# دأث — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%AB/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AB.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دأث

(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.‏
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.‏
(دأث) الدال والهمزة والثاء ليس أصلاً؛ لأن الدَّأْثاءَ-وهي الأَمَةُ- مقلوبةٌ من الثأْداء. على أنَّهم يقولون: دَأَثْتُ الطّعام: أكلتُه.‏
(دأل) الدال والهمزة واللام يدل على خِفّة ونَشْطَةٍ(1). فالدَّأَلاَنُ: المشْيُ بنَشاط. يقال منه دَألْتُ أدْأَل. والدَّأْل: الخَتْل. ويقولون: الدُّؤْلُول الدَّاهية؛ وهو قريب من الباب. والدؤَل قَبِيلةٌ.‏
(دأم) الدال والهمزة والميم يدل على تَوَالٍ وتَنَضّدٍ. قال الخليل: دَأَمْتُ الحائطَ، أي رفَعْتُه، ويكون هذا ممّا ذكرناه؛ لأنّه شيءٌ فوق شيء. ويقال تداءَمَتْ عليه الرِّياح، إذا توالت؛ وتَدَأَّمَت الأمواجُ(2). وقال:‏
* تحت ظِلال المَوْج إذْ تَدَأَّمَا (3)*‏
والبحر نَفسُه الدَّأْماء. ولعل هذا القياسَ أولى به، وتَدَاءمْتُ الرّجلَ، إذا وثبتَ عليه. وتداءمَ الفحلُ النّاقَة، إذا تجلّلَها. وتداءمَت السّماءُ: توالت أمطارُها(4).‏
(دأظ) الدال والهمزة والظاء كلمةٌ واحدةٌ. يقولون الدّأْظ: المَلْء(5). ويقال دأظتُ المَتاعَ في الوِعاء. قال:‏
* والدّأظُ حَتَّى لا يَكونَ غَرْضُ(6) *‏
الدأْظ: الامتلاء. والغَرْض: أن يبقى موضعٌ لا يبلُغه الماء(7).‏
(دأي) الدال والهمزة والياء أصلان: أحدهما يدل على خَتْلٍ، والآخر عَظْمٌ متَّصل بمِثْله، ويشبّه به غيره، ويكون من خَشَب.‏
فالأوَّل الدّأْي، وهو الختْل؛ يقال دَأيْتُ أدأَى دَأْياً؛ وهو الخَتْل. والذِّئب يَدأَى، إِذا خَتَل.‏
وأمَّا الآخَر فالدّأْيات: الفَقَار، الواحدةُ دَأْية؛ وابنُ دأيَةَ: الغُرابُ؛ لأنَّه يقع على دأْية البعير الدّبِر فينقُرها؛ والدّأية من البعير: الموضعُ تقع عليه ظَلِفَة(8) الرَّحْل فتعقِرُه.‏
---------------------------------------------------------------
(1) المعروف في ضد الكسل النشاط. وأما هذه فلعلها مرة من نشطت الإبل: مضت.‏
(2) في اللسان: "وتداءمت عليه الأمور والأهوال والهموم والأمواج، بوزن تفاعلت، وتدأمته، الأخيرة معداة بغير حرف: تراكمت عليه وتزاحمت وتكسر بعضها على بعض"، ثم قال: "الأصمعي تداءمه الأمر مثل تداعمه، إذا تراكم عليه".‏
(3) في الأصل : " تداءما". وهو تحريف؛ فإن البيت من أرجوزة للعجاج في ملحقات ديوانه 184. وقبله:‏  * كما هوى فرعون إذ تغمغما *‏
وليس في الأرجوزة تأسيس. وهو على الصواب في اللسان ( دأم).‏
(4) في المجمل: "وتداءلت السماء هطلت".‏
(5) في الأصل: "الملاء".‏
(6) قبله كما في اللسان (دأض، دأظ، غرض):‏  * لقد فدى أعناقهن المحض *‏
يقول: فدت ألبانها أعناقها من أن تنحر. وفي اللسان: "حتى ما لهن".‏
(7) عبر عنه في اللسان بقوله: "النقصان عن الملء".‏
(8) في الأصل: "خلفة"، صوابه في المجمل.‏
ـ

### Türkçe

(باب **الدال** ve **الألف** ve ikisini üçleyen şey)
Ve onda hemzeli ve dönüşmüş elif vâki olabilir. Hemzeliyi zikrettik; çünkü bunun geri kalanı olan illetli olanın tamamı kendi bâblarında zikredilmiştir.‏

(**دأب**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الباء** tek bir asıldır; ملازمة ve دوام’a delâlet eder. Artık **الدأب**: âdet ve şe’n. **الفرّاء** dedi: **الدأْب**’in aslı **دَأبْتُ**’dendir; ancak Araplar onun mânâsını şe’n’e çevirmiştir. Ve **دأَبَ** adam işinde, ciddiyet gösterdiği zaman. Ve ben onu **أدْأبْتهُ** **إدآباً** (yaptım). Ve **الدائِبان**: gece ve gündüzdür.‏

(**دأث**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الثاء** bir asıl değildir; çünkü **الدَّأْثاءَ**—ki o **الأَمَةُ**’dir— **الثأْداء**’dan kalbedilmiştir. Şu da var ki onlar derler: **دَأَثْتُ** yemeği: onu yedim.‏

(**دأل**) **الدال** ve **الهمزة** ve **اللام** hafiflik ve **نَشْطَةٍ**’ye delâlet eder(1). Artık **الدَّأَلاَنُ**: canlılıkla yürüyüştür. Ondan **دَألْتُ** **أدْأَل** denir. Ve **الدَّأْل**: **الخَتْل**’dir. Ve derler: **الدُّؤْلُول** musîbet; ve o bâba yakındır. Ve **الدؤَل** bir kabîledir.‏

(**دأم**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الميم** ard ardalık ve üst üste dizilişe delâlet eder. **الخليل** dedi: **دَأَمْتُ** duvarı, yani onu yükselttim; ve bu, zikrettiğimiz şeylerdendir; çünkü o, bir şeyin üstünde bir şeydir. Ve denir: rüzgârlar onun üzerine **تداءَمَتْ**, ard arda geldiği zaman; ve dalgalar **تَدَأَّمَت**(2). Ve dedi ki:‏
* dalganın gölgeleri altında, **إذْ تَدَأَّمَا**(3)*‏
Ve denizin kendisi **الدَّأْماء**’dır. Ve belki bu kıyas ona daha lâyıktır. Ve **تَدَاءمْتُ** adamı, onun üzerine atıldığın zaman. Ve aygır, dişiyi **تداءمَ** etti, onu bürüdüğü zaman. Ve gök **تداءمَت**: yağmurları ard arda geldi(4).‏

(**دأظ**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الظاء** tek bir kelimedir. Derler: **الدّأْظ**: **المَلْء**(5). Ve denir: **دأظتُ** eşyayı kaba (koydum). Dedi ki:‏
* ve **الدّأظُ**; tâ ki **لا يَكونَ غَرْضُ**(6) *‏
**الدأْظ**: doluluk. Ve **الغَرْض**: suyun ulaşmadığı bir yerin kalmasıdır(7).‏

(**دأي**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الياء** iki asıldır: birisi **خَتْلٍ**’e delâlet eder, diğeri kendi benzeriyle bitişik bir kemiktir; başkası ona benzetilir; ve ağaçtan olur.‏
Birincisi **الدّأْي**’dir; ve o **الختْل**’dir; denir: **دَأيْتُ** **أدأَى** **دَأْياً**; ve o **الخَتْل**’dir. Ve kurt **يَدأَى**, **إِذا خَتَل** (hile yaptığı zaman).‏
Diğerine gelince: **الدّأْيات** omurlardır; tekili **دَأْية**. Ve **ابنُ دأيَةَ**: kargadır; çünkü deve sırtının **دَأْية**’si üzerine—yaralı iken—düşer de onu gagalar. Ve deveden **الدّأية**: semerin **ظَلِفَة**’sinin(8) üzerine düştüğü yer; böylece onu yaralar.‏

---------------------------------------------------------------
(1) Tembelliğin zıddında bilinen **النشاط**’tır. Buna gelince, belki o, “develer **نشطت**: yürüdü/gitti”den bir kerredir.‏
(2) **اللسان**’da: “İşler ve dehşetler ve kederler ve dalgalar onun üzerine **تداءمت**; **تفاعلت** vezninde; ve onu **تدأمته**; sonuncusu harfsiz geçişli: onun üzerine yığıldı ve sıkıştı ve bir kısmı bir kısmı üzerine kırıldı”, sonra dedi: “**الأصمعي**: iş ona **تداءمه** etti, **تداعمه** gibi; onun üzerine yığıldığı zaman.”‏
(3) Asılda: “**تداءما**”. O bir tahriftir; çünkü beyit, **العجاج**’ın dîvânının eklerinde 184’teki bir urcûzedendir. Ondan önce:‏  * Firavun’un düşmesi gibi, **إذ تغمغما** *‏
Ve urcûzede تأسيس yoktur. Ve doğru şekliyle **اللسان**’da (**دأم**) üzeredir.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve gök **تداءلت**: sağanak yağdı.”‏
(5) Asılda: “**الملاء**”.‏
(6) Ondan önce, **اللسان**’da (**دأض**، **دأظ**، **غرض**) olduğu gibi:‏  * **لقد فدى أعناقهن المحض** *‏
Der ki: sütleri, boğazlarını kesilmekten kurtardı. Ve **اللسان**’da: “**حتى ما لهن**”.‏
(7) **اللسان**’da onu şu sözüyle ifade etti: “doluluktan eksilme.”‏
(8) Asılda: “**خلفة**”; doğrusu **المجمل**’dedir.‏
ـ
