o, kısma ve katlama manasındandır; ve bu, **خامَ**’ın manasıdır; çünkü o kırıldı, geri çekildi ve büküldü. Görmüyor musun, çadırın yanına **كِسْرٌ** dediler?

İbn Sîde: ve **الخامةُ** ekinden, bir sap üzerinde ilk bitendir; ve denildi: ondan taze sürgündür; ve denildi: taze, yaş ağaççıktır. İbnü’l-A‘râbî: **الخامة** başaktır; çoğulu **خامٌ**’dır. Ve **الخامة**: turptur; çoğulu **خام**; Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: eğer mahfuz ise Arapların sözünden değildir. Ebû Mansûr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, Ebû Saîd’den Arapların sözünü daha iyi bilendir; ve **الخامة**’yi Arapların sözünden iki farklı manayla kıldı.

Ve **الخامُ** derilerden: tabaklanmamış yahut tabaklanmasında mübalağa edilmemiş olandır. Ve **الخامُ**: ateşin dokunmadığı **الدِّبْسُ**’tur; Ebû Hanîfe’den; dedi ki: o, onun en faziletlisidir. Ve **الخِيمُ**: **الحَمْضُ**’dur.

İbn Berrî: ve **خِيماءُ** bir su yerinin adıdır; Ferrâ’dan. Ve **خِيَمٌ**: bilinen bir dağdır; Cerîr dedi ki:
أَقْبَلْت مِن نَجْران أَو جَنْبَيْ خِيَمْ

Ve **خِيمٌ**: bilinen bir yerdir. Ve **المَخِيمُ**: iki yerdir; Ebû Züeyb dedi ki:
ثم انْتَهى بَصَري عنهُمْ، وقَدْ بَلَغُوا
بطنَ المَخِيم، فقالوا الجَرّ أَو راحُوا

İbn Cinnî dedi ki: **المَخِيمُ** **مَفْعِلٌ**’dir; **م خ م**’nin olmamasından dolayı; ve **عِزَّة** **قَلِقَ** bâbıdır.

Ebû Hanîfe hikâye etti: **خامت الأَرض** **تَخِيمُ** **خَيَماناً**; ve onun, **وَخُمَتْ**’ten kalb edilmiş olduğunu iddia etti. İbn Sîde dedi ki: öyle değildir; ancak o, onun manasındadır, ondan kalb edilmiş değildir.

Ve **خِمْتُ رِجْلي** **خَيْماً**: onu kaldırdığım zaman; ve Sa‘leb inşad etti:
رَأَوْا وَقْرَةً في السّاقِ مِنّي فحاولوا
جُبُورِيَ، لما أَن رأَوْني أُخِيمُها

Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî: **الإخامَةُ**, insanın yahut binek hayvanının ayağında bir sakatlığın isabet etmesidir; böylece ayağını yere bastıramaz da onu üzerinde bırakır; denir: o, iki ayağından birini **يُخِيمُ** eder. Ebû Ubeyd: **الإخامَةُ** at için, iki elinden birini yahut iki ayağından birini tırnağının ucu üzerinde kaldırmasıdır. Ve Ferrâ, Sa‘leb’in inşad ettiğini inşad etti, ayrıca:
رَأَوْا وَقْرَةً في السَّاقِ مِنِّي فحاولوا
جُبُوريَ، لما أَن رأَوْني أُخِيمُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* خ ي م * * الخَيْمةُ * بيت تبنيه الأعراب من عيدان الشجر والجمع * خَيْماتٌ * و * خِيَمٌ * مثل بدرات وبدر و * الخَيْمُ * مثل الخيمة والجمع * خِيامٌ * مثل فرخ وفراخ و * خَيَّمَهُ * جعله كالخيمة و * خَيَّمَ * أيضا بالمكان أقام به و * تَخَيَّم * بمكان كذا ضرب خيمته به

##### Türkçe

* خ ي م * * **الخَيْمةُ** * Bedevîlerin ağaç çubuklarından inşa ettikleri evdir; çoğulu **خَيْماتٌ** ve **خِيَمٌ**’dir; (bu) **بدرات** ve **بدر** gibidir. Ve **الخَيْمُ** **الخيمة** gibidir; çoğulu **خِيامٌ**’dır; (bu) **فرخ** ve **فراخ** gibidir. Ve **خَيَّمَهُ**: onu **الخيمة** gibi yaptı. Ve **خَيَّمَ**: ayrıca, bir yerde konakladı, orada ikamet etti. Ve **تَخَيَّم**: falan yerde çadırını oraya kurdu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!الخَيمَةُ : أَكَمَةُ فوقَ أَبانَيْنِ ) ، | بينها وبَيْن الرُّمَّة من جِهَة الشَّمال ، | بها ماءة لبني عَبْس يقال لها : | الغُبارة . قاله نَصْر . | | ( و ) أيضًا : ( كُلُّ بَيْت ) من بُيُوتِ | الأعراب ( مُسْتَدير ، أو ثَلاثة أَعْواد | أو أَرْبَعَة يُلْقَى عليها الثُّمام ، | ويُسْتَظَلُّ بها في الحَرّ ) . أو أَعوادٌ | تُنْصَب وتُجْعَل لها عَوارِض وتُغَلَّل | بالشَّجَر ، فَتَكُونُ أَبْرَدَ من الأَخْبِيَة . | أو عِيدانٌ تُبْنَى عليها *!الخِيام ، أو ما | يُبْنَى من الشَّجَر والسَّعْفِ يَسْتَظِل به | الرجلُ إذا أوردَ إِبلَه المَاءَ . *!والخَيْمةُ | عند العَرَب : البَيْتُ والمَنْزِل ، | وسُمِّيت *!خَيْمَةً لأنَّ صاحِبَها يَتَّخِذُها | كالمَنْزل الأَصلِيّ . وقال ابنُ | الأَعْرابيّ :   الخَيْمةُ لا تكونُ إلا | من أَربعَةِ أَعْواد ، ثم تُسَقَّف | بالنُّمام ، ولاَ تَكونُ من ثِياب . قال : | وأما المَظَلَّة فَمِنَ الثّياب وغَيْرها | ويقال : مِظَلًّة   ، ( أو كُلُّ بَيْت يُبْنَى | من عِيدَانِ الشَّجَر ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ . قال ابنُ بَرّيّ : وهو | قَولُ الأَصْمَعِي ؛ فإنه ذَهَب إلى أن | الخَيْمَة إِنَّما تَكُون من شَجَر ، فإن | كانت من غَيْرِ شَجَر فهي بَيْت ، | وغَيْرُه يَذْهَب إلى أَنَّ الخَيْمة تكون | من الخِرَق المَعْمُولة بالأطْناب ، | واستدَلَّ بِأَنَّ أَصْلَ *!التَّخْيِيم الإقامةُ ، | فَسُمِّيت بِذلِك لأنَّها تكون عند | النزول ، فسُمّيت خَيْمة . قُلتُ : | وهذا الذي نقَلَه ابنُ بَرّيّ عن | البَعْض هو المَعْرُوف بَيْن النَّاس ، | وعلى قول الأصمَعِيّ يكون إطلاقُها | على هذا المَعْمُول بالخِرَق |

| والأَطناب مَجازًا . فتأمَّل ذلك . وفي | الحديث :   الشَّهِيدُ في خَيْمة اللهِ | تحت العَرْشِ   ( ج : *!خَيْمات | *!وخِيامٌ ) بالكَسْر ، ومنه قَوْلُ حَسَّان : | % ( ومَظْعَن الحَيّ ومَبْنَى *!الخِيام % ) % | | ويقال : الخِيَامُ جَمْع *!خَيْم : كفَرْخ | وفِراخ ، نقله الجوهريّ ، ( *!وخَيْم | *!وخِيَم بالفَتْح وَكَعِنَب ) ، الأَخِيرة | كبَدْرة وبِدَر ، وشاهِدُ *!الخَيْم بالفَتْح | قَولُ النَّابِغَةِ : | % ( فلم يَبْقَ إِلا آلُ *!خَيْم مُنَضَّدٍ % | وسُفحٌ على آسٍ ونُؤْيٌ مُعَثْلِبُ ) % | | ويُرْوَى عَجُزُه أيضًا : | % ( وثُمٌّ على عَرْشِ الخِيام غَسِيلُ % ) % | | رَوَاه أبو عُبَيد للنَّابِغَة ، وَرواه ثَعْلَب | لزُهَيْر . قلت : الذي لزُهَيْر هو قوله : | % ( أَرَبَّتْ به الأرواح كُلَّ عَشِيَّةٍ % | فلم يَبْقَ إِلا آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ ) % | | وقد تَقَدَّم ذلك مِرارًا ، قال ابنُ | بَرِّيّ : ومِثلُه قَولُ مُزاحِم : | % ( منازِلُ أَمَّا أَهْلُها فَتَحَمَّلُوا % | فبَانُوا وَأَمَّا *!خَيْمُها فَمُقِيمُ ) % | قال وشاهِدُ *!الخيم قول مرقش : هل تعرفُ الدَّارَ عَفَا رَسْمُها % | إِلاَّ الأثافِيَّ وَمَبْنَى الخِيَمْ ) % | | ( *!وأَخامَها ) أي : *!الخَيْمة ، | ( *!وأَخْيَمَها : بَناهَا ) . عن ابنِ | الأَعْرابِيّ ، ( *!وخَيَّمُوا : دَخَلوا فِيَها ، | و ) *!خَيَّمُوا ( بالمَكانِ : أَقامُوا ) . | | وأنشد الجَوْهَرِيُّ للأعْشَى : | % ( فلمّا أضاءَ الصُّبحُ قام مُبادِرًا % | وكان انطِلاقُ الشَّاة مِن حَيْثُ *!خَيَّمَا ) % |

| | ( و ) *!خَيَّمَ ( الشَّيءَ : غَطَّاه بشَيْء كي | يَعْبَقَ ) بِه قال : | % ( مع الطِّيب *!المُخَيَّم في الثِّياب % ) % | | ( *!وخَامَ عنه *!يَخِيم *!خَيْمًا *!وخَيَمَانًا ) | مُحَرَّكة ( *!وخُيُومًا *!وخُيُومَةً ) بِضَمِّهِما ، | ( *!وخَيْمُومَةً ) كَشَيْخُوخة ، ( *!وخِيَامًا ) | كَكِتاب : ( نَكَص وجَبُن . و ) كذلك | إذا ( كَادَ ) يَكِيد ( كَيْدًا فَرَجَع عليه ) | ولم يَرَ فيه ما يُحِب . قال ابنُ سِيدَه : | وهو عِنْدي من مَعْنَى الخَيْمَة ؛ وذلك | أنَّ الخَيْمة تُعْطَف وتُثْنَى على ما تَحْتها | لِتَقِيَه وتَحْفَظه ، فهي من مَعْنَى القَصْر | والثَّنْي ، وهذا هو مَعْنَى خام ؛ لأنه | انْكَسَر وتَراجعَ وانْثَنَى ، أَلا تَراهُم | قالوا لِجانِب الخِباء : كِسْر . ( و ) خَامَ | ( رِجْلَه ) *!يَخِيمُها : ( رَفَعَها ) . وَأَنْشَدَ | ثَعْلب : | % ( رَأَوْا وَقْرةً في السَّاقِ مِنّي فحاوَلُوا % | جُبُورِيَ لَمَّا أن رَأَوْنِي *!أَخِيمُها ) % | | ( *!والخَامَةُ من الزَّرْع : أوّل ما يَنْبُتُ | على ساقٍ ) واحِدَة ، كذا في | المُحْكَم ، قال : ( أو ) هي ( الطَّاقَةُ | الغَضَّةُ منه ) ، ونَقَله الجَوْهَرِيّ | أيضًا . ( أو ) هي ( الشَّجَرَة الغَضَّة ) | الرَّطْبة ( منه ) ، وقال ابنُ الأَعْرابيّ : | *!الخامَةُ : السُّنْبُلَة ، وَجَمْعُها خَامٌ . | وأنشدَ الجَوْهَرِيّ للطِّرِمَّاح : | % ( إِنَّما نَحْنُ مِثلُ *!خامِةِ زَرْع % | فَمَتَى يَأنِ يَأْتِ مُخْتَضِده ) % | | وفي الحَدِيثِ أخرجَه الشَّيخان عن | كَعْب بنِ مَالِك وجَابِر رَضِي الله | تعالى عَنْهُما :   مَثَل المُؤْمِن *!كَخَامَة | الزَّرع   ، ورواه الفَرَّاء بالحَاء | والفاء ، وفَسَّره بَطاقَة الزَّرْع . | | ( *!والخَامُ : الجِلْدُ ) الذي ( لم يُدْبَغ |

| أو لم يُبَالَغ في دَبْغِه . و ) أيضًا : | ( الكِرْباسُ ) الذي ( لم يُغْسَل ) . | فارسيّ ( مُعَرَّب ) . | | ( و ) قال ابنُ الأَعْرابيّ *!الخَامُ : | ( الفُجْل ) ، واحِدَتُها *!خَامَةٌ . وقال أبو | سَعِيد الضَّرِير : إن كانت مَحْفوظة | فَلَيْسَت من كَلام العَرَب . قال | الأزهَرِيّ : وابنُ الأعرابيّ أعرفُ | بِكَلاَم العرب من أَبِي سَعِيد : | | ( وأحمدُ بنُ مُحَمّد بنِ عَمْرٍ و | *!الخامِيُّ : مُحدِّث ) ، نُسِب إلى عَمَل | الخَامِ من الجُلُودِ . | | ( *!وتَخَيَّمَ هنا : ضَرَبَ *!خَيْمَتَه به ) ، | قال زُهَيْر : | % ( وضَعْنَ عِصِيَّ الحَاضِر *!المُتَخَيِّم % ) | | ( و )*! تَخَيَّمَت ( الرِّيح الطَّيِّبة في | الثَّوْب ) إذا ( عَبِقَت به ) وأقامَت ، | وكذا في المَكَان ، وهو مجاز | | ( *!والخِيمُ ، بالكَسْر : السَّجِيَّة | والطَّبِيعَة ) . وهو قَولُ أبِي عُبَيْد ، | ونَقَله الجَوْهَرِي . وفي المُحْكَم : | هو الخُلُق . وقيل : سَعَة الخُلُق ، | فارسِيّ مُعرَّب ، ( بَلاَ وَاحِدٍ ) له | من لَفْظه . ويقال : هو كَرِيم *!الخِيمِ . | | ( و ) يُقال : الخِيمُ ( فِرِنْد السَّيْف . | *!وإخامَةُ الفَرَس وَاوِيَّة يَائِيَّةٌ ) ، وهو | الصُّفون ، وأنشَدَ الفَرَّاء ما أَنْشَدَه | ثَعْلب : | % ( . . . لمَّا أَنْ رَأَوْنِي *!أَخِيمُها % ) % | | وقال ابنُ الأَعرابي أن يُصِيبَ | الإنسانَ أو الدَّابَّةَ عَنَتٌ في رِجْله فلا | يَسْتَطِيع أن يُمَكِّن قَدَمه من الأَرض | فيبقى عليها . يقال : إِنَّه *!ليُخِيم في | إحْدَى رِجْلَيْه . | | ( *!والمِخْيَم ، كَمِكْتَل ) ، كذا في |

| النُّسَخ ، والصَّواب كَمِكْيَل : ( أن | تَجْمَع جُرَزَ الحَصِيد . و ) أيضًا : | اسمُ ( وادٍ أَو جَبَل ) . قال أبو ذُؤَيْب : | % ( ثم انْتَهَى بَصَرِي عَنْهُمْ وقد بَلَغُوا % |   بَطْن *!المَخِيمِ   فقالوا   الجوَّ   أو راحوا ) % | | قال ابنُ جِنّي : المَخِيمُ مَفْعِلٌ لعدم | م خ م . وقال السّكّري في شَرْح | الدّيوان : بَطْن المَخِيم : موضع . | | ( *!والمُخَيَّمُ ) كَمُعَظَّمِ ، | ( *!والخَيْمات : نَخْل لِبَني سَلُول | بِبَطْنِ بِيشَة . *!وخَيْم ، وذُو *!خَيْم ، | وذَاتُ خَيْم : مواضِعُ ) . أما خيم | فإنه جَبل ، وذَاتُ خَيْم : مَوْضع بَيْن | دِيار غَطفان والمَدِينة ، قاله نَصْر . | | ( *!والخِيمَاءُ بالكَسْر ) والمَدّ ، | ( ويُقْصَر ، وقد نُفْتَح اليَاءُ : ماءٌ لِبَنيِ | أَسَد ) ، واقتصر الفَرَّاء على الكَسْر | والمَدّ ، وقال : اسمُ ماءَة ، نقله ابنُ | بَرِّيّ . | | ( و ) *!خِيَم كَعِنَب : جَبَل ) . نقله | الجوهَرِيُّ ، وأنشد لِجَرِير : | % ( أقبلْتُ من نَجْرانَ أو جَنْبَيْ خِيَمْ % ) % | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | *!خَيَّمه : جَعَله *!كالخَيمة . | | *!والخَيَّامُ : كَشَدَّادِ : مَنْ يَتَعانى | صِناعَةَ *!الخَيْمة ، واشْتُهر به أَبُو | صَالِح خَلفُ بنُ محمدِ بنِ | إسماعيل البُخارِيّ ، عن أَبِي صالحٍ | جَزَرَةَ ، وعنه الحاكمُ أَبُو عَبْدِ الله ، | وفيه لِين ، وقد يُقال للخَيَّام أيضًا : | *!الخِيَمّي ، بِكَسْر فَفَتْح . | | ومن هذا : الشِّهابُ محمدُ بنُ عَبْدِ | المُنْعِم بنِ مُحَمَّد ، والمُهَذَّب أَبُو | طَالب *!الخِيَمِيَّان ، كلاهما من شُيُوخ | الحافظ الدِّمْياطِيّ ، وفي الحديث : |   مَنْ أَحَبَّ أَنْ *!يَسْتَخِيم له الرّجال | قِيامًا   هو من قولهم : *!خَامَ *!يَخِيم |

| *!وخَيَّم إِذا أَقام بالمَكان . ويُرْوَى : | *!يَسْتَخِم ويَسْتِجِم . وقد تَقَدَّما . | | *!والخِيام بالكَسْر : الهَوادِجُ على | التَّشْبِيه ، قال الأَعْشَى : | % ( أَمِنْ جَبَل الأَمْرارِ ضَرْبُ *!خِيامِكِمْ % | على نَبَأٍ إِنَّ الأشافِيَّ سَائِل ) % | | *!وخَيَّم *!خَيْمَةً : بَناهَا . | | *!وخَيَّمَت الرَّائِحَةُ : عَبِقَت . | | *!وخَيَّم الوَحْشِيُّ في كِناسِه : أقام فيه | فلم يَبْرَحْه . وهو مجاز . | | *!والخِيمُ بالكسر : الأَصل . قال | الشاعِرُ : | % ( ومَنْ يَبْتَدِع ما لَيْس من *!خِيمِ نَفْسِه % | يَدَعْه وَيَغْلِبُه على النَّفْس *!خِيمُها ) % | | *!وخَامُوا في القِتال : جَبُنُوا عنه ولم | يَظْفَروا بِخَيْر . وقال جُنَادَةً بنُ عَامِر | الهُذَلِيّ : | % ( لَعَمْرُك ما وَنَى ابْنُ أَبِي أُنَيْسٍ % | ولا خَامَ القِتالَ ولا أَضاعَا ) % | | قال ابنُ جِنِّي : أَرادَ ولا خَامَ في | القِتال ، فَحَذَفَه . | | والخامُ : الدِّبس الذي لم تَمَسَّه | النَّارُ ، عن أبي حَنِيفة ، وهو أًفْضَلُه . | | *!والخَامُ : الوَرَق الذي يُصْقَل . | | والخِيمُ بالكَسْر : الحَمْض . وقد | تُصِيب *!الإخامة في رِجْلِ الإنسان | عن ابنِ الأَعْرابي . وقد تَقَدَّم . | ( فصل الدال ) المهملة مع الميم |

##### Türkçe

( *!الخَيمَةُ : أَكَمَةُ فوقَ أَبانَيْنِ ) , **الخَيمَةُ**: **أَبانَيْنِ**’in üstünde bir tümsek; onunla **الرُّمَّة** arasında kuzey cihetinden; onda Benî **عَبْس**’a ait, kendisine **الغُبارة** denilen bir su vardır. Bunu **نَصْر** söylemiştir.

( و ) أيضًا : ( كُلُّ بَيْت ) من بُيُوتِ الأعراب ( مُسْتَدير ، أو ثَلاثة أَعْواد أو أَرْبَعَة يُلْقَى عليها الثُّمام ، ويُسْتَظَلُّ بها في الحَرّ ) . Veya: direkler dikilir, onlara enlemesine çubuklar yapılır ve ağaçla örtülür; böylece **الأَخْبِيَة**’den daha serin olur. Veya: üzerine **الخِيام** bina edilen çubuklar; yahut ağaçtan ve hurma yaprağından bina edilen şey; kişi, develerini suya getirdiğinde onunla gölgelenir. **والخَيْمةُ** Araplar katında: ev ve meskendir; sahibinin onu aslî mesken gibi edinmesinden dolayı **خَيْمَةً** diye adlandırılmıştır. İbn **الأَعْرابيّ** dedi: **الخَيْمةُ** ancak dört direkten olur; sonra **النُّمام** ile tavanlanır; kumaşlardan olmaz. Dedi: **المَظَلَّة** ise kumaşlardan ve başkasındandır; ve **مِظَلًّة** denir. ( أو كُلُّ بَيْت يُبْنَى من عِيدَانِ الشَّجَر ) bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. İbn **بَرّيّ** dedi: Bu, **الأَصْمَعِي**’nin sözüdür; çünkü o, **الخَيْمَة**’nin ancak ağaçtan olacağı görüşüne gitti; eğer ağaçtan başka bir şeyden olursa o **بَيْت**tir. Başkası ise, **الخَيْمة**’nin, iplerle yapılmış bez parçalarından olacağı görüşüne gider; ve **التَّخْيِيم**’in aslının ikamet oluşuyla delil getirir; böylece iniş (konaklama) sırasında olduğundan dolayı bununla adlandırıldı; bu yüzden **خَيْمة** diye adlandırıldı. Dedim: İbn **بَرّيّ**’nin bazılarından naklettiği bu, insanlar arasında bilinen şeydir; **الأصمَعِيّ**’nin sözüne göre ise, bez parçalarıyla yapılmış olan üzerine onun إطلاقُها ve **الأَطناب** mecazen olur. Öyleyse bunu düşün. Ve hadiste: “Şehid, Arşın altında Allah’ın **خَيْمة**’sindedir.” (çoğulu: **خَيْمات** ve **وخِيامٌ**) kesre ile. Ondan **حَسَّان**’ın sözü:
% ( ومَظْعَن الحَيّ ومَبْنَى *!الخِيام % ) %

Ve denir: **الخِيَامُ** , **خَيْم**’in çoğuludur: **فَرْخ** ve **فِراخ** gibi; bunu **الجوهريّ** nakletti. ( **وخَيْم** ve **وخِيَم** fetha ile ve **كَعِنَب** gibi); sonuncusu **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. **الخَيْم**’in fetha ile şahidi, **النَّابِغَة**’nin sözü:
% ( فلم يَبْقَ إِلا آلُ *!خَيْم مُنَضَّدٍ %
وسُفحٌ على آسٍ ونُؤْيٌ مُعَثْلِبُ ) %

Ve onun ikinci mısraı da şöyle rivayet edilir:
% ( وثُمٌّ على عَرْشِ الخِيام غَسِيلُ % ) %

Bunu **أبو عُبَيد** **النَّابِغَة** için rivayet etti; **ثَعْلَب** ise **زُهَيْر** için rivayet etti. Dedim: **زُهَيْر**’e ait olan, onun şu sözüdür:
% ( أَرَبَّتْ به الأرواح كُلَّ عَشِيَّةٍ %
فلم يَبْقَ إِلا آلُ خَيْمٍ مُنَضَّدِ ) %

Bu daha önce defalarca geçti. İbn **بَرِّيّ** dedi: Bunun benzeri **مُزاحِم**’in sözü:
% ( منازِلُ أَمَّا أَهْلُها فَتَحَمَّلُوا %
فبَانُوا وَأَمَّا *!خَيْمُها فَمُقِيمُ ) %

Dedi: **الخيم**’in şahidi, **مرقش**’in sözü:
% ( هل تعرفُ الدَّارَ عَفَا رَسْمُها %
إِلاَّ الأثافِيَّ وَمَبْنَى الخِيَمْ ) %

( *!وأَخامَها ) yani: **الخَيْمة**; ( *!وأَخْيَمَها : بَناهَا ) . İbn **الأَعْرابِيّ**’den. ( *!وخَيَّمُوا : دَخَلوا فِيَها ، و ) **خَيَّمُوا** (mekânda: ikamet ettiler).

**الجَوْهَرِيّ** **الأعْشَى**’dan şu beyti şahit getirdi:
% ( فلمّا أضاءَ الصُّبحُ قام مُبادِرًا %
وكان انطِلاقُ الشَّاة مِن حَيْثُ *!خَيَّمَا ) %

( و ) **خَيَّمَ** (şeyi: bir şeyle örttü ki onunla koksun) dedi:
% ( مع الطِّيب *!المُخَيَّم في الثِّياب % ) %

( *!وخَامَ عنه *!يَخِيم *!خَيْمًا *!وخَيَمَانًا ) harekeli; ( *!وخُيُومًا *!وخُيُومَةً ) ikisi de damme ile; ( *!وخَيْمُومَةً ) **شَيْخُوخة** gibi; ( *!وخِيَامًا ) **كِتاب** gibi: geri döndü ve korktu. Ve yine, (kurnazlık yapmaya) az kaldığında, kurnazlık yapar (bir kurnazlık) da sonra ondan geri döner; onda sevdiği şeyi görmez. İbn **سِيدَه** dedi: Bu, benim yanımda **الخَيْمَة** mânasındandır; çünkü **الخَيْمة** altındakini korumak ve muhafaza etmek için bükülür ve katlanır; o, kısaltma ve katlama mânasındandır. Bu, **خام**’ın mânasıdır; çünkü kırıldı, geri çekildi ve büküldü. Görmüyor musun, çadırın yan tarafına **كِسْر** dediler. ( و ) **خَامَ** (ayağını) **يَخِيمُها**: (onu kaldırdı). **ثَعْلب** şu beyti okudu:
% ( رَأَوْا وَقْرةً في السَّاقِ مِنّي فحاوَلُوا %
جُبُورِيَ لَمَّا أن رَأَوْنِي *!أَخِيمُها ) %

( *!والخَامَةُ من الزَّرْع : أوّل ما يَنْبُتُ على ساقٍ ) tekildir; **المُحْكَم**’de böyle. Dedi: ( veya ) o, (ondan taze filiz)dir; bunu **الجَوْهَرِيّ** de nakletti. ( veya ) o, (ondan taze) (yaş) (ağaç)tır. İbn **الأَعْرابيّ** dedi: **الخامَةُ**: başaktır; çoğulu **خَام**dır. **الجَوْهَرِيّ** **الطِّرِمَّاح**’tan şu beyti şahit getirdi:
% ( إِنَّما نَحْنُ مِثلُ *!خامِةِ زَرْع %
فَمَتَى يَأنِ يَأْتِ مُخْتَضِده ) %

Ve hadiste, iki şeyh (Buhârî ve Müslim) **كَعْب بنِ مَالِك** ve **جَابِر**’den—Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun—şunu çıkardı: “Müminin misali, ekinin **كَخَامَة**’si gibidir.” **الفَرَّاء** bunu **الحَاء** ve **الفاء** ile rivayet etti; ve onu ekinin filizi diye tefsir etti.

( *!والخَامُ : الجِلْدُ ) ki (tabaklanmamış olan).

| yahut onun tabaklanmasında mübalağa edilmemiştir. Ve ) ayrıca: | ( **الكِرْباسُ** ) ki ( yıkanmamış )tır. | Farsça ( Arapçalaştırılmış )tır. | | ( Ve ) İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الخَامُ**: | ( **الفُجْل** )dir; onun bir tanesi **خَامَةٌ**’dır. Ebû | Sa‘îd ed-Darîr dedi ki: Eğer mahfuz ise | o, Arapların كلامından değildir. Ezherî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî | Ebû Sa‘îd’den Arapların كلامını daha iyi bilir: | | ( Ve Ahmed b. Muhammed b. Amr ve | **الخامِيُّ**: muhaddis )tir; ciltlerden **الخَامِ** işini yapmaya | nisbet edilmiştir. | | ( **وتَخَيَّمَ** burada: onunla **خَيْمَتَه**’yi kurdu ) ; | Züheyr dedi ki: | % ( **وضَعْنَ عِصِيَّ الحَاضِر المُتَخَيِّم** % ) | | ( Ve ) **تَخَيَّمَت** ( güzel koku rüzgârı elbisede ) ( onunla koktuğu ) ve yerleşip kaldığı zaman; | mekânda da böyledir; bu mecazdır. | | ( **والخِيمُ** , kesre ile: seciye | ve tabiat )tır. Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; | Cevherî onu nakletti. **المُحْكَم**’de: | o, huydur. Denildi ki: huyun genişliğidir; | Farsça Arapçalaştırılmıştır; ( lafzından bir tekili olmaksızın ) | ona. Ve denilir: o, **الخِيمِ**’i kerîmdir. | | ( Ve ) denilir: **الخِيمُ** ( kılıcın **فِرِنْد**’idir. | **وإخامَةُ الفَرَس وَاوِيَّة يَائِيَّةٌ** ) ; o, **الصُّفون**’dur; Ferrâ, Sa‘leb’in okuttuğunu inşad etti: | % ( . . . لمَّا أَنْ رَأَوْنِي **أَخِيمُها** % ) % | | İbnü’l-A‘râbî dedi ki: İnsana | yahut bineğe, ayağında bir **عَنَتٌ** isabet eder de | ayağını yere bastıramaz; | böylece onun üzerinde kalır. Denilir: o, | iki ayağından birinde **ليُخِيم** eder. | | ( **والمِخْيَم** , **كَمِكْتَل** ) , nüshalarda böyle; doğrusu **كَمِكْيَل**: ( | hasadın kuru saplarını toplaman )dır. Ve ) ayrıca: | ( bir vadi yahut dağ )ın adıdır. Ebû Züeyb dedi ki: | % ( ثم انْتَهَى بَصَرِي عَنْهُمْ وقد بَلَغُوا % |   بَطْن **المَخِيمِ**   فقالوا   الجوَّ   أو راحوا ) % | | İbn Cinnî dedi ki: **المَخِيمُ** **مَفْعِلٌ**’dir; **م خ م**’nin bulunmaması sebebiyle. Sükkerî, | divanın şerhinde dedi ki: **بَطْن المَخِيم**: bir yerdir. | | ( **والمُخَيَّمُ** ) **كَمُعَظَّمِ**; | ( **والخَيْمات**: Benî Selûl’ün hurmalarıdır; | **بِبَطْنِ بِيشَة**’dedir. **وخَيْم** ve **ذُو خَيْم** | ve **ذَاتُ خَيْم**: yerlerdir ) . **خيم**’e gelince, | o bir dağdır; **وذَاتُ خَيْم**: Gatafân diyarları ile Medine arasında bir yerdir; | Nasr bunu söyledi. | | ( **والخِيمَاءُ** kesre ile ) ve med ile; | ( kısaltılır; ve yâ bazen fetha edilir: Benî | Esed’e ait bir sudur ) ; Ferrâ kesre | ve med ile yetindi ve dedi ki: bir suyun adıdır; bunu İbn | Berrî nakletti. | | ( Ve ) **خِيَم** **كَعِنَب**: bir dağ ) . Bunu | Cevherî nakletti; Cerîr’den inşad etti: | % ( أقبلْتُ من نَجْرانَ أو جَنْبَيْ خِيَمْ % ) % | | [ ] Onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **خَيَّمه**: onu **كالخَيمة** yaptı. | | **والخَيَّامُ**: **كَشَدَّادِ**: **الخَيْمة** sanatını | üstlenen kimsedir; bununla Ebû | Sâlih Halef b. Muhammed b. | İsmâ‘îl el-Buhârî meşhur olmuştur; Ebû Sâlih | Cezere’den; ondan da Hâkim Ebû Abdillah; | onda yumuşaklık vardır. **الخَيَّام**’a ayrıca denilebilir: | **الخِيَمّي**; kesre sonra fetha ile. | | Bundan: Şihâb Muhammed b. Abd | el-Mun‘im b. Muhammed ve Mühezzeb Ebû | Tâlib **الخِيَمِيَّان**; ikisi de Hâfız Dımyâtî’nin | şeyhlerindendir. Hadiste: |   erkeklerin kendisi için ayakta **يَسْتَخِيم** etmesini seven kimse; | bu, onların sözünden: **خَامَ يَخِيم** | | ve **خَيَّم**: bir yerde ikamet ettiği zaman. Rivayet olunur: | **يَسْتَخِم** ve **يَسْتِجِم**. İkisi de geçti. | | **والخِيام** kesre ile: benzetme üzere, | hevediclerdir. A‘şâ dedi ki: | % ( أَمِنْ جَبَل الأَمْرارِ ضَرْبُ **خِيامِكِمْ** % | على نَبَأٍ إِنَّ الأشافِيَّ سَائِل ) % | | **وخَيَّم خَيْمَةً**: onu bina etti. | | **وخَيَّمَت الرَّائِحَةُ**: koktu. | | **وخَيَّم الوَحْشِيُّ في كِناسِه**: onda ikamet etti, | ondan ayrılmadı. Bu mecazdır. | | **والخِيمُ** kesre ile: asıldır. Şair dedi ki: | % ( ومَنْ يَبْتَدِع ما لَيْس من **خِيمِ نَفْسِه** % | يَدَعْه وَيَغْلِبُه على النَّفْس **خِيمُها** ) % | | **وخَامُوا** savaşta: ondan korkaklık ettiler ve hayırla | zafere ermediler. Cünâde b. Âmir | el-Hüzelî dedi ki: | % ( لَعَمْرُك ما وَنَى ابْنُ أَبِي أُنَيْسٍ % | ولا خَامَ القِتالَ ولا أَضاعَا ) % | | İbn Cinnî dedi ki: “ve savaşta **خَامَ** etmedi”yi kastetti; | onu hazfetti. | | **والخامُ**: ateşin dokunmadığı dibstir; | Ebû Hanîfe’den; o, onun en faziletlisidir. | | **والخَامُ**: parlatılan yapraktır. | | **والخِيمُ** kesre ile: **الحَمْض**’dır. Ve | insanın ayağında **الإخامة** isabet edebilir; | İbnü’l-A‘râbî’den. Ve geçti. | ( **فصل الدال** ) ihmâl edilmiş olan, mîm ile birlikte. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

خَامَ
1 خَامَ خام as syn. with خَيَّمَ: see the latter. ― -b2- خَامَ عَنْهُ, aor. يَخِيمُ, (JK, S, K,) inf. n. خَيْمُومَةٌ (S) and خَيْمٌ and خَيَمَانٌ and خُيُومٌ and خُيومَةٌ and خِيَامٌ, (K, the last but one omitted in the CK,) He held back, or refrained, from him, or it, through cowardice, (JK, S, K,) and fear: (JK, K:) i. e., from war, (JK,) or from encounter, or conflict. (Ham p. 164.) And one says also, خَامُوا فِى القِتَالِ They held back, or refrained, through cowardice, in fight, and attained no good: and the poet Junلdeh Ibn-'ءmir El-Hudhalee says, خام القِتَالَ for خام فِى القِتَالِ. (TA.) ― -b3- And خام also signifies He drew back, (JK, K, *) through cowardice and fear, (JK,) from a stratagem, or plot, after he had devised it, (JK, K, *) not seeing in it what he liked, or approved. (TA.) -A2- خام رِجْلَهُ, (S, K,) aor. as above, inf. n. خَيْمٌ, (S,) He raised his leg, or foot. (S, K.)

خيّم
2 خيّم خيم خيمة , (S, Msb, K,) inf. n. تَخْيِيمٌ, (TA,) [originally] He pitched his tent; (TA in art. رفض;) [like تخيّم: and hence, ― -b2- ] He remained, stayed, dwelt, or abode, in a place; (S, Msb, K, TA;) as also ↓ خام, aor. يَخِيمُ: whence, in a trad., لَهُ الرِّجَالُ قِيَامًا ↓ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْتَخِيمَ [Whoso loveth that men should remain before him standing]; as some relate it; but others relate it differently, saying يَسْتَخِمَّ, and يَسْتَجِمَّ, as mentioned before [in arts. خم and جم]. (TA.) He alighted, or descended and stopped or sojourned or abode, in a place; as also خَيَّفَ. (JK in art. خيف.) And خيّم الوَحْشِىُّ فِى كِنَاسِهِ The wild animal remained in his covert, not quitting it. (TA.) And خَيَّمَتِ الرَّائِحَةُ, (TA,) or الرِّيحُ الطَّيِّبَةُ, (JK,) (tropical:) The odour, or sweet odour, remained; (JK, TA;) as also ↓ تخميّت; (K, TA;) in a garment, (JK, K, TA,) and in a place. (TA.) ― -b3- خَيَّمُوا They entered into a خَيْمَة [q. v.]. (JK, K.) -A2- خيّمهُ He made it like a خَيْمَة. (S, TA.) ― -b2- See also 4. ― -b3- Also (assumed tropical:) He covered it with a thing in order that its odour might cling to it. (K, TA.)

اـِخَامَة
4 اـِخَامَة اخامه اخامة , [inf. n. of أَخَامَ,] in the phrase اـِخَامَة الفَرَسِ, (K, TA,) which signifies The horse's standing upon three legs and the extremity of the hoof of the fourth, (TA,) or raising one of his fore legs or one of his hind legs, (JK,) belongs to the present art. and to art. خوم. (K, TA.) Accord. to Fr and IAar, يُخِيمُ فِىاـِحْدَى رِجْلَيْهِ, inf. n. as above, signifies He (a man, or a beast,) is unable to place one of his legs, or feet, firmly upon the ground, and to rest upon it, by reason of a fault therein. (L, TA.) -A2- أَخَامَ خَيْمَةً, and أَخْيمَهَا, He constructed a خَيْمَة; (IAar, K;) as also ↓ خَيَّمَهَا. (TA.)

تخيّم بِمَكَانِ كَذَا
5 تخيّم بِمَكَانِ كَذَا ذ , (S,) or تخيّم هُنَا, (K,) [like خيّم,] He pitched, or fixed, his خَيْمَة [in such a place, or here]. (S, K.) ― -b2- See also 2.

10 اـِسْتَخْيَمَ see 2.

خَامٌ
خَامٌ خام A skin, or hide, untanned: or not tanned much, or thoroughly: and a كِرْبَاس [or coarse garment or piece of cloth, or garment or piece of cloth of white cotton,] unwashed: (K:) a Persian word, (TA,) arabicized. (K.) Unbleached cloth. (Msb, in art. خوم.) Paper that is polished, [app. a mistake for not polished,] or to be polished. (TA.) [Crude, or raw; applied in this sense to silk, contr. of مَطْبُوخٌ; and to sugar, &c.: anything unprepared for use.] Honey of dates (دِبْس) untouched by fire: (AHn, T:) which is the best thereof. (TA.) -A2- See also خَامَة.

خَيْمٌ
خَيْمٌ خيم خيمة : see خَيْمَةٌ, in three places.

خِيمٌ
خِيمٌ خيم خيمة Natural, or innate, dispositions or tempers or the like: (A 'Obeyd, S, M, K:) a Persian word, arabicized: (TA:) having no sing. (S, K) of its own radical letters: (S:) or largeness, or liberality, of disposition: (JK, TA:) and the original, or primary, state, or condition, syn. أَصْل, of the soul, or mind. (TA.) You say, هُوَ كَرِيمُ الخِيمِ [He is generous in respect of natural dispositions &c.]. (TA.) ― -b2- The diversified wavy marks, streaks, or grain, syn. فِرِنْد, of a sword. (K.) ― -b3- And I. q. حَمْضٌ [app. meaning the kind of plants called حَمْض]. (TA.)

خَامَةٌ
خَامَةٌ خذامه خذامة belongs to the present art., and J has erred, (K,) in mentioning it in art. خوم: (TA:) [but why this is said, I know not; nor do the commentators on this passage, as is observed in the TA, give any explanation of it worthy of notice:] it signifies A fresh, or juicy, plant: (S, Msb: both in art. خوم:) or an ear of corn: (IAar, TA:) or a shoot of seed-produce when it first grows forth upon a single stalk: (JK:) or خَامَةُ الزَّرْع signifies what grows forth, of seedproduce, upon a single stalk: (M, K: *) or the fresh, or juicy, bunch thereof: or the fresh, or juicy, plant thereof: (M, K:) pl. خَامَاتٌ (Msb) and [coll. gen. n.] ↓ خَامٌ. (Msb, TA.) It is said in a trad., مَثَلُ المُؤْمِنِ مَثَلُ الخَامَةِ مِنَ الزَّرْعِ تُمِيلُهَا الرِّيحُ مَرَّةً هٰكَذَا وَمَرَّةً هٰكَذَا [The similitude of the believer is that of the fresh, or juicy, plant of seed-produce, &c., which the wind bends, at one time thus, and at one time thus]: (S, TA: *) but Fr related it differently, saying الحافة, [app. a mistranscription for الخَافَة, which see in art. خوف,] and explained this as meaning “ the bunch ” of seed-produce. (TA.)

خَيْمَهٌ
خَيْمَهٌ خيم خيمه خيمة , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) with which ↓ خَيْمٌ is syn., (S, Msb,) [though said by some to be a pl., as will be seen below,] A بَيْت [here meaning booth, or the like,] (S, Msb, K,) of any kind (K) such as is built, or constructed, (S, Msb, K,) by the Arabs, (S, Msb,) of the branches of trees: (S, Msb, K:) so says As, holding that the خيمة is only of trees, and that otherwise it is called بَيْتٌ [q. v.]: but others hold that it is [a tent; i. e.] made with pieces of cloth and tent-ropes; because تَخْيِيمٌ signifies the “ remaining, staying, dwelling, or abiding; ” wherefore it is thus called, as being used on the occasion of alighting: (IB, TA:) this latter is the meaning commonly known; but accord. to the saying of As, it is tropical: (TA:) or, accord. to IAar, it is applied by the Arabs only to a construction of four poles roofed over with ثُمَام [or panic grass]; and is not of cloths; (Mgh, Msb, TA;) the مِظَلَّة, he says, being of cloths and of other things: or i. q. مِظَلَّة: (TA:) accord. to AHلt, the same as the Persian خَرْ پُشْتَهْ [lit. “ ass's back; ” like the French “ dos d'âne; ” meaning a high-pitched span-roof]: (Mgh:) or any round بَيْت [which may here mean either booth or tent]: or three poles, or four, over which is laid ثُمَام; by means of which one is shaded in the heat: (K:) or poles set up, with rafters laid across, covered with trees; so that it is cooler than are أَخْبِيَة [pl. of خِبَآء]: or poles upon which خِيَام [pl. of خَيْمٌ] are constructed: or a construction of trees and palmbranches with their leaves upon them, which a man uses for shade when he brings his camels to water: and applied by the Arabs to a بَيْت [or tent &c.], and a place of abode [in an absolute sense]: (TA:) the pl. of خَيْمَةٌ is خَيْمَاتٌ and خِيَمٌ (S, Msb, K) and ↓ خَيْمٌ, (K,) or this last is [a coll. gen. n., or] syn. with خَيْمَةٌ, (S, Msb,) and خِيَامٌ, (K,) or this is pl. of ↓ خَيْمٌ, (S, Msb,) and is applied also to (tropical:) [women's vehicles of the kind called] هَوَادِج; these being likened to خِيَام [properly so termed]. (TA.) It is said in a trad., الشَّهِيدُ فِى خَيْمَةِ اللّٰهِ تَحْتَ العَرْشِ (assumed tropical:) [The martyr is in the tabernacle of God, beneath the empyrean: this signification of خيمة being perhaps taken from the phrase ἡ σκηνὴ τοῦ θεοῦ in Rev. xxi. 3]. (TA.)

خَامِىٌّ
خَامِىٌّ خام خامى خامي خاميي (K, TA) A preparer of skins, or hides, of the kind termed خَامٌ. (TA.)

خِيَمِىٌّ
خِيَمِىٌّ خيم خيمى خيمة خيمي : see what next follows.

خَيَّامٌ
خَيَّامٌ خيام خيمة and ↓ خِيَمِىٌّ One who applies himself to the fabrication of the [kind of tent, or booth, called] خَيْمَة. (TA.)

مَخِيمٌ
مَخِيمٌ مخيم , like مَكِيلٌ, (in [some of] the copies of the K, erroneously, like مِكْتَلٌ, TA, [in the CK like مِكْيَلٌ,]) A collection of bundles, or handfuls, (جُرَز, [in the CK جِزَر,] of reaped seed-produce. (K, TA.)

##### Türkçe

خَامَ
1 **خَامَ**: **خَيَّمَ** ile eş anlamlıdır: ikincisine bak. ― -b2- **خَامَ عَنْهُ**, muzârîsi **يَخِيمُ**, (JK, S, K,) mastarı **خَيْمُومَةٌ** (S) ve **خَيْمٌ** ve **خَيَمَانٌ** ve **خُيُومٌ** ve **خُيومَةٌ** ve **خِيَامٌ**, (K, sondan bir önceki CK’de düşürülmüştür,) Ona, yahut ona (şeye), korkaklık (JK, S, K) ve korku sebebiyle (JK, K) karşı geri durdu, yahut çekindi: (JK, K:) yani savaştan, (JK,) yahut karşılaşmadan, yahut çatışmadan. (Ham s. 164.) Ve ayrıca şöyle de denir: **خَامُوا فِى القِتَالِ** Savaşta korkaklık sebebiyle geri durdular, yahut çekindiler, ve hiçbir hayra erişmediler: ve şair Junلdeh Ibn-'ءmir El-Hudhalee, **خام القِتَالَ** der; **خام فِى القِتَالِ** yerine. (TA.) ― -b3- Ve **خام** ayrıca şu mânaya gelir: Bir hileden, yahut tuzaktan, onu kurduktan sonra, (JK, K, *) onda hoşlandığı yahut uygun gördüğü şeyi görmeyerek, (TA.) korkaklık ve korku sebebiyle (JK) geri çekildi. (JK, K, *) -A2- **خام رِجْلَهُ**, (S, K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **خَيْمٌ**, (S,) Bacağını, yahut ayağını kaldırdı. (S, K.)

خيّم
2 **خيّم** **خيم** **خيمة** , (S, Msb, K,) mastarı **تَخْيِيمٌ**, (TA,) [aslında] Çadırını kurdu; (TA, madde **رفض**’te;) [**تخيّم** gibi: ve bundan dolayı, ― -b2- ] Bir yerde kaldı, durdu, ikamet etti, yahut barındı; (S, Msb, K, TA;) ve ayrıca ↓ **خام**, muzârîsi **يَخِيمُ**: buradan, bir rivayette, **لَهُ الرِّجَالُ قِيَامًا** ↓ **مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْتَخِيمَ** [Kim severse ki insanlar onun önünde ayakta durarak kalsın]; bazıları onu böyle rivayet eder; fakat başkaları onu farklı rivayet eder, **يَسْتَخِمَّ**, ve **يَسْتَجِمَّ** diyerek; daha önce zikredildiği üzere [**خم** ve **جم** maddelerinde]. (TA.) Bir yere indi, yahut inip durdu, yahut konakladı, yahut kaldı; ve ayrıca **خَيَّفَ**. (JK, madde **خيف**’te.) Ve **خيّم الوَحْشِىُّ فِى كِنَاسِهِ** Yabanî hayvan ininde kaldı, onu terk etmedi. (TA.) Ve **خَيَّمَتِ الرَّائِحَةُ**, (TA,) yahut **الرِّيحُ الطَّيِّبَةُ**, (JK,) (mecaz:) Koku, yahut güzel koku, kaldı; (JK, TA;) ve ayrıca ↓ **تخميّت**; (K, TA;) bir elbisede, (JK, K, TA,) ve bir yerde. (TA.) ― -b3- **خَيَّمُوا** Bir **خَيْمَة**’ye [bk.] girdiler. (JK, K.) -A2- **خيّمهُ** Onu bir **خَيْمَة** gibi yaptı. (S, TA.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) Kokusu ona yapışsın diye onu bir şeyle örttü. (K, TA.)

اـِخَامَة
4 **اـِخَامَة** **اخامه** **اخامة** , [**أَخَامَ**’ın mastarı,] **اـِخَامَة الفَرَسِ** terkibinde, (K, TA,) ki şu mânaya gelir: Atın üç bacak ve dördüncünün tırnağının ucu üzerinde durması, (TA,) yahut ön ayaklarından birini veya arka ayaklarından birini kaldırması, (JK,) bu maddeye ve **خوم** maddesine aittir. (K, TA.) Fr ve IAar’a göre, **يُخِيمُ فِىاـِحْدَى رِجْلَيْهِ**, mastarı yukarıdaki gibi, şu mânaya gelir: O (bir adam yahut bir hayvan) bacaklarından yahut ayaklarından birini, onda bulunan bir kusur sebebiyle, yere sağlamca koymaya ve onun üzerine dayanmaya güç yetiremez. (L, TA.) -A2- **أَخَامَ خَيْمَةً**, ve **أَخْيمَهَا**, Bir **خَيْمَة** inşa etti; (IAar, K;) ve ayrıca ↓ **خَيَّمَهَا**. (TA.)

تخيّم بِمَكَانِ كَذَا
5 **تخيّم بِمَكَانِ كَذَا** **ذ** , (S,) yahut **تخيّم هُنَا**, (K,) [**خيّم** gibi,] Şu yerde, yahut burada, **خَيْمَة**’sini kurdu, yahut sabitledi. (S, K.) ― -b2- 2’ye de bak.

10 **اـِسْتَخْيَمَ**: 2’ye bak.

خَامٌ
**خَامٌ** **خام** Tabaklanmamış bir deri, yahut post: yahut çok, yahut iyice tabaklanmamış: ve yıkanmamış bir **كِرْبَاس** [yahut kaba elbise veya bez parçası, yahut beyaz pamuktan elbise veya bez parçası]: (K:) Farsça bir kelimedir, (TA,) Arapçalaştırılmıştır. (K.) Ağartılmamış bez. (Msb, madde **خوم**’da.) Cilalanmış kâğıt, [görünüşe göre cilalanmamış için bir hatadır,] yahut cilalanacak. (TA.) [Ham, yahut çiğ; bu mânada ipeğe uygulanır, **مَطْبُوخٌ**’un zıddı; ve şekere, vb.: kullanıma hazırlanmış olmayan her şey.] Ateş değmemiş hurma balı (**دِبْس**): (AHn, T:) ki onun en iyisidir. (TA.) -A2- **خَامَة**’ye de bak.

خَيْمٌ
**خَيْمٌ** **خيم** **خيمة** : **خَيْمَةٌ**’ye bak, üç yerde.

خِيمٌ
**خِيمٌ** **خيم** **خيمة** Doğal, yahut fıtrî, huylar yahut tabiatlar yahut benzeri: (A 'Obeyd, S, M, K:) Farsça bir kelimedir, Arapçalaştırılmıştır: (TA:) kendi aslî harflerinden (S, K) bir tekili yoktur: (S:) yahut tabiatın genişliği, yahut cömertliği: (JK, TA:) ve nefsin, yahut zihnin, aslı, yahut ilk hâli yahut durumu, eş anlamlısı **أَصْل**. (TA.) Şöyle dersin: **هُوَ كَرِيمُ الخِيمِ** [O, doğal huylar vb. bakımından cömerttir]. (TA.) ― -b2- Bir kılıcın çeşitli dalgalı izleri, çizgileri, yahut damarı; eş anlamlısı **فِرِنْد**. (K.) ― -b3- Ve **حَمْضٌ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre **حَمْض** denilen bitkiler türü mânasında]. (TA.)

خَامَةٌ
**خَامَةٌ** **خذامه** **خذامة** bu maddeye aittir, ve J hata etmiştir, (K,) onu **خوم** maddesinde zikretmekle: (TA:) [fakat bunun niçin söylendiğini bilmiyorum; ne de bu pasaj üzerine şârihler, TA’da işaret edildiği üzere, dikkate değer bir açıklama verirler:] şu mânaya gelir: Taze, yahut sulu bir bitki: (S, Msb: ikisi de **خوم** maddesinde:) yahut bir başak: (IAar, TA:) yahut tek bir sap üzerinde ilk çıktığında tohum mahsulünün filizi: (JK:) yahut **خَامَةُ الزَّرْع** tek bir sap üzerinde çıkan tohum mahsulü demektir: (M, K: *) yahut onun taze, yahut sulu salkımı: yahut onun taze, yahut sulu bitkisi: (M, K:) çoğulu **خَامَاتٌ** (Msb) ve [cins isim] ↓ **خَامٌ**. (Msb, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **مَثَلُ المُؤْمِنِ مَثَلُ الخَامَةِ مِنَ الزَّرْعِ تُمِيلُهَا الرِّيحُ مَرَّةً هٰكَذَا وَمَرَّةً هٰكَذَا** [Müminin benzeri, rüzgârın onu bir defa şöyle, bir defa böyle eğdiği, tohum mahsulünün taze, yahut sulu bitkisi vb. gibidir]: (S, TA: *) fakat Fr onu farklı rivayet etti, **الحافة** diyerek, [görünüşe göre **الخَافَة** için bir yanlış yazımdır; **خوف** maddesinde ona bak,] ve bunu “tohum mahsulünün salkımı” mânasında açıkladı. (TA.)

خَيْمَهٌ
**خَيْمَهٌ** **خيم** **خيمه** **خيمة** , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) bununla ↓ **خَيْمٌ** eş anlamlıdır, (S, Msb,) [bazılarınca çoğul olduğu söylenmişse de, aşağıda görüleceği üzere,] Herhangi bir türden (K) **بَيْت** [burada kulübe vb. mânasında], (S, Msb, K,) Araplar tarafından (S, Msb,) ağaç dallarından inşa edilen, yahut kurulan: (S, Msb, K:) As böyle söyler; **خيمة**’nin yalnız ağaçtan olduğunu, aksi hâlde ona **بَيْتٌ** [bk.] dendiğini kabul ederek: fakat başkaları onun [çadır; yani] bez parçaları ve çadır ipleriyle yapıldığını kabul eder; çünkü **تَخْيِيمٌ** “kalmak, durmak, ikamet etmek, yahut barınmak” mânasına gelir; bu sebeple, iniş (konaklama) sırasında kullanıldığı için böyle adlandırılmıştır: (IB, TA:) bu sonuncusu yaygın olarak bilinen mânadır; fakat As’ın sözüne göre, bu mecazdır: (TA:) yahut IAar’a göre, Araplar onu yalnızca dört direkli, üstü **ثُمَام** [yahut darı otu] ile örtülü bir yapıya uygularlar; ve bezlerden değildir; (Mgh, Msb, TA;) **مِظَلَّة**’nin, der, bezlerden ve başka şeylerden olduğunu: yahut **مِظَلَّة** ile aynı mânadadır: (TA:) AHلt’ye göre, Farsça **خَرْ پُشْتَهْ** ile aynı [lafzen “eşeğin sırtı;” Fransızca “dos d'âne” gibi; yüksek eğimli beşik çatı mânasında]: (Mgh:) yahut her yuvarlak **بَيْت** [burada ya kulübe ya çadır mânasına gelebilir]: yahut üzerine **ثُمَام** serilmiş üç direk, yahut dört; bununla sıcaklıkta gölgelenilir: (K:) yahut dikilmiş direkler, üzerine kirişler konmuş, ağaçlarla örtülmüş; böylece **أَخْبِيَة**’den [**خِبَآء**’ın çoğulu] daha serindir: yahut üzerine **خِيَام** [**خَيْمٌ**’ün çoğulu] inşa edilen direkler: yahut yaprakları üzerlerinde olan ağaçlar ve hurma dallarından bir yapı; bir adam develerini suya getirdiğinde gölge için kullanır: ve Araplar tarafından bir **بَيْت**’e [yahut çadır vb.], ve mutlak olarak bir ikamet yerine uygulanır: (TA:) **خَيْمَةٌ**’nin çoğulu **خَيْمَاتٌ** ve **خِيَمٌ**’dür (S, Msb, K) ve ↓ **خَيْمٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu [cins isim, yahut] **خَيْمَةٌ** ile eş anlamlıdır, (S, Msb,) ve **خِيَامٌ**, (K,) yahut bu, ↓ **خَيْمٌ**’ün çoğuludur, (S, Msb,) ve ayrıca (mecaz:) [**هَوَادِج** denilen türden kadın taşıtlarına] uygulanır; bunlar, (asıl mânasıyla) **خِيَام**’a benzetilmiştir. (TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **الشَّهِيدُ فِى خَيْمَةِ اللّٰهِ تَحْتَ العَرْشِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Şehit, Allah’ın **خَيْمَة**’sindedir, arşın altındadır]. (TA.)

خَامِىٌّ
**خَامِىٌّ** **خام** **خامى** **خامي** **خاميي** (K, TA) **خَامٌ** denilen türden derileri, yahut postları hazırlayan kimse. (TA.)

خِيَمِىٌّ
**خِيَمِىٌّ** **خيم** **خيمى** **خيمة** **خيمي** : bir sonraki şeye bak.

خَيَّامٌ
**خَيَّامٌ** **خيام** **خيمة** ve ↓ **خِيَمِىٌّ** [**خَيْمَة** denilen türden çadırın, yahut kulübenin] yapımına kendini veren kimse. (TA.)

مَخِيمٌ
**مَخِيمٌ** **مخيم** , **مَكِيلٌ** gibi, (K’nın [bazı] nüshalarında yanlışlıkla **مِكْتَلٌ** gibi, TA, [CK’de **مِكْيَلٌ** gibi,]) Biçilmiş tohum mahsulünden demetlerin, yahut avuçların, (**جُرَز**, [CK’de **جِزَر**,] bir araya getirilmiş hâli. (K, TA.)
