# دأظ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D8%B8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%B8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دأظ

(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.‏
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.‏
(دأث) الدال والهمزة والثاء ليس أصلاً؛ لأن الدَّأْثاءَ-وهي الأَمَةُ- مقلوبةٌ من الثأْداء. على أنَّهم يقولون: دَأَثْتُ الطّعام: أكلتُه.‏
(دأل) الدال والهمزة واللام يدل على خِفّة ونَشْطَةٍ(1). فالدَّأَلاَنُ: المشْيُ بنَشاط. يقال منه دَألْتُ أدْأَل. والدَّأْل: الخَتْل. ويقولون: الدُّؤْلُول الدَّاهية؛ وهو قريب من الباب. والدؤَل قَبِيلةٌ.‏
(دأم) الدال والهمزة والميم يدل على تَوَالٍ وتَنَضّدٍ. قال الخليل: دَأَمْتُ الحائطَ، أي رفَعْتُه، ويكون هذا ممّا ذكرناه؛ لأنّه شيءٌ فوق شيء. ويقال تداءَمَتْ عليه الرِّياح، إذا توالت؛ وتَدَأَّمَت الأمواجُ(2). وقال:‏
* تحت ظِلال المَوْج إذْ تَدَأَّمَا (3)*‏
والبحر نَفسُه الدَّأْماء. ولعل هذا القياسَ أولى به، وتَدَاءمْتُ الرّجلَ، إذا وثبتَ عليه. وتداءمَ الفحلُ النّاقَة، إذا تجلّلَها. وتداءمَت السّماءُ: توالت أمطارُها(4).‏
(دأظ) الدال والهمزة والظاء كلمةٌ واحدةٌ. يقولون الدّأْظ: المَلْء(5). ويقال دأظتُ المَتاعَ في الوِعاء. قال:‏
* والدّأظُ حَتَّى لا يَكونَ غَرْضُ(6) *‏
الدأْظ: الامتلاء. والغَرْض: أن يبقى موضعٌ لا يبلُغه الماء(7).‏
(دأي) الدال والهمزة والياء أصلان: أحدهما يدل على خَتْلٍ، والآخر عَظْمٌ متَّصل بمِثْله، ويشبّه به غيره، ويكون من خَشَب.‏
فالأوَّل الدّأْي، وهو الختْل؛ يقال دَأيْتُ أدأَى دَأْياً؛ وهو الخَتْل. والذِّئب يَدأَى، إِذا خَتَل.‏
وأمَّا الآخَر فالدّأْيات: الفَقَار، الواحدةُ دَأْية؛ وابنُ دأيَةَ: الغُرابُ؛ لأنَّه يقع على دأْية البعير الدّبِر فينقُرها؛ والدّأية من البعير: الموضعُ تقع عليه ظَلِفَة(8) الرَّحْل فتعقِرُه.‏
---------------------------------------------------------------
(1) المعروف في ضد الكسل النشاط. وأما هذه فلعلها مرة من نشطت الإبل: مضت.‏
(2) في اللسان: "وتداءمت عليه الأمور والأهوال والهموم والأمواج، بوزن تفاعلت، وتدأمته، الأخيرة معداة بغير حرف: تراكمت عليه وتزاحمت وتكسر بعضها على بعض"، ثم قال: "الأصمعي تداءمه الأمر مثل تداعمه، إذا تراكم عليه".‏
(3) في الأصل : " تداءما". وهو تحريف؛ فإن البيت من أرجوزة للعجاج في ملحقات ديوانه 184. وقبله:‏  * كما هوى فرعون إذ تغمغما *‏
وليس في الأرجوزة تأسيس. وهو على الصواب في اللسان ( دأم).‏
(4) في المجمل: "وتداءلت السماء هطلت".‏
(5) في الأصل: "الملاء".‏
(6) قبله كما في اللسان (دأض، دأظ، غرض):‏  * لقد فدى أعناقهن المحض *‏
يقول: فدت ألبانها أعناقها من أن تنحر. وفي اللسان: "حتى ما لهن".‏
(7) عبر عنه في اللسان بقوله: "النقصان عن الملء".‏
(8) في الأصل: "خلفة"، صوابه في المجمل.‏
ـ

### Türkçe

(باب **الدال** ve **الألف** ve ikisini üçleyen şey)
Ve onda hemzeli ve dönmüş **الألف** vâki olabilir. Ve biz hemzeliyi zikrettik; çünkü bunun geri kalanı olan mu‘tel, kendi baplarında zikredilmiştir.‏
(**دأب**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الباء** bir tek asıldır; ملازمة ve دوام üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الدأب**: âdet ve şe’n. **الفرّاء** dedi: **الدأْب**; aslı **دَأبْتُ**’dendir; ancak Araplar onun mânâsını şe’n’e çevirmişlerdir. Ve **دأَبَ** adam işinde, ciddî olduğu zaman. Ve ben onu **أدْأبْتهُ** **إدآباً** (yaptım). Ve **الدائِبان**: gece ve gündüzdür.‏
(**دأث**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü **الدَّأْثاءَ**—ki o cariyedir— **الثأْداء**’dan kalbedilmiştir. Şu da var ki onlar derler: **دَأَثْتُ** yemeği: onu yedim.‏
(**دأل**) **الدال** ve **الهمزة** ve **اللام** hafiflik ve **نَشْطَةٍ**(1) üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الدَّأَلاَنُ**: نشاط ile yürümektir. Ondan **دَألْتُ** **أدْأَل** denir. Ve **الدَّأْل**: **الخَتْل**’dir. Ve derler: **الدُّؤْلُول** musîbet; ve o, babdan yakındır. Ve **الدؤَل** bir kabiledir.‏
(**دأم**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الميم** تَوَالٍ ve تَنَضّدٍ üzerine delâlet eder. **الخليل** dedi: **دَأَمْتُ** duvarı, yani onu yükselttim; ve bu, zikrettiğimiz şeylerdendir; çünkü o, bir şeyin üstünde bir şeydir. Ve denir: rüzgârlar onun üzerine **تداءَمَتْ**, ardı ardına geldikleri zaman; ve dalgalar **تَدَأَّمَت**(2). Ve dedi:‏
* dalganın gölgeleri altında, o vakit **تَدَأَّمَا**(3)*‏
Ve denizin kendisi **الدَّأْماء**’dır. Ve belki bu kıyas ona daha lâyıktır. Ve **تَدَاءمْتُ** adamı, onun üzerine atıldığın zaman. Ve aygır, dişi deveyi **تداءمَ** etti, onu bürüdüğü zaman. Ve gök **تداءمَت**: yağmurları ardı ardına geldi(4).‏
(**دأظ**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الظاء** bir tek kelimedir. Derler: **الدّأْظ**: **المَلْء**(5). Ve denir: **دأظتُ** eşyayı kap içinde. Dedi:‏
* ve **الدّأظُ**; tâ ki **غَرْضُ**(6) olmasın *‏
**الدأْظ**: dolmadır. Ve **الغَرْض**: suyun ulaşmadığı bir yerin kalmasıdır(7).‏
(**دأي**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الياء** iki asıldır: ikisinden biri **خَتْلٍ**’e delâlet eder; diğeri, benzeriyle bitişik bir kemiktir; başkası ona benzetilir; ve ağaçtan olur.‏
Birincisi **الدّأْي**’dir; ve o **الختْل**’dir; denir: **دَأيْتُ** **أدأَى** **دَأْياً**; ve o **الخَتْل**’dir. Ve kurt **يَدأَى**, **خَتَل** ettiği zaman.‏
Diğerine gelince: **الدّأْيات** omurlardır; bir tanesi **دَأْية**. Ve **ابنُ دأيَةَ**: kargadır; çünkü o, deve üzerindeki **دأْية** üzerine—yaralı—düşer de onu gagalayıp durur. Ve deveden **الدّأية**: semerin **ظَلِفَة**(8)’sinin üzerine düştüğü yer; böylece onu yaralar.‏
---------------------------------------------------------------
(1) Tembelliğin zıddında bilinen **النشاط**’tır. Amma bu ise, belki **نشطت الإبل**: gitti, ifadesinden bir keredir.‏
(2) **اللسان**’da: “Ve işler ve dehşetler ve kederler ve dalgalar onun üzerine **وتداءمت**; **تفاعلت** vezninde; ve onu **وتدأمته**; sonuncusu harfsiz geçişli kılınmıştır: onun üzerine yığıldı ve sıkıştı ve bir kısmı bir kısmı üzerine kırıldı”, sonra dedi: “**الأصمعي**: iş onu **تداءمه** etti, **تداعمه** gibi; onun üzerine yığıldığı zaman”.‏
(3) Asılda: “**تداءما**”. O bir tahriftir; çünkü beyit, **العجاج**’ın divanının eklerinde 184’teki bir urcûzesindendir. Ve ondan önce:‏  * Firavun düştüğü gibi, o vakit **تغمغما** *‏
Ve urcûzede تأسيس yoktur. Ve o, **اللسان** (**دأم**)’da doğru olan üzeredir.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve gök **وتداءلت**: sağanak yağdı”.‏
(5) Asılda: “**الملاء**”.‏
(6) Ondan önce, **اللسان** (**دأض**، **دأظ**، **غرض**)’da olduğu gibi:‏  * muhz, onların boyunlarını gerçekten fidye etti *‏
Der ki: sütleri, boğazlanmaktan boyunlarını fidye etti. Ve **اللسان**’da: “tâ ki onlar için olmasın”.‏
(7) **اللسان**’da şu sözüyle ifade etti: “doludan eksilme”.‏
(8) Asılda: “**خلفة**”; doğrusu **المجمل**’dedir.‏
ـ
