# دأث (د-أ-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - أ - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: دءث

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والثاء وواي معهما
ث د ي، د أ ث، ث أ د مستعملات
ثدي:
الثَّدْيُ ثَدْيُ المرأة، وامرأة ثَدْياء ضَخمةُ الثديَيْن.
وذو الثُّدَيَّةِ الذي قَتَلَه أمير المؤمنين علي بن أبي طالب -عليه السلام- بالنَّهْرَوان.
ثاد، داث:
الثَّأْداء والدَّأْثاء: الأَمَةُ.
والثَأَد: الطِّينُ المُبْتَلُّ، وثَئِدَتِ الأرضُ تَثأَد ثَأَداً، قال:
ضَرْبَ الوليد بالمِسْحاةِ في الثَّأَدِ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الثاء** ve onlarla birlikte **واي**

**ث د ي**، **د أ ث**، **ث أ د** kullanımdadırlar.

**ثدي**:
**الثَّدْيُ**: kadının **ثَدْيُ**’si; ve **ثَدْياء** kadın: iki **الثديَيْن**’i iri olan.

**وذو الثُّدَيَّةِ**: onu Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib -aleyhi selâm-’ın **بالنَّهْرَوان**’da öldürdüğü (kimse).

**ثاد**، **داث**:
**الثَّأْداء** ve **الدَّأْثاء**: câriye.

**والثَأَد**: ıslak çamur; ve yer **ثَئِدَتِ**: **تَثأَد** **ثَأَداً**; dedi ki:

**ضَرْبَ الوليد بالمِسْحاةِ في الثَّأَدِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعي: دَأَثْتُ الطعامَ: أكلته. والدَأْثاءُ: الأمَةُ.

##### Türkçe

الأصمعي: **دَأَثْتُ الطعامَ**: onu yedim. Ve **الدَأْثاءُ**: câriye.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ث ( وايء )
ديث ، دأث ، ثدى ، ثأد : ( مستعملة ) .
( دأث ) : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدِّئْثُ : الحِقْدُ الذي لا يَنْحَلُّ وكذلك الدِّعْثُ .
أبو عبيد عن الأموي : دَأَثْتُ الطعام دَأْثاً إذا أكلته .
وقال أبو عمرو : والأدآث : الأثقال واحدها دَأْث .
وقال رؤبة :
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
بوزن دَعَاعِث من دَعَثه إذا أَثْقَلَه ، والإصْرُ الثِّقل .
ديث : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدَّيُّوثُ والدَّيْبُوثُ القَوَّادُ على أهله ، والذي لا يغار على أهله دَيُّوث ، والتَّدْييثُ القِيادة ، وجَمَلٌ مُدَيَّثٌ ومُنَوَّق إذا ذُلِّل حتى ذَهَبَتْ صُعُوبته ، وطَريق مُدَيَّث إذا سُلِكَ حتى وضحَ واستبان .
ثدي : الثَّدْيُ ثَدْيُ المرأة ، وامرأة ثَدْياء ضخمة الثَّديين ، وأمَّا حديث عَلِيَ في ذي الثُّدَيَّة المقْتول بالنَهْرَوان ، فإن أبا عبيد حكى عن الفراء أنه قال : إنما قال : ذو الثُّدَيَّة بالهاء ، وإنما هي تصغير ثَدْي ، والثَّديُ مُذكَّر لأنها كأنها بَقيَّة ثَدْي ، قد ذهب أكثره فَقلَّلها ، كما يقال : لُحَيْمَة وشُحَيْمَة فأَنَّثَ على هذا التأويل ويقال : ثَدِيَ يَثْدَى إذا ابْتَلَّ ، وقد ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه إذا بَلَّه ، وثَدَّاهُ إذا غَدَّاهُ ، والثُّدَّاءُ نَبْتٌ في البادية . ويقال له : المُصَاص والمُصَّاخُ وعلى أصله قشور كثيرة ، تَتَّقِدُ بها النار الواحدة ثُدَّاءَةٌ .
قلت : ويقال له بالفارسية : بهراة دليزاد .
ثأد : أبو عُبيد : الثَّأَدُ النَّدَى نفسه ، والثَّئِيدُ المكان النَّدِيُّ .
وقال شمر : قال الأصمعيّ : قيل لبعض الأعراب : أَصِبْ لنا مَوْضعاً أي اطلبه . فقال رائدهم : وجدت مكاناً ثَئِداً مَئِداً .
وقال ابن الأعرابيّ : الثَّأَدُ النَّدَى والقَذَر ، والأمرُ القبيحُ .
وقال غيره : الأثْآدُ العُيوب ، وأصله البَلَلُ .
وقال ابن السكيت : قال زيد بن كُثْوَة : بَعَثوا رَائداً فجاء وقال : عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ كأنَّه أَسْوُقُ نِساءِ بني سَعْدٍ .
وقال رائد آخر : سَيْلٌ وبَقْلٌ وبُقَيل فوجدوا الآخر أعقلهما .
أبو عُبَيد عن الفراء : الثَّأَدَاءُ والدَّأثاءُ الأمَة .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذين بالفتح غير الفراء ، والمعروف ثَأْدَاءُ ودَأْثَاءُ . قال الكميت :
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
شمر عن ابن شميل : يقال للمرأة إنها لَثَأْدَةُ الخَلْق أي كثيرةُ اللَّحم ، وفيها ثَآدةٌ مِثال سَعَادَةٍ .
وقال ابن زيد : ما كنتُ فيها ابن ثأْداء أي لم أكن عاجزاً .
وقال غيره : لم أكن بَخيلاً لَئيماً ، وهذا المعنى أرادَهُ الذي قال لعمر بن الخطاب عام الرَّمادة : لقد انْكَشَفتْ وما كنتَ فيها ابن ثأداء ، أي لم تَكُنْ فيها كابن الأمة لئيماً ، فقال : ذاك لو كنتُ أنفق عليهم من مال الخطاب .

##### Türkçe

د ث ( **وايء** )
**ديث** ، **دأث** ، **ثدى** ، **ثأد** : (kullanılan) .
( **دأث** ) : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدِّئْثُ**: çözülmeyen kin; bunun gibi **الدِّعْثُ** da (böyledir).
Ebû ‘Ubeyd, el-Emevî’den: **دَأَثْتُ** yemeği **دَأْثاً** (yaptım), onu yediğim zaman (denir).
Ebû ‘Amr dedi: **الأدآث**: ağırlıklar; bunların teki **دَأْث**’tir.
Rü’be dedi:
وإنْ فَشَتْ في قَوْمِكَ المشاعِثُ
من إصْر أدْآث لها دَآئِث
**دَعَاعِث** vezninde; **دَعَثه**’den (gelir), onu ağırlaştırdığı zaman; **الإصْرُ** ise ağırlıktır.

**ديث** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّيُّوثُ** ve **الدَّيْبُوثُ**: ehli üzerine pezevenklik eden (kimsedir); ehline kıskançlık göstermeyen kimse **دَيُّوث**’tur; **التَّدْييثُ**: pezevenkliktir; ve **جَمَلٌ مُدَيَّثٌ** ve **مُنَوَّق**: (deve) zelil kılındığı, ta ki huysuzluğu gidinceye kadar (denir); ve **طَريق مُدَيَّث**: (yol) yürünüp gidildiği, ta ki açılıp belirginleştiği ve ortaya çıktığı zaman (denir).

**ثدي** : **الثَّدْيُ**: kadının memesi; ve **امرأة ثَدْياء**: iki memesi iri (olan kadın). Ama ‘Alî’nin Nehrevan’da öldürülen **ذي الثُّدَيَّة** hakkındaki hadisine gelince: Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan hikâye ettiğine göre o şöyle dedi: O ancak **ذو الثُّدَيَّة** dedi, **الهاء** ile; o ise **ثَدْي**’in küçültmesidir; ve **الثَّديُ** müzekkerdir; çünkü o sanki **ثَدْي**’in bir kalıntısı gibidir; çoğu gitmiş de onu küçültmüştür; nitekim **لُحَيْمَة** ve **شُحَيْمَة** denildiği gibi; bu te’vile göre müennes yaptı. Ve denir ki: **ثَدِيَ يَثْدَى**: ıslandığı zaman; ve onu ıslattığı zaman **ثَدَاه يَثْدُوه ويَثْدِيه**; ve onu sabah yemeğiyle beslediği zaman **ثَدَّاهُ**; ve **الثُّدَّاءُ**: çölde bir bitkidir. Ve ona **المُصَاص** ve **المُصَّاخُ** denir; ve aslında çok kabuklar vardır; tek bir ateş onunla tutuşur: **ثُدَّاءَةٌ**.
Dedim: Ve ona Farsçada denir: بهراة دليزاد .

**ثأد** : Ebû ‘Ubeyd: **الثَّأَدُ**: bizzat çiy/ıslaklık; ve **الثَّئِيدُ**: nemli yer.
Şemmer dedi: el-Asma‘î dedi: Bazı bedevîlere denildi: “Bize bir yer isabet ettir (bul), yani onu ara.” Onların kılavuzu dedi ki: “**ثَئِداً مَئِداً** bir yer buldum.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الثَّأَدُ**: çiy/ıslaklık ve pislik; ve çirkin iş.
Başkası dedi: **الأثْآدُ**: ayıplar; aslı ıslaklıktır.
İbnü’s-Sikkît dedi: Zeyd b. Küثوة dedi: Bir kılavuz gönderdiler; geldi ve dedi ki: “**عُشْبٌ ثَأْدٌ مَأْدٌ**; sanki Benî Sa‘d kadınlarının bacaklarıdır.”
Başka bir kılavuz dedi: “Sel ve ot ve küçük ot”; böylece ötekini ikisinin daha akıllısı buldular.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الثَّأَدَاءُ** ve **الدَّأثاءُ**: câriye.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Ferrâ’dan başka bu ikisini fetha ile söyleyen hiç kimseyi işitmedim; bilinen **ثَأْدَاءُ** ve **دَأْثَاءُ**’dır. el-Kümeyt dedi:
وما كُنَّا بني ثَأْدَاءَ لمَّا
شَفَيْنَا بالأَسِنَّةِ كلُّ وَتْرِ
Şemmer, İbn Şümeyl’den: Kadın için denir ki: “O, yaratılışça **لَثَأْدَةُ الخَلْق**’tır”, yani eti çoktur; ve onda **ثَآدةٌ** vardır, **سَعَادَةٍ** misali.
İbn Zeyd dedi: “Ben onda **ابن ثأْداء** değildim”, yani âciz değildim.
Başkası dedi: Cimri, alçak değildim; ve bu manayı, ‘Âmü’r-Ramâde’de ‘Umer b. el-Hattâb’a söyleyen murat etti: “Gerçekten açıldı (kalktı) ve sen onda **ابن ثأداء** değildin”, yani onda câriyenin oğlu gibi alçak (biri) olmadın. O da dedi ki: “Bu, eğer onlara Hattâb’ın malından harcıyor olsaydım (olurdu).”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.‏
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.‏
(دأث) الدال والهمزة والثاء ليس أصلاً؛ لأن الدَّأْثاءَ-وهي الأَمَةُ- مقلوبةٌ من الثأْداء. على أنَّهم يقولون: دَأَثْتُ الطّعام: أكلتُه.‏
(دأل) الدال والهمزة واللام يدل على خِفّة ونَشْطَةٍ(1). فالدَّأَلاَنُ: المشْيُ بنَشاط. يقال منه دَألْتُ أدْأَل. والدَّأْل: الخَتْل. ويقولون: الدُّؤْلُول الدَّاهية؛ وهو قريب من الباب. والدؤَل قَبِيلةٌ.‏
(دأم) الدال والهمزة والميم يدل على تَوَالٍ وتَنَضّدٍ. قال الخليل: دَأَمْتُ الحائطَ، أي رفَعْتُه، ويكون هذا ممّا ذكرناه؛ لأنّه شيءٌ فوق شيء. ويقال تداءَمَتْ عليه الرِّياح، إذا توالت؛ وتَدَأَّمَت الأمواجُ(2). وقال:‏
* تحت ظِلال المَوْج إذْ تَدَأَّمَا (3)*‏
والبحر نَفسُه الدَّأْماء. ولعل هذا القياسَ أولى به، وتَدَاءمْتُ الرّجلَ، إذا وثبتَ عليه. وتداءمَ الفحلُ النّاقَة، إذا تجلّلَها. وتداءمَت السّماءُ: توالت أمطارُها(4).‏
(دأظ) الدال والهمزة والظاء كلمةٌ واحدةٌ. يقولون الدّأْظ: المَلْء(5). ويقال دأظتُ المَتاعَ في الوِعاء. قال:‏
* والدّأظُ حَتَّى لا يَكونَ غَرْضُ(6) *‏
الدأْظ: الامتلاء. والغَرْض: أن يبقى موضعٌ لا يبلُغه الماء(7).‏
(دأي) الدال والهمزة والياء أصلان: أحدهما يدل على خَتْلٍ، والآخر عَظْمٌ متَّصل بمِثْله، ويشبّه به غيره، ويكون من خَشَب.‏
فالأوَّل الدّأْي، وهو الختْل؛ يقال دَأيْتُ أدأَى دَأْياً؛ وهو الخَتْل. والذِّئب يَدأَى، إِذا خَتَل.‏
وأمَّا الآخَر فالدّأْيات: الفَقَار، الواحدةُ دَأْية؛ وابنُ دأيَةَ: الغُرابُ؛ لأنَّه يقع على دأْية البعير الدّبِر فينقُرها؛ والدّأية من البعير: الموضعُ تقع عليه ظَلِفَة(8) الرَّحْل فتعقِرُه.‏
---------------------------------------------------------------
(1) المعروف في ضد الكسل النشاط. وأما هذه فلعلها مرة من نشطت الإبل: مضت.‏
(2) في اللسان: "وتداءمت عليه الأمور والأهوال والهموم والأمواج، بوزن تفاعلت، وتدأمته، الأخيرة معداة بغير حرف: تراكمت عليه وتزاحمت وتكسر بعضها على بعض"، ثم قال: "الأصمعي تداءمه الأمر مثل تداعمه، إذا تراكم عليه".‏
(3) في الأصل : " تداءما". وهو تحريف؛ فإن البيت من أرجوزة للعجاج في ملحقات ديوانه 184. وقبله:‏  * كما هوى فرعون إذ تغمغما *‏
وليس في الأرجوزة تأسيس. وهو على الصواب في اللسان ( دأم).‏
(4) في المجمل: "وتداءلت السماء هطلت".‏
(5) في الأصل: "الملاء".‏
(6) قبله كما في اللسان (دأض، دأظ، غرض):‏  * لقد فدى أعناقهن المحض *‏
يقول: فدت ألبانها أعناقها من أن تنحر. وفي اللسان: "حتى ما لهن".‏
(7) عبر عنه في اللسان بقوله: "النقصان عن الملء".‏
(8) في الأصل: "خلفة"، صوابه في المجمل.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الألف** ve ikisini üçleyen şey)
Ve onda hemzeli ve dönüşmüş elif vâki olabilir. Hemzeliyi zikrettik; çünkü bunun geri kalanı olan illetli olanın tamamı kendi bâblarında zikredilmiştir.‏

(**دأب**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; ملازمة ve دوام’a delâlet eder. Artık **الدأب**: âdet ve şe’n. **الفرّاء** dedi: **الدأْب**’in aslı **دَأبْتُ**’dendir; ancak Araplar onun mânâsını şe’n’e çevirmiştir. Ve **دأَبَ** adam işinde, ciddiyet gösterdiği zaman. Ve ben onu **أدْأبْتهُ** **إدآباً** (yaptım). Ve **الدائِبان**: gece ve gündüzdür.‏

(**دأث**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الثاء** bir asıl değildir; çünkü **الدَّأْثاءَ**—ki o **الأَمَةُ**’dir— **الثأْداء**’dan kalbedilmiştir. Şu da var ki onlar derler: **دَأَثْتُ** yemeği: onu yedim.‏

(**دأل**) **الدال** ve **الهمزة** ve **اللام** hafiflik ve **نَشْطَةٍ**’ye delâlet eder(1). Artık **الدَّأَلاَنُ**: canlılıkla yürüyüştür. Ondan **دَألْتُ** **أدْأَل** denir. Ve **الدَّأْل**: **الخَتْل**’dir. Ve derler: **الدُّؤْلُول** musîbet; ve o bâba yakındır. Ve **الدؤَل** bir kabîledir.‏

(**دأم**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الميم** ard ardalık ve üst üste dizilişe delâlet eder. **الخليل** dedi: **دَأَمْتُ** duvarı, yani onu yükselttim; ve bu, zikrettiğimiz şeylerdendir; çünkü o, bir şeyin üstünde bir şeydir. Ve denir: rüzgârlar onun üzerine **تداءَمَتْ**, ard arda geldiği zaman; ve dalgalar **تَدَأَّمَت**(2). Ve dedi ki:‏
* dalganın gölgeleri altında, **إذْ تَدَأَّمَا**(3)*‏
Ve denizin kendisi **الدَّأْماء**’dır. Ve belki bu kıyas ona daha lâyıktır. Ve **تَدَاءمْتُ** adamı, onun üzerine atıldığın zaman. Ve aygır, dişiyi **تداءمَ** etti, onu bürüdüğü zaman. Ve gök **تداءمَت**: yağmurları ard arda geldi(4).‏

(**دأظ**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الظاء** tek bir kelimedir. Derler: **الدّأْظ**: **المَلْء**(5). Ve denir: **دأظتُ** eşyayı kaba (koydum). Dedi ki:‏
* ve **الدّأظُ**; tâ ki **لا يَكونَ غَرْضُ**(6) *‏
**الدأْظ**: doluluk. Ve **الغَرْض**: suyun ulaşmadığı bir yerin kalmasıdır(7).‏

(**دأي**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الياء** iki asıldır: birisi **خَتْلٍ**’e delâlet eder, diğeri kendi benzeriyle bitişik bir kemiktir; başkası ona benzetilir; ve ağaçtan olur.‏
Birincisi **الدّأْي**’dir; ve o **الختْل**’dir; denir: **دَأيْتُ** **أدأَى** **دَأْياً**; ve o **الخَتْل**’dir. Ve kurt **يَدأَى**, **إِذا خَتَل** (hile yaptığı zaman).‏
Diğerine gelince: **الدّأْيات** omurlardır; tekili **دَأْية**. Ve **ابنُ دأيَةَ**: kargadır; çünkü deve sırtının **دَأْية**’si üzerine—yaralı iken—düşer de onu gagalar. Ve deveden **الدّأية**: semerin **ظَلِفَة**’sinin(8) üzerine düştüğü yer; böylece onu yaralar.‏

---------------------------------------------------------------
(1) Tembelliğin zıddında bilinen **النشاط**’tır. Buna gelince, belki o, “develer **نشطت**: yürüdü/gitti”den bir kerredir.‏
(2) **اللسان**’da: “İşler ve dehşetler ve kederler ve dalgalar onun üzerine **تداءمت**; **تفاعلت** vezninde; ve onu **تدأمته**; sonuncusu harfsiz geçişli: onun üzerine yığıldı ve sıkıştı ve bir kısmı bir kısmı üzerine kırıldı”, sonra dedi: “**الأصمعي**: iş ona **تداءمه** etti, **تداعمه** gibi; onun üzerine yığıldığı zaman.”‏
(3) Asılda: “**تداءما**”. O bir tahriftir; çünkü beyit, **العجاج**’ın dîvânının eklerinde 184’teki bir urcûzedendir. Ondan önce:‏  * Firavun’un düşmesi gibi, **إذ تغمغما** *‏
Ve urcûzede تأسيس yoktur. Ve doğru şekliyle **اللسان**’da (**دأم**) üzeredir.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve gök **تداءلت**: sağanak yağdı.”‏
(5) Asılda: “**الملاء**”.‏
(6) Ondan önce, **اللسان**’da (**دأض**، **دأظ**، **غرض**) olduğu gibi:‏  * **لقد فدى أعناقهن المحض** *‏
Der ki: sütleri, boğazlarını kesilmekten kurtardı. Ve **اللسان**’da: “**حتى ما لهن**”.‏
(7) **اللسان**’da onu şu sözüyle ifade etti: “doluluktan eksilme.”‏
(8) Asılda: “**خلفة**”; doğrusu **المجمل**’dedir.‏
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَأَثَ الطعامَ دَأْثاً: أَكله. والدَّأْثُ: الدَّنَسُ، وقيل: الثِّقْلُ، والجمع أَدْآثٌ؛ قال رؤبة:
وإِنْ فَشَتْ في قومِك المَشاعِثُ،
من إِصْرِ أَدْآثٍ، لها دَآئثُ
(* قوله «المشاعث» من تشعيث الدهر الأموال: ذهابه بها. والدآئث: الأصول اهـ. تكملة.)
بوزن دَعاعِثَ، من دَعَثَه إِذا أَثْقَلَه. والإِصْرُ: الثِّقْل. والدِّئْثُ: العَداوةُ؛ عن كراع. والدِّئْثُ: الحِقْد الذي لا يَنْحَلُّ، وكذلك الدِّعْثُ.
والدَّأْثاءُ: الأَمة الحَمْقاءُ؛ وقيل: الأَمة اسم لها، وقد يُحَرَّك لحرف الحلق، وهو نادر، لأَن فَعَلاء، بفتح العين، لم يجئ في الصفات، وإِنما جاء حرفان في الأَسماء فقط، وهما فَرَماء وجَنَفاء، وهما موضعان، والجمع: دَآثٍ، خفيف؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
أَصْدَرَها، عن طَثْرةِ الدَّآثِ،
صاحبُ ليلٍ، خَرِشُ التَّبْعاثِ
خَرِشٌ: يُهَيِّجها ويُحَرِّكُها، وهو مذكور في موضعه.
وقد يقال للأَحمق: ابن دَأْثاء.
والأَدْأَث: رَمْلٌ معروف، يُسْمَع به عَزيفُ الجن؛ قال رؤبة: تَأَلُّقَ الجِنِّ برَمْلِ الأَدْأَثِ
(* قوله «تألف الجن إلخ» صدره كما في التكملة: والضحك لمع البرق في التحدث)

##### Türkçe

**دَأَثَ** yemeği **دَأْثاً**: onu yedi. Ve **الدَّأْثُ**: pisliktir; ve denildi ki: ağırlıktır; çoğulu **أَدْآثٌ**; Rü’be dedi ki:

Ve eğer kavminde **المَشاعِثُ** yayılırsa,
**إِصْرِ أَدْآثٍ**’tan, onun için **دَآئثُ** vardır

(* Sözü «**المشاعث**» **تشعيث**’ten (yani) zamanın malları yok etmesi: onları götürüp yok etmesidir. Ve **الدآئث**: asıllardır
vb. Tekmile.)

**دَعاعِثَ** vezninde; **دَعَثَه**’den, onu ağırlaştırdığı zaman. Ve **الإِصْرُ**: ağırlıktır.
Ve **الدِّئْثُ**: düşmanlıktır; Kırâ‘dan. Ve **الدِّئْثُ**: çözülmeyen kindir; aynı şekilde **الدِّعْثُ** da.

Ve **الدَّأْثاءُ**: ahmak cariyedir; ve denildi ki: cariye onun için bir isimdir; ve boğaz harfi için harekelenebilir; ve o nadirdir; çünkü **فَعَلاء** (ayn’ın fethasıyla) sıfatlarda gelmemiştir; ancak isimlerde yalnız iki lafız gelmiştir; ve onlar **فَرَماء** ve **جَنَفاء**’dır; ve onlar iki yerdir; çoğulu: **دَآثٍ**, hafif; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Onu döndürdü, **طَثْرةِ الدَّآثِ**’tan,
gece sahibi, **خَرِشُ التَّبْعاثِ**

**خَرِشٌ**: onu kışkırtır ve onu hareket ettirir; ve o, yerinde zikredilmiştir.
Ve ahmağa denilebilir: **ابن دَأْثاء**.

Ve **الأَدْأَث**: bilinen bir kumdur; onda cinlerin uğultusu işitilir; Rü’be dedi ki:

**تَأَلُّقَ الجِنِّ** **برَمْلِ الأَدْأَثِ**

(* Sözü «تألف الجن إلخ» onun baş tarafı Tekmile’de olduğu üzere: Ve gülme, şimşeğin parıltısıdır, konuşmada.)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدأث: الأكل  ، دأث الطعام دأثا: أكله. قيل: الدأث  :الثقل  . الدأث  :الدنس  ، والجمع أدآث، قال رؤبة:
  وإن فشت في قومك المشاعث
  من أصـر أدآث لـهـا دآئث

  الدأث  التدنيس  ، أي يستعمل لازما ومتعديا، قال رؤبة:
  في طيب العرق وطيب المحرث
  أحرزته في خالد لم يدأث أي في حسب خالد. الدئث  بالكسر: حقد لا ينحل  ، وكذلك الدعث.  والدأثاء، و  قد  يحرك  - لمكان حرف الحلق، وهو نادر؛ لأن فعلاء بفتح العين لم يجيء في الصفات وإنما جاء حرفان في الأسماء فقط، وهما: فرماء، وجنفاء، وهما موضعان، هكذا ذكر الجوهري في  فرم  والصواب ما ذكره أبو زكريا عن سيبويه قرماء، بالقاف-  :الأمة  الحمقاء، وقيل: الأمة، اسم لها  ج دآث مخففة  ، أنشد ابن الأعرابي:
  أصدرها عن طثرة الدآث
  صاحب ليل خرش التبعاث  وابن دأثاء: الأحمق  ، يقال ذلك له.  والدآئث  كصحائف  :الأصول  وبه فسر قول رؤبة المتقدم.  والأدأث  كأحمد  :رمل  معروف، يسمع به عزيف الجن، قال روبة:
  والضحك لمع البرق في التحدث
  تألق الجن برمل الأدأث  والدئثان بالكسر: الجاثوم  كذا في النسخ، وهو تصحيف صوابه الحلقوم، كما في التكملة.  والدؤثي  ، بالضم  :الديوث  نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: الدئث العداوة، عن كراع. والدآث، كسحاب: واد. قال كثير:
  إذا حل أهلي بالأبرقـي                      ن: أبرق ذي جدد أودآثا وقال ابن أحمر فغيره:
  بحيث هراق في نعمان ميث                      دوافع في براق الأدأثـينـا

##### Türkçe

**الدأث**: yeme; **دأث الطعام دأثا**: onu yedi. Denildi ki: **الدأث**: ağırlık. **الدأث**: pislik; çoğulu **أدآث**. Rü’be dedi ki:
  Ve eğer kavminde **المشاعث** yayılırsa
  Onun için **أدآث**’tan bir kök, ona ait **دآئث**’lerdendir

**الدأث**: kirletme; yani lâzım ve müteaddî olarak kullanılır. Rü’be dedi ki:
  Terin hoşluğunda ve ekinin hoşluğunda
  Onu, **خالد**’de (ki) **لم يدأث** (olan)da muhafaza ettim; yani **خالد**’in soyunda. **الدئث** (kesre ile): çözülmeyen kin; **الدعث** da böyledir. Ve **الدأثاء**; ve (aynı zamanda) harekelenebilir — boğaz harfi sebebiyle; ve bu nadirdir. Çünkü **فعلاء** (aynın fethasıyla) sıfatlarda gelmemiştir; ancak isimlerde iki harf gelmiştir, onlar da: **فرماء** ve **جنفاء**; ve ikisi de iki yerdir. Cevherî bunu **فرم** maddesinde böyle zikretti. Doğrusu ise Ebû Zekeriyyâ’nın Sîbeveyh’ten zikrettiğidir: **قرماء** (kāf ile) — ahmak câriye; ve denildi ki: câriye; onun için bir isimdir. Çoğulu **دآث** (hafifletilmiş). İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  Onu **الدآث**’ın **طثرة**’sinden çıkardı
  Gece sahibi, **التبعاث**’ı hırpalayan

Ve **ابن دأثاء**: ahmak; ona böyle denir. Ve **الدآئث** (sahâif gibi): asıllar; ve bununla Rü’be’nin yukarıdaki sözü tefsir edilmiştir. Ve **الأدأث** (Ahmed gibi): bilinen bir kum; onda cinlerin uğultusu işitilir. Rü’be dedi ki:
  Ve gülme, konuşmada şimşeğin parıltısıdır
  Cinler **الأدأث** kumunda parladı

Ve **الدئثان** (kesre ile): **الجاثوم**; nüshalarda böyle(dir); o bir tashîftir, doğrusu **الحلقوم**dur; **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **الدؤثي** (damme ile): **الديوث**; Sâğânî onu nakletti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **الدئث** düşmanlık; Kurâ‘dan. Ve **الدآث** (sehâb gibi): bir vadi. Kesîr dedi ki:
  Ehlim **الأبرقـي**’de konakladığında                      n: **أبرق ذي جدد أودآثا**

Ve İbn Ahmer — başkası değil — dedi ki:
  Nu‘mân’da bir **ميث** döküldüğü yerde                      **الأدأثـينـا**’nın **براق**’ında itişenler

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: دءث

دَأَثَ
دَأَثَ A ( n. ac. دَأْث 1 ),
a.  Was heavy.

b.  Was dirty, soiled ( clothing ).

c.  Dirtied, soiled.

d.  Ate.

##### Türkçe

**دَأَثَ**
**دَأَثَ** A (isim-fiil: **دَأْث** 1),
a. Ağır oldu.

b. Kirli, lekeli oldu (giysi).

c. Kirletti, lekeledi.

d. Yedi.
