# دأدأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%AF%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%AF%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دأدأ

دأدأ البعير دأدأة مقيس إجماعا ودئداء بالكسر، مسموع، وقيل كالأول: عدا أشد العدو وهو فوق العنق أو أسرع، وأحضر وعن أبي عمرو: الدئداء من السير: السريع والدأدأة: الإحضار. وفي النوادر: دودأ دودأة، وتودأ تودأة، وكودأ كودأة إذا عدا، والدأدأة والدئداء في سير الإبل: قرمطة فوق الحفد، وفي الكفاية: الدأدأة والدئداء: سير فوق الخبب، وفوق الربعة، قال أبو دواد يزيد بن معاوية بن عمرو الرؤاسي:
  واعرورت العلط العرضي تركضهأم الفوارس بالدئداء والربعه
  يضرب مثلا في شدة الأمر، أي ركبت هذه المرأة التي لها بنون فوارس عيرا صعبا عريا من شدة الجدب وكان البعير لا خطام له، وإذا كانت أم الفوارس قد بلغ بها هذا الجهد فكيف غيرها. ودأدأ في أثره إذا تبعه مقتفيا له. ودأدأ الشيء: حركه وسكنه. وفي حاشية بعض نسخ الصحاح: دأدأه: غطاه فتدأدأ في الكل، أي حركه فتحرك، وسكنه فسكن، وغطاه فتغطى وفي الحديث أنه نهى عن صوم الدأداء. قال أبو عمرو: الدأداء والدئداء وزاد غيره الدؤدؤ بالضم: آخر الشهر وقيل: يوم الشك، وفي التهذيب عن أبي بكر: الدأداء: الليلة التي يشك فيها أمن آخر الشهر الماضي هي أم من أول الشهر المقبل، قال الأعشى:
  تداركه في منصل الآل بعـدمـا                      مضى غير دأداء وقد كاد يعطب قال الأزهري: أراد أنه تداركه في آخر ليلة من ليالي رجب أو ليلة خمس وعشرين وست وعشرين وسبع وعشرين أو ثمان وعشرين وتسع وعشرين قاله ثعلب أو ثلاث ليال من آخره وهي ليالي المحاق ج الدآدئ وعن أبي الهيثم: هي الليالي الثلاث التي بعد المحاق وإنما سمين دآدئ لأن القمر فيها يدأدئ إلى الغيوب، أي يسرع، من دأدأة البعير، وقال الأصمعي في ليالي الشهر: وثلاث محاق وثلاث دآدئ، قال: والدآدئ الأواخر، وأنشد:
  أبدى لنا غرة وجه بـادي
  كزهرة النجوم في الدآدي وفي الحديث  ليس عفر الليالي كالدآدئ  العفر: البيض المقمرة، والدآدئ: المظلمة، وليلة دأدأ ودأدأة ويمدان مظلمة أو شديدة الظلمة لاختفاء القمر فيها. وتدأدأ الحجر، وكل ما تدحرج بين يديك فذهب فقد تدأدأ، وجوز ابن الأثير أن يكون أصله من تدهده، بالهاء، فأبدلت همزة. قلت: وقد ورد ذلك في حديث أبي هريرة. وتدأدأت الإبل: رجعت الحنين في أجوافها كأدت وتدأدأ الخبر: أبطأ وتدأدأ حمله: مال لثقله وتدأدأ الرجل في مشيه: تمايل لعذر أو عجب ودأدأ القوم وتدأدءوا: تزاحموا، وفي العباب وأفعال ابن القطاع: ازدحموا وتدأدأ عنه: مال فترجح به والدأدأة: صوت وقع الحجر على المسيل وفي العباب: وقع الحجارة في المسيل، ومثله أفعال ابن القطاع، ومثله في كتاب الليث. والدأدأة: التزاحم كالدودأة، وقال الفراء: سمعت له دودأة أي جلبة. والدأدأة: صوت تحريك الصبي في المهد لينام. والدأداء ممدودا: الفضاء الواسع، عن أبي مالك وقيل هو ما اتسع من التلاع والأودية والأرض كذا في العباب. ومما يستدرك عليه: الدأدأة: عجلة جواب الأحمق. والدأدي: المولع باللهو لا يكاد يتركه، قال الصاغاني: ذكره الأزهري في هذا التركيب، فعلى هذا هو عنده مهموز، وذكره أبو عمر الزاهد عن ثعلب عن عمرو عن أبيه في ياقوته الهادي غير مهموز، وسيأتي.

### Türkçe

**دأدأ** deve **دأدأة** ile (bu) kıyasîdir, icmâ‘ ile; ve kesre ile **دئداء** (da vardır), işitilmiştir; ve “birincisi gibi” denildi: en şiddetli koşuyu koştu; ve o, **العنق**’un üstündedir; yahut daha hızlı; ve **أحضر**. Ve Ebû ‘Amr’dan: yürüyüşten **الدئداء**: hızlı (olan); ve **الدأدأة**: **الإحضار**’dır.

Ve **النوادر**’de: koştuğu zaman **دودأ** (der) **دودأة** ile; ve **تودأ** (der) **تودأة** ile; ve **كودأ** (der) **كودأة** ile. Ve develerin yürüyüşünde **الدأدأة** ve **الدئداء**: **قرمطة**’dır, **الحفد**’in üstünde. Ve **الكفاية**’de: **الدأدأة** ve **الدئداء**: **الخبب**’in üstünde bir yürüyüş; ve **الربعة**’ın üstünde. Ebû Duvâd Yezîd b. Mu‘âviye b. ‘Amr er-Ru’âsî dedi:
  واعرورت العلط العرضي تركضهأم الفوارس بالدئداء والربعه

İşin şiddetinde darb-ı mesel yapılır; yani: bu kadın—ki onun **بنون**’u (oğulları) süvarilerdir—şiddetli kıtlıktan dolayı zor, çıplak bir merkebe bindi; ve devenin **خطام**’ı yoktu; ve eğer süvarilerin anası bu zahmete ulaşmış ise, başkası nasıl olur? Ve izini takip ederek ona uyarak peşinden gittiği zaman, onun izinde **دأدأ** etti. Ve **دأدأ** etti (yani) şeyi: onu hareket ettirdi ve onu sakinleştirdi. Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarının hâşiyesinde: **دأدأه**: onu örttü; böylece bütünde **تدأدأ** etti; yani onu hareket ettirdi de hareket etti; ve onu sakinleştirdi de sakinleşti; ve onu örttü de örtündü. Ve hadiste: **الدأداء** orucundan nehyettiği (gelmiştir). Ebû ‘Amr dedi: **الدأداء** ve **الدئداء**—ve başkası **الدؤدؤ**’yü (zammetle) artırdı—ayın sonudur; ve denildi: şüphe günüdür. Ve **التهذيب**’de Ebû Bekr’den: **الدأداء**: içinde şüphe edilen gecedir; geçen ayın sonundan mıdır, yoksa gelecek ayın başından mıdır? el-A‘şâ dedi:
  تداركه في منصل الآل بعـدمـا                      مضى غير دأداء وقد كاد يعطب

el-Ezherî dedi: muradı, onu Receb gecelerinin son gecesinde yakaladığıdır; yahut yirmi beş ve yirmi altı ve yirmi yedi; yahut yirmi sekiz ve yirmi dokuz gecesi; bunu Sa‘leb söyledi; yahut sonundan üç gece; ve onlar **المحاق** geceleridir; çoğulu **الدآدئ**. Ve Ebû’l-Heysem’den: o, **المحاق**’tan sonraki üç gecedir; ve ancak **دآدئ** diye adlandırıldılar; çünkü ay onlarda **الغيوب**’a doğru **يدأدئ** eder; yani hızlanır; devenin **دأدأة**’sinden. Ve el-Asma‘î ayın gecelerinde dedi: “ve üç **محاق** ve üç **دآدئ**”; dedi: ve **الدآدئ** sonlardır. Ve şu beyit okundu:
  أبدى لنا غرة وجه بـادي
  كزهرة النجوم في الدآدي

Ve hadiste: **ليس عفر الليالي كالدآدئ**. **العفر**: ay ışıklı beyaz (geceler); ve **الدآدئ**: karanlık (geceler). Ve **دأدأ** gecesi ve **دأدأة** (gecesi)—ikisi de med ile uzatılır—ayın onda gizlenmesinden dolayı karanlık yahut şiddetli karanlıktır. Ve taş **تدأدأ** etti; ve önünde yuvarlanıp giden her şey, muhakkak **تدأدأ** etmiştir. İbnü’l-Esîr, aslının **تدهده** (ه ile) olmasını caiz gördü; sonra hemze bedel kılındı. Dedim: bu, Ebû Hureyre hadîsinde de vârid olmuştur.

Ve develer **تدأدأت**: içlerinde inlemeyi geri çevirdiler; **كأدت** gibi. Ve haber **تدأدأ** etti: ağırlaştı. Ve yükü **تدأدأ** etti: ağırlığından dolayı eğildi. Ve adam yürüyüşünde **تدأدأ** etti: bir özür yahut kendini beğenme sebebiyle sallandı. Ve kavim **دأدأ** etti ve **تدأدءوا**: sıkıştılar. Ve **العباب**’da ve İbnü’l-Kattâ‘ın **أفعال**’ında: izdiham ettiler. Ve ondan **تدأدأ** etti: eğildi de onunla sallandı. Ve **الدأدأة**: taşın su yoluna düşmesinin sesidir. Ve **العباب**’da: su yolunda taşların düşmesi; ve onun benzeri İbnü’l-Kattâ‘ın **أفعال**’ında; ve onun benzeri Leys’in kitabında. Ve **الدأدأة**: **الدودأة** gibi sıkışmadır. el-Ferrâ dedi: onun için **دودأة** işittim; yani gürültü. Ve **الدأدأة**: çocuğu uyusun diye beşikte sallamanın sesidir.

Ve **الدأداء** medli olarak: geniş boşluktur; Ebû Mâlik’ten. Ve denildi: **التلاع**’dan ve vadilerden ve yerden genişleyen şeydir; **العباب**’da böyle. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الدأدأة**: ahmağın cevabının aceleciliği. Ve **الدأدي**: eğlenceye düşkün olan; onu neredeyse bırakmaz. es-Sâgânî dedi: el-Ezherî onu bu terkîbde zikretti; buna göre o, onun yanında hemzelidir. Ve Ebû ‘Umer ez-Zâhid, Sa‘leb’den, ‘Amr’dan, babasından, **ياقوته الهادي**’sinde hemzesiz olarak zikretti; ve gelecektir.
