# دأب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دأب

الدَّأْبُ: العادَة والـمُلازَمَة. يقال: ما زال ذلك دِينَكَ ودَأْبَكَ، ودَيْدَنَكَ ودَيْدَبُونَكَ، كلُّه من العادَة. دَأَبَ فلانٌ في عَمَلِه أَي جَدَّ وتَعِبَ، يَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً، فهو دَئِبٌ؛ قال الراجز: راحَتْ كما راحَ أَبو رِئَالِ،  قَاهِي الفُؤَادِ، دَئِبُ الإِجْفالِ وفي الصحاح: فهو دائب؛ وأَنشد هذا الرجَزَ: دائبُ الاجْفالِ. وأَدْأَبَ غيره، وكلُّ ما أَدَمْتَه فقد أَدْأَبْتَه. وأَدْأَبَه: أَحْوَجَه إِلى الدُّؤُوبِ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
إِذا تَوافَوْا أَدَبُوا أَخاهُم
قال: أَراد أَدْأَبُوا أَخاهُم، فخفَّف لأَن هذا الراجز لم تكن لُغَتُه الهمز، وليس ذلك لضَرورةِ شِعْرٍ، لأَنه لو همز لكان الجُزْءُ أَتمَّ. والدُّؤُوبُ: المبالَغَة في السَّيْر.
وأَدْأَبَ الرجلُ الدَّابَّة إِدْآباً إِذا أَتْعَبَها، والفِعلُ اللازم دَأَبَتِ الناقَةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً، ورجلٌ دَؤُوبٌ على الشيءِ. وفي حديث البعيرِ الذي سَجَدَ له، صلى اللّه عليه وسلم، فقال لصاحبه: إِنه يَشْكو إِليَّ أَنـَّكَ تُجِيعُه وتُدْئِبُه أَي تَكُدُّه وتُتْعِبُه؛ وقوله أَنشده ثعلب: يُلِحْنَ مِن ذي دَأَبٍ شِرْواطِ
فسَّره فقال: الدَّأَبُ: السَّوْق الشديدُ والطَّرْدُ، وهو من الأَوَّل. ورواية يعقوب: من ذِي زَجَلٍ.
والدَّأْبُ والدَّأَب، بالتَّحْرِيك: العادةُ والشَّأْن. قال الفرّاءُ: أَصله من دَأَبْت إِلاّ أَن العرب حَوَّلَتْ معناه إِلى الشَّأْنِ. وفي الحديث: عليكم بقيامِ الليلِ، فإِنه دَأْبُ الصالحِينَ قَبْلَكم. الدَّأْبُ: العادةُ والشَّأْنُ، هو مِنْ دَأَبَ في العَمَل إِذا جَدَّ وتَعِبَ. وفي الحديث: فكان دَأْبي ودَأْبهم. وقوله، عز وجل: مثلَ دَأْبِ قومِ نوحٍ؛ أَي مِثلَ عادةِ قوم نوحٍ، وجاءَ في التفسير: مثلَ حالِ قَومِ نوحٍ. الأَزهري: قال الزجاج في قوله تعالى: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَون؛ أَي كشأْنِ آل فِرْعون، وكأَمـْرِ آل فِرْعون؛ كذا قال أَهل اللغة. قال الأَزهري: والقولُ عندِي فيه، واللّه أَعلم، أَن دَأْبَ ههنا اجتِهادهم في كُفْرِهِم، وتَظاهُرُهُم على النبي، صلى اللّه عليه وسلم، كتَظَاهُرِ آلِ فرعون على موسى، عليه السلامُ. يقال دَأَبْتُ أَدْأَبُ دَأْباً ودَأَباً ودُؤُوباً إِذا اجتهدت في الشيءِ. والدائِبانِ: الليلُ والنهارُ.
وبَنُو دَوْأَبٍ: حَيٌّ من غَنِيٍّ. قال ذو الرُّمة:
بَني دَوْأَبٍ !إِنِّي وجَدْتُ فَوارسِي  * أَزِمَّةَ غارَاتِ الصَّباحِ الدَّوَالِقِ

### Türkçe

**الدَّأْبُ**: âdet ve ملازمة (devamlı yapışıp ayrılmama). Denir ki: “O, senin **دِينَكَ**’ın ve **دَأْبَكَ**’ın, ve **دَيْدَنَكَ**’ın ve **دَيْدَبُونَكَ**’ındır”; hepsi âdettendir.

**دَأَبَ** falan kimse işinde; yani ciddiyet gösterdi ve yoruldu; **يَدْأَبُ** **دَأْباً** ve **دَأَباً** ve **دُؤُوباً**; o hâlde o **دَئِبٌ**’dir; râciz dedi ki:
راحَتْ كما راحَ أَبو رِئَالِ،  قَاهِي الفُؤَادِ، دَئِبُ الإِجْفالِ

Ve **الصحاح**’ta: o hâlde o **دائب**’dir; ve bu recezi inşad etti: **دائبُ الاجْفالِ**. Ve **أَدْأَبَ** başkasını; ve her neyi devamlı kıldıysan, muhakkak onu **أَدْأَبْتَه** olmuşsundur. Ve **أَدْأَبَه**: onu **الدُّؤُوبِ**’a muhtaç kıldı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
إِذا تَوافَوْا أَدَبُوا أَخاهُم

Dedi ki: **أَدْأَبُوا أَخاهُم**’u murad etti; sonra hafifletti; çünkü bu râcizin lügati hemze değildi; bu, şiir zaruretinden dolayı değildir; çünkü hemze yapsaydı, cüz’ daha tamam olurdu.

**والدُّؤُوبُ**: yürüyüşte mübalağa.

Ve adam, binek hayvanını **إِدْآباً** ile **أَدْأَبَ** eder; onu yorduğu zaman. Ve lâzım fiil: dişi deve **دَأَبَتِ**; **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**; ve bir adam, şeye karşı **دَؤُوبٌ**’dur. Ve kendisine secde eden deve hadîsinde, صلى اللّه عليه وسلم, sahibine dedi ki: “Şüphesiz o bana şikâyet ediyor ki sen onu aç bırakıyorsun ve onu **تُدْئِبُه**”; yani ona zahmet çektiriyorsun ve onu yoruyorsun. Ve sözü; Sa‘leb onu inşad etti:
يُلِحْنَ مِن ذي دَأَبٍ شِرْواطِ

Onu tefsir etti de dedi ki: **الدَّأَبُ**: şiddetli sevk ve kovalamadır; ve o, birincidendir.

Ya‘kūb’un rivayeti: **من ذِي زَجَلٍ**.

**والدَّأْبُ** ve **الدَّأَب** (hareke ile): âdet ve شأن (hâl/iş). Ferrâ dedi ki: aslı **دَأَبْت**’tendir; ancak Araplar onun mânasını **الشَّأْنِ**’e çevirdi. Ve hadîste: “Gece kıyamına sarılın; çünkü o, sizden öncekilerin صالحlarinin **دَأْبُ**’udur.” **الدَّأْبُ**: âdet ve شأن; o, işte **دَأَبَ**’dendir; işte ciddiyet gösterdiği ve yorulduğu zaman. Ve hadîste: “Artık benim **دَأْبي**’m ve onların **دَأْبهم**’i idi.” Ve onun sözü, عز وجل: “**مثلَ دَأْبِ قومِ نوحٍ**”; yani Nûh kavminin âdetinin misli; ve tefsirde geldi: Nûh kavminin hâlinin misli.

Ezherî: Zecâc, تعالى kavlinde dedi ki: “**كَدَأْبِ آلِ فِرْعَون**”; yani Firavun âlinin شأنı gibi ve Firavun âlinin emri gibi; ehl-i lugat böyle dedi. Ezherî dedi ki: Bende bunun hakkındaki söz, Allah daha iyi bilir, şudur ki: buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde ictihadları ve Peygamber’e, صلى اللّه عليه وسلم, karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun âlinin Mûsâ’ya, عليه السلام, karşı birbirlerine destek olmaları gibi.

Denir: **دَأَبْتُ** **أَدْأَبُ** **دَأْباً** ve **دَأَباً** ve **دُؤُوباً**; bir şeyde ictihad ettiğim zaman.

**والدائِبانِ**: gece ve gündüz.

**وبَنُو دَوْأَبٍ**: Ganî’den bir kabile. Zü’r-Rumme dedi ki:
بَني دَوْأَبٍ !إِنِّي وجَدْتُ فَوارسِي  * أَزِمَّةَ غارَاتِ الصَّباحِ الدَّوَالِقِ
