# دأظ (د-أ-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - أ - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَأَظَهُ يَدْأَظُهُ دَأْظاً: خنقه. ودَأَظْتُ السِقاءَ: ملأته، قال الراجز:
لقد فَدى أَعْناقَهُنَّ المَحْضُ
والدَأْظُ حتَّى ما لَهُنَّ غَرْضُ
يقول: كثرةُ ألبانهنّ أغنَتْ عن لحومهنّ.

##### Türkçe

**دَأَظَهُ** **يَدْأَظُهُ** **دَأْظاً**: onu boğdu. Ve **دَأَظْتُ السِقاءَ**: onu doldurdum; râciz dedi ki:
لقد فَدى أَعْناقَهُنَّ المَحْضُ
والدَأْظُ حتَّى ما لَهُنَّ غَرْضُ
Der ki: sütlerinin çokluğu, etlerinden müstağni kıldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ظ ( وايء )
دأظ
أهمل الليث بن المظفر وجوهها .
( دأظ ) : وقال أبو زيد في كتاب الهمز : دَأَظْهُ الوِعاءَ وكل ما ملأْتُه أَدْأظُهُ دَأَظْاً . وأنشد :
وقَدْ فَدى أَعْناقَهن المحضُ
والدَّأْظُ حتى ما لهنَّ غَرْض
وقال ابن السكيت وأبو الهيثم : الدَّأظ السِّمَن والامتلاء يقول : لا يُنحَرْنَ نَفَاسَةً بهِنَّ لسمنهن وحُسْنهن .
قلت : وروى الباهلي عن الأصمعي أنه رواه : والدَّأْض حتى لا يكون غَرْض بالضاد قال : وهو لا يكون في جلودها نُقصان ، وقال أيضاً يجوزَ في الحرف الضاد والظاء معاً .
وقال أبو زيد : الغَرْض هو موضع مَاءٍ تَرَكَتْه فلم تجعل فيه شيئاً .

##### Türkçe

د ظ ( **وايء** )
**دأظ**
Leys b. el-Muzaffer onun vecihlerini ihmal etti.

( **دأظ** ): Ebû Zeyd hemze kitabında dedi ki: “Onu, kabı **دَأَظْهُ**; ve her neyi doldurduysam onu **أَدْأظُهُ** (onu) **دَأَظْاً** (ile) (doldururum).” Ve inşâd etti:

Ve muhz, onların boyunlarını fidye verdi;
ve **الدَّأْظُ** öyle ki, onlar için **غَرْض** yoktur.

İbnü’s-Sikkît ve Ebû’l-Heysem dedi: **الدَّأظ** semizlik ve doluluktur; der ki: “Semizlikleri ve güzellikleri sebebiyle, onlarda (bulunan) nefâsetten dolayı boğazlanmasınlar.”

Dedim: el-Bâhilî, el-Asma‘î’den rivayet etti ki o, onu şöyle rivayet etmiştir: “ve **الدَّأْض** öyle ki, **غَرْض** olmaz” **بالضاد**; dedi ki: “Ve o, onların derilerinde eksiklik olmaz.” Ve ayrıca dedi: “Harfte **الضاد** ve **الظاء** ikisi birlikte câiz olur.”

Ebû Zeyd dedi: **الغَرْض**; içinde bir şey yapmadığı (koymadığı) halde bıraktığı suyun yeridir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.‏
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.‏
(دأث) الدال والهمزة والثاء ليس أصلاً؛ لأن الدَّأْثاءَ-وهي الأَمَةُ- مقلوبةٌ من الثأْداء. على أنَّهم يقولون: دَأَثْتُ الطّعام: أكلتُه.‏
(دأل) الدال والهمزة واللام يدل على خِفّة ونَشْطَةٍ(1). فالدَّأَلاَنُ: المشْيُ بنَشاط. يقال منه دَألْتُ أدْأَل. والدَّأْل: الخَتْل. ويقولون: الدُّؤْلُول الدَّاهية؛ وهو قريب من الباب. والدؤَل قَبِيلةٌ.‏
(دأم) الدال والهمزة والميم يدل على تَوَالٍ وتَنَضّدٍ. قال الخليل: دَأَمْتُ الحائطَ، أي رفَعْتُه، ويكون هذا ممّا ذكرناه؛ لأنّه شيءٌ فوق شيء. ويقال تداءَمَتْ عليه الرِّياح، إذا توالت؛ وتَدَأَّمَت الأمواجُ(2). وقال:‏
* تحت ظِلال المَوْج إذْ تَدَأَّمَا (3)*‏
والبحر نَفسُه الدَّأْماء. ولعل هذا القياسَ أولى به، وتَدَاءمْتُ الرّجلَ، إذا وثبتَ عليه. وتداءمَ الفحلُ النّاقَة، إذا تجلّلَها. وتداءمَت السّماءُ: توالت أمطارُها(4).‏
(دأظ) الدال والهمزة والظاء كلمةٌ واحدةٌ. يقولون الدّأْظ: المَلْء(5). ويقال دأظتُ المَتاعَ في الوِعاء. قال:‏
* والدّأظُ حَتَّى لا يَكونَ غَرْضُ(6) *‏
الدأْظ: الامتلاء. والغَرْض: أن يبقى موضعٌ لا يبلُغه الماء(7).‏
(دأي) الدال والهمزة والياء أصلان: أحدهما يدل على خَتْلٍ، والآخر عَظْمٌ متَّصل بمِثْله، ويشبّه به غيره، ويكون من خَشَب.‏
فالأوَّل الدّأْي، وهو الختْل؛ يقال دَأيْتُ أدأَى دَأْياً؛ وهو الخَتْل. والذِّئب يَدأَى، إِذا خَتَل.‏
وأمَّا الآخَر فالدّأْيات: الفَقَار، الواحدةُ دَأْية؛ وابنُ دأيَةَ: الغُرابُ؛ لأنَّه يقع على دأْية البعير الدّبِر فينقُرها؛ والدّأية من البعير: الموضعُ تقع عليه ظَلِفَة(8) الرَّحْل فتعقِرُه.‏
---------------------------------------------------------------
(1) المعروف في ضد الكسل النشاط. وأما هذه فلعلها مرة من نشطت الإبل: مضت.‏
(2) في اللسان: "وتداءمت عليه الأمور والأهوال والهموم والأمواج، بوزن تفاعلت، وتدأمته، الأخيرة معداة بغير حرف: تراكمت عليه وتزاحمت وتكسر بعضها على بعض"، ثم قال: "الأصمعي تداءمه الأمر مثل تداعمه، إذا تراكم عليه".‏
(3) في الأصل : " تداءما". وهو تحريف؛ فإن البيت من أرجوزة للعجاج في ملحقات ديوانه 184. وقبله:‏  * كما هوى فرعون إذ تغمغما *‏
وليس في الأرجوزة تأسيس. وهو على الصواب في اللسان ( دأم).‏
(4) في المجمل: "وتداءلت السماء هطلت".‏
(5) في الأصل: "الملاء".‏
(6) قبله كما في اللسان (دأض، دأظ، غرض):‏  * لقد فدى أعناقهن المحض *‏
يقول: فدت ألبانها أعناقها من أن تنحر. وفي اللسان: "حتى ما لهن".‏
(7) عبر عنه في اللسان بقوله: "النقصان عن الملء".‏
(8) في الأصل: "خلفة"، صوابه في المجمل.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الألف** ve ikisini üçleyen şey)
Ve onda hemzeli ve dönmüş **الألف** vâki olabilir. Ve biz hemzeliyi zikrettik; çünkü bunun geri kalanı olan mu‘tel, kendi baplarında zikredilmiştir.‏
(**دأب**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الباء** bir tek asıldır; ملازمة ve دوام üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الدأب**: âdet ve şe’n. **الفرّاء** dedi: **الدأْب**; aslı **دَأبْتُ**’dendir; ancak Araplar onun mânâsını şe’n’e çevirmişlerdir. Ve **دأَبَ** adam işinde, ciddî olduğu zaman. Ve ben onu **أدْأبْتهُ** **إدآباً** (yaptım). Ve **الدائِبان**: gece ve gündüzdür.‏
(**دأث**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü **الدَّأْثاءَ**—ki o cariyedir— **الثأْداء**’dan kalbedilmiştir. Şu da var ki onlar derler: **دَأَثْتُ** yemeği: onu yedim.‏
(**دأل**) **الدال** ve **الهمزة** ve **اللام** hafiflik ve **نَشْطَةٍ**(1) üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الدَّأَلاَنُ**: نشاط ile yürümektir. Ondan **دَألْتُ** **أدْأَل** denir. Ve **الدَّأْل**: **الخَتْل**’dir. Ve derler: **الدُّؤْلُول** musîbet; ve o, babdan yakındır. Ve **الدؤَل** bir kabiledir.‏
(**دأم**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الميم** تَوَالٍ ve تَنَضّدٍ üzerine delâlet eder. **الخليل** dedi: **دَأَمْتُ** duvarı, yani onu yükselttim; ve bu, zikrettiğimiz şeylerdendir; çünkü o, bir şeyin üstünde bir şeydir. Ve denir: rüzgârlar onun üzerine **تداءَمَتْ**, ardı ardına geldikleri zaman; ve dalgalar **تَدَأَّمَت**(2). Ve dedi:‏
* dalganın gölgeleri altında, o vakit **تَدَأَّمَا**(3)*‏
Ve denizin kendisi **الدَّأْماء**’dır. Ve belki bu kıyas ona daha lâyıktır. Ve **تَدَاءمْتُ** adamı, onun üzerine atıldığın zaman. Ve aygır, dişi deveyi **تداءمَ** etti, onu bürüdüğü zaman. Ve gök **تداءمَت**: yağmurları ardı ardına geldi(4).‏
(**دأظ**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الظاء** bir tek kelimedir. Derler: **الدّأْظ**: **المَلْء**(5). Ve denir: **دأظتُ** eşyayı kap içinde. Dedi:‏
* ve **الدّأظُ**; tâ ki **غَرْضُ**(6) olmasın *‏
**الدأْظ**: dolmadır. Ve **الغَرْض**: suyun ulaşmadığı bir yerin kalmasıdır(7).‏
(**دأي**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الياء** iki asıldır: ikisinden biri **خَتْلٍ**’e delâlet eder; diğeri, benzeriyle bitişik bir kemiktir; başkası ona benzetilir; ve ağaçtan olur.‏
Birincisi **الدّأْي**’dir; ve o **الختْل**’dir; denir: **دَأيْتُ** **أدأَى** **دَأْياً**; ve o **الخَتْل**’dir. Ve kurt **يَدأَى**, **خَتَل** ettiği zaman.‏
Diğerine gelince: **الدّأْيات** omurlardır; bir tanesi **دَأْية**. Ve **ابنُ دأيَةَ**: kargadır; çünkü o, deve üzerindeki **دأْية** üzerine—yaralı—düşer de onu gagalayıp durur. Ve deveden **الدّأية**: semerin **ظَلِفَة**(8)’sinin üzerine düştüğü yer; böylece onu yaralar.‏
---------------------------------------------------------------
(1) Tembelliğin zıddında bilinen **النشاط**’tır. Amma bu ise, belki **نشطت الإبل**: gitti, ifadesinden bir keredir.‏
(2) **اللسان**’da: “Ve işler ve dehşetler ve kederler ve dalgalar onun üzerine **وتداءمت**; **تفاعلت** vezninde; ve onu **وتدأمته**; sonuncusu harfsiz geçişli kılınmıştır: onun üzerine yığıldı ve sıkıştı ve bir kısmı bir kısmı üzerine kırıldı”, sonra dedi: “**الأصمعي**: iş onu **تداءمه** etti, **تداعمه** gibi; onun üzerine yığıldığı zaman”.‏
(3) Asılda: “**تداءما**”. O bir tahriftir; çünkü beyit, **العجاج**’ın divanının eklerinde 184’teki bir urcûzesindendir. Ve ondan önce:‏  * Firavun düştüğü gibi, o vakit **تغمغما** *‏
Ve urcûzede تأسيس yoktur. Ve o, **اللسان** (**دأم**)’da doğru olan üzeredir.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve gök **وتداءلت**: sağanak yağdı”.‏
(5) Asılda: “**الملاء**”.‏
(6) Ondan önce, **اللسان** (**دأض**، **دأظ**، **غرض**)’da olduğu gibi:‏  * muhz, onların boyunlarını gerçekten fidye etti *‏
Der ki: sütleri, boğazlanmaktan boyunlarını fidye etti. Ve **اللسان**’da: “tâ ki onlar için olmasın”.‏
(7) **اللسان**’da şu sözüyle ifade etti: “doludan eksilme”.‏
(8) Asılda: “**خلفة**”; doğrusu **المجمل**’dedir.‏
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَبو زيد في كتاب الهمز: دأَظْتُ الوِعاء وكلَّ ما ملأْته أَدْأَظُه دَأْظاً، وحكى ابن بري دَأَظْت الرجل أَكرهته أَن يأْكل على الشبع. ودأَظَ المَتاعَ في الوِعاء دأْظاً إِذا كنزه فيه حتى يملأَه، قال: ودأَظْت السّقاء ملأَته؛ أَنشد يعقوب:
لقد فَدى أَعْناقَهُنَّ المَحْضُ
والدَّأْظُ، حتى ما لَهُنَّ غَرْضُ
يقول: كثرةُ أَلبانهنَّ أَغْنت عن لحومهن. وأَورد الأَزهري هذه الكلمة في أَثناء ترجمة دأَضَ وقال: رواه أَبو زيد الدأْظ، قال: وكذلك أَقرأَنيه المنذري عن أَبي الهيثم، وفسره فقال: الدأْظ السِّمَن والامْتِلاء؛ يقول: لا يُنْحَرْن نَفاسة بهنَّ لسِمَنهنّ وحُسْنهن. وحكي عن الأَصمعي أَنه رواه الدَّأْضُ، بالضاد، قال: وهو أَن لا يكون في جلودهن نقصان، وقال أَيضاً: يجوز فيها الضاد والظاء معاً؛ وقال أَبو زيد: الغَرْضُ هو موضعُ ماء تركْتَه فلم تجعل فيه شيئاً. ودأَظَ القُرْحةَ: غمَزَها فانفضَخَت. ودأَظَه يَدْأَظُه دأْظاً: خنَقَه.

##### Türkçe

أَبو زيد, hemze kitabında: **دأَظْتُ** kabı ve doldurduğum her şeyi; onu **أَدْأَظُه** **دَأْظاً** (diye) (söyledi). İbn Berrî de **دَأَظْتُ** adamı: onu, tokluk üzerine yemeye zorladım, diye nakletti.

Ve **دأَظَ** eşyayı kap içinde **دأْظاً**: onu, dolduruncaya kadar içinde biriktirdiği zaman (denir). Dedi ki: ve **دأَظْت** kırbayı: onu doldurdum. Ya‘kūb (şu beyti) okudu:

Gerçekten boyunlarını süt kurtardı
Ve **الدَّأْظُ**, öyle ki onlar için **غَرْضُ** yoktur

Der ki: sütlerinin çokluğu, etlerinden (yararlanmayı) gereksiz kıldı. Ezherî bu kelimeyi **دأَضَ** maddesinin tercümesi sırasında zikretti ve dedi ki: Ebû Zeyd onu **الدأْظ** diye rivayet etti. Dedi ki: Münzirî de onu bana Ebû’l-Heysem’den böyle okuttu; ve onu açıkladı, şöyle dedi: **الدأْظ** semizlik ve doluluktur; der ki: semizlikleri ve güzellikleri sebebiyle, onlarda (bulunan) kıymet yüzünden boğazlanmazlar. Asma‘î’den, onu **الدَّأْضُ** diye, **الضاد** ile rivayet ettiği nakledildi. Dedi ki: o, derilerinde eksiklik bulunmamasıdır. Yine dedi ki: onda **الضاد** ve **الظاء** birlikte de caizdir. Ebû Zeyd dedi ki: **الغَرْضُ** su yeri(=su konulan yer)dir; onu bıraktın da içine hiçbir şey koymadın. Ve **دأَظَ** yarayı: onu sıktı da patladı.

Ve **دأَظَه** onu **يَدْأَظُه** **دأْظاً**: onu boğdu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دأظه، كمنعه: ملاه، يقال: دأظ السقاء والوعاء، أي ملأهما، نقله أبو زيد في كتاب الهمز، وأنشد الجوهري
  لقد فدى أعناقهن المحـض                      والدأظ حتى مالهن غرض هكذا أنشده يعقوب وأبو زيد، وأورد الأزهري هذه الكلمة في أثناء ترجمة د أ ض قال: ورواه أبو زيد الدأظ، قال: وكذلك أقرأنيه المنذري عن أبي الهيثم، وفسره فقال: الدأظ: السمن والامتلاء. وحكي عن الأصمعي أنه رواه الدأض، وجوز الظاء أيضا، وقد تقدم هناك. وكذلك روي بالصاد أيضا، كما تقدم.
 ودأظ القرحة يدأظها دأظا: غمزها فانفضخت.

  ودأظ فلان دأظا، أي سمن وامتلأ، نقله يعقوب وأبو الهيثم.
 ودأظ فلانا: غاظه، فهو مدءوظ، أي مغيظ، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: دأظه يدأظه دأظا، أي خنقه، نقله الجوهري، وحكى ابن بري: دأظت الرج: أكرهته أن يأكل على الشبع. ودأظ المتاع في الوعاء، إذا كنزه فيه حتى يملاه.

##### Türkçe

**دأظه**، **كمنعه**: onu doldurdu; denir ki: **دأظ السقاء والوعاء**, yani ikisini doldurdu; bunu Ebû Zeyd **كتاب الهمز**’de nakletti; Cevherî şu beyti okudu:
  Andolsun, onların boyunlarını saf (süt) fidye verdi                      ve **الدأظ**; ta ki onlar için bir hedef eğilinceye kadar
Bunu Ya‘kūb ve Ebû Zeyd böyle okuttu; Ezherî bu kelimeyi **د أ ض** tercümesinin sırasında zikretti; dedi ki: Ebû Zeyd bunu **الدأظ** diye rivayet etti; dedi ki: Münzirî de bunu bana Ebû Heysem’den böyle okuttu; ve onu açıkladı, dedi ki: **الدأظ**: semizlik ve doluluk. Asma‘î’den, onu **الدأض** diye rivayet ettiği nakledildi; **الظاء**’yı da caiz gördü; ve bu, orada daha önce geçti. Yine **الصاد** ile de rivayet edildi; daha önce geçtiği gibi.

Ve **دأظ القرحة يدأظها دأظا**: onu sıktı da patladı.

  Ve **دأظ فلان دأظا**; yani semirdi ve doldu; bunu Ya‘kūb ve Ebû Heysem nakletti.
Ve **دأظ فلانا**: onu öfkelendirdi; o da **مدءوظ** olur; yani öfkelendirilmiş; İbn Abbâd’dan. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **دأظه يدأظه دأظا**; yani onu boğdu; bunu Cevherî nakletti. İbn Berrî hikâye etti: **دأظت الرج**: onu, tokluğun üzerine yemeye zorladım. Ve **دأظ المتاع في الوعاء**: onu, içinde biriktirip dolduruncaya kadar içine yığdı.
