# دادا (د-ا-د-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ا - د - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

**باب اللفيف من الدال**
د د، د و د، d y d، d أ d، d w w، d w أ، d أ y، أ d w، أ w d، w d أ، w أ d، أ y d، أ d y، w d y، w d d، أ d d، d ا d ا، d w d ى،  y d y مستعملات

دد:
Dişleri gıcırdatmanın, tarab için (neşeden) hikâye edilmesi; ve bu hususta parmakları vurmak. Henüz vurulmamış olsa bile, bir boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
Ve onların göçleri, onlarla birlikte **آلُ الضُّحَى** (kuşluk ehli) **دَدِ**’in (d-d) çağırmalarından, faal bir halde, onlarla birlikte hızlanınca tarablandı.
Şöyle de rivayet olunur: **من داعِبٍ دَدَدِ**.

Onu şakalaşana sıfat kıldığı vakit, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez. Böylece **دَدِدٍ** şakalaşan, oynayan için sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **الدال**’ların çokluğundan dolayı boyun eğmez; صدر (baş) harfinin iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak şundan seçtiler: o, diğer bütün جوفية (boşluk harfleri)nden daha kuvvetlidir; benzeri de böyledir.
**الدَّدِ**’de üç lugat vardır; dersin ki: **هذا دَدٌ**; ve **هذا دَدا**; ve **هذا دَدُن**.

دود، ديد:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (kurtlanmış) bir yiyecek; ve **ادّادَ**: yani onda **الدُّودُ** (kurt) vuku buldu.

دأد:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; ve falan kimse **يَتَدَأْدَاُ** olarak geçti; yani geçti, bir kısmı bir kısmını iter halde, gevşemeden.

دوو، دوء.
**الدَوُّ**: çölde, avuç içi gibi dümdüz, pürüzsüz bir yer. Dedi ki:
Zor toplanmış bir toplanmıştan bir küçük bahçe; **بالدَّوِّ**’de yahut onun çorak, sert sahrasında.
Ve **الدّوّيّة**: Temîm lügatinde pürüzsüz bir çöl; Hicaz ehline göre onların lügatinde **داويَّة**. **ذو الرمة** dedi:
**داويَّة** ve bir gecenin karanlığı; sanki ikisi...
Ve **دَويُّ الصوت**: sesin uğultusu; ondan denir: **دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً**.
Ve **الدَوَى**: göğsün içinde, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: “O, göğsü **دَويّ**’dir.” Dedi ki:
Ve gözün, göğsünün benim için **دَوي** olduğunu gösterir.
Ve **رجلٌ دَوٍ**; ve o, şiddetli bir **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve **امرأةٌ دَوِية**. **الواو** kırık, hafif, **فَعِله** vezni üzerinedir. Onu sıfat için hafifletirsen, **الواو** **الياء** ile birlikte sâkindir; onda işmâm, iskândan daha güzeldir. Hicaz ehlinin bir kısmı, **دَوٍ** gibi olanı fetha ile okur ve derler ki: **رجل دَوىً** ve **امرأةٌ دَوىً** eşittir; çünkü bu bir تحويل’dir. Dedi ki:
Dehr onun üzerine döner durur, ta ki onu geri çevirinceye kadar; **دَوىً**: onu bir dehrin cinleri ve onun habili (bozguncusu) burktu.
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; ve o, nasb yerindedir; “**دَوِيا**” demedi; onların lügatine göre bu, bütün i‘râbda böyledir; senin “**رأيت قاضٍ** ve **هذا قاضٍ**” demen gibi. **رؤبة** dedi:
Bu bir vali; ben bir vali gören değilim; şu kimseler gibi; ve bir gün koşan...
Fiil: **دَوِيَ يَدْوَى دَوىً**; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzerine olan her bina kırık olur; ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair, başkasına mecbur kalırsa (başka türlü söyler).
Ve **الدِّواء** (medli): şifadır. **داوَيتُه مَداواةً**. Eğer “**دِواءً**” desen, القياس’ta caiz olur. Ve denir: **دووِيَ فلانٌ يُداوَى**; böylece iki **الواو**’yu izhar edersin ve birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki **الألف**’in meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.
أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: zahir ve batın her hastalığı toplayan bir isimdir; hatta denir ki: **داءُ الشُّحِّ** hastalıkların en şiddetlisidir; ve ahmaklık, kendisine **دَواءَ** olmayan bir **داءٌ**’dır.
Bundan, kadının sözü: “**كُلُّ داءٍ له داءٌ**”; muradı: erkeklerdeki her ayıp onda vardır. Ve o, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve **رجل داءٌ** ve **امرأة داءةٌ**. Başka bir lugatta: **رجل دَيِّئٌ** ve **امرأةٌ دَيِّئة**; **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ يَداءُ دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **أد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde استعمال olunmuştur.
Ve **الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarıdır.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; ve **الأزْمُ**: perhizdir; ve **الآزِمُ**: yemekten kendini tutandır.
Ve denir: “Sana, develerin **تَداؤُهُ** (hastalığa tutulması) gibi **تَداعُهُ** (da‘vâsı) olan her **داءٍ**’dan beri oldum.”
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: **ثلاثُ دَوَيات**; ve bunun benzeri de böyledir; **النَّوى**: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin ki: **هي الدَّوَى والدُّوِيُّ**. **العباس** dedi:
Âl-i Leylâ’dan konak yerlerini tanıdın mı; üç kere konaklamışın **الدوى** çizgisi gibi.
Ve dedi ki:
Diyarları, **الدُويِّ** çizgisi gibi tanıdım; onu Himyerî kâtip süsler.

دأي:
**الدَّأْيُ**: hıtl’e (aldatmaya) ve murâvagaya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ondan fiil: **دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا**. Dedi ki:
Onu almak için ona **دَأَوتَ**; fakat heyhat, delikanlı sakınandır.
**حذرا**’yı **القطع** üzere nasb etti. Ve şu misalde:
Kurt gibi, ceylana **يأدُو**; onu yer.
Ve ayrıca derler: **يَدْأَوى له**.
Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, devenin özellikle **الكاهل**’inde, iki **الكتف** arasındaki birleşim yerindeki omur kemikleridir. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
Onun **دَأْيات**’ı üzerine yarı (yük) olarak, suçlu gibi.

أدو:
**الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: bir hıtl’dir. Ondan dedi ki:
Fakat onu almak için **أدَوتُ**; derken, ürkütücü bir yırtığı isabet ettirdim.
Ve derler: **أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً**.

أود:
**الأَوْدُ**: **آدَ يؤودُ**’un masdarıdır: **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ العُودَ**; ben onu **أؤودهُ أَوْداً**; derken **انآدّ** oldu. Tefsiri: “Onu eğdim de eğildi.” Dedi ki:
Eğilmiyordu; derken akşamleyin eğilmiş oldu.
Ve dersin: “Bu iş beni **آدَنى**; **يَؤودُني أوْداً وأُووداً**”; yani senden meşakkate ulaştı.
Ve denir: “Ona ihtiyarlık **آدَه**.”
Bundan **التَأَوُّد**: kamış ve başkası için, bükülme ve eğrilme gibi. Dedi ki:
Bir şey için kalktığında bükülür; Ca‘fer kıyısında bir **عُسْلُوجٍ**’un **تَأوُّد**’u gibi.
Ve dersin: “Seni ne **آدَكَ** ise, o benim için **آئِدٌ**’dir”; yani seni ne ağırlaştırdıysa, o benim için ağırlaştırıcıdır.
Ve **الأَوَدُ**: eğriliktir. **أوِدَ يأوَدُ أَوَداً**; o halde o **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde **أوَّدَ** diye adlandırılan bir yer vardır; şeddeli. Dedi ki:
Yoksa küçük bahçede mi, **أَوَّدِ**’in akıntı ağızlarıyla birlikte?

ودأ:
Ve denir: **وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
Yerin, nice salih kimseyi onun üzerine düzleyip de parlak bir ıssızlıkla onu örttüğü vardır.
Ve **تَوَدَّأَتِ الأخبارُ**: yani gizlendi.
Ve **وَدَّأْتُ الأرضَ**: eğer kazılmış idiyse, onu düzelttim.

وأد:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**’dir. Araplar, bir kız doğduğunda, onu konulduğu vakit gömerlerdi; ta ki ölsün; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla. Fiil: **وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً**; o halde o **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; senin “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” demen gibi. **الفرزدق** dedi:
Ve dedem, **الـوائِدا**’ları (kız gömenleri) men eden; ve **الوئيد**’i yaşatan; böylece o gömülmedi.
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**’dir; uzak bir yerden düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**: **التُّؤَدة**’dendir. Dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar’dır.

أيد، أدي:
**الأَيْدُ**: kuvvettir; Temîm lügatinde **الآدُ**. Ondan denildi: “Falan, falana **أَدَّ** etti” (yani yardım etti ve onu kuvvetlendirdi).
Ve **التَّأييدُ**: “Onu **أيَّدْتُ**”un masdarıdır; yani onu kuvvetlendirdim.
Ve Allah’ın sözü: “Ve göğü **بأَيْدٍ** bina ettik”; yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: onun iki yanından kendisiyle kuvvetlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ve ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanattır. Ve bir şey için koruyucu olan her şey, onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi:
İki **إياد** sahibi, etli, kazıklı birinin yanında; onun rüknüyle, yüksek bir yapının erkânı; devrilmez.
Ve falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** olarak eda etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam, hataya alıştı; derler ki: “Falan, emanete **أدَّى**’dır”; bu, nahivde caiz değildir.
Ve **الأداة**’nın elif’i **الواو**’dur; çünkü sen “**أدَوات**” dersin. Her meslek sahibinin bir **أداة**’sı vardır; o, onun aletidir; onunla mesleğini ayakta tutar.
Ve savaşın **أداة**’sı: silahtır. Ve **رجل مُؤْدٍ**: silahı tam olan. Dedi ki:
**مُؤدِينَ**: açık yolu korurlar.

ودي:
**المُودَى**: helak olan; hemzesiz. Ve “Falan **أَوْدَى**”: helak oldu. Ve “Ölüm onu **أودَى به**”: yani onu helak etti. Bu husustan helakin ismi **الوَدَى**’dır; tahfifle; az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.
Ve **التوادي**: deveye, yavru emmesin diye, memelerini bağladıkları tahta parçalarıdır. Ve “Deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ**”: yani memelerini onlarla bağladım. Ve “Deveyi **توديةً** olarak **ودّيت**.”
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında, selin yolu yahut bir geçit olan her açıklıktır. Cem‘i **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak sonunun illetli oluşundan geldi. Aynı şekilde: **نادٍ** ve **أندية**; **نَجوَى** ve **أَنجية**. Sahihte bunun benzeri işitilmemiştir. Görmez misin ki onlar: “**قومٌ ظَلَمةٌ**” ve “**قوم عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan “**عَتادة**” denmedi. Fakat onlar binayı değiştirdiler; **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; o da **النون**’un fethasına dayandı; böylece elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanıdır; tekili **وَدِيّة**.
Ve dersin: “Falan, falana **وَدَى** etti”: yani onun diyetini eda etti. **جميل** dedi:
Beni öldürsünler; sonra bana **يَدوني** etmesinler.
Ve “**يأدونه**” da bir lugattır. **الدِيَة**’nin aslı **وِدية**’dir; **الواو** hazfedildi; onların “**شِية**”yi **الوشي**’den (türetmeleri) gibi.
Ve dersin: “Eşek **وَدَى** etti; o halde o **وادٍ**’dir”: yani erekte oldu. Ve **وَدَى**, ereksiyon sırasında ondan su damladı manasınadır. **الأغلب** dedi:
Sanki onun aletinin damarı, **وَدَى** ettiğinde; yedi kuvveti örmüş bir kocakarı ipi.
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından beyaz, ince çıkan sudur.

ودد، أدد:
**الوَدُّ**: **وَدِدْتُ**’un masdarıdır; o, temenniden ve muhabbetten **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere yapar.
Ve **الوِداد** ve **الوَدادُ**: **المَوَدّة** gibi masdardır. Ve bu, senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; senin “**حِبُّكَ** ve **حَبيبُكَ**” demen gibi. Dedi ki:
Eğer sen benim için bir **وِدّاً** isen, muhabbetimi açıkla; ta ki **وُدِّي** size gelsin ve buğzum sizinle yürüsün.
Ve **الوَدُّ**: Temîm lügatinde **الوَتِدُ**’dir. Küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürürler de “**وتَيد**” derler.
Ve **الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putudur. Kureyş’in de “**وُدّاً**” diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de “**أُدّ**” der. Bununla **عَبدُ وُدٍّ** isimlendirildi. Bundan, Temîm’in dedesi yahut Adnân’ın oğlu Ma‘add’ın dedesi olan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** isimlendirildi.
Ve **الإدُّ**: korkunç iştir. Dersin: “**فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً**.”
Ve muhakkak bir musibet, falanı **أَدّاً** ile **تَؤُدُّه** ederek **أدَّتْ**. **رؤبة** dedi:
Ve fuhşu ve (şunu) ve (bunu) sakınır; ve **الاِدَّ**’i ve **الإِدادَ**’ı ve büyük belaları.
Ve **الإِدادة**: **الإِداد**’ın bir tanesidir; Allah’ın sözü: “**لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً**”dan; yani korkunç bir iş.

دادا، دودى:
**الدَّأْدَأَةُ**: sel yatağında taşların düşüş sesidir.
Ve **الدَّأْوداء** (medli); cem‘i **الدَّآدِئ**; o, üç gecedir: yirmi beş, yirmi altı, yirmi yedi.
Ve **ليلةٌ دَأداء**: gecelerin en şiddetli karanlığı.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncaktır; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
Sanki ben, beni çevirip duran bir **دَوداةٍ** üzerindeyim.
Ve kıyasa aykırı olarak: **الدَّءادي** denir.
Ve adam, bir şeyden meyledip sallanınca **تَدَأْدَأَ** eder. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

يدي:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimet eli: bol olandır.
Ve balta ve benzerinin eli: sapıdır. Ve yayın eli: kirişe bağlanan iki ucu (siyeleri)dir.
Ve **يَد الدَّهْر**: zamanının uzanımıdır. Ve **يَدُ الريح**: onun mülküdür. **لبيد** dedi:
Onun yuları, kuzeyin **يَد**’inde sabahladı.
Dedi ki: Rüzgâr, bulutun sevk ve idaresine malik kılınınca, elin mülküyle vasfedildi.
Ve bu mülk, falanın **يَد**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın ellerinde” demezler; fakat her şey için, önünde olana “**بين يَدَي**” derler. Allah dedi: “**من بين أيديهم ومن خَلْفهم**.”
Ve onların sözü gibi: “Toz, yağmurun **بين يَدَي**’inde kabarır”; ve “Sövgü, savaşın **بين يَدَي**’inde coşar.” Ve Allah dedi: “**بين يَدَي عذابٍ سديد**.”
Ve denir: “Falan, elinden **يَدِيَ** oldu”: yani eli felç oldu. Ve **رجلٌ مَيدِيٌ**: yani eli kökünden kesik.
Ve “Onun elini **يَدَيْتُ**”: yani onun eline vurdum. Ve **اليُداء**: el ağrısıdır.
Ve “Onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**”: yani ona nimet verdim.
Ve Allah onu **أيْداهُ** etti; masdar: **اليد** yahut **الأَيد**.
Ve dersin: “Falandan beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**”: nimetten.
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği bir mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu açar.
Ve kavim, **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak. Rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın eli ve gölgelerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin cem‘i **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
Muhakkak onun benim yanımda **يَدِيّا** ve nimetleri vardır.
Ve **اليَد**’e nisbet, noksan üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبّ**’e (baba) nisbet **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de **الياء** görünmez; ve “**أبَوانِ**” derler, **الواو**’yu izhar ederek. **العجّاج** dedi:
Evde; gençliğin elbisesi **يَدِيٌّ** iken.
Ve denir: “**ثوبٌ يَدِيٌّ**”: yani geniş. Ve denir: elbise yeni iken; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis muradı, ellerin onu nöbetleşe tutmasıdır.
Ve dersin: “Onlar, başkalarına karşı tek eldir”: işleri bir ise. Ve “Ona, bir el sırtından mal verdim”: yani borç ve karşılık olmaksızın, bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti.
Ve denir: “Kısa elli elbise”: yani onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olan.
