# دأب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دأب

دأب فلان في عمله كمنع يدأب دأبا بالسكون ويحرك ودؤوبا بالضم إذا جد وتعب، فهو دئب كفرح، وفي الصحاح فهو دائب، وأنشد قول الراجز بالوجهين:
  راحت كما راح أبو رئال
  قاهي الفؤاد دئب الإجفال ودائب الإجفال وأدأبه: أحوجه إلى الدؤوب، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  إذا توافوا أدبوا أخاهم أراد أدأبوا فخفف، لأنه لم يكن الهمز لغة الراجز، وليس ذلك لضرورة شعر، لأنه لو همز لكان الجزء أتم.
 وأدأب الرجل الدابة إدآبا، إذا أتعبها، وكل ما أدمته فقد أدأبته، والفعل اللازم: دأبت الناقة تدأب دؤوبا، ورجل دؤوب على الشيء وفي حديث البعير الذي سجد له فقال لصاحبه  إنه يشكو إلي أنك تجيعه وتدئبه  أي تكده وتتعبه، وكذا أدأب أجيره، إذا أجهده، ودابة دائبة، وفعله دائب.

  والدأب أيضا ويحرك: الشأن والعادة والملازمة، يقال: هذا دأبك أي شأنك وعملك، وهو مجاز، كما في الأساس، وفي لسان العرب: قال الفراء: أصله من دأبت، إلا أن العرب حولت معناه إلى الشأن، ويقال: ما زال ذلك دأبك ودينك وديدنك وديدبونك، كله من العادة، وفي الحديث  عليكم بقيام الليل فإنه دأب الصالحين قبلكم  الدأب: العادة والشأن، وهو من دأب في العمل إذا جد وتعب، وفي الحديث  وكان دأبي ودأبهم  وقوله عز وجل مثل دأب قوم نوح  أي مثل عادة قوم نوح، وجاء في التفسير مثل حال قوم نوح، قال الأزهري عن الزجاج في قوله تعالى:  كدأب آل فرعون  كأمر آل فرعون، كذا قال أهل اللغة، قال الأزهري: والقول عندي فيه - والله أعلم - إن دأب هنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرهم على النبي صلى الله عليه وسلم، كتظاهر آل فرعون على موسى عليه الصلاة والسلام، يقال: دأبت أدأب دأبا ودؤوبا إذا اجتهدت في الشيء والدأب مثل الدؤوب: السوق الشديد والطرد، وهو من الأول، قاله ثعلب، وأنشد:
  يلحن من ذي دأب شرواط ورواية يعقوب: من ذي زجل.
 ومن المجاز: قلبك شاب وفوداك شائبان، وأنت لاعب وقد جد بك الدائبان هما الجديدان وهما الملوان: الليل والنهار، وهما يدأبان في اعتقابهما، وفي التنزيل العزيز  وسخر لكم الشمس والقمر دائبين  .
 ودوأب كجوهر: فرس لبني العنبر من بني تميم، وفيه يقول المرار العنبري:
  ورثت عن رب الكميت منصبا
  ورثت ريشي وورثت دوأبا
  رباط صدق لم يكن مؤتشبا وبنو دوأب: قبيلة من غني ابن أعصر، قال ذو الرمة:
  بني دوأب إني وجدت فوارسي                      أزمة غارات الصباح الدوالق ويقال: هم رهط هشام أخي ذي الرمة من بني امرئ القيس بن زيد مناة.
 وعبد الرحمن بن دأب، م وهو الذي قال له بعض العرب، وهو يحدث، أهذا شيء رويته أم تمنيته? أي افتعلته، نقله الصاغاني، ومحمد ابن دأب، كذاب روى عن صفوان ابن سليم.
 وأبو الوليد عيسى بن يزيد ابن بكر بن دأب بن كرز بن الحارث بن عبد الله بن يعمر الشداخ الدأبي أحد بني ليث بن بكر، كان شاعرا أخباريا، وهو هالك وعلمه بالأخبار أكثر، وقرأت في المزهر في النوع الرابع والأربعين: قال الأصمعي: أقمت بالمدينة زمانا ما رأيت بها قصيدة واحدة صحيحة إلا مصحفة ومصنوعة، وكان بها ابن دأب يضع الشعر وأحاديث السمر، وكلاما ينسب إلى العرب، فسقط وذهب عمله وخفيت روايته، وهو أبو الوليد المذكور.
 قلت: روى عن عبد الرحمن بن أبي يزيد المدني، وهشام بن عروة، وصالح بن كيسان، وعنه: يعقوب ابن إبراهيم بن سعد، ذكره نفطويه، وقال: عيسى بن دأب كان أكثر، أهل الحجاز أدبا، وأعذبهم لفظا وكان قد حظي عند الهادي حتى أعطاه في ليلة ثلاثين ألف دينار، قاله السمعاني.
 قلت: وفاته بكر بن دأب الليثي، روى عنه أسامة بن زيد، قيده الحافظ، قلت: هو جد أبي الوليد هذا.

### Türkçe

**دأب** falan işinde, **كمنع** gibi, **يدأب**; sükûn ile **دأبا** (ve harekelenir) ve zamme ile **دؤوبا**; eğer ciddiyet gösterip yorulursa; o hâlde o, **دئب**tir, **كفرح** gibi; ve **الصحاح**’ta o, **دائب**tir. Ve râcizin sözünü iki vecihle inşâd etti:
  Gitti, tıpkı gittiği gibi Ebû Ri’âl,
  kalbi kaygılı, ürküp sıçramanın **دئب**i ve ürküp sıçramanın **دائب**i.

Ve **أدأبه**: onu **الدؤوب**a muhtaç kıldı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
  Ne zaman bir araya gelseler, kardeşlerini **أدبوا** ettiler; **أدأبوا**yu murad etti de hafifletti; çünkü hemze râcizin lügati değildi; ve bu, şiir zaruretinden değildir; çünkü eğer hemze yapsaydı, cüz daha tam olurdu.

Ve adam, biniti **أدأب** etti, **إدآبا**; onu yorduğu zaman; ve her neyi devamlı kıldıysan, muhakkak onu **أدأب** etmişsindir. Ve lâzım fiil: dişi deve **دأبت** eder, **تدأب** **دؤوبا**; ve bir adam, şeye karşı **دؤوب**tur. Ve kendisine secde eden deve hadîsinde, sahibine dedi ki: “O, bana şikâyet ediyor: sen onu aç bırakıyorsun ve onu **تدئبه** ediyorsun”; yani onu yüklüyorsun ve yoruyorsun. Ve yine, ücretlisini **أدأب** etti; onu yorduğu zaman. Ve bir binit **دائبة**dir; ve onun fiili **دائب**tir.

Ve **الدأب** da (ve harekelenir): hâl, âdet ve ملازمة; denir ki: “Bu senin **دأبك**’ındır”; yani senin hâlin ve işindir; ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **لسان العرب**’da: el-Ferrâ dedi ki: aslı **دأبت**’tendir; ancak Araplar onun mânâsını hâle çevirdiler. Ve denir ki: “O, senin **دأبك**’ın ve dinin ve **ديدنك**’in ve **ديدبونك**’undur”; hepsi âdettendir. Ve hadîste: “Üzerinize gece namazı (kıyamü’l-leyl) gerekir; çünkü o, sizden öncekilerin صالحين’inin **دأب**’ıdır.” **الدأب**: âdet ve hâl; ve o, işte **دأب** ettiği zaman, eğer ciddiyet gösterip yorulursa, ondandır. Ve hadîste: “Ve benim **دأبي**m ve onların **دأب**ı idi.” Ve O’nun عز وجل sözü: “Nûh kavminin **دأب**ı gibi”; yani Nûh kavminin âdeti gibi. Ve tefsirde geldi: Nûh kavminin hâli gibi. el-Ezherî, ez-Zeccâc’dan, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında nakletti: “Firavun âlinin **كدأب**’ı gibi”; Firavun âlinin emri gibi; ehl-i lugat böyle dedi. el-Ezherî dedi ki: ve bence söz şudur – Allah daha iyi bilir –: burada **دأب**, onların küfürlerinde ictihadları ve Peygamber صلى الله عليه وسلم’e karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun âlinin Mûsâ عليه الصلاة والسلام’e karşı birbirlerine destek olmaları gibi. Denir ki: **دأبت** ederim, **أدأب** ederim, **دأبا** ve **دؤوبا**; bir şeyde ictihad ettiğim zaman. Ve **الدأب**, **الدؤوب** gibidir: şiddetli sevk ve kovma; ve o, birincidendir; bunu Sa‘leb söyledi. Ve inşâd etti:
  **دأب** sahibi birinden, şerwât’tan, lahn eder. Ya‘kûb’un rivayeti: **زجل** sahibi birinden.

Ve mecazdandır: kalbin genç, iki uyluğun ihtiyardır; ve sen oyuncusun; hâlbuki sana iki **الدائبان** ciddiyet göstermiştir; onlar iki yenidir ve onlar iki **الملوان**dır: gece ve gündüz; ve onlar, birbirlerini takip etmelerinde **يدأبان** ederler. Ve tenzîl-i azîzde: “Ve sizin için güneşi ve ayı, iki **دائبين** olarak musahhar kıldı.”
 و**دوأب** **كجوهر**: Benî Temîm’den Benî’l-‘Anber’e ait bir attır; ve onun hakkında el-Merâr el-‘Anberî şöyle der:
  Kümeyt’in rabbi’nden bir makam miras aldım,
  tüyümü miras aldım ve **دوأبا**’yı miras aldım.

Doğruluk bağı; **مؤتشبا** olmamıştı. Ve Benû **دوأب**: Ganî b. A‘sur’dan bir kabiledir. Zû’r-Rumme dedi ki:
  Benî **دوأب**! Şüphesiz ben, süvarilerimi buldum; sabahın **الدوالق** baskınlarının krizinde.

Ve denir ki: onlar, Zû’r-Rumme’nin kardeşi Hişâm’ın, Benî İmri’i’l-Kays b. Zeyd Menât’tan olan yakın topluluğudur.
 Ve Abdurrahman b. **دأب**, **م**; ve o, kendisine bazı Arapların, o konuşurken, dediği kimsedir: “Bu, rivayet ettiğin bir şey mi, yoksa temenni ettiğin mi?” yani uydurduğun; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve Muhammed b. **دأب**: yalancıdır; Safvân b. Süleym’den rivayet etti.
 Ve Ebü’l-Velîd Îsâ b. Yezîd b. Bekr b. **دأب** b. Kerz b. el-Hâris b. Abdillah b. Ya‘mer eş-Şeddâh ed-**دأبي**, Benî Leys b. Bekr’den birisidir; şair, ahbârî idi; ve o helâk olmuştur; ve onun ahbâr bilgisi daha fazlaydı. Ve **المزهر**’de kırk dördüncü nev‘de okudum: el-Asma‘î dedi ki: “Medîne’de bir zaman kaldım; orada bir tek sahih kaside görmedim ki tashîf edilmiş ve yapılmış olmasın; ve orada İbn **دأب** vardı; şiir ve gece sohbeti hadisleri ve Araplara nisbet edilen sözler uydururdu; böylece düştü ve işi gitti ve rivayeti gizlendi; ve o, zikredilen Ebü’l-Velîd’dir.”
 Dedim ki: Abdurrahman b. Ebî Yezîd el-Medenî’den, Hişâm b. Urve’den, Sâlih b. Keysân’dan rivayet etti; ve ondan: Ya‘kûb b. İbrâhîm b. Sa‘d (rivayet etti). Onu Neftaveyh zikretti ve dedi ki: “Îsâ b. **دأب**, Hicaz ehlinin en çok edeb sahibi olanı ve lafızca en tatlısı idi; ve el-Hâdî’nin yanında itibar bulmuştu; ta ki bir gecede ona otuz bin dinar verinceye kadar.” Bunu es-Sem‘ânî söyledi.
 Dedim ki: vefatı: Bekr b. **دأب** el-Leysî; ondan Üsâme b. Zeyd rivayet etti; hâfız onu kaydetti. Dedim ki: o, bu Ebü’l-Velîd’in dedesidir.
