# دأب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دأب

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla birlikte

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar
**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; tekili **دُبّاءةٌ**’dir.
Ve hadiste Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun-: gerçekten o, **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi; ve dedi ki:
Eğer yaklaştı: dedin ki: **دُبّـاءَةٌ**		yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış

**بدؤ، بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani göründü.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde yerleşik hayat olmayan, yani içinde daimî bir yerleşim bulunmayan toprağa bir isimdir; böylece yerleşik hayattan otlaklara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzeli; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar; ve Allah yaratmayı **بَدَأَ**; ve **أَبدَأ** birdir.
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; ve belki onu şaşırtıcı bir işte kullanırlar; dediler: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’dan kinaye olarak fiil **أَبدَى يُبدي** kullanılır.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilkinde sayılan efendi.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır; denir: **نَحْضه**; yani bir parça; ve denir: tam bir uzuv; **طرفة** dedi ki:
Ve onlar, **لقمان**’ın bakışlarıdır;		kış şiddetlendiğinde, deve kesimlerinin **أبداء**’ını kaynattı
Ve **أبو عمرو** dedi: **الأبداء**: eklemler; tekili **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; ve çoğulu **بُدُوء**’dur, **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: yani çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek hastalığı isabet etmiştir.
Ve dersin: bunu **عَوْداً** ve **بَدءاً** yaptı; yahut onun **عَوْدِه** ve **بَدئه**’inde; yahut onun dönüşünde ve **بَدْأَتِه**’inde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (kadim) değildir; başlanmıştır da kazılmıştır; yeni olarak, taze olarak başlanmıştır.

**ييد**:
**البَيْدُ** senin “**بادَ يَبيدُ**” sözündendir; ve Allah onu **أبادَه**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir toprak vardır.
Ve hadiste: “Gerçekten bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde—ki o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür—Allah bir melek gönderir; o da der ki: ey **بَيْداءُ**! onlarla **يِيدِي**; böylece onlarla yerin dibine geçirilir.” Ve **بَيْدَ** “başka” anlamındadır; ve “üzerine” anlamında da denir; ve **مَيدَ** onda bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: yani **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur; ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir; ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**; ve Arapların sözünde, bir mütekellifin külfete girip de **فِعِل** üzerine yeni bir kelime bina edip onunla konuşması dışında **فِعِل** yoktur; ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır; ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ الجهر**: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir; ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boşaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırılık; ve adam biniti **أدْأبَ** eder, **إِدآباً**; onu yorduğu zaman; ve lâzım fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve halleri gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** eder ve başkasıyla **يتَأَدَّب** eder.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibi; ve kavim **أدَبَ** etti, **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için ikram yapılan kadın.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**, iki lehçedir: yemek üzerine davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: halin kötülüğü; denir: onun hali **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**; dedi ki:
Ve eğer **وَبَدٍ**’den, kalın ipler tedavi etselerdi
