# دبأ (د-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar
**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; bir tanesi **دُبّاءةٌ**’dir.
Ve hadiste Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun-: onun **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyettiği (rivayet edilmiştir); bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışkanlık edinilmişti; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onların içinde nebîz yapmaktan onları nehyetti; sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- onların içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi ve dedi ki:
Eğer yaklaştı: dedin ki: **دُبّـاءَةٌ**		yeşilliklerden, gölcüklerde batırılmış

**بدؤ**، **بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani göründü.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve ona bu işte **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَرَ** olmayan yer için bir adı vardır; yani içinde sürekli bir yerleşim yoktur; artık **الحَضَر**’dan otlaklara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzeli; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar; ve Allah yaratmayı **بَدَأَ** ve **أَبدَأ** birdir.
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; ve belki onu şaşırtıcı bir işte kullanmışlardır; dediler: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani şaşırtıcı.
Ve **البَداء**’yı, fiil **أَبدَى يُبدي** ile kinaye eder.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilkinde sayılan efendi.
Ve ona etten bir **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır; denir: **نَحْضه**; yani bir parça; ve denir: tam bir uzuv; **طرفة** dedi ki:
Ve onlar, kış şiddetlendiğinde, deve kesimlerinin **أبداء**’ını kaynatan, Lokman’ın bakışlarıdır
Ve Ebû Amr dedi: **الأبداء**: eklemler; bir tanesi **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; ve onun çoğulu **بُدُوء**’dur, **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam; yani çiçek hastalığına tutulmuş, ona çiçek hastalığı isabet etmiş.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** olarak yaptı; yahut onun **عَوْدِه** ve **بَدئه**’inde; yahut onun dönüşünde ve onun **بَدْأَتِه**’inde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski (âdî) değildir; başlanmıştır da kazılmıştır; yeni, taze olarak **بَديئاً**.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ يَبيدُ**” sözünden; ve Allah onu **أبادَه**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir arazi vardır.
Ve hadiste: “Şüphesiz bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’a indiklerinde -ki o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür- Allah bir melek gönderir; o da der ki: ey **بَيْداءُ** onları **يِيدِي**; böylece onlarla yer yarılıp batırılır.” Ve **بَيْدَ** “başka/غير” mânâsınadır; ve “üzerine/على” mânâsına da denir; ve **مَيدَ** onda bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: yani **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur; ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir; ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**; ve Arapların كلامında, bir mütekellifin tekellüf edip de **فِعِل** üzerine muhdes bir kelime bina etmesi ve onunla konuşması dışında **فِعِل** yoktur; ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır; ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ** **الجهر**: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir; ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boşaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırı gitmek; ve adam biniti **أدْأبَ** **إِدآباً**; onu yorduğu zaman; ve lâzım fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce’nin sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve hâli gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** ve başkasıyla **يتَأَدَّب**.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibi; ve kavim **أدَبَ** **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için o yapılan (ikram) yapılmış kadın.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**, iki lugattır: yemek üzerine davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğü; denir: onun hâli **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**; dedi ki:
Ve eğer **وَبَدٍ**’den, dağlar gibi (şeyler) tedavi etselerdi

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَبَأْتُه بالعصا دَبْأً: ضربته.

##### Türkçe

**دَبَأْتُه** sopayla **دَبْأً**: Ona vurdum; onu dövdüm.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب أ
كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يحب الدباء وهو القرع‏.‏
قال امرؤ القيس يصف فرساً‏.‏
وإن أقبلت قلت دبّـاءة من الخضر مغمورة في الغـدر والّلام إما همزة من دبأ بمعنى هدأ‏.‏
يقال‏:‏ دبأت بالمكان كما قيل له‏:‏ اليقطين من قطن جعل انسداحه قطوناً وهدوءاً وإما ياء من تركيب الدبى وهو الجراد ويحتمل أن يكون كالمزاء من الدبيـب جعـل انبساطـه دبيبـاً‏.‏
وفـي مثـل ‏"‏ أغـر مـن الدبـاء ‏"‏ ‏"‏ ولا يغرنـك الدبّـاء وإن كـان فـي المـاء ‏"‏ يضرب للرجل الساكن اللّين الكثير الغائلة وذلك أنه يدب حتى يعلو الشجرة السحوق‏.‏

##### Türkçe

د ب أ
Resûlullah صلى الله عليه وسلم **الدباء**’ı severdi; o, **القرع**’dır.‏
İmru’ul-Kays bir atı vasfederek dedi:‏
“Ve eğer gelirse, dedim: **دبّـاءة**; yeşillerden, **الغـدر** ve **الّلام** içinde gömülü.” **إما همزة**: **دبأ**’dan, “sakinleşti” mânâsıyla.‏
Denilir: “Mekânda **دبأت**”; nitekim ona denildi: **اليقطين** (kelimesi) **قطن**’dan (gelir); onun yayılışını **قطوناً** ve sükûneti (olarak) kıldı. Ve **إما ياء**: **الدبى** terkibindendir; o, **الجراد**’dır. Ve muhtemeldir ki **المزاء** gibi, **الدبيـب**’den; onun yayılışını **دبيبـاً** kıldı.‏
Ve şu meselde: “**أغـر مـن الدبـاء**” (ve): “Seni **الدبّـاء** aldatmasın, her ne kadar suda olsa da” — çokça zarar (veren), sakin, yumuşak adam hakkında darb-ı mesel yapılır; çünkü o, sürünür de **الشجرة السحوق**’a kadar yükselir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَبَّأَ على الأَمرِ: غَطَّى؛ أَبو زيد: دَبَّأْتُ الشيءَ ودَبَّأْتُ عليه إِذا غَطَّيْتَ عليه. ورأَيت في حاشية نسخة من الصحاح: دَبَأْتُه بالعَصا دَبْأَ: ضَرَبْته.

##### Türkçe

**دَبَّأَ** iş üzerine: örttü; Ebû Zeyd: **دَبَّأْتُ** şeyi ve **دَبَّأْتُ** onun üzerine, onun üzerine örttüğün zaman.

Sıhâh’ın bir nüshasının hâşiyesinde gördüm: **دَبَأْتُه** değnekle **دَبْأَ**: onu dövdüm.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دبأه وعليه تدبيئا: غطاه وغطى عليه وواراه كذا عن أبي زيد. ودبأ كمنع: سكن، وفي حاشية بعض نسخ الصحاح دبأه بالعصا دبأ: ضربه بها، ومثله في العباب. وعن ابن الأعرابي الدبأة بفتح فسكون: الفرار وأما الدباء، فسيأتي في دبب، وذكره المناوي في إحكام الأساس ها هنا.

##### Türkçe

**دبأه** ve onun üzerine **تدبيئا**: onu örttü ve onun üzerine örttü ve onu gizledi; Ebû Zeyd’den böyle. Ve **دبأ** ( **منع** gibi): sakinleşti; ve Sıhâh’ın bazı nüshalarının hâşiyesinde: **دبأه بالعصا دبأ**: onu onunla vurdu; ve bunun benzeri **العباب**’da. İbnü’l-A‘râbî’den: **الدبأة** (fetha ile sonra sükûn): kaçıştır. Ama **الدباء** ise, **دبب**’de gelecektir; ve el-Menâvî onu burada **إحكام الأساس**’ta zikretti.
