# دأي (د-أ-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A3%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - أ - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: دءي · دأى

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

باب اللفيف من **الدال**
**د د**، **د و د**، **د ي د**، **د أ د**، **د و و**، **د و أ**، **د أ ي**، **أ د و**، **أ و د**، **و د أ**، **و أ د**، **أ ي د**، **أ د ي**، **و د ي**، **و د د**، **أ د د**، **د ا د ا**، **د و د ى**،  **ي د ي** kullanılagelenler

**دد**:
Neş’e için dişleri birbirine sürtmenin, ve bunda parmakları vurmanın hikâyesi; ve (parmaklar) vurulmamış olsa da boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات **دَدِ**
Şöyle de rivayet olunur: من داعِبٍ **دَدَدِ**.

Onu şakalaşana sıfat kılınca, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez; böylece **دَدِدٍ** şakalaşan oyuncuya sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **دال**’ların çokluğundan dolayı (kalıba) boyun eğmez; صدر’in iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ** **يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak, diğer bütün جوفية harflerden daha kuvvetli olduğu için seçtiler; benzeri de böyledir.
**دَّد**’de üç lugat vardır; dersin ki: هذا **دَدٌ**، وهذا **دَدا**، وهذا **دَدُن**.

**دود**، **ديد**:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (olan) bir yiyecek; ve **ادّادَ** yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

**دأد**:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; ve falan kimse **يَتَدَأْدَاُ** olarak geçti, yani geçti; bir kısmı bir kısmını iter, gevşemez.

**دوو**، **دوء**.
**الدَوُّ**: çölde bir yer; dümdüz, sanki avuç içi gibi. Dedi ki:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
Ve **الدّوّيّة**: Temîm lügatinde düz bir çöl; Hicaz ehline göre onların lügatinde **داويَّة**. **ذو الرمة** dedi ki:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
Ve **دَويُّ** ses: ondan denir: **دَوَّى** ses **يُدَوِّي** **تَدويةً**.
Ve **الدَوَى**: göğsün içinde, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: o, **دَويّ الصَّدْر**’dür. Dedi ki:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي **دَوي**
Ve bir adam **دَوٍ**; ve o, şiddetli **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve bir kadın **دَوِية**; **الواو** kırık, hafif, **فَعِله** üzere. Eğer onu sıfat için hafifletirsen, **الواو** **الياء** ile beraber sâkindir; onda **الإِشمامُ**, **الإِسكان**’dan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** gibi olanın fethasını açarlar ve derler: رجل **دَوىً** وامرأةٌ **دَوىً** eşittir; çünkü o bir تحويل’dir. Dedi ki:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		**دَوىً** شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; ve o, nasb yerindedir; **دَوِيا** demedi; ve onların lügatine göre bu, bütün i‘rabda böyledir; senin “رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ” sözün gibi. **رؤبة** dedi ki:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
Ve fiil **دَوِيَ** **يَدْوَى** **دَوىً**’dır; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzerine olan her bina kırık olur; ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka türlüne mecbur kalırsa (başka olur).
Ve **الدِّواء** (uzatılmış): şifadır. Ve onu **مَداواةً** ile **داوَيتُه**. Eğer “**دِواءً**” desen kıyasta caiz olur. Ve denir: falan kimse **دووِيَ** **يُداوَى**; iki **الواو**’yu izhar edersin ve birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki **الألف**’in meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.
أما **الدّاءُ** ise, hemzeli: her zahir ve batın hastalığa cem‘ eden bir isimdir; hatta denir: **داءُ الشُّحِّ** en şiddetli hastalıklardandır; ve ahmaklık, kendisine **دَواءَ** olmayan bir **داءٌ**’dır.
Ondan, kadının sözü: “كُلُّ **داءٍ** له **داءٌ**”; muradı: erkeklerdeki her ayıp onda vardır. Ve o, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ** ve bir kadın **داءةٌ**. Başka bir lugatta: رجل **دَيِّئٌ** وامرأةٌ **دَيِّئة** **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ** **يَداءُ** **دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. Ve **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **أد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde kullanılagelmiştir.
Ve **الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarıdır.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; ve **الأزْمُ**: perhizdir; ve **الآزِمُ**: yemekten kendini tutandır.
Ve denir: “بَرِئتُ إليكَ من كل **داءٍ** تَداؤُهُ الإِبِلُ” “تَداعُهُ” gibi.
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: ثلاثُ **دَوَيات**; ve ona benzeyen de böyledir; **النَّوى** gibi: **نَويات**. Eğer sayı olmaksızın cem‘ edersen dersin ki: هي **الدَّوَى** و**الدُّوِيُّ**. **العباس** dedi ki:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ **الدوى** ما ثِلاثٍ مُثُولا
Ve dedi ki:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ **الدُويِّ**		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ

**دأي**:
Ve **الدَّأْيُ**: hileye ve aldatıcı manevraya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ve ondan fiil: **دَأَى** **يَدْأَى** **دَأْياً** ve **دَأْوا**. Ve dedi ki:
**دَأَوتَ** له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
**حذرا**’yı **القطع** üzere nasb etti. Ve bir misalde:
كالـذئبُ **يأدُو**		للغزال يأكلُه
Ve ayrıca derler: ona **يَدْأَوى**.
Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, devenin özellikle **الكاهل**’inde, iki **الكَتِف** arasındaki birleşim yerindeki **فَقار**’dır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
نصف على **دَأْياته** تَجَرَّما

**أدو**:
Ve **الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: ondan bir hiledir. Dedi ki:
لكـن **أدَوتُ** لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
Ve derler: adam **أَدَا** **يَأْدُو** **أَدْواً**.

**أود**:
Ve **الأَوْدُ**: **آدَ** **يؤودُ**’un masdarıdır, **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ** **العُودَ**; ben onu **أؤودهُ** **أَوْداً** ile (eğdim) de **انآدّ** oldu. Onun tefsiri: onu büktüm de büküldü. Dedi ki:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
Ve dersin: bu iş beni **آدَنى**; beni **يَؤودُني** **أوْداً** ve **أُووداً** ile; senden meşakkate ulaştığı zaman.
Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه**.
Ondan **التَأَوُّد**; o, çubuk ve başkası için bükülme ve eğrilme gibi. Ve dedi ki:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
Ve dersin: seni ne **آدَ** ise o benim için **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdı ise o benim için ağırlaştırıcıdır.
Ve **الأَوَدُ**: eğriliktir. Ve **أوِدَ** **يأوَدُ** **أَوَداً**; o da **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde **أوَّدَ** diye adlandırılan bir yer vardır; şeddeli. Dedi ki:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ **أَوَّدِ**

**ودأ**:
Ve denir: onu **وَدَّاْتُه** de **فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
Ve **تَوَدَّأَتِ الأخبارُ**: yani gizlendi.
Ve yeri **وَدَّأْتُ**: eğer kazılmış idiyse onu düzelttim.

**وأد**:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**’dir. Araplar, bir kız doğduğunda onu konulduğu vakit gömerlerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla, ölene kadar. Fiil: **وَأَدَ** **يَئِدُ** **وَأْداً**; o, **وائِدٌ**’dir. Mef‘ul: **مَوؤُودٌ**; “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” dediğin gibi. **الفرزدق** dedi ki:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
Ve **الوَئيدُ**: bir **دَوِيٌّ**dür; sesini yerde işitirsin; uzak bir yerden düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir. Dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar’dır.

**أيد**، **أدي**:
**الأَيْدُ**: kuvvettir; Temîm lügatinde **الآدُ**. Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdiği zaman.
Ve **التَّأييدُ**: “onu **أيَّدْتُ**”un masdarıdır; yani onu kuvvetlendirdim.
Ve Allah’ın sözü: “والسماء بَنَيْناها ب**أَيْدٍ**” yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla kuvvetlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ve ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanattır. Ve bir şeye koruyucu olan her şey onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi ki:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
Ve falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** ile **أَدَّى** etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam, hataya alıştı; derler ki: “فلان **أدَّى** للأمانةِ”; bu, nahivde caiz değildir.
Ve **الأداة**’nın elif’i **الواو**’dur; çünkü sen “**أدَوات**” dersin. Her meslek sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır; o, mesleğini onunla ayakta tuttuğu âletidir.
Ve savaşın **أداة**’sı: silahtır. Ve bir adam **مُؤْدٍ**: silahı tam olan. Dedi ki:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا

**ودي**:
Ve **المُودَى**: helâk olan; hemzesiz. Ve falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ve ölüm onu **أودَى به**: yani onu helâk etti. Ve bundan helâkin adı **الوَدَى**’dır; tahfifle; az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.
Ve **التوادي**: devenin memelerini, yavru emmesin diye, onunla bağladıkları tahta parçalarıdır. Ve deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ**: yani memelerini ikisiyle bağladım. Ve deveyi **توديةً** ile **ودّيت**.
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında, selin yolu veya bir geçit olan her açıklıktır. Hepsi **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak, sonunun illetli oluşundan dolayı geldi. Ve **نادٍ** ve **أندية** ve **نَجوَى** ve **أَنجية** de böyledir. Sahihte onun benzeri işitilmemiştir. Görmez misin ki onlar “قومٌ **ظَلَمةٌ**” ve “قوم **عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan “**عَتادة**” denilmedi. Fakat onlar binayı değiştirdiler; **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; **النون**’un fethasına dayandı da elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanıdır; teki **وَدِيّة**.
Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani onun diyetini ödedi. **جميل** dedi ki:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
Ve “**يأدونه**” bir lugattır. Ve **الدِيَة**’nin aslı **وِدية**’dir; **الواو** hazfedildi; “**شِية**”nin “**الوشيِ**”den (gelmesi) gibi.
Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o da **وادٍ**’dir; erekte olduğunda. Ve **وَدَى** “damladı” manasında da denir; ereksiyon sırasında ondan su damladığında. **الأغلب** dedi ki:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا **وَدَى**		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından çıkan beyaz ince sudur.

**ودد**، **أدد**:
**الوَدُّ**: **وَدِدْتُ**’ün masdarıdır; o, temenniden ve muhabbetten **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ** **يَوَدُّ** **مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.
Ve **الوِداد** ve **الوَدادُ**: **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Ve bu, senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; “**حِبُّكَ** ve **حَبيبُكَ**” dediğin gibi. Dedi ki:
فإِن كنتَ لي **وِدّاً** فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ **وُدِّي** ويَسري بكم بُغْضي
Ve **الوَدُّ**: Temîm lügatinde **الوَتِدُ**’dir. Küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürürler de “**وتَيد**” derler.
Ve **الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putudur. Kureyş’in de “**وُدّاً**” diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de “**أُدّ**” der. Onunla **عَبدُ وُدٍّ** isimlendirildi. Ondan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** isimlendirildi; Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.
Ve **الإدُّ**: korkunç iştir. Dersin: **فِعْلاً إدّاً** bir fiil yaptım.
Ve muhakkak bir felaket falanı **أدَّتْ**; onu **أَدّاً** ile **تَؤُدُّه**. **رؤبة** dedi ki:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
Ve **الإِدادة**: **الإِداد**’ın bir tanesidir; Allah’ın sözü “لقد جِئتُم شيئاً **إِدّاً**”dan; yani korkunç bir iş.

**دادا**، **دودى**:
Ve **الدَّأْدَأَةُ**: su yatağında taşların düşüş sesidir.
Ve **الدَّأْوداء** (uzatılmış); cem‘i **الدَّآدِئ**. O, üç gecedir: yirmi yedinin beşi, altısı ve yedisi.
Ve bir **ليلةٌ دَأداء**: gecelerin en şiddetli karanlığıdır.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncak; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
كأنّني فوقَ **دَوداةٍ** تُقَلِّبُني
Ve kıyasa aykırı olarak denir: **الدَّءادي**.
Ve adam **تَدَأْدَأَ** etti; bir şeyden yana meyletti de sallandı. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

**يدي**:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimet eli, bol olandır.
Ve balta eli ve benzeri: onun sapıdır. Ve yayın eli: onun **سِيَتُها**’sıdır.
Ve zamanın eli: zamanının uzanımıdır. Ve rüzgârın eli: onun hâkimidir. **لبيد** dedi ki:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
Dedi ki: rüzgâr, bulutun sevk ve idaresine malik kılınınca, elin mülküyle vasfedildi.
Ve bu çiftlik falanın **يَدِ**’indedir; yani mülkündedir. “Falanın ellerindedir” demezler; fakat her şey için, önünde olana “بين **يَدَي**” derler. Allah dedi: “من بين **أيديهم** ومن خَلْفهم”.
Ve onların sözü gibi: toz, yağmurun **بين يَدَي**’inde kabarır; sövüşme, savaşın **بين يَدَي**’inde alevlenir. Ve Allah تعالى dedi: “بين **يَدَي** عذابٍ سديد.
Ve denir: falan, elinden **يَدِيَ** oldu; eli felç olduğunda. Ve bir adam **مَيدِيٌ**: yani eli kökünden kesik.
Ve onun elini **يَدَيْتُ**: yani onun eline vurdum. Ve **اليُداء**: el ağrısıdır.
Ve onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**: yani ona nimet verdim.
Ve Allah onu **أيْداهُ**; masdar **اليد** yahut **الأَيد**’dir.
Ve dersin: falandan yana beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**: nimetten.
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği bir mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu yayar.
Ve kavim **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak; rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın eli ve gölgelerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin topluluğu **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
فإِنّ له عندي **يَدِيّا** وأنعُما
Ve **اليَدِ**’e nisbet, eksiltme üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبِّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de **الياء** görünmez; ve “**أبَوانِ**” derler; **الواو**’yu izhar ederek. **العجّاج** dedi ki:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا **يَدِيٌّ**
Ve denir: **ثوبٌ يَدِيٌّ**; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis muradı, ellerin onu nöbetleşe almasıdır.
Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek eldir; işleri bir olduğunda. Ve ona “عن ظهر **يَدٍ**” mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti.
Ve denir: **ثوب قصير اليَدِ**; onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olduğunda.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: دأى

الدَأْيُ من البعير: الموضع الذي تقع عليه ظَلِفة الرحْل فتَعقِره. ومنه قيل للغراب: ابن دأْيَةَ وقال يصفُ الشَيب:
ولما رأيتُ النَسْـرَ عَـزَّ ابـن دأْيَةٍ		وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جاشتْ له نَفْسي
ويجمع على دأَياتٍ بالتحريك. وجمع الدأْي دَئيٌّ. أبو زيد: دَأَيْتُ للشيء أَدْأَى له دَأْياً، إذا خْتَلْتَهُ، مثل أَدَوْتُ له. ودَأَوْتُ له: لغةٌ في دَأَيْتُ. يقال: الذئب يَدْأَى للغزال ليأخذه، أي يَخْتِلُهُ، مثل يَأْدو.

##### Türkçe

**الدَأْيُ** deveden: semerin **ظَلِفة**’sinin üzerine düştüğü, onu yaraladığı yer. Ondan dolayı kargaya: **ابن دأْيَةَ** denilmiştir. Ve **الشَيب**’i vasfederek dedi ki:
ولما رأيتُ **النَسْـرَ** عَـزَّ **ابـن دأْيَةٍ**		وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ جاشتْ له نَفْسي
Ve hareke ile **دأَياتٍ** üzerine cem‘ olunur. **الدأْي**’in cemi **دَئيٌّ**’dir. Ebû Zeyd: **دَأَيْتُ** bir şey için, ona **أَدْأَى** ederim, **دَأْياً** (yaparım); onu aldattığım zaman; **أَدَوْتُ** ona (yaptım) gibi. Ve **دَأَوْتُ** ona: **دَأَيْتُ**’te bir lugattır. Denilir: kurt, onu almak için ceylana **يَدْأَى** eder; yani onu aldatır; **يَأْدو** gibi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والألف وما يثلثهما)
وقد يقع فيه المهموز والألف المنقلبة. وقد ذكرنا المهموزَ لأنَّ سائرَ ذلك من المعتلّ مذكورٌ في أبوابه.‏
(دأب) الدال والهمزة والباء أصلٌ واحد يدلُّ على ملازَمةٍ ودوام. فالدأبُ: العادةُ والشّأن. قال الفرّاء: الدأْب، أصله من دَأبْتُ، إلاّ أنّ العربَ حوّلت معناه إلى الشّأن. ودأَبَ الرّجُل في عمله، إذا جَدَّ. وأدْأبْتهُ أنا إدآباً. والدائِبان: اللّيلُ والنَّهار.‏
(دأث) الدال والهمزة والثاء ليس أصلاً؛ لأن الدَّأْثاءَ-وهي الأَمَةُ- مقلوبةٌ من الثأْداء. على أنَّهم يقولون: دَأَثْتُ الطّعام: أكلتُه.‏
(دأل) الدال والهمزة واللام يدل على خِفّة ونَشْطَةٍ(1). فالدَّأَلاَنُ: المشْيُ بنَشاط. يقال منه دَألْتُ أدْأَل. والدَّأْل: الخَتْل. ويقولون: الدُّؤْلُول الدَّاهية؛ وهو قريب من الباب. والدؤَل قَبِيلةٌ.‏
(دأم) الدال والهمزة والميم يدل على تَوَالٍ وتَنَضّدٍ. قال الخليل: دَأَمْتُ الحائطَ، أي رفَعْتُه، ويكون هذا ممّا ذكرناه؛ لأنّه شيءٌ فوق شيء. ويقال تداءَمَتْ عليه الرِّياح، إذا توالت؛ وتَدَأَّمَت الأمواجُ(2). وقال:‏
* تحت ظِلال المَوْج إذْ تَدَأَّمَا (3)*‏
والبحر نَفسُه الدَّأْماء. ولعل هذا القياسَ أولى به، وتَدَاءمْتُ الرّجلَ، إذا وثبتَ عليه. وتداءمَ الفحلُ النّاقَة، إذا تجلّلَها. وتداءمَت السّماءُ: توالت أمطارُها(4).‏
(دأظ) الدال والهمزة والظاء كلمةٌ واحدةٌ. يقولون الدّأْظ: المَلْء(5). ويقال دأظتُ المَتاعَ في الوِعاء. قال:‏
* والدّأظُ حَتَّى لا يَكونَ غَرْضُ(6) *‏
الدأْظ: الامتلاء. والغَرْض: أن يبقى موضعٌ لا يبلُغه الماء(7).‏
(دأي) الدال والهمزة والياء أصلان: أحدهما يدل على خَتْلٍ، والآخر عَظْمٌ متَّصل بمِثْله، ويشبّه به غيره، ويكون من خَشَب.‏
فالأوَّل الدّأْي، وهو الختْل؛ يقال دَأيْتُ أدأَى دَأْياً؛ وهو الخَتْل. والذِّئب يَدأَى، إِذا خَتَل.‏
وأمَّا الآخَر فالدّأْيات: الفَقَار، الواحدةُ دَأْية؛ وابنُ دأيَةَ: الغُرابُ؛ لأنَّه يقع على دأْية البعير الدّبِر فينقُرها؛ والدّأية من البعير: الموضعُ تقع عليه ظَلِفَة(8) الرَّحْل فتعقِرُه.‏
---------------------------------------------------------------
(1) المعروف في ضد الكسل النشاط. وأما هذه فلعلها مرة من نشطت الإبل: مضت.‏
(2) في اللسان: "وتداءمت عليه الأمور والأهوال والهموم والأمواج، بوزن تفاعلت، وتدأمته، الأخيرة معداة بغير حرف: تراكمت عليه وتزاحمت وتكسر بعضها على بعض"، ثم قال: "الأصمعي تداءمه الأمر مثل تداعمه، إذا تراكم عليه".‏
(3) في الأصل : " تداءما". وهو تحريف؛ فإن البيت من أرجوزة للعجاج في ملحقات ديوانه 184. وقبله:‏  * كما هوى فرعون إذ تغمغما *‏
وليس في الأرجوزة تأسيس. وهو على الصواب في اللسان ( دأم).‏
(4) في المجمل: "وتداءلت السماء هطلت".‏
(5) في الأصل: "الملاء".‏
(6) قبله كما في اللسان (دأض، دأظ، غرض):‏  * لقد فدى أعناقهن المحض *‏
يقول: فدت ألبانها أعناقها من أن تنحر. وفي اللسان: "حتى ما لهن".‏
(7) عبر عنه في اللسان بقوله: "النقصان عن الملء".‏
(8) في الأصل: "خلفة"، صوابه في المجمل.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الألف** ve ikisini üçleyen şey)
Ve onda hemzeli ve dönüşmüş **الألف** vâki olabilir. Hemzeliyi zikrettik; çünkü bunun geri kalanı, illetli olandan, baplarında zikredilmiştir.‏
(**دأب**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الباء** bir tek asıldır; ملازمة ve دوام’a delâlet eder. Şu hâlde **الدأب**: âdet ve شأن’dır. **الفرّاء** dedi: **الدأْب**’in aslı **دَأبْتُ**’dendir; ancak العرب onun mânâsını شأن’a çevirdi. Ve **دأَبَ** adam işinde, ciddiyet gösterdiği vakit. Ve ben onu **أدْأبْتهُ** **إدآباً** (yaptım). Ve **الدائِبان**: gece ve gündüzdür.‏
(**دأث**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü **الدَّأْثاءَ**—ki o **الأَمَةُ**’dir— **الثأْداء**’dan çevrilmiştir. Şununla beraber onlar derler: **دَأَثْتُ** yemeği: onu yedim.‏
(**دأل**) **الدال** ve **الهمزة** ve **اللام** hafiflik ve نشاطة’e delâlet eder(1). Şu hâlde **الدَّأَلاَنُ**: نشاط ile yürüyüştür. Ondan **دَألْتُ** **أدْأَل** denir. Ve **الدَّأْل**: **الخَتْل**’dir. Ve derler: **الدُّؤْلُول** **الدَّاهية**’dir; ve o babdan yakındır. Ve **الدؤَل** bir kabiledir.‏
(**دأم**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الميم** توالٍ ve تنضّد’e delâlet eder. **الخليل** dedi: **دَأَمْتُ** duvarı, yani onu yükselttim; ve bu, zikrettiğimizden olur; çünkü o, bir şeyin üstünde bir şeydir. Ve denir: rüzgârlar onun üzerine **تداءَمَتْ**, ardı ardına geldikleri vakit; ve dalgalar **تَدَأَّمَتْ**(2). Ve dedi:‏
* dalganın gölgeleri altında, o vakit **تَدَأَّمَا** (3)*‏
Ve denizin kendisi **الدَّأْماء**’dır. Ve belki bu kıyas ona daha lâyıktır; ve **تَدَاءمْتُ** adamı, üzerine sıçradığın vakit. Ve aygır, dişi deveyi **تداءمَ** etti, onu bürüdüğü vakit. Ve gök **تداءمَتْ**: yağmurları ardı ardına geldi(4).‏
(**دأظ**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الظاء** bir tek kelimedir. Derler: **الدّأْظ**: **المَلْء**’dür(5). Ve denir: **دأظتُ** eşyayı kaba. Dedi:‏
* ve **الدّأظُ**; tâ ki **غَرْضُ** olmasın(6) *‏
**الدأْظ**: doluluk. Ve **الغَرْض**: suyun ulaşmadığı bir yerin kalmasıdır(7).‏
(**دأي**) **الدال** ve **الهمزة** ve **الياء** iki asıldır: ikisinden biri **خَتْل**’e delâlet eder; diğeri, benzeriyle bitişik bir kemiktir; başkası ona benzetilir; ve ağaçtan olur.‏
Birincisi **الدّأْي**’dir; ve o **الختْل**’dir; denir: **دَأيْتُ** **أدأَى** **دَأْياً**; ve o **الخَتْل**’dir. Ve kurt **يَدأَى**, **خَتَل** ettiği vakit.‏
Diğerine gelince, **الدّأْيات**: omurlardır; bir tanesi **دَأْية**’dir; ve **ابنُ دأيَةَ**: kargadır; çünkü o, deve sırtının yaralı **دأْية**’si üzerine konar da onu gagalar; ve deveden **الدّأية**: semerin **ظَلِفَة**’sinin(8) üzerine düştüğü yerdir; böylece onu yaralar.‏
---------------------------------------------------------------
(1) Bilinen, tembelliğin zıddında **النشاط**’tır. Ama bu, belki **نشطت الإبل**: gitti, ifadesinden bir keredir.‏
(2) **اللسان**’da: “Ve işler ve dehşetler ve kederler ve dalgalar onun üzerine **تداءمت**; **تفاعلت** vezninde; ve onu **تدأمته**; sonuncusu harfsiz geçişli kılınmıştır: onun üzerine yığıldı ve sıkıştı ve bir kısmı bir kısmı üzerine kırıldı”, sonra dedi: “**الأصمعي**: iş onu **تداءمه** etti, **تداعمه** gibi; onun üzerine yığıldığı vakit.”‏
(3) Asılda: “**تداءما**”. O bir tahriftir; çünkü beyit, **العجاج**’ın divanının eklerinde 184’te bir recezindendir. Ve ondan önce:‏  * Firavun düştüğü gibi, o vakit **تغمغما** etti *‏
Ve recezde تأسيس yoktur. Ve **اللسان**’da (**دأم**) doğru üzere olan budur.‏
(4) **المجمل**’de: “Ve gök **وتداءلت**: sağanak yağdı.”‏
(5) Asılda: “**الملاء**”.‏
(6) Ondan önce, **اللسان**’da (**دأض**، **دأظ**، **غرض**) olduğu üzere:‏  * **المحض** boyunlarını gerçekten fidye etti *‏
Der ki: sütleri, boğazlanmaktan boyunlarını fidye etti. Ve **اللسان**’da: “tâ ki onlar için olmasın.”‏
(7) **اللسان**’da onu şu sözüyle ifade etti: “doluluktan eksilme.”‏
(8) Asılda: “**خلفة**”; doğrusu **المجمل**’dedir.‏
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د أ ي
نعب ابن دأية أي الغراب نسب إلى دأية البعير وهي فقارته لوقوعه عليها إذا دبرت أو إلـى أبيـه‏.‏
وهـي دأيتـه أي حاضنتـه دون أمـه‏.‏
ويقـال للخبـر الـذي لا يعـرف لـه أصـل‏:‏ جاؤا به غريب ابن دأية‏.‏
وأنشد ابن الأعرابي‏:‏ ولما رأيت النسر عزّ ابـن دأيـةٍ وعشش في وكريه جاشت له نفسي وتقول‏:‏ نذر ابن دايه أن لا يترك آيه‏.‏

##### Türkçe

د أ ي
**نعب ابن دأية**: yani karga; **دأية البعير**’e nisbet edilmiştir; o da onun omurlarıdır; çünkü o, deve yaralandığında onun üzerine düşer; yahut babasına (nisbet edilmiştir).‏.‏
Ve o, **دأيته**’dir; yani annesi dışında onun kuluçkaya yatanı (bakıcısı)dır.‏.‏
Ve aslı bilinmeyen haber için denilir: “Onu **غريب ابن دأية** olarak getirdiler.”‏.‏
İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Ve ne zaman ki kartalı gördüm; **ابن دأية** aziz oldu,
Ve yuvasında yuvalandı; nefsim onun için coştu
Ve dersin ki: “**نذر ابن دايه** **أن لا يترك آيه**.”‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّأْيُ والدُّئيُّ والدِّئيُّ: فِقَر الكاهِلِ والظَّهْرِ، وقيل: غَراضِيفُ الصَّدْرِ، وقيل: ضُلُوعه في مُلْتَقاهُ ومُلْتَقَى الجَنْب؛ وأَنشد الأَصمعي لأَبي ذؤيب:
لها من خِلالِ الدَّأْيَتْين أَرِيجُ
وقال ابن الأَعرابي: إنَّ الدَّأَيات أَضْلاع الكَتِف وهي ثلاث أَضلاع مِنْ هُنا وثلاث من هُنا، واحِدتُه دَأْية. الليث: الدَّأْيُ جمع الدَّأْيَةِ وهي فَقار الكاهِل في مُجْتَمَع ما بين الكَتِفَيْن من كاهِل البعير خاصّة، والجمع الدَّأَياتُ، وهي عِظامُ ما هُنالِكَ، كلُّ عَظْمٍ منها دأْية. وقال أَبو عبيدة: الدَّأَياتُ خَرَزُ العُنُق، ويقال: خَرَزُ الفَقار. وقال ابن شميل: يقال للضِّلَعَيْن اللتَيْن تَلِيانِ الواهِنَتَيْن الدَّأْيَتان، قال: والدَّئيُّ في الشَّراسيفِ هي البَوَاني الحَراني (*
قوله «الحراني» هي في الأصل بالراء وانظر هل هي محرفة عن الواو والأصل الحواني يعني الأضلاع الطوال). المُسْتَأْخِراتُ الأَوْساطُ من الضلوع، وهي أَرْبَع وأَرْبَع، وهُنَّ العُوجُ وهن المُسَقَّفات، وهي أَطْولُ الضّلُوعِ كُلِّها وأَتَمُّها وإليها ينتفخ الجوف. وقال أَبو زيد: لم يَعْرِفُوا، يعني العرَب، الدَّأَياتِ في العُنُقِ وعَرَفُوهُنَّ في الأَضْلاع، وهي ستُّ يَلِينَ المَنْحر، من كلِّ جانِبٍ ثلاثٌ، ويقال لِمَقادِيمِهِنّ جَوانِحُ، ويقال لِلَّتَيْن تَلِيان المَنْحَرَ ناحِرَتان؛ قال أَبو منصور: وهذا صواب؛ ومنه قول طرفة:
كأَنَّ مَجَرَّ النِّسْعِ، في دَأَياتِها،
مَوارِدُ من خَلْقاء في ظَهْر قَرْدَدِ
وحكى ابن بري عن الأَصمعي: الدُّئيُّ، على فُعُولٍ، جمع دَأْيَةٍ لِفَقارِ العُنُق.
وابنُ دَأْيَةَ: الغُراب، سمي بذلك لأَنه يقع على دأْية البَعير الدَّبِرِ فيَنْقُرها؛ وقال الشاعر يصف الشَّيْب:
ولمَّا رأَيتُ النِّسْرَ عَزَّ ابنَ دَأْيَةٍ،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي
والدَّأْيَة: مُرَكَّبُ القِدْحِ من القَوْس، وهما دَأْيَتانِ مكْتَنِفَتا العَجْسِ من فوقُ وأَسْفَلَ.
ودَأَى له يَدْأَى دَأْياً ودَأْواً إذا خَتَلَه. والذِّئْبُ يَدْأَى لِلْغَزال: وهي مِشْيَةٌ شبِيهةً بالخَتْلِ. ودَأَوْتُ له: لغة في دَأَيْت. ودَأَوْتُ له: مثل أَدَيْتُ له؛ قال:
كالذِّئْب يَدْأَى للغَزالِ يَخْتِلُهْ
ودأَى الذِّئْبُ للْغَزال يَدْؤُو دَأْواً لِيأْخُذَه مثل يَأْدُو: وهو شبيه المُخاتَلَة والمُراوَغَة. والدَّأْيُ والدَّأْيَةُ من البعير: المَوْضِعُ الذي يقعُ عليه ظَلِفَة الرَّحْلِ فيَعْقِرهُ، ويُجْمَع على دَأَياتٍ، بالتحريك وجَمْعُ الدَّأْيِ دَئيٌّ مثلُ ضَأْنٍ وضَئينٍ ومَعْزٍ ومَعيزٍ؛ وقال حُمَيْد الأَرْقط:
يَعَضُّ منها الظَّلِفُ الدَّئِيّا
عَضَّ الثُقافِ الخُرُصَ الخَطِّيَّا

##### Türkçe

**الدَّأْيُ** ve **الدُّئيُّ** ve **الدِّئيُّ**: kâhilin ve sırtın omurlarıdır;
ve denildi: göğsün kıkırdaklarıdır; ve denildi: onun birleşme yerindeki ve yanın birleşme yerindeki kaburgalarıdır;
ve el-Asmaʿî, Ebû Züeyb için inşâd etti:
لها من خِلالِ **الدَّأْيَتْين** أَرِيجُ
ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Şüphesiz **الدَّأَيات** kürek kemiğinin kaburgalarıdır ve onlar üç kaburgadır
buradan ve üç buradan; onun teki **دَأْية**’dir. el-Leys: **الدَّأْيُ**,
**الدَّأْيَة**’nin cemidir; ve o, devenin kâhilinden, iki kürek kemiği arasındaki kâhilin arasındaki toplanma yerindeki kâhilin omurlarıdır
özellikle; ve cem‘i **الدَّأَياتُ**’tır; ve onlar oradaki kemiklerdir; onlardan her kemik
**دأْية**’dir. Ve Ebû ʿUbeyde dedi: **الدَّأَياتُ** boynun boncuklarıdır; ve denilir: omurların
boncukları. Ve İbn Şümeyl dedi: **الواهِنَتَيْن**’i izleyen iki kaburgaya
**الدَّأْيَتان** denilir; dedi ki: ve **الدَّئيُّ** şerâsîfte, onlar **البَوَاني الحَراني**’dir
(*
Onun “الحراني” sözü: aslında **الراء** iledir; ve bak: **الواو**’dan tahrif edilmiş midir; asıl
**الحواني** yani uzun kaburgalar demektir). **المُسْتَأْخِراتُ** kaburgaların orta olan sonrakileridir; ve onlar
dört ve dörttür; ve onlar **العُوجُ**’dur ve onlar **المُسَقَّفات**’tır; ve onlar en uzun
kaburgaların hepsidir ve en tam olanlarıdır; ve karın boşluğu onlara doğru şişer. Ve Ebû Zeyd dedi: Tanımadılar,
yani Araplar, boyunda **الدَّأَياتِ**’i; ve onları kaburgalarda tanıdılar; ve onlar
boğazlama yerini izleyen altıdır; her yandan üç; ve onların ön taraflarına
**جَوانِحُ** denilir; ve boğazlama yerini izleyen iki tanesine **ناحِرَتان** denilir; Ebû Mansûr dedi:
ve bu doğrudur; ve ondan Tarafe’nin sözü:
كأَنَّ مَجَرَّ النِّسْعِ، في **دَأَياتِها**،
مَوارِدُ من خَلْقاء في ظَهْر قَرْدَدِ
Ve İbn Berrî, el-Asmaʿî’den nakletti: **الدُّئيُّ**, **فُعُول** vezni üzere, boynun omurları için **دَأْيَة**’nin cemidir.

Ve **ابنُ دَأْيَةَ**: kargadır; bununla adlandırıldı, çünkü yaralı devenin **دأْية**’si üzerine konar
da onu gagalayıp durur; ve şair, ak saçlılığı vasfederek dedi:
ولمَّا رأَيتُ النِّسْرَ عَزَّ **ابنَ دَأْيَةٍ**،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي

Ve **الدَّأْيَة**: yaydan okun birleşik parçasıdır; ve onlar iki **دَأْيَتانِ**’dır,
üstten ve alttan **العَجْس**’i kuşatan.

Ve **دَأَى** ona, **يَدْأَى** **دَأْياً** ve **دَأْواً**: onu aldattığı zaman. Ve kurt **يَدْأَى**
ceylan için: o, aldatmaya benzer bir yürüyüştür. Ve **دَأَوْتُ** ona: **دَأَيْت**’te bir dildir.
Ve **دَأَوْتُ** ona: **أَدَيْتُ** ona gibidir; dedi ki:
كالذِّئْب يَدْأَى للغَزالِ يَخْتِلُهْ
Ve kurt, ceylan için **دأَى** eder, **يَدْؤُو** **دَأْواً** onu almak için; **يَأْدُو** gibi; ve o,
aldatmaya ve oyalayıp kaçınmaya benzer. Ve deveden **الدَّأْيُ** ve **الدَّأْيَةُ**:
semerin **ظَلِفَة**’sinin üzerine düştüğü yer; onu yaralar; ve
harekeli olarak **دَأَياتٍ** üzere cem‘ olunur; ve **الدَّأْي**’in cem‘i **دَئيٌّ**’dir; **ضَأْنٍ** ve **ضَئينٍ** ve **مَعْزٍ**
ve **مَعيزٍ** gibi; ve Humeyd el-Arqat dedi:
يَعَضُّ منها الظَّلِفُ **الدَّئِيّا**
عَضَّ الثُقافِ الخُرُصَ الخَطِّيَّا

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!الدَّأْيُ *!والدُّئيُّ ) ، بضمَ فكسْرٍ ، ( *!والدِّئيُّ ) ، بكسْرِ الدالِ والهَمْزةِ : ( فِقَرُ الكاهِلِ والظَّهْرِ ، أَو غَراضِيفُ الصَّدْرِ ، أَو ضُلوعُهُ في مُلْتقاهُ ومُلْتَقى الجَنْبِ ) ؛ وأَنْشَدَ الأصْمعيُّ لأبي ذُؤَيْبٍ :
لها من خِلالِ *!الدَّأْيَتَيْن أَرِيجُ ( أَو *!الدَّأَياتُ ) ، بالتَّحرِيكِ : ( أَضْلاعُ الكَتِفِ ثلاثَةٌ من كلِّ جانِبٍ ) ، واحِدَتُها *!دَأْيةٌ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
وقالَ اللَّيْثُ : الدَّأْيُ جَمْعُ *!الدَّأْيةِ ،

وهي فَقارُ الكاهِلِ في مُجْتَمعِ ما بينَ الكَتِفَيْنِ مِن كاهِلِ البَعيرِ خاصَّةً ؛ والجَمْعُ *!الدَّأَياتُ ، وهي عِظامُ ما هُنالِكَ كلُّ عظمٍ منها *!دَأْيةٌ .
وقالَ أَبو عُبيدَةَ : *!الدَّأَياتُ خَرَزُ العُنُقِ ، ويقالُ : خَرَزُ الفَقارِ .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : يقالُ للضِّلْعَيْن اللَّتَيْنِ تَلِيانِ الواهِنَتَيْن *!الدَّأْيَتانِ .
وقال أبو زيْدٍ : لم يَعْرِفُوا ، يَعْني العَرَب ، *!الدَّأَياتِ في العُنُقِ وعَرَفُوهُنَّ في الأضْلاَعِ ، وهنَّ ست يَلِينَ المَنْحر من كلِّ جانِبٍ ثلاث ، لمَقَادِيمِهِنَّ جَوانِحُ ، ويقالُ للَّتَيْنِ تَلِيانِ المَنْحَر النَّاحِرَتانِ .
قالَ الأزهرِيُّ وهذا صَوابٌ ، ومنه قْولُ طرفَةَ :
كأنَّ مَجَرَّ النِّسْع في *!دَأَياتِها
مَوارِدُ من خَلْقاءَ في ظَهْرِ قَرْدَدِوفي الصِّحاحِ : ويُجْمَعُ على الدَّأَياتِ ، بالتَّحْرِيكِ ، ويُجْمَعُ *!الدَّأَيُ *!دَئِيّ مثْل ضَأْنٍ وضَئِينٍ ومَعْزٍ ومَعيزٍ ؛ قالَ حُمَيْد الأَرْقط :
يَعَضُّ منها الظَّلِفُ الدَّئِيّا
عَضَّ الثِّقافِ الخُرُصِ الخَطِّيَّاوحكَى ابنُ بَرِّي عن الأَصْمعيّ : *!الدُّئيُّ على فُعُولٍ جَمْع *!دَأْيَةٍ لفَقارِ العُنُقِ .
( *!ودَأَيْتُ للشَّيءِ ، كسَعَيْتُ ) ، *!أَدْأَى له *!دَأْياً : ( خَتَلْتُه ) ، مثْلُ دَأَوْتُ له ، نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ عن أَبي زيْدٍ .
( وابنُ *!دَأْيَةَ : الغُرابُ ) ، سُمِّي به لأنَّه يَقَعُ على دَأْيَةِ البَعيرِ الدَّبِرِ فيَنْقُرُها ؛ قالَ الشاعِرُ يَصِفُ الشَّيْب :
ولمَّا رأَيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابنَ دَأْيةٍ
وعَشَّشَ في وِكْرَيْهِ جاشَتْ له نَفْسِي

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الدَّأْيَةُ : مُرَكَّبُ القِدْحِ مِن القَوْس ، وهُما *!دَأْيَتانِ مكْتَنِفَتا العَجْسِ من فَوْق وأَسْفَل .

##### Türkçe

: ( **الدَّأْيُ** ve **الدُّئيُّ** ) ، ötre ile sonra kesre ile ، ( **الدِّئيُّ** ) ، **الدال** ve **الهَمْزة**’nin kesresiyle: ( kâhilin ve sırtın omurları, yahut göğsün kıkırdakları, yahut onun kaburgaları, onun birleşme yerinde ve yanın birleşme yerinde ) ؛ ve الأصمعيُّ, أبي ذُؤَيْبٍ için inşâd etti:
Onun için **الدَّأْيَتَيْن**’in aralarından bir koku vardır ( yahut **الدَّأَياتُ** ) ، harekeleme ile: ( her bir yandan üç olmak üzere omuzun kaburgaları ) ، onun bir tanesi **دَأْيةٌ**’dir؛ ابنِ الأَعْرابيِّ’nden.
Ve اللَّيْثُ dedi: **الدَّأْيُ** ، **الدَّأْيةِ**’nin cem‘idir،

ve o, özellikle devenin kâhilinden iki omuz arasındaki şeyin toplanma yerindeki kâhilin omurlarıdır؛ ve cem‘ **الدَّأَياتُ**’tır, ve o, oradaki kemiklerdir; onlardan her bir kemik **دَأْيةٌ**’dir.
Ve أَبو عُبيدَةَ dedi: **الدَّأَياتُ** boynun omurlarıdır, ve denilir: omurların omurları.
Ve ابنُ شُمَيْل dedi: الواهِنَتَيْن’i izleyen iki kaburgaya **الدَّأْيَتانِ** denilir.
Ve أبو زيْدٍ dedi: bilmediler, yani Araplar, boyunda **الدَّأَياتِ**’i; ve onları kaburgalarda bildiler; ve onlar altıdır, boğazlamayı izlerler; her bir yandan üç; onların ön tarafları için yanlar vardır; ve boğazlamayı izleyen iki taneye النَّاحِرَتانِ denilir.
الأزهرِيُّ dedi: ve bu doğrudur; ve ondan طرفَةَ’nın sözü:
Sanki kayışın sürtünme yeri onun **دَأَياتِها**’sında
Bir قَرْدَد’in sırtında خَلْقاءَ’dan su varış yerleridir
Ve الصِّحاحِ’ta: ve **الدَّأَياتِ** üzerine cem‘ olunur, harekeleme ile; ve **الدَّأَيُ** ، ضَأْنٍ ve ضَئِينٍ ve مَعْزٍ ve مَعيزٍ gibi **دَئِيّ** cem‘ olunur؛ حُمَيْد الأَرْقط dedi:
Ondan **الدَّئِيّا**’yı tırnak ısırır
خَطِّيَّa ait kuru sertleştiricinin ısırması gibi
Ve ابنُ بَرِّي, الأَصْمعيّ’nden hikâye etti: **الدُّئيُّ** ، فُعُولٌ üzere, boynun omurları için **دَأْيَةٍ**’nin cem‘idir.
( **ودَأَيْتُ** bir şey için, **كسَعَيْتُ** ) ، ona **أَدْأَى** **دَأْياً**: ( onu aldattım ) ، ona **دَأَوْتُ** gibi; onu الجَوهرِيُّ, أَبي زيْدٍ’den nakletti.
( **وابنُ دَأْيَةَ**: karga ) ، onunla adlandırıldı; çünkü o, yaralı devenin **دَأْيَةِ**’si üzerine düşer de onu gagalar؛ şair, ak saçlılığı vasfederek dedi:
Ve ne zaman ki akbabayı gördüm, **ابنَ دَأْيةٍ** aziz oldu
Ve iki yuvasında yuva yaptı, onun için nefsim kabardı

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الدَّأْيَةُ**: yayın okundan olan kısmın bileşiği; ve onlar iki **دَأْيَتانِ**’dır, العَجْس’i üstten ve alttan kuşatan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: دأى

دَأَى
1 دَأَى ذ , and دَأَا, aor. يَدْأَى, (T, M, K,) inf. n. دَأْىٌ, (T, M,) of the former verb, (M,) and دَأْوٌ, (T, K,) of the latter verb, (K,) said of a wolf, (M, K,) [and of a man, as shown below,] He deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, him. (T, M, K.) You say, دَأَيْتُ لَهُ, (S, K,) aor. أَدْأَىْ لَهُ, inf. n. دَأْىٌ, I deceived, deluded, &c., it, namely, a thing, (S, K,) or him, namely, a man; (so in one of my copies of the S;) and so دَأَوْتُ لَهُ. (S, M.) And الذِّئْبُ يَدْأَى لِلْغَزَالِ The wolf deceives, deludes, &c., the gazelle, or the young gazelle: (S, M:) or walks, or goes, in the manner of him who deceives, deludes, &c., to the gazelle, or the young gazelle. (T.)

دَأْىٌ
دَأْىٌ ذ and ↓ دِئِىٌّ and ↓ دُئِىٌّ, (M, K,) the last said by IB, on the authority of As, to be pl. of [the n. un.] ↓ دَأْيَةٌ, of the measure فُعُولٌ, [originally دُؤُوىٌ,] (TA,) The vertebræ of the كَاهِل [or withers (app. of a camel)] and of the back: or the cartilages of the breast: or the ribs thereof, where it meets the side: (M, K:) or ↓ الدَّأَيَاتُ signifies the ribs of [i. e. within] the shoulderblade, three on either side; (IAar, M, K;) sing. ↓ دَأْيَةٌ: (M:) or ↓ دَأْيَةٌ, (T,) or دَأْىٌ, (S,) signifies the part of the camel against which lies the [piece of wood called] ظَلِفَة of the saddle, and which is [often] galled thereby: (T, S:) or دَأْىٌ is the pl. [or coll. gen. n.] of ↓ دَأْيَةٌ, and signifies the vertebræ of the withers, in the part between the two shoulder-blades, of the camel, peculiarly; (Lth, T;) and the pl. [of دَأْيَةٌ] is ↓ دَأَيَاتٌ: (Lth, T, S:) or the دأيات are the vertebræ of the neck: or the vertebræ of the spine: (AO, T:) or the two ribs next to the وَاهِنَتَانِ are called the دَأْيَتَانِ: AZ says that the Arabs knew not the term دأيات in relation to the neck, but they knew it in relation to the ribs, as signifying six [ribs] next to the stabbing-place of the camel, three on either side; and this is correct: (T:) [and it is said in the L, in art. جنح, that دَأْىٌ signifies the ribs of the back, of a man, which are called the جَوَانِح, pl. of جَانِحَةٌ, six in number, three on the right and three on the left:] the pl. of دَأْىٌ [or rather the quasi-pl. n.] is دَئِىٌّ, like as ضَئِينٌ is of ضَأْنٌ, and مَعِيزٌ of مَعْزٌ: (S:) and, accord. to IB, دُئِىٌّ is a pl. of ↓ دَأْيَةٌ, as mentioned above, meaning the vertebræ of the neck. (TA.)

دَأْيَةٌ
دَأْيَةٌ ذ ; and its pls. دَأَيَاتٌ and دُئِىٌّ: see the next preceding paragraph, in seven places. ― -b2- Hence, (S,) اِبْنُ دَأْيَةَ The غُرَاب [or crow]: (S, M, K:) so called because it alights upon, and pecks, the دأية of the camel that has galls, or sores. (M.) -A2- Also The part, of a bow, upon which the arrow lies: there are two parts of which each is thus called, next to the part of the stave that is held by the hand, above and below. (M.) -A3- دَايَةٌ [without ء, from the Pers. دَايَهْ,] A child's nurse; a woman who has the charge of a child, who takes care of him, and rears, or nourishes, him; (TA in art. حضن;) i. q. ظِئْرٌ; both of which words are said by IJ to be chaste Arabic: pl. دَايَاتٌ. (M and TA in art. دوى.)

دَئِىٌّ
دَئِىٌّ ذ and دَئِيَّةٌ: see دَآءٌ (in the latter part of the paragraph), in art. دوأ.

دُئِىٌّ
دُئِىٌّ ذ and دِئِىٌّ: see دَأْىٌ.

دَيْأَى
دَيْأَى ذ , of the measure فَيْعَلٌ; and its fem; with ة: see دَآءٌ (in the latter part of the paragraph), in art. دوأ.

##### Türkçe

**دَأَى**
1 **دَأَى** ذ , ve **دَأَا**, muzâri‘ **يَدْأَى**, (T, M, K,) mastar **دَأْىٌ**, (T, M,) önceki fiilin, (M,) ve **دَأْوٌ**, (T, K,) sonraki fiilin, (K,) kurt hakkında söylenir, (M, K,) [ve aşağıda görüldüğü üzere bir adam hakkında da,] Ona hile yaptı, aldattı, kandırdı, dolandırdı, yahut onu alt etti. (T, M, K.) Dersin ki, **دَأَيْتُ لَهُ**, (S, K,) muzâri‘ **أَدْأَىْ لَهُ**, mastar **دَأْىٌ**, Ben onu aldattım, kandırdım, vb., yani bir şeyi, (S, K,) yahut onu, yani bir adamı; (S’nin nüshalarımdan birinde böyle;) ve yine **دَأَوْتُ لَهُ**. (S, M.) Ve **الذِّئْبُ يَدْأَى لِلْغَزَالِ** Kurt, ceylanı yahut ceylan yavrusunu aldatır, kandırır, vb.: (S, M:) yahut ceylana yahut ceylan yavrusuna, aldatan, kandıran, vb. kimsenin yürüyüşü yahut gidişi tarzında yürür yahut gider. (T.)

**دَأْىٌ**
**دَأْىٌ** ذ ve ↓ **دِئِىٌّ** ve ↓ **دُئِىٌّ**, (M, K,) sonuncusu IB tarafından, As’tan naklen, [isim birimi] ↓ **دَأْيَةٌ**’nin, vezni **فُعُولٌ** üzere, [aslında **دُؤُوىٌ**], (TA,) çoğulu olmak üzere söylenmiştir; **كَاهِل**’in [yahut cidagonun (görünüşe göre devenin)] ve sırtın omurları: yahut göğsün kıkırdakları: yahut yanla birleştiği yerdeki kaburgaları: (M, K:) yahut ↓ **الدَّأَيَاتُ** kürek kemiğinin [yani içinde] kaburgalarını, her iki tarafta üç olmak üzere, ifade eder; (IAar, M, K;) tekili ↓ **دَأْيَةٌ**: (M:) yahut ↓ **دَأْيَةٌ**, (T,) yahut **دَأْىٌ**, (S,) devenin, semerin **ظَلِفَة** denilen [tahta] parçasının dayandığı ve bununla [çoğu kez] yara olan kısmını ifade eder: (T, S:) yahut **دَأْىٌ**, ↓ **دَأْيَةٌ**’nin çoğuludur [yahut cins-çoğul ismidir] ve özellikle devenin, iki kürek kemiği arasındaki kısımda, cidago omurlarını ifade eder; (Lth, T;) ve [**دَأْيَةٌ**’nin] çoğulu ↓ **دَأَيَاتٌ**’tır: (Lth, T, S:) yahut **دأيات** boyun omurlarıdır: yahut omurga omurlarıdır: (AO, T:) yahut **وَاهِنَتَانِ**’a bitişik iki kaburgaya **دَأْيَتَانِ** denir: AZ der ki Araplar boyunla ilgili olarak **دأيات** terimini bilmezlerdi; fakat kaburgalarla ilgili olarak onu bilirlerdi; devenin bıçaklama yerinin yanındaki altı [kaburga]yı, her iki tarafta üç olmak üzere, ifade ederdi; ve bu doğrudur: (T:) [ve L’de, جنح maddesinde, **دَأْىٌ**’nün, insanın sırt kaburgalarını ifade ettiği, bunlara **جَوَانِح** denildiği, **جَانِحَةٌ**’nin çoğulu olduğu, sayılarının altı olduğu, sağda üç ve solda üç olduğu söylenmiştir:] **دَأْىٌ**’nün çoğulu [daha doğrusu çoğul benzeri isim] **دَئِىٌّ**’dür; tıpkı **ضَئِينٌ**’ün **ضَأْنٌ**’dan ve **مَعِيزٌ**’in **مَعْزٌ**’dan olduğu gibi: (S:) ve IB’ye göre, yukarıda zikredildiği üzere, **دُئِىٌّ**, boyun omurları anlamında, ↓ **دَأْيَةٌ**’nin bir çoğuludur. (TA.)

**دَأْيَةٌ**
**دَأْيَةٌ** ذ ; ve onun çoğulları **دَأَيَاتٌ** ve **دُئِىٌّ**: yedi yerde, bir önceki paragrafı gör. ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **اِبْنُ دَأْيَةَ** **غُرَاب** [yahut karga]: (S, M, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü o, yara olan yahut çıbanlı devenin **دأية**’sine konar ve onu gagalır. (M.) -A2- Ayrıca Okun üzerine yattığı yay kısmı: bunun böyle adlandırılan iki kısmı vardır; elin tuttuğu yay çubuğu kısmına bitişik olarak, yukarıda ve aşağıda. (M.) -A3- **دَايَةٌ** [ء’siz, Farsça **دَايَهْ**’den,] Çocuğun sütannesi; bir çocuğun sorumluluğunu üstlenen, ona bakan ve onu büyüten yahut besleyen kadın; (TA, حضن maddesinde;) **ظِئْرٌ** ile aynı anlamda; bu iki kelimenin de IJ tarafından fasih Arapça olduğu söylenmiştir: çoğulu **دَايَاتٌ**. (M ve TA, دوى maddesinde.)

**دَئِىٌّ**
**دَئِىٌّ** ذ ve **دَئِيَّةٌ**: دوأ maddesinde, **دَآءٌ**’a (paragrafın son kısmında) bak.

**دُئِىٌّ**
**دُئِىٌّ** ذ ve **دِئِىٌّ**: **دَأْىٌ**’a bak.

**دَيْأَى**
**دَيْأَى** ذ , vezni **فَيْعَلٌ** üzere; ve onun müennesi; ة ile: دوأ maddesinde, **دَآءٌ**’a (paragrafın son kısmında) bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: دءي

دَأَى
دَأَى A ( n. ac. دَأْي 1 )
a.  [ La ], Lay in wait for.

دَأَي
دَأَي [ 1 ] , ( pl. دَئِيّ [ 25 ] ),
a.  Withers ( camel ).

دَأْيَة
دَأْيَة P. ,
a.  Mid-wife; wet-nurse.

اِبْن دَأْيَة
اِبْن دَأْيَة
a.  Crow.

##### Türkçe

دَأَى
دَأَى A (isim-aksiyon: **دَأْي** 1)
a. [ **لا** ], Pusu kurmak için bekledi.

دَأَي
دَأَي [1], (çoğulu: **دَئِيّ** [25]),
a. (Deve) solar.

دَأْيَة
دَأْيَة P.,
a. Ebe; sütanne.

اِبْن دَأْيَة
اِبْن دَأْيَة
a. Karga.
