# دبا (د-ب-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

##### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .
**دبا** : Leys dedi: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; tekili **دُبّاءَةٌ**’dir.
Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı; (onlara) alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onların içinde nebîz yapmayı yasakladı
onlarda; sonra, (içindekini) sarhoş edici olmamak şartıyla, onlarda nebîz yapmaya ruhsat verdi, عليه الصلاة والسلام. Ve dedi:
“Ne vakit (o) yönelse dedim: **دُباءَةٌ**
yeşillerden, gölcüklerde batırılmış.”
Ebu Zeyd dedi: **دبَّأت** şeyi ve onun üzerine **دبّأْتُ**; **أُدَبِّي** (onu) **تدبيئاً** (ile) — üzerine örttüğün ve gizlediğin zaman.
Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: Çekirge, ilk olduğu vakit **سَرْواً**’dır ve beyazdır; hareket edip karardığı zaman o **دَبًى**’dır; kanatları bitmeden önce.
Amr, babasından: Bize falan, **بدَبى دبى** ile geldi; mal ile, **الدّبى** gibi geldiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ancak bunda şöyle denir: “Bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** geldi”; **الدبَى** bilinen (şey)dir; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki şöyle dedi: “Bize, o geniş yerin **دَبى**’sı gibi mal ile geldi.”
Ebu’l-Abbâs dedi: Bu, sözün kendisidir. Ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır. Dedi; ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ**; **الباء**’yı şeddeli (olarak).
**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte aşırıya gitmektir; ve adam, biniti **أَدأَبَ** eder, **إدآباً** — onu yorduğu zaman. Lâzım fiil: dişi deve **دأَبَتِ**; **تدأَبُ**; **دؤُوباً**.
Ve Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( **كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ** ) ( آل عمران : 11 ) dedi: yani Firavun ailesinin hâli gibi ve Firavun ailesinin işi gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: Bana göre söz — Allah daha iyi bilir — şudur: Buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun ailesinin Musa’ya عليه السلام karşı birbirlerine destek olmaları gibi. Şöyle dedi: **دأبتُ** **أدأبُ** **دأْباً** ve **دأَباً** ve **دؤوباً**: bir şeyde çabaladığın zaman.
Ebu Ubeyd: Denir: Senin dinin ve **دأبَك**’ın ve **دَيْدَنَكَ**’ın ve **ديْدَيُونَك**’ın hep(si) âdettedir.
**بدا** : Leys dedi: Şey **بدا** eder, **يَبدو** **بدُوّاً** — ortaya çıktığı zaman; ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** (da) **بدا** etti.
Dedim: Bundan, kâtiplerin mektupların arkasına yazdıkları şu alınmıştır: “**وَبَدَاءات** senin itirazlarının, **فَعَالات** üzere; tekili **بداءة**’dir; **فَعالة** vezninde; **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani senin itirazlarından **بُدُوّاً** olarak ortaya çıkan şey; bu, **السماء** gibidir: tavan veya başkası olarak yükselip üstüne çıktığı şey için.
Ve bazısı der ki: **سَماوَةٌ**. Ve eğer “**بَدوَات**” denilseydi, ihtiyaçların **بَدَاءاتِ**’ında, câiz olurdu. Leys dedi: **الباديةُ**, içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır; insanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıkları zaman “**بَدَوْا** ettiler” denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ**, **الحاضرة**’nin zıddıdır; **الحاضرةُ**, sulara gelen ve onlara konan kavimdir; yaz sıcağının kızıllığında; zaman soğuduğu vakit göçerler
suların çevrelerinden; ve **بَدَوْا** ederler, otlağa yakınlık arayarak; kavim o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken; ve daha önce حاضرون iken **بادُون**; ve bunlar onların **مَباديهم**’idir; **مَبْدًى**’nın çoğulu; ve bunlar, **المحاضر**’ın zıddı olan **المناجِعُ**’dır. Ve bu yerlere — **البَادون**’un kendisine **يَتَبَدَّى** ettiği (yerlere) — yine **باديةٌ** denir; bunlar **البوادِي**’dir. Kavim de **بَوَادٍ**’dır; **باديةٍ**’nin çoğulu. Ve adama, büyük abdest bozduğu ve hades yaptığı zaman: “**أبدى** etti; o **مُبْدٍ**’dir” denir. Ve ona **مبدٍ** denildi; çünkü hades yaptığı zaman evlerden dışarı çıkar; o aynı zamanda **مُتَبَرِّزٌ**’dir.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; **الباء**’yı kesreli, **الحاء**’yı fethalı (okuyarak).
Ve inşad etti:
“Her kime **الحضَارَةُ** hoş gelmişse
hangi **باديةٍ** adamlarıyız, bizi görüyorsun?”
Dedi; Ebu Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; **الباء** fethalı, **الحاء** kesreli.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى** ) ( هود : 27 ). Ebu Amr tek başına şöyle okudu: ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile; diğer kıraat imamları ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mânâ: bize görünen ve ortaya çıkan şeyde. Dedi: Eğer “görüşün başlangıcı”nı kastetseydi, hemzelemesi doğru olurdu.
Ve inşad etti, şöyle dedi:
“Dayımın benzerim, benim benzerim, **بادي بَدِي** oldu.”
Bununla, dayıma benzerlikteki zahirimi kastetti.
Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “zahir görüşte sana uydular; içleri bunun tersinedir” üzerinedir. Ve câizdir ki “zahir görüşte sana uydular; senin dediğini tedebbür etmediler ve onda düşünmediler” olsun. Ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denildi; çünkü o zahirdir, belirgindir. Ve ben **بَدَوْتُ** ettim; başkasını da **أبْدَيْتُ** ettim. Ve her neyi izhar ettiysen, onu **أبْدَيتَه** etmişsindir. Ebu Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; mânâsı “görüşün ilki”dir; yani görüşün başlangıcında sana uydular; bakmaya başladıkları vakit; düşündükleri zaman sana uymazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ** , **بَدَأَ**’dan (gelir); “başladı” manasında.
Dedi: Hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere **الاتباع** iledir; yani “zahir bir uymayla ve başlangıç kılınmış bir uymayla sana uydular.”
Dedi: Ve mânânın şöyle olması da câizdir: “Sana uyanları, ancak bizim rezillerimiz olarak gördüğün kimseler (olarak) görüyoruz; onlardan gördüğün şeyin zahirinde; içleri ise senin aleyhinedir ve bizim lehimizedir.” Bu, **بدا يَبْدُو**’dandır; “zuhur etti” manasında.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
“Dayıma benzerliğim, benim benzerliğim **بادي بَدي** oldu
ve aygır, dilim ve elim oldu.”
Dedi: Mânâsı: gençliğin ilk çağından, beraberinde görüş ve akıl bulunan olgunluk haddine çıktım; böylece, onunla seçkinlerin gerçekleştiği erkeklik gibi oldum; ve faziletle onun için vasıflar çoğalır.
Ebu Ubeyd dedi: Denir: “Bunu **بادىءَ بَدْءٍ** olarak yaparım”; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi. Ve “**بَادىءَ بَدِىءٍ**” **فعيل** üzere. Ve “**بادي بَدِيَ**” hemzesiz.
Ferrâ dedi: Denir: “Bunu **باديَ بَدْءٍ** olarak yap”; senin “ilk şey” demen gibi. Keza “**بَدْأة ذِي بَدْءٍ**” senin “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözündendir: Bu mânâ ile **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşad etti:
“Onların ikincileri, onların **بَدْؤُهم** geldiği vakit görürsün;
ve onların **بَدأَهُمْ**’ı, bize gelirse, ikinciler olur.”
Ve Allah خلق’ı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ** ) ( الروم : 27 ).
Ve dedi: ( **لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ** ) ( البروج : 13 ). Birincisi **المبادىء**’dendir; ikincisi **المُبدىء**’dendir. İkisi de Allah عزّ وجلّ için yüce bir sıfattır.
Ebu Ubeyd, Ümevî’den: “Acayip bir iş ile geldi” denir: **بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani şaşırtıcı. Dedi: Ve **بديءٍ**, “onu **بدأنَهُ**”dandır.
Dedi; Ebu Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; tekili **بَدْءٌ**’dür; maksûr. O aynı zamanda hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**’dır; çoğulu **بدوء**; **بُدُوعٍ** vezninde.
Başkası dedi: **البدءُ**: kazılması başlatılmış kuyu olan **البئْرُ البديء**’dür; böylece yeni kazılmıştır ve **بِعاديَّةٍ** değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir: “Bunu dönüş olarak ve **بدءَا** yaptım.”
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأَة**’de dörtte biri, **الرَّجعة**’de üçte biri fazla verdiği (vardır). **البدأة** ile, gazve seferinin başlangıcını kastetti: ordunun bütününden bir **سَرِيَّةٌ** kalktığı zaman, düşmandan bir taifeye baskın yaparsa, ganimet olarak aldıkları şeyin dörtte biri onlarındır; ve ordunun geri kalanı, ganimetlerinin dörtte üçünde onlara ortak olur. Eğer gazilerden dönerlerse, sonra bir **سَرِيَّة** kalkarsa, ganimetlerinin tamamından üçte biri onlarındır; çünkü dönüşten sonra onların bir seriyye olarak kalkışı daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: Adam **بُدِىءَ** edildi; o **مَبدوءٌ**’dur — çiçek hastalığına tutulduğu zaman; o **مَجْدور**’dur. Ve **البدءُ**, deve kesiminde en hayırlı paydır; çoğulu **أَبداءٍ**’dır. Bundan, Tarafe’nin sözü:
“Ve onlar, Lokman’ın solcularıdır; ne vakit
kış şiddetlendi, kesilmiş develerin **أَبداء**’ı (için).”
Ve denir: Ona, devenin **بدأَةَ**’sını hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
“Etin taksimi, hangi **بَدْءٍ** üzerine yapılır?”
Ebu Zeyd dedi: Bir yerden başka bir yere **أبدأتُ** ettim; ondan başkasına çıktığın zaman; **إِبداء** (olarak). Ve falan **بدىء** edildi; o **مَبدوء**’dur — ona çiçek hastalığı veya kızamık isabet ettiği zaman. Ve işe **بدأتُ** ettim; **بَدْءاً**.
Ve hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ).
Ebu Ubeyde dedi: **الرَّكِيَّةِ**’ye “**بَدِيءٌ**” ve “**بَديعٌ**” denir; onu sen kazdığın zaman. Eğer onu senden önce kazılmış bulursan, o **خَفِيَّةٌ**’dir. Dedi: Ve **زَمْزَم** **خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir; sonra gömüldü. Ve inşad etti:
“**الفُرْقَان**’ın ezanından önce sabahladı;
**البُودان** havuzlarının diplerini bağlar.”
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; ve onlar **الرّكابا**’dır; tekili **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: Bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; böylece **الياء**’yı öne aldı ve onu **واواً** yaptı. Ve **الفُرْقَانُ** sabah vaktidir.
**بيد** : Leys dedi: Denir: **بَادَ** **يَبِيدُ** **بَيْداً**; ve Allah onu **أباده** etti. Ve **البَيْدَاءُ**, içinde hiçbir şey olmayan çöldür. Ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir yer vardır.
Ve hadiste: (Bir kavim Beyt’e gazaya çıkar; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cibril’i gönderir; o da der: “Ey **بَيْدَاءُ**! Onları **أَبِيديهم** et!”; böylece onlarla yer yarılır.) Ve **أتانٌ بَيْدَانَةُ**, **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة** vahşi dişi eşektir; **البَيْداء**’ya izafe edilmiştir; çoğulu **البَيْدانَات**’tır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: (Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ** şu ki ben Kureyş’tenim; ve Sa‘d b. Bekr oğullarında yetiştim.)
Ve diğer hadiste: (Biz kıyamet günü sonrakileriz, öndekileriz; **بَيْد** şu ki onlara kitap bizden önce verildi; bize ise onlardan sonra verildi.)
Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü, mânâsı **غَيْرَ**’dir.
Ümevî dedi: **بَيْدَ** mânâsı **عَلَى**’dır. Ve bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) okuttu:
“Bunu kasten yaptım; **بَيْد أَنِّي**
sanırım, eğer helâk olursam beni görmeyeceksin.”
Diyor ki: “Şu ki ben senin kardeşinim.”
Ebu Ubeyd dedi: Onda başka bir lehçe daha vardır: **مَيْد**; **الميم** ile; tıpkı “**أغْمَطَتْ** ona humma” ve “**اغْبَطت**”; ve “**سَبَّد** başını” ve “**سَمَّده**” dedikleri gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” mânâsındadır; denir: “Çok mal sahibi bir adam; **بَيْد أَنَّه** cimridir”; mânâsı: “cimri olması dışında.” Dedi: **البِيدُ**, **البيداء**’nın çoğuludur; o, çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**, düz, yüksekçe yer; ağacı az; çıplak; bir gün ve yarım gün, hatta daha az yürütür. Yüksek yerleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnızca çamur arazide olur. Ve **بَاد** **يبِيد** **بَيْداً** — helâk olduğu zaman. Ve Allah onları **أبادهم** etti.
**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** kötü hâldir. Denir: Hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد**; **وَبَداً**. Ve inşad etti:
“Eğer **وَبَدٍ**’den dağlar tedavi etselerdi bile.”
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ** gözün şiddetlisidir; ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle ona isabet eder de onu düşürür.
Ve bana İbn Hâcek, İbn Cebele’den haber verdi: O dedi: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur. Ve adam **وَبِدٌ**’dir; kavim **أوْباء**’dır. Dedi: Ebu Ubeyd bana, Amr b. el-Addâ el-Kelbî’nin (şiirini) okuttu:
“Hayy, **أَوْباداً** olarak sabahlardı; ve bulamazlardı
savaşta ayrılık anında iki deve.”
**أبد** : Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: Mekânda **أَبَدْتُ**; onunla **آبُدُ**; **أَبُوداً** — orada ikamet ettiğin ve ondan ayrılmadığın zaman.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: Kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu, ona isabet etti. Bunun üzerine dedi: (Bu hayvanların, vahşininki gibi **أَوَابد**’i vardır; sizden hanginize galip gelirse, ona böyle yapın.)
Ebu Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebu Amr dedi: **الأوابِد**; insanlardan vahşileşmiş ve ürkmüş olanlardır. Denir: **أَبَدَت**; **تَأْبُد** ve **تَأْبِد**; **أُبُوداً**. Ve **تَأَبَّدَتْ**; **تَأَبُّداً**.
Bundan, ev için — ahalisi boşaldığında, vahşiler onunla onların yerini aldığında — “**تَأَبَّدَت** etti” denildi. Lebîd dedi:
“Minâ’da, onun gûlü ve onun **فَرِجامُها**’sı **تَأَبَّد** etti.”
Ve vahşi kelimeye **آبِدةٌ** denir; çoğulu **الأوَابِدُ**’dir. Ve bir yerde kışını ve yazını ikamet eden kuşa: **أَوَابِد** denir.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: Denir: Ona **عَبِد** etti; ve **أَبِدَ**; ve **أَمِدَ**; ve **وَوَبِد**; ve **وَمِد** — ona ebeden **غَضِبَ** ettiği zaman; **أَبداً** ve **وَبداً** ve **ومَدَاً** ve **عَبَداً**.
Leys dedi: **أتانٌ إبِدٌ**; her yıl doğurur.
Dedi: Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ** (vardır); şu var ki bir zorlayan zorlar da bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina eder.
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ** dişi eşektir; her yıl doğurur. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; ama **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’i güvenilir birinden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “Bunu asla yapmam”: **أبداً الأيبد**; ve “ebedlerin ebedi”: **أَبَداً الآباد**; ve “zamanın ebedi”: **أَبَدَ الدهر**; ve “**يَدَ المُسْنَدِ**”; yani “ona zaman boyunca gelmem.”
Lihyânî dedi: “Bunu iki ebedin ebedi boyunca yapmam”: **أَبَدَ الآبديْن**; ve “ebediyetin ebedi”: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın ebedi. Ve denir: Falan, arazisini **وقفاً مُؤبَّداً** olarak vakfetti; onu satılmayan ve miras bırakılmayan bir hapis kıldığı zaman. Ve onun vakfını **أبّد** etti; **تأبيداً**.
**أدب** : Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; **الدّال** cezmedilmiş (olarak); yani acayip bir iş ile. Ve inşad etti:
“Şekillerin çınlamalarından işittin mi?
onun gerdanına (vurulan) kayışlar üzerinde **أَدْباً**.”
İbn Mes‘ûd’un hadîsinde: “Bu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebu Ubeyd dedi: Denir: **مأدُبته** ve **مأدَبته**. Kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yapıp insanları ona çağırdığı yemeği kasteder. Bundan denir: Kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ**; **أَدْباً**. Ve adam **آدِبٌ**’dir. Ve Tarafe dedi:
“Biz kışlıkta **الجَفَلَى**’yı çağırırız;
bizde **الآدِبَ**’i, (yemeği) gagalarken görmezsin.”
Ve Adiyy b. Zeyd dedi:
“Onun yağmuru gürler; ona bir sıcaklık cevap verir;
hain bir **مأدوبَة** için ve bir zurna (sesi).”
Böylece **المأْدُوبَة**, kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebu Ubeyd dedi: Hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı bir yemeğe benzetti; onda onlar için hayır ve menfaatler vardır; sonra onları ona çağırdı. Dedi: Kim **مأْدَبَةً** derse, onu **الأدَب**’den **مَفْعَلَةً** kılar. Ve Ahmer, ikisini iki lugat kılardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**; tek mânâda.
Ebu Ubeyd dedi: Bunu ondan başkasının söylediğini işitmedim; ve birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: Ebu Zeyd dedi: Denir: **آدَبْتُ**; **أُودبُ**; **إيداباً**; ve **أَدبْتُ**; **آدبُ**; **أَدْباً**.
Dedim: İnsanlardan edibin kendisiyle **يَتَأَدبُ** ettiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يَأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; onları **يَأْدبهم** eder; yani onları çağırır. Ve **الأدْب**’ün aslı davettir. Ve insanların kendisine çağrıldığı yemeğe: **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denildi. Ve deve için — terbiye edilip yumuşatıldığı zaman — **أديبٌ مُؤَدب** denir. Muzâhim el-Ukaylî dedi:
“Ve onlar, uzaklığı, ‘Âlic ile
Necrân arasında, yumuşatılmış **الأدِيبِ**’in çevirmesi gibi çevirirler.”
Ebu Amr dedi: Denir: Denizin **أَدَبُ** kabardı; o, suyunun çokluğudur. Ve inşad etti:
“Denizin orta kısmından, onun **أَدَبُه** coşar.”
Ebu Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ** eder; **يَأْدُبُ**; **أَدَباً**; o **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir. Ve **أَرُبَ** eder; **يَأْرُبُ**; **إِرْبةً** ve **أَرَباً** akılda; o **أَرِيبٌ**’dir.
