# دأل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دأل

دأل، كمنع، دألا بالفتح ويحرك، دألى كجمزى ودألانا محركة وهو وفي المحكم: وهي مشية فيها ضعف وعجلة. أو هو: عدو متقارب، أو هو مشي نشيط وهو الذي كأنه يبغي في مشيته من النشاط، وأنشد سيبويه فيما تضعه العرب على ألسنة البهائم، لضب يخاطب ابنه:
  أهدموا بيتك لا أبا لكا
  وأنا أمشي الدألى حوالكا وقال أبو زيد: هي مشية شبيهة بالختل ومشي المثقل. وذكر الأصمعي في مشية الخيل: الدألان: مشي يقارب فيه الخطو ويبغي فيه، كأنه مثقل من حمل. دأل له يدأل دألا ودألانا، محركتين: أي ختله يقال: الذئب يدأل للغزال ليأكله: أي يختله. والدئل، بالضم وكسر الهمزة، ولا نظير لها وقال ثعلب: لا نعلم اسما جاء على فعل، غير هذا. قال شيخنا: ويأتي له في الميم: رئم، كدئل: الالست، وكأن المصنف نسيه، وفي أثناء الكتاب ما لا يحصى من كلمات كدئل، أو فيها لغة مثلها، كالرعل. انتهى. قلت: وهذا البناء أعني مضموم الفاء ومكسور العين، في سقوطه اختلاف، فقيل: مهمل للاستثقال، وقيل: بل مستعمل على القلة، ورجحه أبو حيان، وحكى ابن هشام القولين بلا ترجيح، كما بينته في رسالة التصريف. وقد تضم الهمزة وهذه عن كراع. قال ابن سيده: وليس بمعروف: ابن آوى، كالدألان، محركة، والدأل، بالفتح. قيل: الدألان، محركة، بالدال والذال: هو الذئب قال الأصمعي: ولهذا سمي الذئب ذؤالة، أيضا. ومعنى الذألان: المشي الخفيف. الدئل أيضا: دويبة كابن عرس أو كالثعلب. قال ابن سيده: وهذا هو المعروف. قال كعب بن مالك الأنصاري، رضي الله عنه، في جيش أبي سفيان الذين وردوا المدينة في غزوة السويق، وأحرقوا النخيل ثم انصرفوا:
  جاءوا بجيش لو قيس معرسه                      ما كان إلا كمعرس الـدئل
  عار من النسل والثراء ومن                      أبطال بطحاء والقنا الأسـل

  الدئل بن محلم بن غالب بن عائذة أبو قبيلة في الهون بن خزيمة بن مدركة. هكذا في سائر النسخ، وهو غلط فاحش، فإن الصواب فيه: الديش بن محلم، أخو حلمة، وهم من ولد مليح بن الهون، ويقال لولد الديش: القارة، وقد ذكره بنفسه في الشين المعجمة، فهذا عجيب منه، كيف يغفل عن مثله، ويصحفه. وليس لمحلم ولد سوى الديش وحلمة، فليتنبه لذلك. والنسبة إلى الدئل: دؤلي بضم الدال، وعلى الواو همزة، وإنما فتحوا الهمزة على مذهبهم في النسبة استثقالا لتوالي الكسرتين مع ياءي النسب، كما ينسب إلى نمر: نمري. ودولي، بفتح عينهما قلبوا الهمزة واوا، لأن الهمزة إذا انفتحت وكانت قبلها ضمة، فتخفيفها أن تقلبها واوا محضة، كما قالوا في جؤن: جون وفي مؤن: مون. وديلي كخيري بالكسر. ودئلي بكسرتين وهذا نادر. قلت: والذي في المحكم: والنسب إليه: دؤلي. ودئلي، هذه نادرة، إذ ليس في الكلام: فعلي. أي الضم فالكسر، لا أنه بكسرتين، كما قاله المصنف، فانظر ذلك. ثم إن ديلي كخيري، إنما هو نسبة إلى الديل، بالكسر، لقبيلة أخرى يأتي ذكرها في دول، وليست نسبة إلى الدئل، بضم فكسر، فذكره هنا غير سديد. وفي شرح اللمع للأصبهاني ما نصه: أبو الأسود ظالم بن عمرو الدئلي، إنما هو بكسر الدال وفتح الهمزة، نسبة إلى دئل، كعنب، وهي قبيلة أخرى غير المتقدمة. قلت: وهذا فيه خرق لما أجمع عليه النسابة والمؤرخون، بأن أبا الأسود إنما هو من قبيلة من كنانة، كما سيأتي بيان نسبه. وقوله: وهي قبيلة أخرى إلى آخره، مردود عليه، وليس هو من كلام شرح اللمع، فإن الذي ذكره أولا من أنه قبيلة في الهون، غلط، كما سبق ذلك. وأيضا فليس لهم قبيلة تعرف بالدئل، كعنب، بإجماع النسابة. والصواب في تفصيل هذا المقام، على ما ذهب إليه أئمة النسب هو ما قاله ابن القطاع رحمه الله تعالى، ما نصه: الدئل في كنانة: رهط أبي الأسود، بالضم وكسر الهمزة. قلت: وهو الدئل بن بكر بن عبد مناة ابن كنانة. ومن ولده أبو الأسود، وهو ظالم بن عمرو بن سفيان بن جندل، بن يعمر بن حلس بن نفاثة بن عدي بن الدئل. وقيل: اسمه عثمان بن عمرو بن سفيان. وقال ابن حبان: هو ظالم بن عمرو بن جندل بن سفيان: وقيل: عمرو بن ظالم. يروي عن عمران بن الحصين، وعنه أهل البصرة، وشهد مع علي صفين، وولى البصرة لابن عباس، ومات بها وقد أسن، وهو أول من تكلم بالنحو. قلت: وروى عنه ابنه أبو حرب، ويحيى بن يعمر، ثقة توفي سنة 169. ثم قال ابن القطاع: والدول في حنيفة، كزور، وفي عبد القيس: الديل، كزير، وكذلك الديل في الأزد. وهؤلاء يأتي ذكرهم للمصنف في دول، وإنما ساقهم هنا تتمة لكلام ابن القطاع، وهذا التفصيل بعينه وقع لابن السكيت وغيره من علماء اللغة. وابن دالان: رجل يأتي ذكره في د - و - ل وذكره ابن سيده هنا، بناء على أنه مهموز. قال: والنسبة إليه: دألاني. والدؤلول بالضم: الداهية كما في العباب والمحكم. أيضا: الاختلاط يقال: وقع القوم في دؤلول من أمرهم: أي اختلاط. قال أبو عمرو: المداءلة زنة المداعلة: المخاتلة دألت له، ودألته، وقد تكون في سرعة المشي، كما في التهذيب.

### Türkçe

**دأل**; **منع** gibi; **دألا** fetha ile ve harekelenir; **دألى** **جمزى** gibi ve **دألانا** harekeli; ve o, ve **المحكم**’de: ve o, içinde zayıflık ve acele bulunan bir yürüyüştür. Yahut o: birbirine yakın bir koşu; yahut o: canlı bir yürüyüştür; ve o, sanki yürüyüşünde canlılıktan dolayı bir şey ister gibidir. Ve Sîbeveyh, Arapların hayvanların dillerine koydukları şeyler hakkında, oğluna hitap eden bir keler için inşad etti:
  Evinizi yıkın, babasız kalasınız
  Ve ben çevrenizde **الدألى** yürürüm.

Ebû Zeyd dedi: O, **الختل**’e ve ağır yüklenmişin yürüyüşüne benzer bir yürüyüştür. Asma‘î, atların yürüyüşü hakkında zikretti: **الدألان**: adımı birbirine yaklaştırdığı ve onda bir şey istediği bir yürüyüştür; sanki yükten dolayı ağırlaşmış gibidir. **دأل** ona, **يدأل** **دألا** ve **دألانا**, ikisi de harekeli: yani onu aldattı; denir: kurt, ceylanı yemek için ona **يدأل**: yani onu aldatır. Ve **الدئل**, damme ile ve hemzenin kesriyle; ve onun benzeri yoktur. Sa‘leb dedi: **فعل** vezni üzere gelen bir isim, bunun dışında bilmiyoruz. Şeyhimiz dedi: Ona **الميم**’de gelir: **رئم**, **دئل** gibi: **الالست**; ve sanki musannif onu unuttu; ve kitabın arasında **دئل** gibi kelimelerden, yahut onda onun gibi bir lehçe bulunanlardan, **الرعل** gibi, sayısız olan vardır. Bitti. Dedim: Bu bina, yani fânın dammeli ve ‘aynın kesreli oluşu, düşmesi hakkında ihtilaf vardır; denildi: ağırlık sebebiyle ihmal edilmiştir; ve denildi: bilakis az da olsa kullanılmıştır; ve Ebû Hayyân onu tercih etti; ve İbn Hişâm iki sözü tercihsiz nakletti; sarf risalesinde onu açıkladığım gibi. Hemze dammelenebilir; ve bu, Kurâ‘dandır. İbn Sîde dedi: Bilinen değildir: çakal, **الدألان** gibi, harekeli; ve **الدأل**, fetha ile. Denildi: **الدألان**, harekeli, **الدال** ve **الذال** ile: o kurttur. Asma‘î dedi: Bundan dolayı kurda **ذؤالة** da denildi. **الذألان**’ın manası: hafif yürüyüştür. **الدئل** ayrıca: gelincik gibi yahut tilki gibi bir küçük hayvancık. İbn Sîde dedi: Bilinen olan budur. Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî, Allah ondan razı olsun, Ebû Süfyân’ın **غزوة السويق**’te Medine’ye gelen, hurmalıkları yakan sonra dönen ordusu hakkında dedi:
  Bir ordu ile geldiler; eğer onun konak yeri kıyas edilseydi,
  ancak **الدئل**’in konak yeri gibi olurdu.
  Nesilden, zenginlikten ve
  **بطحاء** yiğitlerinden ve mızrakların **الأسل**’inden arî.

**الدئل** b. Muhallim b. Gâlib b. ‘Âize: **الهون** b. Huzeyme b. Mudrike’de bir kabilenin babasıdır. Bütün nüshalarda böyledir; ve o, fahiş bir yanlıştır; zira onda doğru olan: **الديش** b. Muhallim’dir; **حلمة**’nin kardeşidir; ve onlar, **مليح** b. **الهون**’un evladındandır; ve **الديش**’in evladına **القارة** denir; ve onu kendisi **الشين** **المعجمة**’de zikretmiştir; bu, ondan acayiptir: bunun gibisinden nasıl gaflet eder ve onu tashif eder? Muhallim’in **الديش** ve **حلمة**’den başka evladı yoktur; buna dikkat edilsin. **الدئل**’e nisbet: **دؤلي**, **الدال**’ın dammesiyle; ve **الواو** üzerinde bir hemze vardır. Hemzeyi ancak nisbet hususunda kendi mezhepleri üzere, nisbetin iki yâsı ile iki kesrenin peş peşe gelmesini ağır görerek fetha ettiler; nitekim **نمر**’e nisbet edilir: **نمري**. Ve **دولي**, ikisinin ‘aynının fethasıyla; hemzeyi **واو**’ya çevirdiler; çünkü hemze fetha olursa ve ondan önce damme bulunursa, onun hafifletilmesi onu sırf **واو**’ya çevirmektir; nitekim **جؤن** hakkında **جون** ve **مؤن** hakkında **مون** dediler. Ve **ديلي**, kesre ile, **خيري** gibi. Ve **دئلي**, iki kesre ile; ve bu nadirdir. Dedim: **المحكم**’de olan: ve ona nisbet: **دؤلي**. Ve **دئلي**: bu nadirdir; çünkü kelamda **فعلي** yoktur; yani damme sonra kesre; yoksa musannifin dediği gibi iki kesre ile değildir; buna bak. Sonra, **ديلي** **خيري** gibi, ancak **الديل**’e nisbet olup, kesre iledir; başka bir kabile içindir; zikri **دول**’de gelecektir; ve **الدئل**’e nisbet değildir; damme sonra kesre ile; onu burada zikretmesi isabetli değildir. Asbahânî’nin **شرح اللمع**’ında lafzen olan şudur: **أبو الأسود** **ظالم** b. ‘Amr **الدئلي**, ancak **الدال**’ın kesri ve hemzenin fethası iledir; **دئل**’e nisbetle, **عنب** gibi; ve o, önce geçenden başka bir kabiledir. Dedim: Bu, neseb âlimleri ve tarihçilerin üzerinde icma ettikleri şeye bir aykırılıktır; çünkü **أبو الأسود** ancak **كنانة**’dan bir kabiledendir; nesebinin beyanı geleceği gibi. Ve onun sözü: “ve o, başka bir kabiledir”den sonrasına gelince, ona reddedilmiştir; ve o, **شرح اللمع**’ın sözünden değildir; zira onun önce zikrettiği, onun **الهون**’da bir kabile olduğu, yanlıştır; daha önce geçtiği gibi. Ayrıca, onların **الدئل** diye bilinen bir kabilesi yoktur, **عنب** gibi, neseb âlimlerinin icmaı ile. Bu makamın tafsilinde doğru olan, neseb imamlarının gittiği üzere, İbnü’l-Kattâ‘ رحمه الله تعالى’nın söylediğidir; lafzen: **الدئل** **كنانة**’dadır: **أبي الأسود**’un zümresi; damme ile ve hemzenin kesriyle. Dedim: O, **الدئل** b. Bekr b. ‘Abd Menât b. Kinâne’dir. Ve onun evladından **أبو الأسود** vardır; ve o, **ظالم** b. ‘Amr b. Süfyân b. Cündel b. Ya‘mer b. Hils b. Nefâse b. ‘Adî b. **الدئل**’dir. Ve denildi: onun adı **عثمان** b. ‘Amr b. Süfyân’dır. İbn Hibbân dedi: o, **ظالم** b. ‘Amr b. Cündel b. Süfyân’dır; denildi: **عمرو** b. **ظالم**. **عمران بن الحصين**’den rivayet eder; ondan Basra ehli rivayet eder; ve Ali ile **صفين**’de bulundu; ve Basra’yı İbn Abbâs’a vali yaptı; ve orada yaşlanmış olarak öldü; ve nahiv hakkında konuşanların ilki odur. Dedim: Ondan oğlu **أبو حرب** ve **يحيى بن يعمر** rivayet etti; sika; 169 senesinde vefat etti. Sonra İbnü’l-Kattâ‘ dedi: ve **الدول** **حنيفة**’dedir, **زور** gibi; ve **عبد القيس**’te: **الديل**, **زير** gibi; ve aynı şekilde **الديل** **الأزد**’dedir. Bunların zikri musannif için **دول**’de gelecektir; onları burada ancak İbnü’l-Kattâ‘ın sözünü tamamlamak için sevk etti; ve bu tafsilin aynısı İbnü’s-Sikkît ve başkası gibi lugat âlimlerine vaki olmuştur. Ve **ابن دالان**: bir adamdır; zikri **د - و - ل**’de gelecektir; ve İbn Sîde onu burada, hemzeli olduğu üzerine bina ederek zikretti. Dedi: ve ona nisbet: **دألاني**. Ve **الدؤلول**, damme ile: **العباب** ve **المحكم**’de olduğu gibi, musibet. Ayrıca: karışıklık; denir: kavim, işlerinden bir **دؤلول** içine düştü: yani karışıklık. Ebû ‘Amr dedi: **المداءلة**, **المداعلة** vezninde: aldatma; ona **دألت**; ve onu **دألته**; ve hızlı yürüyüşte de olabilir; **التهذيب**’de olduğu gibi.
