# دبب (د-ب-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Böcek demektir

- Harfler: د - ب - ب
- Kur'an'da: 18 geçiş · 18 ayet · 6 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [دَابَّةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Debelenen | 12 | 12 | [2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/2:164.md) |
| [الدَّوَابِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%91.md) | الْفَوَاعِلِ | Debelenenler | 2 | 2 | [8:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/8:22.md) |
| [دَابَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Debelenen | 1 | 1 | [27:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/27:82.md) |
| [دَابَّةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8F.md) | فَاعِلَةُ | Debelenen | 1 | 1 | [34:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/34:14.md) |
| [وَالدَّوَابُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%8F%D9%91.md) | وَالْفَوَاعُلُ | Ve debelenenler | 1 | 1 | [22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/22:18.md) |
| [وَالدَّوَابِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%91.md) | وَالْفَوَاعِلِ | Ve debelenenler | 1 | 1 | [35:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/35:28.md) |

## Mücavir kökler — 105 mücavir (130 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) — 4 ortak ayet · G² 35 · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 9 ortak ayet · G² 24 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
3. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
4. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
5. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Su
6. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 12 ortak ayet · G² 10 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
8. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Düzlük demektir
9. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
10. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Şerareden gelen bir kelimedir
11. [نسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dinlenme yeridir
12. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
13. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Üzüm salkımıdır
14. [نصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onun perçemini
15. [ودع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Vedia’ heybe demektir
16. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İcl havuz demektir
17. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Akledersiniz
18. [ميد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sallar
19. [بكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dilsiz
20. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ad verilen
21. [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dell : Delv kova demektir
22. [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Direk demektir
23. [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Her çeşit renk demektir
24. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
25. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
26. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fışkıran sudur
27. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
28. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
29. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Gezegen yıldızdır
30. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sıra dağlar
31. [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağırlar
32. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
33. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Şey
35. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
36. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yürür
37. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kıdr kazandır
38. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
39. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katı kaptır
40. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
41. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
42. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Batın karın demektir
43. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
44. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ağaç
45. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
46. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kaldınız
47. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
48. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
49. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kanat demektir
50. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Güneş demektir
51. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahr kayalık sahadır
52. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
53. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
54. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahr deniz demektir
55. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
56. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
57. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
58. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
59. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yol
60. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kudüm” ön demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دبب |
| Yapı | Üçlü (müzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer / Şeddeli (ikinci ve üçüncü harf aynı: ب) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md), [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md), [زحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yeryüzünde hafif, yavaş, ayak basarak veya sürünerek tedricen hareket etme |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünde organik bedene ve iradi/biyolojik harekete sahip tüm canlı varoluş |
| Çekirdek Özet 3 | Mekâna bağımlı, rızka muhtaç ve ilahi iradenin tasarrufu altındaki biyolojik dinamizm |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yük hayvanı (binek) veya dar anlamıyla böcekle sınırlayıp insanı ve genel canlılar alemini kapsam dışı bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دب | Arkadan gelme, adım adım ilerleme ve yere temas ederek iz bırakma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) kökü de arkaya gitme, işin ardını izleme ve peşi sıra devam etme anlamını taşır. | ب | İkinci dudak sesinin yinelenmesiyle hareketin süreklilik, ritmik basış ve yayılma karakteri pekişmiş; soyut ardıllık somut olarak yere basan veya sürünen bedensel harekete dönüştürülmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, eşikten adım atma ve hareket | Canlının bulunduğu konumu terk ederek dışarıya, ileriye doğru harekete geçme eşiğini temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin ve mekân | Hareketi yeryüzü zeminine, somut mekâna ve fiziksel alana bağlar; yere basışı gösterir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, zemin ve mekân | İkinci kez zemine temas edilerek hareketin adım adım, süreğen bir döngü halinde aktığını pekiştirir. |
| دبب | Eşikten geçerek zemine ardışık adımlarla temas etme hareketi | Bir gövdenin ayakları veya karnı üzerinde yere tutunarak, zemini terk etmeksizin adım adım ve tedricen ilerlemesi hareketini doğurur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karıncanın veya böceğin yerde yavaş ve ayak basarak yürümesi; bedende veya damarlarda sıvının/şarabın yavaşça yayılması; yaşlı bir kimsenin ağır adımlarla yürümesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde kökü yavaş ve sessizce işleyen hareket anlamında kullanır: كأنه في الضحى ترمي الصعيد به / دبابة في عظام الرأس خرطوم |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde gizlice ve adım adım yaklaşan sinsi tehlike veya dedikodunun yayılması için دَبَّتْ عَقَارِبُهُ tabiri kullanılmış; ayrıca muhasara savaşlarında surların altına yavaşça sürülen zırhlı sığınak arabalarına الدَّبَّابَة adı verilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Dīvānü Zî’r-Rimme.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde دبب kökü, zeminde yavaşça ilerleme, ayak basma, mırıldanma ve ağır adımlarla hareket etme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan דָּבַב (dāvav) biçimi usulca kaymak, yavaşça hareket etmek, dudakları hafifçe kımıldatmak anlamlarına gelir. Süryanicede ܕܒ (d-b) veya dıbbo kökü ayı gibi ağır cüsseli ve yere basarak yürüyen hayvan adlandırmalarında ve adım adım ilerleme fiillerinde karşılık bulur. Akadcada dabābu fiili esasen fısıldamak, konuşmak, peş peşe söz söylemek anlamında yaygınlaşmış olsa da kök katmanındaki ritmik ve ardışık hareket vurgusu korunmuştur. Arapçada ise kök, ses veya fısıltı boyutundan ziyade doğrudan doğruya fiziksel zemin üzerinde ayak veya karın temasıyla gerçekleşen biyolojik, organik ve tedrici yer değiştirme eylemine yoğunlaşmış; yeryüzünde debelenen, hareket eden her canlı türünün ortak cins adı olarak dâbbe kavramını kurmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دَبَّ / يَدِبُّ / دَبِيب | Ayakları veya bedeniyle yeryüzünde temas halinde yavaşça yol alma, canlıların hareket etmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דָּבַב, Süryanice ܕܒ, Akadca dabābu | Ağır/ritmik hareket, usulca kayma veya fısıltılı ardışık devinim ortak semantik çekirdeği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik d-b / t-b formları | Birtakım Berberi ve Kuşitik lehçelerde adım atma, emekleme ve sürünme fiilleriyle fonetik yakınlıklar | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دبب | Anlamlı | Yavaşça ve yere basarak yürüme, debelenme | Canlıların zemin üzerinde hareket etmesi, yayılma | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| بدب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kullanımı tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| ببد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İkizleme dudak harfinin başta yer aldığı bu biçim Arapçada kök olarak tescil edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دبب | Merkez | Yere basarak hareket etme | Hız gözetmeksizin zemine temasla adım adım veya sürünerek canlının yer değiştirmesi | Organik hayatın zemin üzerindeki asgari devinimidir. |
| [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) | Komşu | İradi yürüme | Belirli bir istikamette ayaklar üzerinde normal seyirle ilerleme | دبب köküne göre daha iradi ve biçimsel insan/hayvan yürüyüşüdür. |
| [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Tempolu yöneliş | Bir amaca veya hedefe varmak için hızlıca yürüme, koşar adım çaba gösterme | Harekette kast ve sürat unsuru دبب kökünden çok daha belirgindir. |
| [زحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AD%D9%81.md) | Komşu | Sürünerek yaklaşma | Bedeni yerden kaldırmadan, çekerek veya ağır bir kitle halinde ilerleme | Ordunun veya sürüngenlerin yere sürtünerek zorlu ilerleyişini vurgular. |
| [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) | Zıt | Havada süzülme, uçma | Yerle irtibatı keserek gökyüzünde kanat çırparak hareket etme | Zemine bağımlı debelenmenin tam zıddı olarak hava boşluğunda yer değiştirmedir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دبب | Yere basarak adım adım ilerlemek, canlı varlık | Canlının zemine temas ederek yavaşça devinmesi ve bu nitelikteki tüm canlılar | Kesin |
| Latince | reptare, gradi, animal | Sürünmek, adım atmak, nefes alan canlı | reptare sürünme boyutunu, animal ise organik canlılığı karşılar; kökün tümel kapsamını tek başına vermez. | Güçlü |
| İngilizce | creep, crawl, creature, moving living thing | Sürünmek, emeklemek, yeryüzünde hareket eden canlı | crawl fiziksel debelenmeyi, creature ise yaratılmış canlıyı verir; dâbbe kavramı her ikisinin sentezidir. | Güçlü |
| Almanca | kriechen, Lebewesen, Getier | Sürünmek, canlı varlık, hayvanat | kriechen fiziksel yavaş devinimi, Lebewesen canlılık ilkesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | ramper, bête, être vivant | Sürünmek, hayvan, canlı varlık | ramper eylemin yere temas eden tabiatını, être vivant ise ayetlerdeki genel canlılık kapsamını ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَابَّةٍ | Yeryüzündeki tüm biyolojik canlılar (insan dahil) | Rızkın ilahi garanti altında oluşu ve yaratılış ayetleri bağlamı (Hûd [11:6](https://lisan.digital/tr/ayet/11:6.md), Nûr [24:45](https://lisan.digital/tr/ayet/24:45.md), Fâtır [35:45](https://lisan.digital/tr/ayet/35:45.md)) |
| الدَّوَابِّ | Akletme ve anlama melekelerini yitirmiş şuursuz insanlar | İdrak ve ahlak bağlamında canlıların en değersizi kılınan kimseler (Enfâl [8:22](https://lisan.digital/tr/ayet/8:22.md), Enfâl [8:55](https://lisan.digital/tr/ayet/8:55.md)) |
| دَابَّةُ الْأَرْضِ | Ağaç kurdu / güve gibi kemirici canlı | Süleyman peygamberin asasından düşüşünü sağlayan biyolojik varlık bağlamı (Sebe [34:14](https://lisan.digital/tr/ayet/34:14.md)) |
| دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ | Kıyamet alameti olarak yerden çıkarılacak canlı | Ahir zaman mucizesi ve insanlara hakikati bildiren sıra dışı varlık bağlamı (Neml [27:82](https://lisan.digital/tr/ayet/27:82.md)) |
| وَالدَّوَابُّ | Varlığın kozmik boyuttaki tüm hareketli unsurları | Kozmik secde ve ilahi kudrete boyun eğiş bağlamı (Hac [22:18](https://lisan.digital/tr/ayet/22:18.md), Nahl [16:49](https://lisan.digital/tr/ayet/16:49.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, kaza-kader ve teklif | Her canlının rızkının Allah'a ait olması (Hûd [11:6](https://lisan.digital/tr/ayet/11:6.md)) ve canlıların en şerlisinin kafirler/sağırlar olması üzerinden irade-sorumluluk ilişkisi | Fiziksel hareketten ahlaki ve ontolojik mükellefiyete geçiş |
| Fıkıh | Zekât, kurban, binek ve zarar tazmini | Örfen dört ayaklı binek hayvanlarına dâbbe denilmesi sebebiyle zekât ve mülkiyet ahkâmının sınırları | Örfi daralmayla at, katır, eşek gibi ehlî hayvanlara hasredilme |
| Tefsir | Canlılar aleminin sınıflandırılması ve Dâbbetü'l-arz | Nûr [24:45](https://lisan.digital/tr/ayet/24:45.md)'teki karnı üzerinde, iki ayağı ve dört ayağı üstünde yürüyenlerin tasnifi ile Neml [27:82](https://lisan.digital/tr/ayet/27:82.md)'deki eskatolojik alametin mahiyeti | Biyolojik çeşitlilikten eskatolojik işarete uzanan geniş semantik hat |
| Hadis | Yaratılış, binek hukuku ve kıyamet alametleri | Hayvanlara merhamet gösterilmesi, bineklerin dinlendirilmesi ve Dâbbetü'l-arz rivayetleri | Canlı hakları ahlakı ve eskatolojik kehanet dili |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve acziyet bilinci | Biyolojik bağımlı varlık | İlahi kudrete boyun eğme ve kozmik secde | Yeryüzünde devinen her canlının rızka muhtaç ve fani oluşu ilahi egemenliği tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Canlılar biyolojisi ve ekoloji | Organik hareketli organizma | Ekosistem dengesi ve biyolojik çeşitlilik | Suyun canlılığın kökeni oluşu ve lokomosyon tiplerine göre türlerin sınıflandırılması. | Kesin |
| Siyasi | Mükellefiyet ve yönetilen kitle | İdrak ve itaat kapasitesi taşıyan tebaa | Toplumsal hiyerarşide melekeleriyle sorumlu fert | Akletmeyenlerin hayvanlardan aşağı sayılmasıyla siyasi basiretin şart koşulması. | Güçlü |
| İktisadi | Rızık, üretim ve emek kaynakları | Yaşayan biyolojik kaynak ve iş gücü | Rızkın dağıtımı ve organik üretim vasıtası | Doğadaki canlı kaynakların ilahi bir garantiyle beslenmesi ve insanın bundan yararlanması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik dinamik ve difüzyon süreci | Bir maddenin veya partikülün zemin üzerinde kesikli ve tedrici adımlarla yayılması, biyolojik lokomosyon mekaniği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Taban hareketi ve sosyal difüzyon | Toplumun en alt kılcal damarlarında yavaş, gürültüsüz fakat dönüştürücü biçimde ilerleyen kolektif dip dalga ve değişim dinamizmi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi halk ağzında ve fıkıh örfünde olduğu gibi yalnızca ata/eşeğe (binek hayvanına) veya kullanıcının notunda yer aldığı üzere yalnızca bir böceğe indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dâbbe; karnı üstünde sürünen sürüngenleri, iki ayağı üstünde yürüyen insan ve kuşları, dört ayağı üstünde yürüyen memelileri (Nûr [24:45](https://lisan.digital/tr/ayet/24:45.md)) ve rızka muhtaç tüm yeryüzü faunasını içine alan tümel bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl [8:22](https://lisan.digital/tr/ayet/8:22.md) ve [8:55](https://lisan.digital/tr/ayet/8:55.md) ayetlerinde geçen yergi ifadeleri daraltıldığında insanın bir dâbbe türü olduğu ve akletmediğinde hayvanat derekesinin altına düştüğü ahlaki uyarısı kavranamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın canlılar alemine bakışını, insanın biyolojik kökeniyle ahlaki mükellefiyeti arasındaki bağı ve evrendeki rızık-bağımlılık dengesini bu kök kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın sudan başladığını açıklayan ayetlerde (Nûr [24:45](https://lisan.digital/tr/ayet/24:45.md)), rızkın ilahi teminatını vurgulayan pasajlarda (Hûd [11:6](https://lisan.digital/tr/ayet/11:6.md)) ve aklı kullanmayan insanı yeren ikazlarda (Enfâl [8:22](https://lisan.digital/tr/ayet/8:22.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Canlılığı ve hayvanlar alemini insandan tamamen kopuk, aşağı bir kategori sayan yanılgıyı düzeltir; insanın da bedensel boyutuyla bir dâbbe olduğunu, üstünlüğün ancak akıl ve imanla kazanıldığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yeryüzü zemininde gövdesi veya ayakları vasıtasıyla hafif, ardışık ve tedricen hareket eden, sürünen ya da adımlayan canlı devinimi.
- Soyut anlam: Maddi bir zemine ve zamana bağlı olarak organik varlığını sürdüren, harici bir enerjiye (rızık) muhtaç olan biyolojik bağımlılık durumu.
- Sistematik karşılık: Ontolojik açıdan yaratanın karşısında muhtaç ve hareketli yaratılmışlar kümesi; ahlaki açıdan ise akıl nimetiyle bu biyolojik debelenmeyi aşma sorumluluğu taşıyan varlık.
- LaTeX modeli: $$\mathcal{D} = \{ x \in \mathcal{B} \mid \frac{d\mathbf{r}_x}{dt} \neq 0 \land \mathbf{r}_x \in \mathcal{S} \land R(x) > 0 \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\mathcal{D}$, yeryüzünde debelenen canlılar kümesini (dâbbe) temsil eder. $\mathcal{B}$, biyolojik organik varlıklar evrenidir; $\mathbf{r}_x$, canlının konum vektörünü, $t$ zamanı, $\frac{d\mathbf{r}_x}{dt} \neq 0$ ise sıfırdan farklı bir lokomosyonu/kinetik hareketi simgeler. $\mathcal{S}$, canlının bağımlı olduğu yeryüzü zeminini, $R(x) > 0$ ise canlının hayatta kalmak için zorunlu olarak muhtaç olduğu ve ilahi kudretçe karşılanan rızık/enerji girdisini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (18 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/2:164.md) — دَابَّةٍ

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [En'am 6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/6:38.md) — دَابَّةٍ

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Yerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.

### [Enfal 8:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/8:22.md) — الدَّوَابِّ

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Allah katında canlıların en kötüsü; akletmeyen sağır ve dilsizlerdir.

### [Enfal 8:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/8:55.md) — الدَّوَابِّ

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah katından yeryüzünde yürüyen canlıların en kötüsü; şüphesiz ki küfredenlerdir. Artık onlar, inanmazlar.

### [Hud 11:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/11:6.md) — دَابَّةٍ

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Yeryüzünde yürüyen hiç bir canlı yoktur ki, rızkı Allah’a ait olmasın. Onların durup dinlenecek ve saklanacak yerlerini de O bilir. Hepsi apaçık kitabdadır.

### [Hud 11:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/11:56.md) — دَابَّةٍ

إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Ben, sadece benim de, sizin de Rabbınız olan Allah’a tevekkül ettim. Yürüyen hiç bir canlı yoktur ki; O, alnından tutmasın. Elbette dosdoğru yol üzeredir benim Rabbım.

### [Nahl 16:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/16:49.md) — دَابَّةٍ

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah’a secde ederler.

### [Nahl 16:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/16:61.md) — دَابَّةٍ

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): Şayet Allah, zulümlerinden dolayı insanları yakalayacak olsaydı; yeryüzünde bir tek canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir müddete kadar tehir eder. Müddetleri dolunca onu ne bir an geciktirebilirler, ne de bir an öne alabilirler.

### [Hac 22:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/22:18.md) — وَالدَّوَابُّ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların; güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ile insanların bir çoğunun Allah’a secde ettiklerini görmüyor musun? İnsanların bir çoğu da azabı hak etmiştir. Ve Allah kimi alçaltırsa; ona ikram edecek kimse yoktur. Şüphesiz ki Allah; dilediğini yapar.

### [Nur 24:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/24:45.md) — دَابَّةٍ

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah; hareket eden her canlıyı sudan yaratmıştır. Kimi karnı üzerinde sürünür, kimi iki ayakla yürür, kimi de dört ayakla yürür. Allah; dilediğini yaratır. Şüphesiz ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Neml 27:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/27:82.md) — دَابَّةً

وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ

Meal (IK): Kendilerine söylenmiş olan, başlarına geldiği zaman; yerden bir canlı çıkarılır ki insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını söyleyerek konuşur.

### [Ankebut 29:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/29:60.md) — دَابَّةٍ

وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Nice canlı vardır ki; rızkını kendi taşımaz. Sizin de, onların da rızkını Allah verir. Ve O; Semi’dir, Alim’dir.

### [Lokman 31:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/31:10.md) — دَابَّةٍ

خَلَقَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Gökleri, gördüğünüz gibi direksiz olarak yaratmış, sizi sarsar diye yere ağır baskılar koymuş, orada her türlü canlıyı yaymıştır. Biz, gökten su indirip orada her sınıf bitkiler yetiştirmişizdir.

### [Sebe 34:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/34:14.md) — دَابَّةُ

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ

Meal (IK): Onun ölümüne hükmettiğimiz zaman; ölümünü onlara ancak değneğini yiyen canlı farkettirdi. Yere düşünce ortaya çıktı ki; eğer onlar gaybı bilselerdi, horlayıcı azab içinde kalmazlardı.

### [Fatır 35:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/35:28.md) — وَالدَّوَابِّ

وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ

Meal (IK): İnsanlardan da, yerde yürüyen canlılardan ve davarlardan da böyle renkleri değişik değişik olanlar vardır. Allah’tan ancak bilgin kulları korkar. Muhakkak ki Allah; Aziz’dir, Gafur’dur.

### [Fatır 35:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/35:45.md) — دَابَّةٍ

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا

Meal (IK): Şayet Allah; insanları kazandıklarıyla muaheze etmiş olsaydı; onun üstünde hiç bir canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir süreye kadar te’hir eder. Süreleri geldiği zaman muhakkak ki Allah; kulları için Basir olandır.

### [Şura 42:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/42:29.md) — دَابَّةٍ

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِنْ دَابَّةٍ وَهُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ

Meal (IK): Gökleri, yeri ve ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O’nun ayetlerindendir. O, dileyince bunları toplamaya da hakkıyla kadirdir.

### [Casiye 45:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/ayet/45:4.md) — دَابَّةٍ

وَفِي خَلْقِكُمْ وَمَا يَبُثُّ مِنْ دَابَّةٍ آيَاتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ

Meal (IK): Sizin yaratılmanızda ve yeryüzüne yaydığı her canlıda yakinen inanan topluluklar için ayetler vardır.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Böcek demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء
د ب، ب د يستعملان
دب:
دَبَّ النَّمْل يدِبُّ دَبيباً، والمَدِبُّ موضع دَبيب النَّمْل.
ودَبَّ القومُ يَدِبُّون دَبيباً إلى العَدُوِّ أي مَشَوا على هَيْنَتِهم ولم يُسرِعوا.
والدَّيدَبة: العُجْروف من النَّمْل، وذلك أنّه أوسعُ خَطْوا وأعجَلُ نَقْلاً.
والدَّبابةُ: آلة تُتَخَذُّ في الحرب يدخُل فيها الرجال بسلاحهم، ثم تُدْفَع في أصل حِصنٍ فيَنْقُبون وهم في جَوْفِها.
والدُّبَّة لزومُ حالِ الرجلِ في فِعاله، وتقول: رَكِبَ فلانٌ دُبَّة فلانٍ واخَذَ بدُبَّتِه أي يعَمَل بعَمَلِه ويركَبُ طريقته.
والدُّبُّ من السِّباع مُضِرٌّ عادٍ، والأنثَى دُبَّةٌ، والجميع دِبَبة.
وكلُّ شيءٍ مما خَلَقَ اللهُ يُسَمَّى دابّة، والأسمُ العامُّ الدابَّةُ لِما يُرْكَبُ، وتصغيرها دُوَيبَّة، الياء ساكنة وفيها إشمام من الكسرة، وكذلك كلُّ ياءٍ في التصغير إذا جاءَ بعدها حرفٌ مُثَقَّل في كلّ شيء.
ودَيابُوذ: ثَوبٌ له سَدّانِ، ويقال: هو كِساءُ، ليست بعربية، وهو بالفارسية دوبود فعُرِّبَتْ.
بد:
البُدُّ: بيتُ في أصنام وتصاوير، وهو إعرابُ بُت بالفارسية، وأنشد:
لقد عَلِمَتْ تَكاكِرةُ ابنِ تِيرِي		غَداةَ البُدِّ أَنّي هِـبْـرِزيُّ
ويقال: ليس لهذا الأمر بٌدٌّ أي لا مَحالةَ.
والتَبَدُّد: التَفَرُّق، وذَهَبَ القَومُ في الأمر بَدادِ بَدادِ أي تَفَرَّقوا.
وجاءَتِ الخيل بَدادِ بَدادِ أي واحداً واحداً.
واستَبَدَّ فلان برأيه أي انفرَدَ بالأمر.
والبِدادُ: لِبْدٌ يُشَدُّ مَبدُوداً على الدابَّةِ الدَّبِرةِ، تقول: بُدَّ عن دَبَرها أي شُقَّ.
والبَدَدُ مصدر الأَبَدِّ، وهو الذي في يَدَيْهِ تباعُدٌ عن جَنبَيْهِ.
وبِرْذَوْنٌ أبَدُّ، والحائكُ أبداً أَبَدُّ.
وفَلاةٌ بَدْبَدٌ: لا أحَدَ فيها.
ورجل له جِسْيمٌ وبادُّ، وبادُّه: طُولُ فَخِذَيْهِ، والبادّان: باطِنا الفَخِذَينِ.
ورجلٌ أَبَدُّ أي عظيم الخَلْقِ، وامرأةٌ بَدّاءُ.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء**
**د ب**، **ب د** kullanılırlar
**دب**:
**دَبَّ النَّمْل** **يدِبُّ** **دَبيباً**: karınca yürüdü/yürür; ve **المَدِبُّ** karıncanın yürümesinin yeridir.
Ve **دَبَّ القومُ** **يَدِبُّون** **دَبيباً** **إلى العَدُوِّ**: yani kendi ağırbaşlılıkları üzere yürüdüler ve acele etmediler.
Ve **الدَّيدَبة**: karıncadan **العُجْروف**; bu, onun daha geniş adım atması ve daha çabuk nakletmesi sebebiyledir.
Ve **الدَّبابةُ**: savaşta yapılan bir âlet; erkekler silahlarıyla onun içine girerler, sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece onlar onun içindeyken delerler.
Ve **الدُّبَّة** erkeğin hâlinin fiillerinde yapışıp kalmasıdır; ve dersin ki: falan, falanın **دُبَّة**sine bindi ve onun **بدُبَّتِه**sini aldı; yani onun ameliyle amel eder ve onun yolunu tutar.
Ve **الدُّبُّ** yırtıcılardan, zararlı saldırgan(dır); dişisi **دُبَّةٌ**dur; hepsi **دِبَبة**dir.
Ve Allah’ın yarattıklarından her şey **دابّة** diye adlandırılır; genel isim **الدابَّةُ** binek olarak kullanılan şey içindir; onun küçültmesi **دُوَيبَّة**dir; **الياء** sâkindir ve onda kesreden bir işmâm vardır; ve aynı şekilde küçültmede her **ياء** böyledir; her şeyde, ondan sonra ağırlaştırılmış bir harf geldiği zaman.
Ve **ودَيابُوذ**: iki çözgüsü olan bir elbise; ve denilir ki: o bir **كِساءُ**dur; Arapça değildir; Farsçada **دوبود**dur da Arapçalaştırılmıştır.
**بد**:
**البُدُّ**: putlar ve tasvirler içinde bir ev; ve o, Farsçada **بُت**’nin i‘râbıdır; ve şu beyit okunmuştur:
لقد عَلِمَتْ تَكاكِرةُ ابنِ تِيرِي		غَداةَ البُدِّ أَنّي هِـبْـرِزيُّ
Ve denilir ki: bu iş için **بٌدٌّ** yoktur; yani kaçınılmazdır.
Ve **التَبَدُّد**: dağılmadır; ve kavim işte **بَدادِ بَدادِ** gitti; yani dağıldılar.
Ve atlar **بَدادِ بَدادِ** geldi; yani birer birer.
Ve falan kendi görüşüyle **استَبَدَّ** etti; yani işte tek başına kaldı.
Ve **البِدادُ**: binek hayvanın sırtı yaralı olanına bağlanmış, **مَبدُوداً** olarak sıkılan bir keçe(parçası)dır; dersin ki: onun sırt yarasından **بُدَّ** edildi; yani yarıldı.
Ve **البَدَدُ** **الأَبَدِّ**in masdarıdır; o da iki elinde iki yanından uzaklaşma bulunan kimsedir.
Ve bir **بِرْذَوْنٌ** **أَبَدُّ**dür; ve dokumacı da ebediyen daha **أَبَدُّ**dür.
Ve **فَلاةٌ بَدْبَدٌ**: içinde hiç kimse olmayan (çöl).
Ve bir adamın **جِسْيمٌ**i ve **بادُّ**u vardır; ve onun **بادُّ**u: iki uyluğunun uzunluğudur; ve **البادّان**: iki uyluğun iç taraflarıdır.
Ve bir adam **أَبَدُّ**: yani yaratılışı büyük; ve bir kadın **بَدّاءُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دبَّ على الأرض يَدِبُّ دَبِيباً. وكلُّ ماشٍ على الأرض دابَّةٌ ودبيبٌ. والدابة: التي تُرْكَبُ. ودابَّةُ الأرض: أحد أَشراطِ الساعةِ. وقولهم أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أي أكذب الأحياء والأموات. ودَبَّ الشيخ، أي مشى مشياً رويداً. وأدبيت الصبيَّ، أي حملته على الدبيب. ويقال: ما بالدار دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ، أي أحدٌ. ودَبَبُ الوجه: زَعَبُهُ. والدُبُّ من السباع، والأُنثى دُبَّةٌ. وأرضٌ مَدَبَّةٌ، أي ذات دِبَبَةٍ. ومَدِبُّ السيل ومَدَبُّهُ: موضع جَرْيِهِ. يقال: تَنَحَّ عن مَدِبِّ السيلِ، ومَدَبِّهِ ومَدِبِّ النمل وَمَدّبِّهِ، فالاسم مكسور والمصدر مفتوح. والدَبَّةُ التي للدَهْنِ. والدَبَّةُ أيضاً: الكثيبُ من الرمل. ودبيبُ دِبَّةً خَفِيَّةً. والدُبَّةُ بالضم: الطريقُ. يقال: دَعْني ودُبَّتي، أي دعني وطريقتي وسَجِيَّتي. وناقةٌ دَبوبٌ: لا تكاد تمشي من كثرة لحمها، إنما تَدِبُّ. وتقول: فَعَلْتُ كذا من شُبَّ إلى دُبَّ، وإن شئت نَوَّنْتَ، أي من الشباب إلى أن دَبَبْتُ على العصا.

##### Türkçe

**دبَّ** yere **يَدِبُّ** **دَبِيباً** (olarak) yürüdü. Yerde yürüyen her şey **دابَّةٌ** ve **دبيبٌ**dur. **الدابة**: binilen (şey)dir. **دابَّةُ الأرض**: kıyametin alâmetlerinden biridir. “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**” sözleri, yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. **دَبَّ الشيخ**: yani yavaş yavaş bir yürüyüşle yürüdü. **أدبيت الصبيَّ**: yani onu **الدبيب** üzerine taşıttım. Ve denir: “**ما بالدار دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ**”, yani hiç kimse (yok). **دَبَبُ الوجه**: onun **زَعَبُهُ**’dur. **الدُبُّ** yırtıcılardandır; dişisi **دُبَّةٌ**dir. **أرضٌ مَدَبَّةٌ**: yani **دِبَبَةٍ** sahibi. **مَدِبُّ السيل** ve **مَدَبُّهُ**: onun akış yeridir. Denir: “**تَنَحَّ عن مَدِبِّ السيلِ، ومَدَبِّهِ ومَدِبِّ النمل وَمَدّبِّهِ**”; isim kesralı, mastar fethalıdır. **الدَبَّةُ**: yağ için olan (kap). **الدَبَّةُ** ayrıca: kumdan tepeciktir. **دبيبُ دِبَّةً خَفِيَّةً**: gizli bir yürüyüştür. **الدُبَّةُ** (damme ile): yoldur. Denir: “**دَعْني ودُبَّتي**”, yani beni ve yolumu ve tabiatımı bırak. **ناقةٌ دَبوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak **تَدِبُّ**. Ve dersin: “**فَعَلْتُ كذا من شُبَّ إلى دُبَّ**”, istersen tenvinlersin; yani gençlikten, asaya dayanarak **دَبَبْتُ** oluncaya kadar.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب ب
يقال في السيف له أثر‏:‏ كأنه مدب النمل ومداب الذر‏.‏
وزحفوا إلى الحصن بالدبابات‏.‏
وما أكثر دببة هذا البلد وأرض مدبّة‏.‏
ولهم دبدبة أي جلبة وقد أجلبوا ودبدبوا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ دب الشراب في عروقه‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ كأنه في الضحى ترمي الصعيد به دبابة في عظام الـرأس خرطـوم ومـا بالـدار دبّـي‏.‏
وهـو يـدب بيـن القـوم بالنمائـم‏.‏
ودبـت عقـار به علينا‏.‏
وهو يدب علينا عقاربه ويحرّش علينا أقاربه وركب دبّ فلان ودبّة فلان إذا أخذ طريقته‏.‏
قال‏:‏ إن يحيـى وهذيل ركبـا دب طفيل ودب الجدول وأدب إلى أرضه جدولاً‏.‏
قال الكميت‏:‏ حتى طرقن خليجاً دب جدوله من المعين عليه البتر تصطخب وقال الأخطل‏:‏ إذا خاف من نجم عليها ظماءة أدبّ إليها جدولاً يتسلسل وإنه ليدب دبيب الجدول‏.‏

##### Türkçe

د ب ب
Kılıç hakkında “onda bir iz vardır” denir: sanki karıncanın yolu ve zerrelerin yolları gibidir.
Ve kaleye **بالدبابات** ile sürünerek ilerlediler.
Ve bu beldenin **دببة**si ne çoktur; ve **أرض مدبّة** (karıncaların çokça yol tuttuğu yer)dir.
Ve onların **دبدبة**si vardır; yani gürültü; ve **أجلبوا** ve **دبدبوا**.
Ve mecazdan: içki onun damarlarında **دب** etti.
Ve **ذو الرمة** dedi: sanki kuşluk vaktinde, baş kemiklerinde bir hortum bulunan bir **دبابة** onu düzlüğe atıyor gibidir; ve evde benim **دبّي**m yoktur.
Ve o, kavim arasında **بالنمائم** ile **يدب** eder.
Ve bize karşı onunla bir **عقار** **دبت**.
Ve o, bize karşı **عقاربه**ni **يدب** eder ve bize karşı **أقاربه**ni kışkırtır; ve falanın **دبّ**ına ve falanın **دبّة**sine bindi: onun yolunu tuttuğu zaman.
Dedi ki: Şüphesiz **يحيى** ve **هذيل**, **دب طفيل**e ve **دب الجدول**e bindiler; ve kendi toprağına bir **جدولاً** **أدب** etti.
**الكميت** dedi: nihayet, üzerinde kesikler gürleyerek çalkalanan, kaynaktan ona doğru **جدوله** **دب** eden bir **خليجاً**a vardılar. Ve **الأخطل** dedi: eğer üzerinde susuzluk bulunan bir yıldızdan korkarsa, ona doğru bir **جدولاً** **أدبّ** eder; o da zincir gibi akıp gider. Ve şüphesiz o, **دبيب الجدول** gibi **يدب** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه. وقال ابن دريد: دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً، ولم يفسره، ولا عَبَّر عنه. ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ. ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً. وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.
ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ والإِنْسانِ، يَدِبُّ دَبيباً: سَرى؛ ودَبَّ السُّقْمُ في الجِسْمِ، والبِلى في الثَّوْبِ، والصُّبْحُ في الغَبَشِ: كُلُّه من ذلك. ودَبَّتْ عَقارِبُه: سَرَتْ نَمائِمُه وأَذاهُ. ودَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً إِذا مَشَوْا على هيِنَتِهِم، لم يُسْرِعُوا. وفي الحديث: عندَه غُلَيِّمٌ يُدَبِّبُ أَي يَدْرُجُ في الـمَشْيِ رُوَيْداً، وكلُّ ماشٍ على الأَرض: دابَّةٌ ودَبِيبٌ. والدَّابَّة: اسمٌ لما دَبَّ من الحَيَوان، مُمَيِّزةً وغيرَ مُمَيِّزة. وفي التنزيل العزيز: واللّه خلق كلَّ دابَّةٍ مِنْ ماءٍ، فَمِنْهُم مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ ولـمَّا كان لِما يَعقِلُ، ولما لا يَعْقِلُ، قيل: فَمِنْهُم؛ ولو كان لِما لا يَعْقِلُ، لَقِيل: فَمِنْها، أَو فَمِنْهُنَّ، ثم قال: مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ وإِن كان أَصْلُها لِما لا يَعْقِلُ، لأَنـَّه لـمَّا خَلَط الجَماعَةَ، فقال منهم، جُعِلَت العِبارةُ بِمنْ؛ والمعنى: كلَّ نفس دَابَّةٍ. وقوله، عز وجل: ما تَرَكَ على ظَهْرِها من دَابَّةٍ؛ قيل من دَابَّةٍ من الإِنْسِ والجنِّ، وكُلِّ ما يَعْقِلُ؛ وقيل: إِنَّما أَرادَ العُمومَ؛ يَدُلُّ على ذلِكَ قول ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ، في جُحْرِهِ، بذَنْبِ ابنِ آدمَ. ولما قال الخَوارِجُ لِقَطَرِيٍّ: اخْرُجْ إِلَيْنا يا دَابَّةُ، فأَمَرَهُم بالاسْتِغْفارِ، تَلَوا الآية حُجَّةً عليه. والدابَّة: التي تُرْكَبُ؛ قال: وقَدْ غَلَب هذا الاسْم على ما يُرْكَبُ مِن الدَّوابِّ، وهو يَقَعُ عَلى الـمُذَكَّرِ والـمُؤَنَّثِ، وحَقِيقَتُه الصفَةُ. وذكر عن رُؤْبة أَنـَّه كان يَقُول: قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ، لِبِرْذَوْنٍ لهُ. ونَظِيرُه، من الـمَحْمُولِ عَلى الـمَعْنى، قولهُم: هذا شاةٌ، قال الخليل: ومثْلُه قوله تعالى: هذا رَحْمَة من رَبِّي. وتَصْغِير الدابَّة: دُوَيْبَّة، الياءُ ساكِنَةٌ، وفيها إِشْمامٌ مِن الكَسْرِ، وكذلك ياءُ التَّصْغِيرِ إِذا جاءَ بعدَها حرفٌ مثَقَّلٌ في كلِّ شيءٍ. وفي الحديث: وحَمَلَها على حِمارٍ مِنْ هذه الدِّبابَةِ أَي الضِّعافِ التي تَدِبُّ في الـمَشي ولا تُسْرع.
ودابَّة الأَرْض: أَحَدُ أَشْراطِ السَّاعَةِ. وقوله تعالى: وإِذا وَقَع القَوْلُ عَلَيْهم، أَخْرَجْنا لَهُم دَابَّةً من الأَرض؛ قال: جاءَ في التَّفْسِير أَنـَّها تَخرُج بِتِهامَةَ، بين الصَّفَا والـمَرْوَةِ؛ وجاءَ أَيضاً: أَنها تخرج ثلاثَ مرَّات، من ثَلاثة أَمـْكِنَةٍ، وأَنـَّها تَنْكُت في وَجْهِ الكافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ، وفي وجْهِ المؤْمِن نُكْتَةً بَيْضاءَ، فَتَفْشُو نُكْتَة الكافر، حتّى يَسْوَدَّ منها وجهُه أَجمعُ، وتَفْشُو نُكْتَةُ الـمُؤْمِن، حَتى يَبْيَضَّ منها وجْهُه أَجْمَع، فتَجْتَمِعُ الجماعة على المائِدَة، فيُعْرفُ المؤْمن من الكافر وَوَرَدَ ذكرُ دابَّةِ الأَرض في حديث أَشْراطِ الساعَة؛ قيل: إِنَّها دابَّة، طولُها ستُّون ذِراعاً، ذاتُ قوائِمَ وَوَبرٍ؛ وقيل: هي مُخْتَلِفَة الخِلْقَةِ، تُشْبِهُ عِدَّةً من الحيوانات، يَنْصَدِعُ جَبَلُ الصَّفَا، فَتَخْرُج منهُ ليلَةَ جَمْعٍ، والناسُ سائِرُون إِلى مِنىً؛ وقيل: من أَرْضِ الطائِفِ، ومَعَها عَصَا مُوسى، وخاتمُ سُليمانَ، علَيْهِما السلامُ، لا يُدْرِكُها طالِبٌ، ولا يُعْجزُها هارِبٌ، تَضْرِبُ المؤْمنَ بالعصا، وتكتب في وجهه: مؤْمن؛ والكافِرُ تَطْبَعُ وجْهَه بالخاتمِ، وتَكْتُبُ فيهِ: هذا كافِرٌ. ويُروى عن ابن عباس، رضي اللّه عنهما. قال: أَوَّل أَشْراطِ السَّاعَة خُروجُ الدَّابَّة، وطلُوعُ الشَّمْسِ من مَغْرِبها. وقالوا في الـمَثَل: أَعْيَيْتَني مِنْ شُبٍّ إِلى دُبٍّ، بالتنوين، أَي مُذْ شَبَبْتُ إِلى أَن دَبَبْت على العصا. ويجوز: من شُبَّ إِلى دُبَّ؛ على الحكاية، وتقول: فعلت كذا من شُبَّ إِلى دُبَّ، وقولهم: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحْياءِ والأَمـْواتِ؛ فدَبَّ: مَشَى؛ ودَرَجَ: مَاتَ وانْقَرَضَ عَقِبُه. ورجل دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ: نَمَّامٌ، كأَنه يَدِبُّ بالنَّمائِم بينَ القَوْمِ؛ وقيل: دَيْبوبٌ، يَجْمَعُ بينَ الرِّجالِ والنِّساءِ، فَيْعُولٌ، من الدَّبِيبِ، لأَنـَّه يَدِبُّ بَيْنَهُم ويَسْتَخْفِي؛ وبالمعنيين فُسِّر قوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يَدْخُلُ الجَنَّة دَيْبُوبٌ ولا قَلاَّعٌ؛ وهو كقوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يدخُّل الجنَّة قَتَّات. ويقال: إِنَّ عَقارِبَه تَدِبُّ إِذا كان يَسْعى بالنَّمائِم. قال الأَزهري: أَنشدني المنذريُّ، عن ثعلب، عن ابن الأَعرابي: لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ قال: مَرْمانا قريبٌ، هؤُلاء عَنَزةُ؛ يقول: إِنْ رأَيْنا منكم ما نكره، انْتَمَيْنا إِلى بني أَسَدٍ؛ وقوله يَدِبُّ مع القُرادِ: هو الرجُل يأْتي بشَنَّةٍ فيها قِرْدانٌ، فيَشُدُّها في ذَنَبِ البَعيرِ، فإِذا عضَّه منها قُرادٌ نَفَر، فَنَفَرَتِ الإِبِلُ، فإِذا نَفَرَتْ، اسْتَلَّ منها بَعيراً. يقال لِلِّصِّ السَّلاَّلِ: هو يَدِبُّ معَ القُرادِ. وناقَةٌ دَبُوبٌ: لا تَكادُ تَمْشِي من كثرة لَحمِها، إِنما تَدِبُّ، وجمعُها دُبُبٌ، والدُّبابُ مَشْيُها. والمدبب(1)
(1 قوله «والمدبب» ضبطه شارح القاموس كمنبر.) : الجَمَل الذي يمشي دَبادِبَ. ودُبَّة الرَّجُل: طريقُه الذي يَدِبُّ عليه.
وما بالدَّارِ دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ أَي ما بها أَحدٌ يَدِبُّ. قال الكسائي: هو من دَبَبْت أَي ليس فيها مَن يَدِبُّ، وكذلك: ما بها دُعْوِيٌّ ودُورِيٌّ وطُورِيٌّ، لا يُتَكَلَّم بها إِلا في الجَحْد. وأَدَبَّ البِلادَ: مَلأَها عَدْلاً، فَدَبَّ أَهلُها، لِمَا لَبِسُوه من أَمـْنِه، واسْتَشْعَرُوه من بَرَكَتِه ويُمْنِه؛ قال كُثَيِّر عزة: بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها ومَدَبُّ السَّيْلِ ومَدِبُّه: موضع جَرْيهِ؛ وأَنشد الفارسي: وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا يقال: تَنَحَّ عن مَدَبِّ السَّيْلِ ومَدِبِّه، ومَدَبِّ النَّمْلِ ومَدِبِّه؛ فالاسم مكسورٌ، والمصدر مفتوحٌ، وكذلك الـمَفْعَل من كلِّ ما كان على فَعَلَ يَفْعِل(2)
(2 قوله «على فعل يفعل» هذه عبارة الصحاح ومثله القاموس، وقال ابن الطيب ما نصه: الصواب ان كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أَو مكسورها فان المفعل منه فيه تفصيل يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان إِلا ما شذ وظاهر المصنف والجوهري أَن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه على يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا ا هـ من شرح القاموس.). التهذيب: والـمَدِبُّ موضعُ دَبِيبِ النَّمْلِ وغيره. والدَّبَّابة: التي تُتَّخَذ للحُروبِ، يَدْخُلُ فيها الرِّجالُ، ثم تُدفَع في أَصلِ حِصْنٍ، فيَنْقُبونَ، وهم في جَوْفِها، سِمِّيَت بذلك لأَنها تُدْفع فتَدِبُّ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، قال: كيفَ تَصْنَعون بالحُصونِ؟ قال: نَتَّخِذُ دَبَّاباتٍ يدخُل فيها الرجالُ. الدَّبابةُ: آلةٌ تُتَّخَذُ من جُلودٍ وخَشَبٍ، يدخلُ فيها الرجالُ، ويُقَرِّبُونها من الحِصْنِ الـمُحاصَر ليَنْقُبُوه، وتَقِيَهُم ما يُرْمَوْنَ به من فوقِهم. والدَّبْدبُ: مَشْيُ العُجْرُوفِ من النَّمْلِ، لأَنـَّه أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً، وأَسْرَعُها نقْلاً. وفي التهذيب: الدَّبْدَبةُ العُجْرُوفُ من النَّمْلِ؛ وكلُّ سرعة في تَقارُبِ خَطْوٍ: دَبْدَبَةٌ؛ والدَّبْدَبَةُ: كلُّ صوتٍ أَشْبَهَ صوتَ وَقْعِ الحافِرِ على الأَرضِ الصُّلْبةِ؛ وقيل: الدَّبْدَبَةُ ضَرْبٌ من الصَّوْت؛ وأَنشد أَبو مَهْدِيٍّ: عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *  دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ أبو عَمْرو: دَبْدَبَ الرجلُ إِذا جَلَبَ، ودَرْدَبَ إِذا ضَرَبَ بالطَّبْلِ. والدَّبْدابُ: الطَّبْلُ؛ وبه فُسِّرَ قول رؤْبة:
أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ
وقول رؤبة:
إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،  * سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا قال:
تَزَابَى مَشَى مَشْيَةً فيها بُطْءٌ.
قال: والدَّبادِبُ صَوْت كأَنه دَبْ دَبْ، وهي حكاية الصَّوْتِ. وقال ابن الأَعرابي: الدُّبادِبُ والجُباجِبُ (1)
(1 قوله «والجباجب» هكذا في الأَصل والتهذيب بالجيمين.): الكثيرُ الصِّياح والجَلَبَة؛ وأَنشد: إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *  حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  * من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا والدُّبَّة: الحالُ؛ ورَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّه أَي لَزِمْت حالَه وطَريقَتَه، وعَمِلْتُ عَمَلَه؛ قال: إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ
وكان طُفَيْلٌ تَبّاعاً للعُرُسات من غيرِ دَعْوة. يقال: دَعْني ودُبَّتي أَي دَعني وطَريقَتي وسَجِيَّتي. ودُبَّة الرجلِ: طَريقَتُه من خَيرٍ أَو شرٍّ، بالضم. وقال ابن عباس، رضي اللّه عنهما: اتَّبعوا دُبَّة قُرَيشٍ، ولا تُفارِقوا الجماعة. الدُّبّة، بالضم: الطَّريقة والمذْهَب. والدَّبَّةُ: الموضعُ الكثيرُ الرَّمْل؛ يُضْرَبُ مَثَلاً للدَّهْر الشَّديدِ، يقال: وَقَع فلانٌ في دَبَّةٍ من الرَّمْلِ، لأَن الجَمَل، إِذا وَقَع فيه، تَعِبَ. والدُّبُّ الكبِيرُ: من بَناتِ نَعْشٍ؛ وقيل: إِنَّ ذلك يَقَع على الكُبرَى والصُّغْرَى، فيُقالُ لكل واحد منهما دُبٌّ، فإِذا أَرادوا فصْلَها، قالوا: الدُّبُّ الأَصغر، والدُّبُّ الأَكبر. والدُّبُّ: ضربٌ من السِّباع، عربية صحيحة، والجمع دِبابٌ ودِبَبَة، والأُنـْثى دُبَّة. وأَرض مَدَبَّة: كثيرة الدِّبَبَة.
والدَّبَّة: التي يُجْعَل فيها الزَّيْت والبِزْر والدُّهن، والجمع دِبابٌ، عن سيبويه. والدَّبَّة: الكثِيبُ من الرَّمْل، بفتح الدال، والجمع دِبابٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *  وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *  في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ قال: والدُّبَّة، بالضم: الطريق؛ قال الشاعر:
طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *  على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ والدَّبُوبُ: السَّمينُ من كلِّ شيءٍ.
والدَّبَبُ: الزَّغَب على الوجه؛ وأَنشد:
قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ
وقيل: الدَّبَبُ الشَّعَر على وجْه المرأة؛ وقال غيره: ودَبَبُ الوَجْه زَغَبُه. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ: كثرةُ الشَّعَر والوَبرِ. رَجُلٌ أَدَبُّ، وامرأَةٌ دبَّاءُ ودَبِبَةٌ: كثيرة الشَّعَرِ في جَبِينِها؛ وبعيرٌ أَدَبُّ أَزَبُّ. فأَما قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم، في الحديث لنسائه: لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صاحبةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ، تَخْرُجُ فَتَنْبَحُها كِلابُ الحَوْأَبِ؟ فإِنما أَراد الأَدَبَّ، فأَظْهَر التَّضْعيفَ، وأَراد الأَدَبَّ، وهو الكثير الوَبرِ؛ وقيل: الكثيرُ وَبَرِ الوجهِ، لِيُوازِن به الحَوْأَبِ. قال ابن الأَعرابي: جَمَلٌ أَدَبُّ كثيرُ الدَّبَبِ؛ وقد دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً. وقيل: الدَّبَبُ الزَّغَبُ، وهو أَيضاً الدَّبَّةُ، على مثال حَبَّةٍ، والجمع دَبٌّ، مثل حَبٍّ، حكاه كراع، ولم يقل: الدَّبَّة الزَّغَبَةُ، بالهاءِ. ويقال للضَّبُعِ: دَبابِ، يُريدون دبِّي، كما يقال نَزَالِ وحَذارِ. ودُبٌّ: اسمٌ في بَني شَيْبان، وهو دُبُّ بنُ مُرَّةَ ابنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبانَ، وهُمْ قوم دَرِمٍ الذي يُضْرَبُ به المثل، فيقال: أَوْدَى دَرِمٌ. وقد سُمِّيَ وَبْرةُ بنُ حَيْدانَ أَبو كلبِ بنِ وبرةَ دُبّاً. ودبوبٌ: موضعٌ. قال ساعدَة بنُ جُؤَيَّة الهذلي:
وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *  دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها ودَبَّابٌ: أَرض. قال الأَزهري: وبالخَلْصَاءِ رَمْلٌ يقال له الدَّبَّاب، وبِحذائِهِ دُحْلانٌ كثيرة؛ ومنه قول الشاعر: كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  * لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *  على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ التهذيب، ابن الأَعرابي: الدَّيدَبون اللهو.
والدَيْدَبانُ:الطَّلِيعَة وهو الشَّيِّفَةُ. قال أَبو منصور: أَصله دِيدَبان فغَيَّروا الحركة(1)
(1 قوله «أصله ديدبان فغيروا الحركة إلخ» هكذا في نسخة الأصل والتهذيب بأيدينا. وفي التكملة قال الأزهري الديدبان الطليعة فارسي معرب وأصله ديذه بان فلما أَعرب غيرت الحركة وجعلت الذال دالاً.)، وقالوا: دَيْدَبان، لـمَّا أُعْرِب وفي الحديث: لا يدخلُ الجنَّة دَيْبُوبٌ، ولا قَلاَّعٌ؛ الدَّيْبُوبُ: هو الذي يَدِبُّ بين الرجالِ والنساءِ للجمع بينهم، وقيل: هو النَّمَّام، لقولهم فيه: إِنه لَتَدِبُّ عَقَارِبُه؛ والياء فيه زائدة.

##### Türkçe

**دَبَّ** **النَّمْلُ** ve ondan başkası olan hayvan, yer üzerinde; **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü. İbn Düreyd dedi: **دَبَّ** **يَدِبُّ** **دَبِيباً**, onu açıklamadı ve onu ifade etmedi. Ve **دَبَبْتُ** **أَدِبُّ** **دِبَّةً** **خَفِيَّةً**, ve şüphesiz o, **الدِّبَّة**’si gizli olandır; yani **الدَّبِيب**’den olduğu hâl üzere bulunduğu **الضَّرْب**. Ve **دَبَّ** ihtiyar: yani yavaşça bir yürüyüşle yürüdü.

Ve **أَدْبَبْتُ** çocuğu: yani onu **الدَّبيب** üzerine taşıdım.

Ve **دَبَّ** içki, bedenin ve kabın ve insanın içinde, **يَدِبُّ** **دَبيباً**: sızdı/aktı; ve **دَبَّ** hastalık bedenin içinde, ve eskime elbisenin içinde, ve sabah alacakaranlığın içinde: hepsi ondandır. Ve **دَبَّتْ** onun akrepleri: onun koğuculuğu ve eziyeti yayıldı/aktı.

Ve **دَبَّ** kavim düşmana doğru **دَبيباً**: ağır ağır yürüdükleri zaman; acele etmediler. Hadiste: yanında bir oğlancık vardır, **يُدَبِّبُ**: yani yürüyüşte yavaşça adım adım yürür; ve yer üzerinde yürüyen her şey: **دابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**.

Ve **الدَّابَّة**: hayvandan **دَبَّ** eden şeye isimdir; ayırt edici olan ve ayırt edici olmayan. Aziz tenzilde: “Ve Allah her **دابَّة**’yi sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür”; ve akleden için ve akletmeyen için olduğundan, “**فَمِنْهُم**” denildi; eğer akletmeyen için olsaydı, “**فَمِنْها**” yahut “**فَمِنْهُنَّ**” denilirdi. Sonra dedi: “**مَنْ يَمْشِي** karnı üzerinde”; ve her ne kadar aslı akletmeyen için ise de, çünkü topluluğu karıştırınca “**منهم**” dedi, ibare “**بِمنْ**” ile kılındı; mana: her bir **دَابَّة** nefsi. Ve O’nun, عز وجل, sözü: “Onun sırtı üzerinde bir **دَابَّة** bırakmadı”; denildi ki: ins ve cinnden ve akleden her şeyden bir **دَابَّة**; ve denildi ki: ancak umumiliği murat etti; buna delil, İbn Abbas’ın, رضي اللّه عنهما, sözü: “**الجُعَل** neredeyse helâk olacaktı, ininde, Âdemoğlunun günahı sebebiyle.” Ve Hâricîler **قَطَرِيّ**’ye: “Çık bize ey **دَابَّةُ**” dediklerinde, o onlara istiğfarı emretti; âyeti ona karşı hüccet olarak okudular. Ve **الدابَّة**: binilen olandır; dedi: bu isim, **الدَّوابِّ**’dan binilene galip olmuştur; ve müzekkere ve müennese vâki olur; hakikati sıfattır. Ve **رُؤْبة**’den zikredildi ki o şöyle derdi: “Yaklaştır şu **الدَّابَّة**’yi”; kendisine ait bir **بِرْذَوْن** için. Ve onun benzeri, manaya hamledilenden, onların sözü: “Bu **شاةٌ**”; Halîl dedi: bunun benzeri, تعالى, sözü: “Bu Rabbimden bir **رَحْمَة**.” Ve **الدابَّة**’nin küçültmesi: **دُوَيْبَّة**; **الياءُ** sâkindir ve onda kesreden bir **إِشْمامٌ** vardır; ve her şeyde, ardından ağırlaştırılmış bir harf geldiği zaman, küçültme **ياءُ**’sı da böyledir.

Hadiste: “Ve onu bu **الدِّبابَةِ**’den bir eşek üzerine bindirdi”; yani yürüyüşte ağır ağır yürüyen ve acele etmeyen zayıflar.

**دابَّة الأَرْض**: kıyametin alâmetlerinden biridir. Ve تعالى sözü: “Ve söz onların üzerine vâki olunca, onlar için yerden bir **دَابَّةً** çıkarırız”; dedi: tefsirde geldi ki o, **تِهامَة**’de, **الصَّفَا** ile **الـمَرْوَةِ** arasında çıkar; ve ayrıca geldi: onun üç defa, üç mekândan çıktığı; ve kâfirin yüzüne siyah bir benek, müminin yüzüne beyaz bir benek vurduğu; böylece kâfirin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle kararıncaya kadar; ve müminin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle beyazlayıncaya kadar; sonra topluluk sofra üzerinde toplanır da mümin kâfirden tanınır. Ve **دابَّةِ الأَرض**’in zikri, kıyamet alâmetleri hadîsinde vârid olmuştur; denildi ki: o bir **دابَّة**’dir; boyu altmış arşındır; ayakları ve yünü vardır; ve denildi ki: yaratılışı muhteliftir; birkaç hayvana benzer; **جَبَلُ الصَّفَا** yarılır da ondan **لَيْلَةَ جَمْعٍ** gecesi çıkar; insanlar **مِنىً**’ya doğru yürürlerken; ve denildi ki: **أَرْضِ الطائِفِ**’ten; ve onunla birlikte **عَصَا مُوسى** ve **خاتمُ سُليمانَ**, عليهما السلام, vardır; onu isteyen erişemez, kaçan onu aciz bırakamaz; mümine asâ ile vurur ve yüzüne “mümin” yazar; kâfirin yüzünü mühürle damgalar ve onda “bu kâfirdir” yazar. Ve İbn Abbas’tan, رضي اللّه عنهما, rivayet olunur. Dedi: kıyametin ilk alâmetleri, **الدَّابَّة**’nin çıkışı ve güneşin batısından doğuşudur.

Ve meselde dediler: “Beni **شُبٍّ**’den **دُبٍّ**’e kadar yordun”; tenvin ile; yani gençliğimden, asaya dayanarak yürüyünceye kadar. Ve caizdir: “**شُبَّ**’den **دُبَّ**’e”; hikâye üzere. Ve dersin: “Şunu şunu **شُبَّ**’den **دُبَّ**’e kadar yaptım.” Ve onların sözü: “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**”: yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı; çünkü **دَبَّ**: yürüdü; ve **دَرَجَ**: öldü ve nesli kesildi. Ve **دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ** adam: koğucudur; sanki kavim arasında koğuculukla **يَدِبُّ** eder; ve denildi ki: **دَيْبوبٌ**, erkeklerle kadınları bir araya getirir; **فَيْعُولٌ**, **الدَّبِيب**’dendir; çünkü onların arasında dolaşır ve gizlenir; ve iki mana ile, onun, صلى اللّه عليه وسلم, sözü tefsir edildi: “**دَيْبُوبٌ** ve **قَلاَّعٌ** cennete girmez”; ve o, onun, صلى اللّه عليه وسلم, sözü gibidir: “**قَتَّات** cennete girmez.” Ve denilir: “Şüphesiz onun **عَقارِبَه**’i **تَدِبُّ** eder” — koğuculukla koşuşturduğu zaman. Ezherî dedi: Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den okudu:

لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ

Dedi: “**مَرْمانا** yakın”: bunlar **عَنَزة**’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek, **بني أَسَد**’e intisap ederiz. Ve “**يَدِبُّ مع القُرادِ**” sözü: o, içinde keneler bulunan bir tulumla gelen adamdır; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan bir kene onu ısırınca ürker, develer ürker; ürkünce onlardan bir deveyi çekip alır. **لِلِّصِّ السَّلاَّلِ** için denilir: “O, **يَدِبُّ معَ القُرادِ**.” Ve **دَبُوبٌ** dişi deve: etinin çokluğundan yürümeye neredeyse güç yetiremez; ancak **تَدِبُّ** eder; çoğulu **دُبُبٌ**’dür; ve **الدُّبابُ** onun yürüyüşüdür.

Ve **المدبب**: **دَبادِبَ** yürüyüşüyle yürüyen devedir.

Ve **دُبَّة** adamın: üzerinde **يَدِبُّ** ettiği yolu.

Ve “Evde **دُبِّيٌّ** ve **دِبِّيٌّ** yok”: yani onda **يَدِبُّ** eden hiç kimse yok. Kisâî dedi: bu, “**دَبَبْتُ**”tendir; yani onda **يَدِبُّ** eden yoktur. Ve yine: “onda **دُعْوِيٌّ** ve **دُورِيٌّ** ve **طُورِيٌّ** yok”; yalnız inkârda konuşulur.

Ve **أَدَبَّ** beldeleri: onları adaletle doldurdu; böylece halkı **دَبَّ** etti; onun güvenliğinden giydikleri ve bereketinden ve uğurundan içselleştirdikleri sebebiyle. **كُثَيِّر عزة** dedi:

بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها

Ve **مَدَبُّ** selin ve **مَدِبُّه**: akışının yeri; Fârisî okudu:

وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا

Denilir: selin **مَدَبِّ**’inden ve **مَدِبِّ**’inden uzaklaş; ve karıncanın **مَدَبِّ**’inden ve **مَدِبِّ**’inden. İsim kesrelidir, mastar fethalıdır; ve **فَعَلَ يَفْعِل** üzere olan her şeyin **الـمَفْعَل**’i de böyledir. **التهذيب**: ve **الـمَدِبُّ**, karıncanın ve başkasının **دَبِيب**’inin yeridir.

Ve **الدَّبَّابة**: savaşlar için yapılan şeydir; erkekler onun içine girer, sonra bir kalenin dibine doğru itilir; onlar onun içinde iken delerler; ona bu ad verildi, çünkü o itilir de **تَدِبُّ** eder. Ömer’in, رضي اللّه عنه, hadîsinde: dedi: “Kalelerle nasıl yaparsınız?” Dediler: “İçine erkeklerin girdiği **دَبَّاباتٍ** yaparız.” **الدَّبابة**: derilerden ve ağaçtan yapılan bir âlettir; erkekler onun içine girer; onu kuşatılan kaleye yaklaştırırlar ki onu delsinler; ve üstlerinden atılan şeylerden onları korur. Ve **الدَّبْدبُ**: karıncadan **العُجْرُوف**’un yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve taşımaca en hızlısıdır.

Ve **التهذيب**’de: **الدَّبْدَبةُ** karıncadan **العُجْرُوف**’tur; ve adımın yakınlaşmasında her sürat: **دَبْدَبَةٌ**; ve **الدَّبْدَبَةُ**: sert yer üzerine nalın düşüş sesine benzeyen her ses; ve denildi ki: **الدَّبْدَبَةُ** sesin bir türüdür. Ebû Mehdî okudu:

عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *  دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ

Ebû Amr: **دَبْدَبَ** adam — bağırıp çağırdı/topladı; ve **دَرْدَبَ** — davul çaldı. Ve **الدَّبْدابُ**: davuldur; ve bununla, Rü’be’nin sözü tefsir edildi:

أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ

Ve Rü’be’nin sözü:

إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،  * سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا

Dedi: **تَزابَى**: içinde yavaşlık bulunan bir yürüyüşle yürüdü. Dedi: ve **الدَّبادِبُ**, sanki “**دَبْ دَبْ**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدُّبادِبُ** ve **الجُباجِبُ**: çok bağırma ve gürültüdür; ve okudu:

إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *  حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا
أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  * من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا

Ve **الدُّبَّة**: hâldir; ve “Onun **دُبَّتَهُ**’sine ve **دُبَّه**’sine bindim”: yani onun hâline ve yoluna yapıştım ve onun işini yaptım; dedi:

إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ

Ve **طُفَيْلٌ**, davetsiz düğünlere tâbi olan idi. Denilir: “Beni ve **دُبَّتي**’mi bırak”: yani beni ve yolumu ve tabiatımı bırak. Ve **دُبَّة** adamın: hayırdan yahut şerden yolu; damme ile. İbn Abbas, رضي اللّه عنهما, dedi: “**قُرَيشٍ**’in **دُبَّة**’sine uyun ve cemaatten ayrılmayın.” **الدُّبّة** damme ile: yol ve mezheptir.

Ve **الدَّبَّةُ**: kumun çok olduğu yer; şiddetli zamana misal vurulur; denilir: “Falan, kumdan bir **دَبَّةٍ**’ye düştü”; çünkü deve, ona düştüğü zaman yorulur. Ve **الدُّبُّ الكبِيرُ**: **بَناتِ نَعْشٍ**’tandır; ve denildi ki: bu, büyüğe ve küçüğe vâki olur; her birine **دُبٌّ** denilir; ayırmak istediklerinde: **الدُّبُّ الأَصغر** ve **الدُّبُّ الأَكبر** derler.

Ve **الدُّبُّ**: yırtıcılardan bir türdür; sahih Arapçadır; çoğulu **دِبابٌ** ve **دِبَبَة**; dişisi **دُبَّة**.

Ve **مَدَبَّة** yer: **الدِّبَبَة**’si çok.

Ve **الدَّبَّة**: içine zeytinyağı ve tohum ve yağ konulan şeydir; çoğulu **دِبابٌ**; Sîbeveyh’ten. Ve **الدَّبَّة**: kumdan tepeciktir; **الدال**’ın fethasıyla; çoğulu **دِبابٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:

كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *  وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي
تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *  في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ

Dedi: ve **الدُّبَّة** damme ile: yoldur; şair dedi:

طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *  على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ

Ve **الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olan.

Ve **الدَّبَبُ**: yüzdeki tüy; ve okudu:

قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ

Ve denildi ki: **الدَّبَبُ**, kadının yüzündeki kıllardır; başkası dedi: ve yüzün **دَبَبُ**’i onun tüyüdür. Ve **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**: kılın ve yünün çokluğudur.

**أَدَبُّ** adam; ve **دبَّاءُ** ve **دَبِبَةٌ** kadın: alnında kılı çok olan; ve **أَدَبُّ** **أَزَبُّ** deve. Nebînin, صلى اللّه عليه وسلم, hanımlarına hadiste sözüne gelince: “Keşke bilsem, hanginiz **الجَمَلِ الأَدْبَبِ**’in sahibidir; çıkar da **الحَوْأَبِ** köpekleri ona havlar?”; ancak **الأَدَبَّ**’i murat etti; şeddeli gösterdi ve **الأَدَبَّ**’i murat etti; o, yünü çok olandır; ve denildi ki: yüzünün yünü çok olan; **الحَوْأَبِ** ile denkleştirmek için. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَدَبُّ** deve: **الدَّبَب**’i çok; ve **دَبَّ** **يَدَبُّ** **دَبَباً** etmiştir. Ve denildi ki: **الدَّبَبُ** tüy’dür; ve o ayrıca **الدَّبَّةُ**’dir, **حَبَّةٍ** misali üzere; çoğulu **دَبٌّ**, **حَبٍّ** gibi; bunu **كراع** nakletti; “**الدَّبَّة** **الزَّغَبَةُ**” demedi; **الهاء** ile.

Ve **الضَّبُع** için denilir: **دَبابِ**; **دبِّي**’yi kastederler; nitekim **نَزَالِ** ve **حَذارِ** denildiği gibi.

Ve **دُبٌّ**: **بَني شَيْبان** içinde bir isimdir; o, **دُبُّ** b. **مُرَّةَ** b. **ذُهْلِ** b. **شَيْبانَ**’dır; ve onlar, hakkında mesel vurulan **دَرِمٍ** kavmidir; “**أَوْدَى دَرِمٌ**” denilir. Ve **وَبْرةُ** b. **حَيْدانَ**’ın, **أَبو كلبِ** b. **وبرةَ**’nin **دُبّاً** diye adlandırıldığı olmuştur.

Ve **دبوبٌ**: bir yerdir. **ساعدَة بنُ جُؤَيَّة الهذلي** dedi:

وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *  دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها

Ve **دَبَّابٌ**: bir arazidir. Ezherî dedi: **الخَلْصَاءِ**’da “**الدَّبَّاب**” denilen bir kum vardır; ve onun hizasında çok **دُحْلانٌ** vardır; şairin sözü bundandır:

كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  * لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *  على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ

**التهذيب**: İbnü’l-A‘râbî: **الدَّيدَبون** eğlencedir.

Ve **الدَيْدَبانُ**: öncü/gözcüdür; o, **الشَّيِّفَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: aslı **دِيدَبان** idi; hareketi değiştirdiler ve “**دَيْدَبان**” dediler; Arapçalaştırılınca.

Hadiste: “**دَيْبُوبٌ** ve **قَلاَّعٌ** cennete girmez”; **الدَّيْبُوبُ**: erkeklerle kadınlar arasında dolaşıp onları bir araya getiren kimsedir; ve denildi ki: o, koğucudur; onların sözü sebebiyle: “Şüphesiz onun **عَقَارِبُه**’i **تَدِبُّ** eder”; ve ondaki **الياء** ziyadedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ب * * دَبَّ * يدب بالكسر * دَبَّا * و * دَبِيباً * وكل ماش على الأرض * دَابَّةٌ * وقولهم أكذب من * دَبَّ * ودرج أي أكذب الأحياء والأموات و * ِمَدَبُّ * السيل بكسر الدال وفتحها موضع جريه وكذا * مَدَبُّ * النمل فالاسم مكسور والمصدر مفتوح وكذا المفعل من كل ما كان على فعل يفعل كضرب يضرب

##### Türkçe

* د ب ب * **دَبَّ**: kırma ile **يدب**; **دَبَّا** ve **دَبِيباً** (olarak). Yerde yürüyen her şey: **دَابَّةٌ**. “**دَبَّ** ve **درج**’den daha çok yalan söyleyen” sözleri; yani diriler ve ölüler(in) en çok yalan söyleyeni. **ِمَدَبُّ**: selin, **الدال**’ın kesri ve fethi ile; onun akış yeridir. Yine **مَدَبُّ** karıncanın(ki) de böyledir. İsim kesrelidir, mastar fethalıdır. Yine her “**فعل يفعل**” üzere olanın **مفعل**’i de böyledir; **ضرب يضرب** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دب النمل وغيره من الحيوان على الأرض يدب دبا ودبيبا أي مشى على هينته ولم يسرع، عن ابن دريد، ودب الشيخ: مشى مشيا رويدا، قال:

  زعمتني شيخا ولست بشيخ                      إنما الشيخ من يدب دبيبـا ودب القوم إلى العدو دبيبا إذا مشوا على هينتهم لم يسرعوا، وفي الحديث  عنده غليم يدبب  أي يدرج في المشي رويدا ودببت أدب دبة خفية، وهو خفي الدبة، كالجلسة أي الضرب الذي هو عليه من الدبيب ومن المجاز دب الشراب في الجسم والإناء والإنسان والعروق يدب دبيبا وكذا دب السقم في الجسم، ودب البلى في الثوب والصبح في الغبش، كل ذلك بمعنى سرى، ومن المجاز أيضا: دبت عقاربه بمعنى سرت نمائمه وأذاه، وهو يدب بيننا بالنمائم.
 وهو رجل دبوب وديبوب نمام، كأنه يدب بالنمائم بين القوم، أو الديبوب هو الجامع بين الرجال والنساء فيعول من الدبيب، لأنه يدب بينهم ويستخفي، وبالمعنيين فسر قوله صلى الله عليه وسلم  لا يدخل الجنة ديبوب ولا قلاع  ويقال: إن عقاربه تدب إذا كان يسعى بالنمائم، قال الأزهري: أنشدني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي:
  لنا عز ومرمانـا قـريب                      ومولى لا يدب مع القراد هؤلاء عنزة، يقول: إن رأينا منكم ما نكره انتمينا إلى بني أسد، وقوله يدب مع القراد هو الرجل يأتي بشنة فيها قردان فيشدها في ذنب البعير فإذا عضه منها قراد نفر فنفرت الإبل فإذا نفرت استل منها بعيرا، يقال للص السلال: هو يدب مع القراد، وكل ماش على الأرض: دابة ودبيب.
 والدابة اسم ما دب من الحيوان مميزه وغير مميزه، وفي التنزيل العزيز:  والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه  ولما كان لما يعقل ولما لا يعقل قيل  فمنهم  ولو كان لما لا يعقل لقيل فمنها أو فمنهن، ثم قال: من يمشي على بطنه، وإن كان أصلها لما لا يعقل لأنه لما خلط الجماعة فقال منهم جعلت العبارة بمن، والمعنى كل نفس دابة، وقوله عز وجل  ما ترك على ظهرها من دابة  قيل: من دابة من الإنس والجن وكل ما يعقل، وقيل إنما أراد العموم، يدل على ذلك قول ابن عباس  كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم  .

  والدابة: التي تركب وقد غلب هذا الاسم على ما يركب من الدواب، وهو يقع على المذكر والمؤنث، وحقيقته الصفة، وذكر عن رؤبة أنه كان يقول: قرب ذلك الدابة. لبرذون له، ونظيره من المحمول على المعنى قولهم: هذا شاة، قال الخليل: ومثله قوله تعالى:  هذا رحمة من ربي  وتصغير الدابة دويبة، الياء ساكنة، وفيها إشمام من الكسر، وكذلك ياء التصغير إذا جاء بعدها حرف مثقل في كل شيء ودابة الأرض من أحد أشراط الساعة أو أولها كما روى عن ابن عباس قيل: إنها دابة طولها ستون ذراعا، ذات قوام ووبر، وقيل هي مختلفة الخلقة، تشبه عدة من الحيوانات تخرج بمكة من جبل الصفا ينصدع لها ليلة جمع والناس سائرون إلى منى، أو من أرض الطائف، أو أنها تخرج بثلاثة أمكنة ثلاث مرات كما ورد أيضا، وأنها تنكت في وجه الكافر نكتة سوداء، وفي وجه المؤمن نكتة بيضاء، فتفشو نكتة الكافر حتى يسود منها وجهه أجمع، وتفشو نكتة المؤمن حتى يبيض منها وجهه أجمع، فيجتمع الجماعة على المائدة فيعرف المؤمن من الكافر، ويقال إن معها عصا موسى وخاتم سليمان عليهما الصلاة والسلام، تضرب المؤمن بالعصا وتطبع وجه الكافر بالخاتم فينتقش فيه: هذا كافر.
 وقولهم: أكذب من دب ودرج أي أكذب الأحياء والأموات، فدب: مشى، ودرج: مات وانقرض عقبه.
 وأدببته أي الصبي: حملته على الدبيب.
 وأدببت البلاد: ملأتها عدلا فدب أهلها لما لبسوه من أمنه واستشعروه من بركته ويمنه، قال كثير:
  بلوه فأعطوه المقادة بعد ما                      أدب البلاد سهلها وجبالها وما بالدار دبي، بالضم ويكسر، أي ما بها أحد، قال الكسائي، هو من دببت، أي ليس فيها من يدب، وكذلك: ما بها من دعوي ودوري وطوري، لا يتكلم بها إلا في الجحد.
 ومدب السيل والنمل ومدبهما بكسر الدال: مجراه أي موضع جريه، وأنشد الفارسي:
  وقرب جانب الغربـي يأدو                      مدب السيل واجتنب الشعارا يقال: تنح عن مدب السيل ومدبه، ومدب النمل ومدبه، ويقال في السيف: له أثر كأنه مدب النمل ومدب الذر والاسم مكسور، والمصدر مفتوح، وكذلك المفعل من كل ما كان على فعل يفعل مفعل بالكسر، وهي قاعدة مطردة، كذا ذكرها غير واحد، وقد تبع المصنف فيها الجوهري، والصواب أن كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أو مكسورها فإن المفعل منه فيه تفصيل، يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان، إلا ما شذ، وظاهر المصنف والجوهري أن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا، قاله شيخنا.
 وقالوا في المثل  أعييتني من شب إلى دب، بضمهما، وينونان أي من الشباب إلى أن دب على العصا ويجوز من شب إلى دب على الحكاية وتقول: فعلت كذا من شب إلى دب.
 وطعنة دبوب: تدب بالدم وكذا جراحة دبوب أي يدب الدم منها سيلانا وبكليهما فسر قول المعطل الهذلي:
  واستجمعوا نفرا وزاد جبانهم                      رجل بصفحته دبوب تقلس أي نفروا جميعا.

  وناقة دبوب، لا تكاد تمشي من كثرة لحمها، إنما تدب، وجمعها دبب، والدباب: مشيها.
 والأدب كالأزب: الجمل الكثير الشعر، والأدبب بإظهار التضعيف أي بفك الإدغام جاء في الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لنسائه  ليت شعري أيتكن صاحبة الجمل الأدبب تخرج فتنبحها كلاب الحوأب  أراد الأدب، وهو الكثير الوبر أو الكثير وبر الوجه، وهذا لموازنته الحوأب، قال ابن الأعرابي: جمل أدب: كثير الدبب، وقد دب يدب دببا.
 والدبابة، مشددة: آلة تتخذ من جلود وخشب للحروب يدخل فيها الرجال فتدفع في أصل الحصن المحاصر فينقبون وهم في جوفها، وهي تقيهم ما يرمون به من فوقهم، سميت بذلك لأنها تدفع فتدب، وفي حديث ابن عمر  كيف تصنعون بالحصون? قال: نتخذ دبابات تدخل فيها الرجال  .
 والدبدب: مشي العجروف بالضم من النمل لأنها أوسع النمل خطوا، وأسرعها نقلا، وفي التهذيب: الدبدبة العجروف من النمل.
 والدبة، بالضم: الحال والسجية والطريقة التي يمشى عليها كالدب يقال: ركبت دبته ودبه، أي لزمت حاله وطريقته وعملت عمله قال:
  إن يحيى وهذيل
  ركبا دب طفيل وكان طفيل تباعا للعرسات من غير دعوة. يقال: دعني ودبتي، أي طريقتي وسجيتي، ودبة الرجل طريقته من خير أو شر، وقال ابن عباس  اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة  الدبة بالضم: الطريقة والمذهب، والدبة بالضم: الطريق، قال الشاعر:
  طها هذربان قل تغميض عينهعلى دبة مثل الخنيف المرعبل والدبة: ع قرب بدر والدبة بالفتح: ظرف للبزر والزيت والدهن، والجمع دباب، عن سيبويه، والدبة: الكثيب من الرمل والجمع دباب، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  كأن سليمى إذ ما جئت طارقهاوأخمد الليل نار المدلج الساري
  ترعيبة في دم أو بيضة جعلت                      في دبة مـن دبـــاب الـــلـــيل مـــهـــيار والدبة: الرملة الحمراء أو المستوية وفي نسخة، أو الأرض المستوية وفي لسان العرب الدبة: الموضع الكثير الرمل، يضرب مثلا للدهر الشديد، يقال وقع فلان في دبة من الرمل، لأن الجمل إذا وقع فيه تعب، والدبة أيضا الفعلة الواحدة من الدبيب وج دباب ككتاب الأول عن سيبويه، والثاني عن ابن الأعرابي، كما تقدم، والدبة: الزغب على الوجه، وج دب مثل حبة وحب، حكاه كراع، ولم يقل: الدبة: الزغبة، بالهاء والدبة بالفتح بطة من الزاج خاصة.
 والدبة، بالكسر: الدبيب يقال: ما أكثر دبة هذا البلد والدب بالضم: سبع م معروف عربية صحيحة، كنيته: أبو جهينة، وهو يحب العزلة، ويقبل التأديب، ويسفد أنثاه مضطجعا في خلوة، ويحرم أكله، وعن أحمد: لابأس به وهي دبة بهاء ج أدباب ودببة كعنبة، وأرض مدبة: كثيرة الدببة.
 ودب اسم في بني شيبان وهو دب بن مرة بن ذهل بن شيبان، وهم قوم درم الذي يضرب به المثل فيقال:  أودى درم  .

  وقد سمي وبرة بن صيدان أبو كلب بن وبرة دبا والدب الكبرى من بنات نعش هي نجوم معروفة قيل: ويقع ذلك على الصغرى أيضا فيقال لكل واحد منهما دب، فإن أريد الفصل قيل: الدب الأصغر والدب الأكبر. والمبارك بن نصر الله بن الدبي، فقيه حنفي كأنه نسب إلى قرية بالبصرة الآتي ذكرها، وهو مدرس الغياثية، مات سنة 528.
 والدباء هو القرع، قاله جماعة من اللغويين، وقيل: الدباء: المستدير منه، وقيل: اليابس، وقال ابن حجر: إنه سهو من النووي، وهو اليقطين، وقيل: ثمر اليقطين، وذكره هنا بناء على أن همزته زائدة، وأن أصله دبب وهو الذي اختاره المصنف وجماعة، ولذلك قال في دبي: الدباء في الباء ووهم الجوهري. وقال الخفاجي في شرح الشفاء: أخطأ من خطأ الجوهري، لأن الزمخشري ذكره في المعتل، ووجهه أن الهمزة للإلحاق، كما ذكروه، فهي كالأصلية كما حرروه، وجوز بعضهم فيه القصر، وأنكره القرطبي وفي التوشيح: الدباء ويجوز قصره: القرع، وقيل: خاص بالمستدير، وهو كالدبة، بالفتح، الواحدة دباءة بهاء والقصر في الدباء لغة، حكاها القزاز في الجامع وعياض في المطالع، وذكرها الهروي في الدال مع الباء على أنها في دبب، فهمزته زائدة والجوهري في المعتل على أنها منقلبة.
 والدباءة: الجرادة ما دامت ملساء قرعاء قبل نبات أجنحتها، قيل: به سمي الدباء لملاسته، ويصدقه تسميتهم بالقرع، قاله الزمخشري، وأرض مدبوة ومدبية: تنبت الدباء.
 والدبوب: الغار القعير، والدبوب: السمين من كل شيء و: ع ببلاد هذيل قال ساعدة بن جؤية الهذلي:
  وما ضرب بيضاء يسقي دبوبها                      دفاق فعروان الكراث فضيمها والدبب والدببان، محركتين: الزغب على الوجه، وقيل: الدبب: الشعر على وجه المرأة، ودبب الوجه: زغبه، أو الدبب والدببان: كثرة الشعر والوبر، هو أدب، وهي دباء ودببة كفرحة: كثيرة الشعر في جبينها، وبعير أدب: أزب، وقد تقدم.
 والدبدبة: كل سرعة في تقارب خطو، أو كل صوت: كوقع الحافر على الأرض الصلبة، وقيل: الدبدبة: ضرب من الصوت، وأنشد أبو مهدي:
  عاثور شر أيما عاثور
  دببدبة الخيل على الجسور قاله الجوهري، وقال التبريزي: الصواب أنهلا دندنة، بنونين، وهو أن يسمع الرجل ولا يدري ما يقول، وتعقب به كلام الجوهري، والصواب ما قاله الجوهري.
 والدبدبة: الرائب يحلب عليه، أو هو أخثر ما يكون من اللبن، كالدبدبى، كجحجبى.
 والدبداب: الطبل وبه فسر قول رؤبة:
  أو ضرب ذي جلاجل ودبداب وقال أبو عمرو: دبدب الرجل إذا جلب، ودردب، إذا ضرب بالطبل، والدبادب في قول رؤبة:
  إذا تزابى مشية أزائبا
  سمعت من أصواتها دبادبا قال: تزابى: مشى مشية فيها بطء، والدبادب: صوت كأنه: دب دب وهي حكاية الصوت.
 والدبادب كعلابط: الرجل الضخم وعن ابن الأعرابي: الدبادب والجباجب: الكثير الصياح والجلبة، وأنشد:
  إياك أن تستبدلي قرد القـفـا                      حزابية وهيبانا جـبـاجـبـا
  ألف كأن الغازلات منحـنـه                      من الصوف نكثا أو لئيما دبادبا

  ودباب كسحاب جبل لطيىء لبني ثعلبة منهم، وماء بأجإ.
 ودباب ككتاب: ع بالحجاز كثير الرمل كأنه سمي بالدبة.
 ودباب كقطام: دعاء للضبع يقال له: دباب ويريدون دبي كما يقال: نزال وحذار.
 ودباب كشداد: ع، واسم، وقال الأزهري: وبالخلصاء رمل يقال له الدباب، وبحذائه دحلان كثيرة، ومنه قول الشاعر:
  كأن هندا ثناياها وبهجـتـهـا                      لما التقينا لدى أدحال دبـاب
  مولية أنف جاد الربيع بـهـا                      على أبارق قد همت بإعشاب ودبى كربى: ع بالبصرة والنسبة إليه دباوي ودبي.
 والدبب كسبب: ولد البقرة أول ما تلده نقله الصاغاني.
 ودبى حجل، بالكسر وفتح الحاء والجيم لعبة لهم، عن الفراء.
 وفي الحديث  وحملها على حمار من هذه الدبابة أي الضعاف التي تدب في المشي ولا تسرع.
 والمدبب كمنبر: الجمل الذي يمشي دبادب، عن ابن الأعرابي.
 وفي الأساس: ومن المجاز: دب الجدول، وأدب إلى الروضة جدولا، وإنه ليدب دبيب الجدول.
 وشجرة الدب: شجرة النلك، نقله الصاغاني.
 وككتان: دباب بن محمد، عن أبي حازم الأعرج، ومرة بن دباب البصري تابعي، وأبو الفضل محمد ابن محمد بن الدباب الزاهد، عن أبي القاسم بن الحصين، وعلي بن أبي الفرج بن الدباب، عن ابن المادح مات سنة 619 وحفيده أبو الفضل محمد بن محمد بن علي بن الدباب الواعظ، سمع من أبي جعفر بن مكرم وعنه: أبو العلاء الفرضي، وكان جدهم يمشي بسكون، فقيل له: الدباب، ودباب بن عبد الله بن عامر ابن الحارث بن سعد بن تيم بن مرة من رهط أبي بكر الصديق، وابنه الحويرث بن دباب، وآخرون.

##### Türkçe

Karınca ve hayvanın başkası yer üzerinde **دب** eder; **يدب** **دبا** ve **دبيبا**: yani ağır ağır yürüdü ve acele etmedi; İbn Düreyd’den. Ve **دب الشيخ**: yavaşça bir yürüyüşle yürüdü; dedi ki:

  Beni ihtiyar sandın, hâlbuki ihtiyar değilim;                      ihtiyar ancak **دبيبا** **يدب** eden kimsedir. Ve kavim düşmana doğru **دبيبا** **دب** etti: ağır ağır yürüdüklerinde acele etmediler. Ve hadiste: onun yanında **غليم يدبب** (vardır): yani yürüyüşte yavaşça adım adım ilerler. Ve **دببت**: gizli bir **دبة** ile **أدب** ederim; ve o, **خفي الدبة**’dir; **الجلسة** gibi: yani üzerinde bulunduğu **الدبيب**den olan vuruş. Ve mecazdan: içki bedenin, kabın, insanın ve damarların içinde **يدب دبيبا**; ve aynı şekilde hastalık beden içinde **دب** eder; ve eskime elbisede, ve sabah alacakaranlıkta **دب** eder; bütün bunlar **سرى** (sızdı/yayıldı) manasındadır. Ve mecazdan da: “Onun akrepleri **دبت**” manasında: onun koğuculuğu ve eziyeti yayıldı; ve o, aramızda koğuculuklarla **يدب** eder.

Ve o, **دبوب** ve **ديبوب** bir adamdır: koğucu; sanki koğuculuklarla kavim arasında **يدب** eder. Yahut **الديبوب** erkeklerle kadınları bir araya toplayandır; **الدبيب**den türetilmiş olur; çünkü onların arasında **يدب** eder ve gizlenir. Ve iki manayla Resûlullah’ın sözü tefsir edilmiştir: **لا يدخل الجنة ديبوب ولا قلاع**. Ve denir: koğuculukla koşuşturuyorsa “Onun akrepleri **تدب** eder.” Ezherî dedi: Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den okudu:
  Bizim izzetimiz var ve atış yerimiz yakındır;                      ve bir efendi ki kene ile birlikte **لا يدب** eder. Bunlar ‘Anaze’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek Benî Esed’e intisap ederiz. Ve “kene ile birlikte **يدب** eder” sözü: bir adam, içinde keneler bulunan bir tulum getirir; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan keneler onu ısırınca ürker, develer ürker; ürkünce onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Deve çalan hırsıza denir: “O, kene ile birlikte **يدب** eder.” Ve yer üzerinde yürüyen her şey: **دابة** ve **دبيب**.

Ve **الدابة**: hayvandan **دب** eden şeyin adıdır; ayırt edilebilen ve ayırt edilemeyen. Ve aziz tenzilde: **والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه**. Akıl sahibi olana ve olmayana şamil olduğundan **فمنهم** denildi; eğer akıl sahibi olmayana olsaydı **فمنها** yahut **فمنهن** denilirdi. Sonra: **من يمشي على بطنه** dedi; aslında akıl sahibi olmayana ait olsa da, topluluğu karıştırınca **منهم** dediği için ifade **من** ile yapıldı. Mana: her nefis bir **دابة**dır. Ve aziz ve celil sözü: **ما ترك على ظهرها من دابة**; denildi ki: insan ve cinlerden ve akıl sahibi olan her şeyden **دابة**. Ve denildi ki: ancak umumîliği kastetti; buna İbn Abbas’ın sözü delalet eder: **كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم**.

Ve **الدابة**: binilen şeydir; bu ad, binek olan **الدواب** üzerine galip olmuştur. Ve müzekker ve müennese uygulanır. Hakikati sıfattır. Rü’be’den nakledildi: “Şu **الدابة**yı yaklaştır” derdi; kendisine ait bir bürzûn için. Bunun benzeri, manaya hamledilenden onların “Bu bir koyun” demeleridir. Halîl dedi: bunun benzeri Allah Teâlâ’nın sözü: **هذا رحمة من ربي**. Ve **الدابة**nın küçültmesi **دويبة**’dir; **الياء** sâkindir; onda kesreden bir işmâm vardır. Ve aynı şekilde küçültme **ياء**sı, ardından ağırlaştırılmış bir harf geldiğinde her şeyde böyledir. Ve **دابة الأرض** kıyamet alâmetlerinden biridir yahut ilki; İbn Abbas’tan rivayet edildiği üzere. Denildi ki: o, boyu altmış arşın olan bir **دابة**dır; uzuvlu ve kıllıdır. Ve denildi ki: yaratılışı muhteliftir; birkaç hayvana benzer. Mekke’de Safâ dağından çıkar; cem gecesi onun için yarılır; insanlar Mina’ya giderken. Yahut Tâif toprağından. Yahut yine vârid olduğu üzere üç mekândan üç defa çıkar. Ve kâfirin yüzüne siyah bir benek, müminin yüzüne beyaz bir benek vurur; kâfirin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle kararır; müminin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle beyazlar. Topluluk sofrada toplanır da mümin kâfirden bilinir. Ve denir ki: onunla birlikte Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü (ikisine de salât ve selâm) vardır; mümini asa ile vurur, kâfirin yüzünü mühürle damgalar; onda şu nakşolunur: “Bu kâfirdir.”

Ve onların sözü: “**دب** ve **درج** edenden daha yalancı”: yani dirilerden ve ölülerden daha yalancı. **فدب**: yürüdü; **ودرَج**: öldü ve soyu kesildi.

Ve **أدببته**: yani çocuğu; onu **الدبيب**e alıştırdım/zorladım.

Ve **أدببت البلاد**: onu adaletle doldurdum; halkı, giyindikleri emniyetten ve içlerine sindirdikleri bereketi ve uğuru sebebiyle **دب** etti. Kesîr dedi:
  Onu denediler; sonra ona idareyi verdiler;                      ülkeyi, ovalarını ve dağlarını **أدب** ettikten sonra. Ve “Evde **دبي** yoktur” (damme ile; kesre ile de okunur): yani onda kimse yoktur; Kisâî dedi. Bu, **دببت**’tendir: yani onda **يدب** eden yoktur. Ve aynı şekilde: “onda **دعوي** ve **دوري** ve **طوري** yoktur”; bunu ancak inkârda konuşurlar.

Ve selin ve karıncanın **مدب**i ve ikisinin **مدبهما**sı ( **الدال**’ın kesresiyle): akacağı yer; yani akış yeri. Fârisî şu beyti okudu:
  Ve batı tarafının yakınına yaklaş;                      selin **مدب**i akar; ve işareti terk et. Denir: selin **مدب**inden ve **مدبه**sinden uzaklaş; ve karıncanın **مدب**inden ve **مدبه**sinden. Ve kılıç hakkında denir: onda bir iz vardır; sanki karıncanın **مدب**i ve zerre’nin **مدب**i gibidir. İsim kesrelidir; masdar fethalıdır. Ve aynı şekilde, her ne ki **فعل يفعل** üzere ise onun **مفعل**i kesre iledir; bu, düzenli bir kaidedir; böylece onu birden fazla kimse zikretti. Musannif bunda Cevherî’ye tâbi olmuştur. Doğrusu: her fiilin muzâri‘i kesre ile **يفعل** olursa—mâzîsi ister **العين**i fethalı olsun ister kesreli—onun **مفعل**inde tafsil vardır: masdar için fetha ile, zaman ve mekân için kesre ile; şâz olan müstesna. Musannif ve Cevherî’nin zahiri: tafsil, mâzîsi fetha ile **فعل** ve muzâri‘i kesre ile **يفعل** olan şeydedir. Doğrusu, bizim asılladığımızdır; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve meselde dediler: **أعييتني من شب إلى دب**; ikisi de damme ile; ve tenvinlenirler: yani gençlikten, asaya dayanarak **دب** edinceye kadar. Rivayet üzere “**من شب إلى دب**” caizdir. Ve dersin: “Şunu şunu yaptım: **من شب إلى دب**.”

Ve **طعنة دبوب**: kanla **تدب** eder; ve aynı şekilde **جراحة دبوب**: yani ondan kan akarak **يدب** eder. İkisiyle de Mu‘attal el-Hüzelî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  Bir topluluk topladılar; korkakları da arttı;                      yanağında **دبوب** olan bir adam; **تقلس**: yani hep birlikte kaçtılar.

Ve **ناقة دبوب**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak **تدب** eder. Çoğulu **دبب**’dir. Ve **الدباب**: onun yürüyüşüdür.

Ve **الأدب** tıpkı **الأزب** gibi: çok kıllı deve. Ve **الأدبب** (şeddeliği açıkça göstermekle; yani idğâmı çözmekle) hadiste geldi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) hanımlarına dedi ki: **ليت شعري أيتكن صاحبة الجمل الأدبب تخرج فتنبحها كلاب الحوأب**. **الأدب**i kastetti; o, çok tüylü yahut yüz tüyü çok olandır. Bu, **الحوأب** ile muvazenesi içindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جمل أدب**: **دبب**i çok olan; ve **قد دب يدب دببا**.

Ve **الدبابة** (şeddeli): savaşlar için deriden ve ağaçtan yapılan bir âlet; erkekler içine girer; kuşatılan kalenin dibine doğru itilir; onlar onun içinde iken delerler. Üstlerinden atılan şeylere karşı onları korur. Ona bu ad verildi; çünkü itilir de **تدب** eder. İbn Ömer hadîsinde: **كيف تصنعون بالحصون? قال: نتخذ دبابات تدخل فيها الرجال**.

Ve **الدبدب**: karıncadan **العجروف**un (damme ile) yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en hızlısıdır. Ve **التهذيب**’de: **الدبدبة** karıncadan **العجروف**tur.

Ve **الدبة** (damme ile): hâl, seciye ve üzerinde yürünülen yol; ayı gibi. Denir: “Onun **دبته**sine ve **دبه**sine bindim”: yani onun hâline ve yoluna yapıştım; onun yaptığı işi yaptım. Dedi ki:
  Şüphesiz Yahyâ ve Hüzeyl
  Tufeyl’in **دب**ine bindiler; ve Tufeyl, davetsiz düğünlere tâbi olandı. Denir: “Beni ve **دبتي**mi bırak”: yani yolumu ve seciyemi. Ve adamın **دبة**si: hayırdan yahut şerden onun yoludur. İbn Abbas dedi: **اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة**. **الدبة** (damme ile): yol ve mezhep. Ve **الدبة** (damme ile): yol. Şair dedi ki:
  Çok geveze; gözünü az yumar;                      **الخنيف المرعبل** gibi bir **دبة** üzerinde. Ve **الدبة**: Bedir yakınında bir yer. Ve **الدبة** (fetha ile): tohum, yağ ve içyağı için bir kaptır; çoğulu **دباب**; Sîbeveyh’ten. Ve **الدبة**: kumdan bir tepecik; çoğulu **دباب**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  Sümeymâ sanki, geceleyin kapısını çaldığımda;                      ve gece, yürüyen yolcunun ateşini söndürdüğünde,
  Kanda bir titreme yahut bir yumurta;                      gecenin **دباب**ından olan, çok yağmurlu bir **دبة** içine konmuş. Ve **الدبة**: kızıl kum yahut bir nüshada: düz kum; yahut düz yer; ve **لسان العرب**’da **الدبة**: kumu çok olan yer; şiddetli zamana misal vurulur. Denir: “Falan, kumdan bir **دبة**ye düştü”; çünkü deve ona düşünce yorulur. Ve **الدبة** ayrıca **الدبيب**den tek bir defadır; çoğulu **دباب**; “kitap” gibi; birincisi Sîbeveyh’ten, ikincisi İbnü’l-A‘râbî’den; geçtiği üzere. Ve **الدبة**: yüzdeki ince tüylerdir; çoğulu **دب**; “tane” ve “taneler” gibi; bunu Kurâ‘ rivayet etti. Ve “**الدبة**: **الزغبة**” ( **الهاء** ile) demedi. Ve **الدبة** (fetha ile): özellikle **الزاج**dan bir ördektir.

Ve **الدبة** (kesre ile): **الدبيب**dir. Denir: “Bu beldenin **دبة**si ne çok!” Ve **الدب** (damme ile): Arapçası sahih, bilinen bir yırtıcıdır. Künyesi: **أبو جهينة**. Yalnızlığı sever; terbiye kabul eder; dişisini, bir tenhada yan yatmış halde çiftleşir. Yenmesi haramdır. Ahmed’den: “Sakınca yoktur”; ve o, **دبة**dir ( **بهاء** ile); çoğulu **أدباب** ve **دببة**; “عنبة” gibi. Ve **أرض مدبة**: **الدببة**si çok olan.

Ve **دب** Şeybân oğullarında bir isimdir; o, Şeybân b. Mürre b. Zühl b. Şeybân olan **دب**’dir. Onlar, hakkında darb-ı mesel getirilen **درم** kavmidir; denir ki: **أودى درم**.

Ve Sıydân b. Vebere’nin oğlu Vebere’ye de **دبا** adı verilmiştir. Ve **الدب الكبرى** Benâtü Na‘ş’tan olup bilinen yıldızlardır. Denildi ki: bu, küçüğe de uygulanır; ikisinin her birine **دب** denir. Ayırım istenirse: **الدب الأصغر** ve **الدب الأكبر** denir. Ve Mübarek b. Nasrullah b. **الدبي**: Hanefî fakih; sanki Basra’da, ileride zikri gelecek bir köye nispet edilmiştir. O, Gıyâsiyye’nin müderrisidir; 528 yılında öldü.

Ve **الدباء**: kabaktır; bunu lugatçılardan bir cemaat söyledi. Ve denildi ki: **الدباء**: onun yuvarlak olanıdır. Ve denildi ki: kurusudur. İbn Hacer dedi: bu, Nevevî’den bir sehivdir; o, **اليقطين**dir. Ve denildi ki: **ثمر اليقطين**. Burada onu, hemzesinin زائد olması ve aslının **دبب** olması üzerine binaen zikretti; bunu musannif ve bir cemaat seçti. Bu yüzden **دبي** maddesinde: “**الدباء** **في الباء**” dedi; ve Cevherî’yi vehme nispet etti. Hufâcî, Şifâ şerhinde dedi: Cevherî’yi hatalı sayanı hatalı saydı; çünkü Zemahşerî onu **المعتل** içinde zikretti. Bunun vechi: hemze, ilhâk içindir; onların zikrettikleri gibi; o, asıl gibi olur; onların tahkik ettikleri üzere. Bazıları onda kısaltmayı caiz gördü; Kurtubî bunu inkâr etti. Ve **التوشيح**’te: **الدباء** ve kısaltması caizdir: kabak; ve denildi ki: yuvarlak olana mahsustur; o, **الدبة** (fetha ile) gibidir. Tekili **دباءة** ( **بهاء** ile). Ve **الدباء**da kısaltma bir lugattır; bunu Kazzâz **الجامع**’da ve İyâz **المطالع**’da nakletti; Herevî onu **الدال** ile **الباء**da, **دبب** içinde olduğuna—hemzesinin زائد olduğuna—göre zikretti; Cevherî ise **المعتل**de, onun münkalib olduğuna göre.

Ve **الدباءة**: çekirge; kanatları bitmeden önce, pürüzsüz, kel olduğu müddetçe. Denildi ki: pürüzsüzlüğü sebebiyle **الدباء** böyle adlandırıldı; ve onların “**القرع**” diye adlandırmaları bunu doğrular; bunu Zemahşerî söyledi. Ve **أرض مدبوة** ve **مدبية**: **الدباء** bitirir.

Ve **الدبوب**: derin mağaradır. Ve **الدبوب**: her şeyin semiz olanıdır. Ve: Hüzeyl diyarında bir yer. Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî dedi ki:
  Beyaz bir (deve) vuruşu değildir ki **دبوب**unu sular;                      çok akıcıdır; onun **فعروان**ı pırasadır; ve onun **فضيم**i. Ve **الدبب** ve **الدببان** (ikisi de harekeli): yüzdeki ince tüylerdir. Ve denildi ki: **الدبب**: kadının yüzündeki kıldır. Ve **دبب الوجه**: onun ince tüyüdür. Yahut **الدبب** ve **الدببان**: kıl ve tüyün çokluğudur. O, **أدب**dir; o (dişi) **دباء** ve **دببة**dir; “فرحة” gibi: alnında kılı çok. Ve **بعير أدب**: **أزب**; geçti.

Ve **الدبدبة**: adımların yakınlığı içinde her sürat; yahut her ses: nalın sert yere vuruşu gibi. Ve denildi ki: **الدبدبة** bir çeşit sestir. Ebû Mehdî şu beyti okudu:
  Şer bir **عاثور**; ne **عاثور**!
  Köprüler üzerinde atların **دببدبة**si. Bunu Cevherî söyledi. Tebrîzî dedi: doğrusu, onun “**دندنة**” (iki **نون** ile) olmasıdır; o, adamın işitilmesi fakat ne dediğinin bilinmemesidir. Bununla Cevherî’nin sözünü tenkit etti. Doğru olan, Cevherî’nin dediğidir.

Ve **الدبدبة**: üzerine sağım yapılan ekşimiş süttür; yahut sütün en koyu olduğu haldir; **الدبدبى** gibi; **جحجبى** gibi.

Ve **الدبداب**: davuldur; bununla Rü’be’nin sözü tefsir edildi:
  Yahut çanları ve **دبداب**ı olanın vuruşu. Ebû Amr dedi: adam **دبدب** ederse: gürültüyle toplar; ve **دردب** ederse: davulla vurur. Ve Rü’be’nin sözündeki **الدبادب**:
  Yürüyüşüyle ağır ağır yürüdüğünde
  Seslerinden **دبادبا** işittin. Dedi ki: **تزابى**: içinde yavaşlık olan bir yürüyüşle yürüdü. Ve **الدبادب**: sanki “**دب دب**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir.

Ve **الدبادب** “علابط” gibi: iri adamdır. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الدبادب** ve **الجباجب**: çok bağıran ve gürültüsü çok olandır. Ve şu beyit okundu:
  Sakın, ense maymununu değiştirip                      **حزابية** ve heybetli **جباجبا** yapma;
  Bin (kişi) ki sanki eğirenler ona                      yünden çözülmüş lifler yahut alçak bir **دبادبا** vermişler.

Ve **دَبَّاب** ( **سَحَاب** gibi): Tayy kabilesine ait, onlardan Benî Saʿlebe’ye ait bir dağdır; ve **أَجَإ**’de bir sudur.

Ve **دَبَّاب** ( **كِتَاب** gibi): Hicaz’da bir yer; kumu çoktur; sanki **الدُّبَّة** ile adlandırılmıştır.

Ve **دَبَّاب** ( **قَطَام** gibi): sırtlana yapılan bir çağrıdır; ona **دَبَّاب** denir; ve **دُبَيّ** kastederler; tıpkı **نَزَال** ve **حَذَار** denildiği gibi.

Ve **دَبَّاب** ( **شَدَّاد** gibi): bir yer; ve bir isimdir. Ezherî dedi ki: **الخَلْصَاء**’da **الدَّبَاب** denilen bir kum vardır; onun hizasında çok **دَحْلَان** vardır; şairin sözü bundandır:
  Sanki Hind’in ön dişleri ve güzelliği                      buluştuğumuzda **دَبَاب**’ın **أَدْحَال**’ı yanında
  Bahar onun üzerine yağmur yağdırmış bir burun sahibi olarak dönmüş                      otlanmaya niyetlenmiş **أَبَارِق** üzerine

Ve **دُبَى** ( **كُرْبَى** gibi): Basra’da bir yerdir; ona nisbet: **دَبَاوِيّ** ve **دُبَيّ**.

Ve **الدَّبَب** ( **سَبَب** gibi): ineğin yavrusu; ilk doğurduğu (yavru); Sâğânî nakletti.

Ve **دُبَى**: **حَجَل**; **الحاء** ve **الجيم**’in kesresi ve fethasıyla; onlar için bir oyundur; Ferrâ’dan.

Hadiste: “Onu bu **الدَّبَابَة**’lerden bir eşek üzerine yükledi” yani yürüyüşte debelenen, hızlanmayan zayıflar.

Ve **المُدَبَّب** ( **مِنْبَر** gibi): **دَبَادِب** yürüyen deve; İbnü’l-Aʿrâbî’den.

Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: dere aktı; ve çayıra bir dere olarak aktı; ve o, derenin yürüyüşü gibi yürür.

Ve **شَجَرَةُ الدُّبّ**: **النَّلْك** ağacı; Sâğânî nakletti.

Ve ( **كِتَّان** gibi): **دَبَّاب** b. Muhammed; Ebû Hâzim el-Aʿrec’den. Ve Basralı tâbiî **مَرَّة** b. **دَبَّاب**. Ve zâhid Ebü’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. **الدَّبَّاب**; Ebü’l-Kâsım b. el-Husayn’dan. Ve Ali b. Ebî’l-Ferec b. **الدَّبَّاب**; İbnü’l-Mâdıh’tan; 619 yılında öldü. Ve torunu vâiz Ebü’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. Ali b. **الدَّبَّاب**; Ebû Caʿfer b. Mekrem’den işitti; ondan da: Ebü’l-Alâ el-Faradî. Ve onların dedeleri sükûnetle yürürdü; ona “**الدَّبَّاب**” denildi. Ve Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundan **دَبَّاب** b. Abdullah b. Âmir b. el-Hâris b. Saʿd b. Teym b. Mürre; ve onun oğlu **الحُوَيْرِث** b. **دَبَّاب**; ve başkaları.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَّ
دَبَّ I ( n. ac. دَبّ 1 ,  مَدْبَب 17 ,  دَبِيْب 25 ),
a.  Crept, crawled along; went on all fours.

b.  [ Fī ], Spread, diffused itself throughout ( the body: illness ).

أَدْبَبَ
أَدْبَبَ IV ,
a.  Made to crawl, toddle ( child ).

دَبَّة
دَبَّة 1t , ( pl. دِبَاْب 23 ),
a.  Mound of sand.

b.  Down; soft fur.

c.  Receptacle for oil.

دِبَّة
دِبَّة 2t ,
a.  Creeping, crawling.

دُبّ
دُبّ 3 , ( pl. دِبَبَة 7t ,  أَدْبَاْب 38 ),
a.  Bear.

دُبَّة
دُبَّة 3t ,
a.  She-bear.

b.  Way, road.

c.  Quality, disposition.

دَبَب
دَبَب 4 ,
a.  Down; soft fur or hair.

b.  Calf.

أَدْبَبُ
أَدْبَبُ 14 ,
a.  Downy; furry, hairy.

مَدْبَب
مَدْبَب 17 ,  مَدْبِب 18 , ( pl. مَدَاْبِبُ 44 ),
a.  Track, course ( of water ).

دَاْبِبَة
دَاْبِبَة 21t , ( pl. دَوَاْبِبُ 41 ),
a.  That which creeps, crawls.

b.  Beast of burden; she-ass.

دَبِيْب
دَبِيْب 25 ,
a.  Insect.

دَبُوْب
دَبُوْب 26 ,
a.  Tale-bearer, mischief-maker.

دَبَّاْب
دَبَّاْب 28 ,
a.  see 21t (a) .

b.  Quadruped.

دَبَّاْبَة
دَبَّاْبَة 28t ,
a.  Testudo, musculus ( machine formcrly used in sieges ).

دُوَيْبَّة
دُوَيْبَّة
a.  see 21t .

دَيْبُوْب
دَيْبُوْب
a.  see 26 .

##### Türkçe

دَبَّ
**دَبَّ** I ( n. ac. **دَبّ** 1, **مَدْبَب** 17, **دَبِيْب** 25 ),
a. Sürüklendi, emekledi; dört ayak üzerinde yürüdü.

b. [ **فِي** ], (beden: hastalık) boyunca yayıldı, kendini her tarafına yaydı.

أَدْبَبَ
**أَدْبَبَ** IV,
a. Emeklet(t)i, sendelet(t)i (çocuk).

دَبَّة
**دَبَّة** 1t, ( pl. **دِبَاْب** 23 ),
a. Kum tümseği.

b. Tüy; yumuşak kürk.

c. Yağ için kap.

دِبَّة
**دِبَّة** 2t,
a. Sürünme, emekleme.

دُبّ
**دُبّ** 3, ( pl. **دِبَبَة** 7t, **أَدْبَاْب** 38 ),
a. Ayı.

دُبَّة
**دُبَّة** 3t,
a. Dişi ayı.

b. Yol, yol.

c. Nitelik, huy.

دَبَب
**دَبَب** 4,
a. Tüy; yumuşak kürk veya kıl.

b. Buzağı.

أَدْبَبُ
**أَدْبَبُ** 14,
a. Tüylü; kürklü, kıllı.

مَدْبَب
**مَدْبَب** 17, **مَدْبِب** 18, ( pl. **مَدَاْبِبُ** 44 ),
a. İz, yatak (suyun).

دَاْبِبَة
**دَاْبِبَة** 21t, ( pl. **دَوَاْبِبُ** 41 ),
a. Sürünen, emekleyen şey.

b. Yük hayvanı; dişi eşek.

دَبِيْب
**دَبِيْب** 25,
a. Böcek.

دَبُوْب
**دَبُوْب** 26,
a. Söz taşıyan, fesat çıkaran.

دَبَّاْب
**دَبَّاْب** 28,
a. 21t (a)’ya bak.

b. Dört ayaklı.

دَبَّاْبَة
**دَبَّاْبَة** 28t,
a. Testudo, musculus (eskiden kuşatmalarda kullanılan makine).

دُوَيْبَّة
**دُوَيْبَّة**
a. 21t’ye bak.

دَيْبُوْب
**دَيْبُوْب**
a. 26’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دبب
دَبَّ - يَدِبُّ - دَابّ - دَابَّة - دَوابّ
دَبَّ - يَدِبُّ + الكائن: يمشي ببطء وهون على قوائم وأرجل: يتحرك منتقلاً من مكانه بإرادة ذاتية مستخدماً قوائم من أيدي أو أرجل، ماشياً ببطء وهون وثقل، ضارباً قوائمه بالأرض واحدة تلو الأخرى
دَابّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَبَّ - يَدِبُّ ": كل كائن " يدِبّ "
دابَّة: مؤنث " دَابّ " فاعل مرة: نوع خاص معلوم من الكائنات التي " تَدِبُّ "
دَوابّ : جمع " دَابَّة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على أرجل، مع الترتيب بحسب اتساع الخطوة، وهي:
دَبَّ - يَدِبُّ، خَطَا - يَخْطُوْ، رَجِلَ - يَرْجَلُ، دَرَجَ - يَدْرُجُ، وَطِئَ - يَطَأُ، تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي)

دابة
وما بث فيهما من دابة  	﴿ومن آياته خلق السماوات والأرض وما بث فيهما من دابة وهو على جمعهم إذا يشاء قدير (29)﴾ الشورى ﴿وفي خلقكم وما يبث من دابة آيات لقوم يوقنون (4)﴾ الجاثية
وبث فيها من كل دابة  	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون (164)﴾ البقرة ﴿خلق السماوات بغير عمد ترونها وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وبث فيها من كل دابة وأنزلنا من السماء ماء فأنبتنا فيها من كل زوج كريم (10)﴾ لقمان
وخلق كل دابة من ماء	﴿والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه ومنهم من يمشي على رجلين ومنهم من يمشي على أربعيخلق الله ما يشاء إن الله على كل شيء قدير (45)﴾ النور
غريزة الدواب  	﴿إني توكلت على الله ربي وربكم ما من دابة إلا هو آخذ بناصيتها إن ربي على صراط مستقيم (56)﴾ هود
ورزق الله لها  	﴿وكأين من دابة لا تحمل رزقها الله يرزقها وإياكم وهو السميع العليم (60)﴾ العنكبوت ﴿وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها ويعلم مستقرها ومستودعها كل في كتاب مبين (6) وهو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام وكان عرشه على الماء ليبلوكم أيكم أحسن عملا ولئن قلت إنكم مبعوثون من بعد الموت ليقولن الذين كفروا إن هذا إلا سحر مبين (7)﴾ هود
 	﴿ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون(61)﴾ النحل ﴿ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم فإن الله كان بعباده بصيرا (45)﴾ فاطر
سجود الدواب لله  	﴿ولله يسجد ما في السماوات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون (49)﴾  النحل ﴿ألم تر أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء (18)﴾ الحج
أمم أمثالكم	﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم ما فرطنا في الكتاب من شيء ثم إلى ربهم يحشرون (38)﴾ الأنعام
 	﴿وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم أن الناس كانوا بآياتنا لا يوقنون (82)﴾ النمل
 	﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين(14)﴾ سبأ
الدواب
 ﴿إن شر الدواب عند الله الصم البكم الذين لا يعقلون (22(﴾ الأنفال ﴿إن شر الدواب عند الله الذين كفروا فهم لا يؤمنون (55)﴾ الأنفال
 	﴿ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود (27) ومن الناس والدواب والأنعام مختلف ألوانه كذلك إنما يخشى الله من عباده العلماء إن الله عزيز غفور (28)﴾ فاطر ﴿ألم تر أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء (18)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [دبب] د ب ب: دَبَّ يدب بالكسر دَبَّا و دَبِيباً وكل ماش على الأرض دَابَّةٌ وقولهم أكذب من دَبَّ ودرج أي أكذب الأحياء والأموات و ِمَدَبُّ السيل بكسر الدال وفتحها موضع جريه وكذا مَدَبُّ النمل فالاسم مكسور والمصدر مفتوح وكذا المفعل من كل ما كان على فعل يفعل كضرب يضرب
الراغب
دب
- الدب والدبيب: مشي خفيف، ويستعمل ذلك في الحيوان، وفي الحشرات أكثر، ويستعمل في الشراب والبلى (يقال: دب البلى في الثوب، أي: سرى)، ونحو ذلك مما لا تدرك حركته الحاسة، ويستعمل في كل حيوان وإن اختصت في التعارف بالفرس، قال تعالى: }والله خلق كل دابة من ماء﴿الآية [النور/45]، وقال:﴾وبث فيها من كل دابة﴿[البقرة/164]،﴾وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها﴿[هود/6]، وقال تعالى:﴾وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه﴿[الأنعام/38]، وقوله تعالى:﴾ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة﴿[فاطر/45]، قال أبو عبيدة: عني الإنسان خاصة (وعبارة أبي عبيدة: ومجاز دابة ههنا إنسان. انظر: مجاز القرآن 2/156)، والأولى إجراؤها على العموم. وقوله:﴾وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم﴿[النمل/82]، فقد قيل: إنها حيوان بخلاف ما نعرفه يختص خروجها بحين القيامة، وقيل: عنى بها الأشرار الذين هم في الجهل بمنزلة الدواب، فتكون الدابة جمعا لكل شيء يدب، نحو: خائنة جمع خائن، وقوله:﴾إن شر الدواب عند الله{ [الأنفال/22] فإنها عام في جميع الحيوانات، ويقال: ناقة دبوب: تدب في مشيها لبطئها، وما بالدار دبي، أي: من يدب، وأرض مدبوبة: كثيرة ذوات الدبيب فيها.
ملخص اللسان
1.     دبب: دَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً  ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه.
2.     ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ.
3.     ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً.
4.     وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.
5. ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ والإِنْسانِ، يَدِبُّ دَبيباً: سَرى؛ ودَبَّ السُّقْمُ في الجِسْمِ، والبِلى في الثَّوْبِ، والصُّبْحُ في الغَبَشِ: كُلُّه من ذلك.
6.     ودَبَّتْ عَقارِبُه: سَرَتْ نَمائِمُه وأَذاهُ.
7. ودَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً إِذا مَشَوْا على هيِنَتِهِم، لم يُسْرِعُوا
8.     عندَه غُلَيِّمٌ يُدَبِّبُ أَي يَدْرُجُ في الـمَشْيِ رُوَيْداً،
9.     وكلُّ ماشٍ على الأَرض: دابَّةٌ ودَبِيبٌ.
10.                        والدَّابَّة: اسمٌ لما دَبَّ من الحَيَوان، مُمَيِّزةً وغيرَ مُمَيِّزة.
11.                        والدابَّة: التي تُرْكَبُ؛ قال: وقَدْ غَلَب هذا الاسْم على ما يُرْكَبُ مِن الدَّوابِّ،
12.                        ورجل دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ: نَمَّامٌ، كأَنه  يَدِبُّ بالنَّمائِم بينَ القَوْمِ؛
13.                        وناقَةٌ دَبُوبٌ: لا تَكادُ تَمْشِي من كثرة لَحمِها، إِنما تَدِبُّ، وجمعُها دُبُبٌ، والدُّبابُ مَشْيُها.
14.                        أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها ومَدَبُّ السَّيْلِ ومَدِبُّه: موضع جَرْيهِ؛
15.                        والدَّبَّابة: التي تُتَّخَذ للحُروبِ، يَدْخُلُ فيها الرِّجالُ، ثم تُدفَع في أَصلِ حِصْنٍ، فيَنْقُبونَ، وهم في جَوْفِها، سِمِّيَت بذلك لأَنها تُدْفع فتَدِبُّ. - الدَّبابةُ: آلةٌ  تُتَّخَذُ من جُلودٍ وخَشَبٍ، يدخلُ فيها الرجالُ، ويُقَرِّبُونها من  الحِصْنِ الـمُحاصَر ليَنْقُبُوه، وتَقِيَهُم ما يُرْمَوْنَ به من فوقِهم. والدَّبْدبُ: مَشْيُ العُجْرُوفِ من النَّمْلِ، لأَنـَّه أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً، وأَسْرَعُها نقْلاً.
16.                        والدَّبْدَبَةُ: كلُّ صوتٍ أَشْبَهَ صوتَ وَقْعِ الحافِرِ  على الأَرضِ الصُّلْبةِ؛
17.                        ودُبَّة الرجلِ: طَريقَتُه من خَيرٍ  أَو شرٍّ،
18.                        والدُّبُّ: ضربٌ من السِّباع، عربية صحيحة، والجمع دِبابٌ ودِبَبَة، والأُنـْثى دُبَّة.
19.                        والدَّبُوبُ: السَّمينُ من كلِّ شيءٍ.
20.                        والدَّبَبُ: الزَّغَب على الوجه؛ وقيل: الدَّبَبُ الشَّعَر على وجْه المرأة؛ وقال غيره: ودَبَبُ الوَجْه  زَغَبُه. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ: كثرةُ الشَّعَر والوَبرِ.  رَجُلٌ أَدَبُّ، وامرأَةٌ دبَّاءُ ودَبِبَةٌ: كثيرة الشَّعَرِ في جَبِينِها؛
لسان العرب
● - دبب: دَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً  ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه. وقال ابن دريد: دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً، ولم يفسره، ولا عَبَّر عنه. ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ. ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً.  وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.  ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ والإِنْسانِ، يَدِبُّ دَبيباً: سَرى؛ ودَبَّ السُّقْمُ في الجِسْمِ، والبِلى في الثَّوْبِ، والصُّبْحُ في الغَبَشِ: كُلُّه من ذلك. ودَبَّتْ عَقارِبُه: سَرَتْ نَمائِمُه وأَذاهُ.  ودَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً إِذا مَشَوْا على هيِنَتِهِم، لم يُسْرِعُوا. وفي الحديث: عندَه غُلَيِّمٌ يُدَبِّبُ أَي يَدْرُجُ في الـمَشْيِ رُوَيْداً، وكلُّ ماشٍ على الأَرض: دابَّةٌ ودَبِيبٌ.  والدَّابَّة: اسمٌ لما دَبَّ من الحَيَوان، مُمَيِّزةً وغيرَ  \<ص:370>  مُمَيِّزة. وفي التنزيل العزيز: واللّه خلق كلَّ دابَّةٍ مِنْ ماءٍ، فَمِنْهُم مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ ولـمَّا كان لِما يَعقِلُ، ولما لا يَعْقِلُ، قيل:  فَمِنْهُم؛ ولو كان لِما لا يَعْقِلُ، لَقِيل: فَمِنْها، أَو فَمِنْهُنَّ، ثم قال: مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ وإِن كان أَصْلُها لِما لا يَعْقِلُ، لأَنـَّه لـمَّا خَلَط الجَماعَةَ، فقال منهم، جُعِلَت العِبارةُ بِمنْ؛ والمعنى: كلَّ نفس دَابَّةٍ. وقوله، عز وجل: ما تَرَكَ على ظَهْرِها من دَابَّةٍ؛ قيل من دَابَّةٍ من الإِنْسِ والجنِّ، وكُلِّ ما يَعْقِلُ؛ وقيل: إِنَّما أَرادَ العُمومَ؛ يَدُلُّ على ذلِكَ قول ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ، في جُحْرِهِ، بذَنْبِ ابنِ آدمَ. ولما قال الخَوارِجُ لِقَطَرِيٍّ: اخْرُجْ إِلَيْنا يا دَابَّةُ، فأَمَرَهُم بالاسْتِغْفارِ، تَلَوا الآية حُجَّةً عليه. والدابَّة: التي تُرْكَبُ؛ قال: وقَدْ غَلَب هذا الاسْم على ما يُرْكَبُ مِن الدَّوابِّ، وهو يَقَعُ عَلى الـمُذَكَّرِ والـمُؤَنَّثِ، وحَقِيقَتُه الصفَةُ. وذكر عن رُؤْبة أَنـَّه كان يَقُول: قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ، لِبِرْذَوْنٍ لهُ. ونَظِيرُه، من الـمَحْمُولِ عَلى الـمَعْنى، قولهُم: هذا شاةٌ، قال الخليل: ومثْلُه قوله تعالى: هذا رَحْمَة من رَبِّي. وتَصْغِير الدابَّة: دُوَيْبَّة، الياءُ ساكِنَةٌ، وفيها إِشْمامٌ مِن الكَسْرِ، وكذلك ياءُ التَّصْغِيرِ إِذا جاءَ بعدَها حرفٌ مثَقَّلٌ في كلِّ شيءٍ.  وفي الحديث: وحَمَلَها على حِمارٍ مِنْ هذه الدِّبابَةِ أَي الضِّعافِ  التي تَدِبُّ في الـمَشي ولا تُسْرع.  ودابَّة الأَرْض: أَحَدُ أَشْراطِ السَّاعَةِ. وقوله تعالى: وإِذا وَقَع  القَوْلُ عَلَيْهم، أَخْرَجْنا لَهُم دَابَّةً من الأَرض؛ قال: جاءَ في  التَّفْسِير أَنـَّها تَخرُج بِتِهامَةَ، بين الصَّفَا والـمَرْوَةِ؛ وجاءَ أَيضاً: أَنها تخرج ثلاثَ مرَّات، من ثَلاثة أَمـْكِنَةٍ، وأَنـَّها تَنْكُت في وَجْهِ الكافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ، وفي وجْهِ المؤْمِن نُكْتَةً بَيْضاءَ، فَتَفْشُو نُكْتَة الكافر، حتّى يَسْوَدَّ منها وجهُه أَجمعُ، وتَفْشُو نُكْتَةُ الـمُؤْمِن، حَتى يَبْيَضَّ منها وجْهُه أَجْمَع، فتَجْتَمِعُ الجماعة على المائِدَة، فيُعْرفُ المؤْمن من الكافر وَوَرَدَ ذكرُ دابَّةِ الأَرض في حديث أَشْراطِ الساعَة؛ قيل: إِنَّها دابَّة، طولُها ستُّون ذِراعاً، ذاتُ قوائِمَ وَوَبرٍ؛ وقيل: هي مُخْتَلِفَة الخِلْقَةِ، تُشْبِهُ عِدَّةً من الحيوانات، يَنْصَدِعُ جَبَلُ الصَّفَا، فَتَخْرُج منهُ ليلَةَ جَمْعٍ، والناسُ سائِرُون إِلى مِنىً؛ وقيل: من أَرْضِ الطائِفِ، ومَعَها عَصَا مُوسى، وخاتمُ سُليمانَ، علَيْهِما السلامُ، لا يُدْرِكُها طالِبٌ، ولا يُعْجزُها هارِبٌ، تَضْرِبُ المؤْمنَ بالعصا، وتكتب في وجهه: مؤْمن؛ والكافِرُ تَطْبَعُ وجْهَه بالخاتمِ، وتَكْتُبُ فيهِ: هذا كافِرٌ. ويُروى عن ابن عباس، رضي اللّه عنهما. قال: أَوَّل أَشْراطِ السَّاعَة خُروجُ الدَّابَّة، وطلُوعُ الشَّمْسِ من مَغْرِبها.  وقالوا في الـمَثَل: أَعْيَيْتَني مِنْ شُبٍّ إِلى دُبٍّ، بالتنوين، أَي  مُذْ شَبَبْتُ إِلى أَن دَبَبْت على العصا. ويجوز: من شُبَّ إِلى دُبَّ؛  على الحكاية، وتقول: فعلت كذا من شُبَّ إِلى دُبَّ، وقولهم: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحْياءِ والأَمـْواتِ؛ فدَبَّ: مَشَى؛  ودَرَجَ: مَاتَ وانْقَرَضَ عَقِبُه. ورجل دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ: نَمَّامٌ، كأَنه  يَدِبُّ بالنَّمائِم بينَ القَوْمِ؛ وقيل: دَيْبوبٌ، يَجْمَعُ بينَ الرِّجالِ والنِّساءِ، فَيْعُولٌ، من الدَّبِيبِ، لأَنـَّه يَدِبُّ بَيْنَهُم ويَسْتَخْفِي؛ وبالمعنيين فُسِّر  \<ص:371>  قوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يَدْخُلُ الجَنَّة دَيْبُوبٌ ولا قَلاَّعٌ؛ وهو كقوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يدخُّل الجنَّة قَتَّات. ويقال: إِنَّ عَقارِبَه تَدِبُّ إِذا كان يَسْعى بالنَّمائِم. قال الأَزهري: أَنشدني المنذريُّ، عن ثعلب، عن ابن الأَعرابي:  لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ  قال: مَرْمانا قريبٌ، هؤُلاء عَنَزةُ؛ يقول: إِنْ رأَيْنا منكم ما نكره،  انْتَمَيْنا إِلى بني أَسَدٍ؛ وقوله يَدِبُّ مع القُرادِ: هو الرجُل يأْتي  بشَنَّةٍ فيها قِرْدانٌ، فيَشُدُّها في ذَنَبِ البَعيرِ، فإِذا عضَّه منها قُرادٌ نَفَر، فَنَفَرَتِ الإِبِلُ، فإِذا نَفَرَتْ، اسْتَلَّ منها بَعيراً. يقال لِلِّصِّ السَّلاَّلِ: هو يَدِبُّ معَ القُرادِ. وناقَةٌ دَبُوبٌ: لا تَكادُ تَمْشِي من كثرة لَحمِها، إِنما تَدِبُّ، وجمعُها دُبُبٌ، والدُّبابُ مَشْيُها.  والمدبب(1)  (1 قوله «والمدبب» ضبطه شارح القاموس كمنبر.) : الجَمَل الذي يمشي دَبادِبَ.  ودُبَّة الرَّجُل: طريقُه الذي يَدِبُّ عليه.  وما بالدَّارِ دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ أَي ما بها أَحدٌ يَدِبُّ. قال الكسائي: هو من دَبَبْت أَي ليس فيها مَن يَدِبُّ، وكذلك: ما بها دُعْوِيٌّ ودُورِيٌّ وطُورِيٌّ، لا يُتَكَلَّم بها إِلا في الجَحْد.  وأَدَبَّ البِلادَ: مَلأَها عَدْلاً، فَدَبَّ أَهلُها، لِمَا لَبِسُوه من أَمـْنِه، واسْتَشْعَرُوه من بَرَكَتِه ويُمْنِه؛ قال كُثَيِّر عزة:  بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها  ومَدَبُّ السَّيْلِ ومَدِبُّه: موضع جَرْيهِ؛ وأَنشد الفارسي:  وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا  يقال: تَنَحَّ عن مَدَبِّ السَّيْلِ ومَدِبِّه، ومَدَبِّ النَّمْلِ ومَدِبِّه؛ فالاسم مكسورٌ، والمصدر مفتوحٌ، وكذلك الـمَفْعَل من كلِّ ما كان  على فَعَلَ يَفْعِل(2)  (2 قوله «على فعل يفعل» هذه عبارة الصحاح ومثله القاموس، وقال ابن الطيب ما نصه: الصواب ان كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أَو مكسورها فان المفعل منه فيه تفصيل يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان إِلا ما شذ وظاهر المصنف والجوهري أَن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه على يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا ا هـ من شرح القاموس.). التهذيب: والـمَدِبُّ موضعُ دَبِيبِ النَّمْلِ وغيره.  والدَّبَّابة: التي تُتَّخَذ للحُروبِ، يَدْخُلُ فيها الرِّجالُ، ثم تُدفَع في أَصلِ حِصْنٍ، فيَنْقُبونَ، وهم في جَوْفِها، سِمِّيَت بذلك لأَنها تُدْفع فتَدِبُّ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، قال: كيفَ تَصْنَعون  بالحُصونِ؟ قال: نَتَّخِذُ دَبَّاباتٍ يدخُل فيها الرجالُ. الدَّبابةُ: آلةٌ  تُتَّخَذُ من جُلودٍ وخَشَبٍ، يدخلُ فيها الرجالُ، ويُقَرِّبُونها من  الحِصْنِ الـمُحاصَر ليَنْقُبُوه، وتَقِيَهُم ما يُرْمَوْنَ به من فوقِهم. والدَّبْدبُ: مَشْيُ العُجْرُوفِ من النَّمْلِ، لأَنـَّه أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً، وأَسْرَعُها نقْلاً.  وفي التهذيب: الدَّبْدَبةُ العُجْرُوفُ من النَّمْلِ؛ وكلُّ سرعة في  تَقارُبِ خَطْوٍ: دَبْدَبَةٌ؛ والدَّبْدَبَةُ: كلُّ صوتٍ أَشْبَهَ صوتَ وَقْعِ الحافِرِ  \<ص:372>  على الأَرضِ الصُّلْبةِ؛ وقيل: الدَّبْدَبَةُ ضَرْبٌ من الصَّوْت؛ وأَنشد أَبو مَهْدِيٍّ:  عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *  دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ  أبو عَمْرو: دَبْدَبَ الرجلُ إِذا جَلَبَ، ودَرْدَبَ إِذا ضَرَبَ بالطَّبْلِ.  والدَّبْدابُ: الطَّبْلُ؛ وبه فُسِّرَ قول رؤْبة:  أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ  وقول رؤبة:  إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،  * سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا  قال:  تَزَابَى مَشَى مَشْيَةً فيها بُطْءٌ.  قال: والدَّبادِبُ صَوْت كأَنه دَبْ دَبْ، وهي حكاية الصَّوْتِ. وقال  ابن الأَعرابي: الدُّبادِبُ والجُباجِبُ (1)  (1 قوله «والجباجب» هكذا في الأَصل والتهذيب بالجيمين.): الكثيرُ الصِّياح والجَلَبَة؛ وأَنشد:  إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *  حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا  أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  * من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا  والدُّبَّة: الحالُ؛ ورَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّه أَي لَزِمْت حالَه وطَريقَتَه، وعَمِلْتُ عَمَلَه؛ قال:  إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ  وكان طُفَيْلٌ تَبّاعاً للعُرُسات من غيرِ دَعْوة. يقال: دَعْني ودُبَّتي أَي دَعني وطَريقَتي وسَجِيَّتي. ودُبَّة الرجلِ: طَريقَتُه من خَيرٍ  أَو شرٍّ، بالضم. وقال ابن عباس، رضي اللّه عنهما: اتَّبعوا دُبَّة  قُرَيشٍ، ولا تُفارِقوا الجماعة. الدُّبّة، بالضم: الطَّريقة والمذْهَب.  والدَّبَّةُ: الموضعُ الكثيرُ الرَّمْل؛ يُضْرَبُ مَثَلاً للدَّهْر الشَّديدِ، يقال: وَقَع فلانٌ في دَبَّةٍ من الرَّمْلِ، لأَن الجَمَل، إِذا وَقَع فيه، تَعِبَ. والدُّبُّ الكبِيرُ: من بَناتِ نَعْشٍ؛ وقيل: إِنَّ ذلك يَقَع على الكُبرَى والصُّغْرَى، فيُقالُ لكل واحد منهما دُبٌّ، فإِذا أَرادوا فصْلَها، قالوا: الدُّبُّ الأَصغر، والدُّبُّ الأَكبر.  والدُّبُّ: ضربٌ من السِّباع، عربية صحيحة، والجمع دِبابٌ ودِبَبَة، والأُنـْثى دُبَّة.  وأَرض مَدَبَّة: كثيرة الدِّبَبَة.  والدَّبَّة: التي يُجْعَل فيها الزَّيْت والبِزْر والدُّهن، والجمع دِبابٌ، عن سيبويه. والدَّبَّة: الكثِيبُ من الرَّمْل، بفتح الدال، والجمع  دِبابٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *  وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي  تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *  في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ  قال: والدُّبَّة، بالضم: الطريق؛ قال الشاعر:  طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *  على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ  والدَّبُوبُ: السَّمينُ من كلِّ شيءٍ.  \<ص:373>  والدَّبَبُ: الزَّغَب على الوجه؛ وأَنشد:  قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ  وقيل: الدَّبَبُ الشَّعَر على وجْه المرأة؛ وقال غيره: ودَبَبُ الوَجْه  زَغَبُه. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ: كثرةُ الشَّعَر والوَبرِ.  رَجُلٌ أَدَبُّ، وامرأَةٌ دبَّاءُ ودَبِبَةٌ: كثيرة الشَّعَرِ في جَبِينِها؛ وبعيرٌ أَدَبُّ أَزَبُّ. فأَما قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم، في الحديث لنسائه: لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صاحبةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ، تَخْرُجُ فَتَنْبَحُها كِلابُ الحَوْأَبِ؟ فإِنما أَراد الأَدَبَّ، فأَظْهَر التَّضْعيفَ، وأَراد الأَدَبَّ، وهو الكثير الوَبرِ؛ وقيل: الكثيرُ وَبَرِ الوجهِ، لِيُوازِن به الحَوْأَبِ. قال ابن الأَعرابي: جَمَلٌ أَدَبُّ كثيرُ الدَّبَبِ؛ وقد دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً. وقيل: الدَّبَبُ الزَّغَبُ، وهو أَيضاً الدَّبَّةُ، على مثال حَبَّةٍ، والجمع دَبٌّ، مثل حَبٍّ، حكاه كراع، ولم يقل: الدَّبَّة الزَّغَبَةُ، بالهاءِ.  ويقال للضَّبُعِ: دَبابِ، يُريدون دبِّي، كما يقال نَزَالِ وحَذارِ.  ودُبٌّ: اسمٌ في بَني شَيْبان، وهو دُبُّ بنُ مُرَّةَ ابنِ ذُهْلِ بنِ  شَيْبانَ، وهُمْ قوم دَرِمٍ الذي يُضْرَبُ به المثل، فيقال: أَوْدَى  دَرِمٌ. وقد سُمِّيَ وَبْرةُ بنُ حَيْدانَ أَبو كلبِ بنِ وبرةَ دُبّاً.  ودبوبٌ: موضعٌ. قال ساعدَة بنُ جُؤَيَّة الهذلي:  وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *  دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها  ودَبَّابٌ: أَرض. قال الأَزهري: وبالخَلْصَاءِ رَمْلٌ يقال له الدَّبَّاب، وبِحذائِهِ دُحْلانٌ كثيرة؛ ومنه قول الشاعر:  كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  * لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ  مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *  على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ  التهذيب، ابن الأَعرابي: الدَّيدَبون اللهو.  والدَيْدَبانُ:الطَّلِيعَة وهو الشَّيِّفَةُ. قال أَبو منصور: أَصله  دِيدَبان فغَيَّروا الحركة(1)  (1 قوله «أصله ديدبان فغيروا الحركة إلخ» هكذا في نسخة الأصل والتهذيب بأيدينا. وفي التكملة قال الأزهري الديدبان الطليعة فارسي معرب وأصله ديذه بان فلما أَعرب غيرت الحركة وجعلت الذال دالاً.)، وقالوا: دَيْدَبان، لـمَّا أُعْرِب  وفي الحديث: لا يدخلُ الجنَّة دَيْبُوبٌ، ولا قَلاَّعٌ؛ الدَّيْبُوبُ:  هو الذي يَدِبُّ بين الرجالِ والنساءِ للجمع بينهم، وقيل: هو النَّمَّام، لقولهم فيه: إِنه لَتَدِبُّ عَقَارِبُه؛ والياء فيه زائدة.
مقاييس اللغة:
(دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
* بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
القاموس المحيط:
دَبَّ يَدِبُّ دَبّاً ودَبِيباً مَشَى على هِينَتِهِ، وهوَ خَفِيُّ الدِّبَّةِ، كالجِلْسَةِ، والشَّرابُ، والسُّقْمُ في الجسم، والبِلَى في الثَّوْبِ سَرَى، وعقارِبُهُ سَرَت نَمائِمُهُ وأذَاهُ. وهو دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ، أو الدَّيْبُوبُ الجامِعُ بين الرجالِ والنساءِ. والدَّابَّةُ ما دَبَّ من الحَيَوانِ، وغَلَبَ على ما يُرْكَبُ، ويقعُ على المُذَكَّرِ. ودابَّةُ الأرض من أشْرَاطِ الساعَةِ، أو أوَّلُها، تَخْرُجُ بمكة من جَبَلِ الصَّفا، يَنْصَدِعُ لها، والناسُ سائرونَ إلى مِنىً، أو منَ الطائِفِ، أو بثلاثةِ أمْكِنَةٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، معها عصا موسى، وخاتَمُ سُلَيمانَ، عليهِما السلامُ، تَضْرِبُ المُؤْمِنَ بالعَصا، وتَطْبَعُ وجْهَ الكافِرِ بالخَاتَمِ، فَيَنْتَقِشُ فيه هذا كافرٌ. و " أكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ " أي الْأَحْياءِ والْأَمْواتِ. وأدْبَبْتُه حَمَلْتُه على الدَّبِيب، والبِلاَدَ مَلأَتُها عَدْلاً فَدَبَّ أهْلُها. وما بالدَّارِ دُبِّيٌّ، بالضمِّ ويُكْسَرُ أحَدٌ. والدَّيْبوبُ النَّمَّامُ والقَوَّادُ. ومَدَبَّ السَّيْلِ والنَّمْلِ، وبِكَسْرِ الدَّالِ مَجْراهُ، والاسمُ مكسورٌ، والمَصْدَرُ مَفْتوحٌ، وكذا المَفْعَلُ مِنْ كُلِّ ما كان على فَعَلَ يَفْعِلُ. و " مِنْ شُبَّ إلى دُبَّ " بِضَمِّهِما ويُنَوَّنانِ مِنَ الشَّبابِ إلى أنْ دَبَّ على العَصا. وطَعْنَةٌ دَبُوبٌ تَدِبُّ بالدَّم. وجِراحَةٌ دَبُوبٌ يَدِبُّ الدَّمُ منها سَيَلاناً. والْأَدَبُّ الجَمَلُ الكَثيرُ الشَّعَرِ، وبإِظهار التَّضْعِيف جاءَ في الحَديثِ " صاحِبَةُ الجَمَل الْأَدْبَبِ " . والدَّبَّابَةُ، مُشَدَّدَةً آلَةٌ تُتَّخَذُ لِلْحُروبِ، فَتُدْفَعُ في أصْلِ الحِصْنِ، فَيَنْقُبونَ وهُمْ في جَوْفِها. والدَّبْدَبُ مَشْيُ العُجْرُوفِ مِنَ النَّمْلِ. والدُّبَّةُ، بالضمِّ الحالُ، والطَّريقَةُ، كالدُّبِّ، وع قُرْبَ بَدْرٍ، وبالفتحِ ظَرْفٌ للبَزْرِ والزَّيْتِ، والكَثِيبُ مِن الرَّمْلِ، أو الرَّمْلَةُ الحَمْراءُ، أو المُسْتَوِيَةُ، أو الأرضُ المستويةُ، والفَعْلَةُ الواحِدَةُ منَ الدَّبيبِ، والجَمْعُ كَكِتابٍ، والزَّغَبُ على الوَجْهِ، والجَمْعُ دَبُّ، وبَطَّةٌ من الزُّجاجِ خاصَّةً، وبالكسر الدَّبيبُ.
والدُّبُّ، بالضمِّ: سَبُعٌ م، وهي بِهاءٍ، ج: أدْبابٌ ودِبَبَةٌ، كَعِنَبَةٍ، واسْمٌ، والكُبْرى من بَناتِ نَعْشٍ، قيلَ: والصُّغْرى أيضاً، فإن أريدَ الفَصْلُ قيلَ: الدُّبُّ الْأَصْغَرُ والدُّبُّ الْأَكْبَر: والمُبارَكُ بنُ نَصْرِ الله الدُّبِّي، فقيهٌ حَنَفِيٌّ. والدُّبَّاءُ: القَرْعُ، كالدَّبَّةِ، بالفتح، الواحِدَةُ بهاءٍ. والدَّبُوبُ: الغارُ القَعيرُ، والسَّمينُ من كُلِّ شَيْءٍ، و ع بِبِلادِ هُذَيْلٍ. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ، مُحَرَّكَتَيْنِ: الزَّغَبُ، أو كَثْرَةُ الشَّعَر، هو أدِبُّ، وهي دَبَّاءُ، ودَبِبَةٌ، كَفَرِحةٍ. والدَّبْدَبَةُ: كُلُّ صَوْتٍ، كَوَقْعِ الحافِرِ على الْأَرْضِ الصُّلْبَةِ، والرَّائِبُ يُحْلَبُ عليه، أو أخْثَرُ ما يكونُ من اللَّبَنِ، كالدَّبْدَبى، كَجَحْجَبى. والدَّبْدابُ: الطَّبْلُ. والدُّبادِبُ: الرجُلُ الضَّخْمُ، والكثيرُ الصِّياحِ. وكَسَحابٍ: جَبَلٌ لِطَيِّئ. وكَكِتابٍ: ع بالحجازِ كَثيرُ الرَّمْلِ. وكَقَطامِ: دُعاءٌ للضَّبُعِ، أي: دِبِّي. وكَشَدَّادٍ: ع، واسْمٌ، ورَمْلٌ. وكَرُبِّى: ع بالبَصْرَةِ. وكَسَبَبٍ: ولَدُ البَقَرَةِ أوَّلَ ما تَلِدُهُ. ودِبَّى حَجَلْ، بالكسرِ: لُعْبَةٌ لهم.
تاج العروس:
د ب ب
دَبَّ النَّمْلُ وغَيْرُه مِن الحَيَوَانِ على الأَرْضِ يَدِبُّ دَبًّا ودَبِيباً أَي مَشَى على هِينَتِهِ ولم يُسْرِعْ عن ابن دريد ودَبَّ الشَّيْخُ : مَشَى مَشْياً رُوَيْداً قال :
زَعَمَتْنِي شَيْخاً ولَسْتُ بِشَيْخٍ ... إنَّمَا الشَّيْخُ مَنْ يَدِبُّ دَبِيبَا ودَبَّ القَوْمُ إلى العَدُوِّ دَبِيباً إذا مَشَوْا عَلَى هِينَتِهِم لَمْ يُسْرِعُوا وفي الحديث " عِنْدَهُ غُلَيِّمٌ يُدَبّب " أَي يَدْرُج في المَشْيِ رُوَيْداً ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً وهُوَ خَفِيُّ الدِّبَّةِ كالجِلْسَةِ أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ ومن المجاز دَبَّ الشَّرَابُ في الجِسْمِ والإِنَاءِ والإِنْسَانِ والعُرُوقِ يَدِبُّ دَبِيباً وكذا دَبَّ السَّقَمُ في الجسْمِ ودَبَّ البِلَى في الثَّوْبِ والصُّبْحُ في الغَبَشِ كلُّ ذلك بمعنَى سَرَى ومن المجاز أَيضاً : دَبَّتْ عَقَارِبُه بِمَعْنَى سَرَتْ نَمَائِمُه وأَذَاهُ وهو يَدِبُّ بَيْنَنَا بالنَّمَائِم
وهو رَجُلٌ دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ نَمَّامٌ كأَنه يَدِبُّ بالنَّمَائِمِ بَيْنَ القَوْمِ أَو الدَّيْبُوبُ هو الجَامعُ بَيْنَ الرِّجَالِ والنِّسَاءِ فَيْعُولٌ مِنَ الدَّبِيبِ لأَنَّه يَدِبُّ بينَهُم ويَسْتَخْفِي وبالمَعْنَيَيْنِ فُسِّرَ قوْلُه صلى الله عليه وسلم " لاَ يَدْخُلُ الجَنَّةَ دَيْبُوبٌ وَلاَ قَلاَّعٌ " ويقال : إنَّ عَقَارِبَه تَدِبُّ إذا كانَ يَسْعَى بالنَّمَائِمِ قال الأَزهريّ : أَنْشَدَنِي المُنْذِرِيُّ عن ثعلب عن ابن الأَعْرَابيّ :
لَنَا عِزٌّ ومَرْمَانَا قَرِيبٌ ... ومَوْلًى لاَ يَدِبُّ مَعَ القُرَادِ هؤلاءِ عَنَزَةُ يقول : إنْ رَأَيْنَا مِنْكُم ما نَكْرَهُ انْتَمَيْنَا إلى بَنِي أَسَدٍ وقولُه يَدِبُّ مَعَ القُرَادِ هو الرَّجُلُ يَأْتِي بِشَنَّةٍ فيها قِرْدَانٌ فيَشُدُّهَا في ذَنَبِ البَعِيرِ فإذا عضَّهُ منها قُرَادٌ نَفَرَ فنَفَرَتِ الإِبلُ فإذا نَفَرَت اسْتَلَّ منها بَعِيراً يقال لِلِّصِّ السَّلاَّلِ : هُوَ يَدِبُّ مَعَ القَرَادِ وكل ماشٍ على الأَرض : دَابَّةٌ ودَبِيبٌ
والدَّابَّة اسمُ ما دَبَّ مِنَ الحَيَوَانِ مُمَيِّزهِ وغيرِ مُمَيِّزهِ وفي التَّنْزِيلِ العزيز : " واللهُ خَلَق كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فمِنْهُم مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِه " ولَمَّا كَانَ لِمَا يَعْقِلُ ولِمَا لاَ يَعْقِلُ قِيلَ " فَمِنْهُمْ " ولو كَانَ لِمَا لا يَعْقِلُ لقِيلَ فَمِنْهَا أَو فَمِنْهُنَّ ثُمَّ قال : مَنْ يَمْشِي على بَطنِهِ وإن كان أَصْلُهَا لِمَا لا يعقل لأَنه لَمَّا خَلَطَ الجَمَاعَةَ فقال مِنْهُم جُعِلَتِ العِبَارَةُ بِمَنْ والمَعْنَى كُلُّ نَفْسٍ دَابَّةٍ وقولُه عز وجل " ما تَرَكَ على ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ " قيل : مِنْ دَابَّةٍ مِنَ الإِنْسِ والجِنِّ وكُلِّ ما يَعْقِلُ وقيل إنّمَا أَرَادَ العُمُومَ يَدُلُّ على ذلك قول ابن عباس " كَادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابنِ آدَمَ "
والدَّابَّةُ : التي تُرْكَبُ وقَدْ غَلَبَ هذا الاسمُ عَلَى ما يُرْكَبُ مِنَ الدَّوَابِّ وهو يَقَعُ علَى المُذَكَّرِ والمؤنث وحَقِيقَتُه الصِّفَةُ وذُكِرَ عن رُؤبَةَ أنَّه كَانَ يقولُ : قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ . لِبِرْذَوْنِ لَهُ ونَظِيرُهُ مِنَ المَحْمُولِ على المَعْنَى قولُهُم : هَذَا شَاةٌ قال الخليلُ : ومثله قولُه تعالى : " هذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي " وتَصْغِيرُ الدَّابَّة دُوَيْبَّةٌ اليَاءُ سَاكِنَةٌ وفيها إشْمَام مِنَ الكَسْرِ وكذلك ياءُ التَّصْغِيرِ إذا جاءَ بعدَهَا حَرْفٌ مُثَقَّلٌ في كلّ شيْءٍ ودَابَّةُ الأَرْضِ مِنْ أَحَدِ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ أَو أوَّلُهَا كما روى عن ابن عباس قِيلَ : إنَّهَا دَابَّةٌ طُولُهَا سِتُّونَ ذِرَاعاً ذاتُ قَوَامٍ وَوَبَرٍ وقيلَ هي مُخْتَلِفَةُ الخِلْقَةِ تُشْبِهُ عِدَّةً مِن الحَيَوَانَاتِ تَخْرُجُ بِمَكَّةَ مِنْ جَبَل الصَّفَا يَنْصَدِعُ لَهَا لَيْلَةَ جَمْعٍ والنَّاسُ سَائِرُونَ إلى مِنًى أَوْ مِنْ أَرْضِ الطَّائِفِ أَو أَنها تخْرُجُ بثَلاَثَةِ أَمْكِنَةٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كما ورد أَيضاً وأَنَّهَا تَنْكُتُ في وَجْهِ الكافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ وفي وجْهِ المُؤْمِنِ نُكْتَةً بَيْضَاءَ فَتَفْشُو نُكْتَةُ الكافرِ حتى يَسْوَدَّ منها وَجْهُه أَجْمَعُ وَتَفْشُو نُكْتَةُ المُؤْمِنِ حتى يَبْيَضَّ منها وَجْهُه أَجْمَعُ فيجتمع الجماعةُ على المائدةِ فيُعْرَف المؤمن من الكافر ويقال إن معها عَصَا مُوسَى وخَاتَم سُلَيْمَان عليهما الصلاة والسلامُ تَضْرِبُ المؤْمِنَ بالعصا وتَطْبَعُ وَجْهَ الكافرِ بالخَاتَم فيَنْتَقِشُ فيه : هذا كافِرٌ
وقولهم : أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكْذَبُ الأَحْيَاءِ والأَمْوَاتِ فدَبَّ : مَشَى ودَرَجَ : مَاتَ وانْقَرَضَ عَقِبُهُ
وأَدْبَبْتُهُ أَيِ الصَّبِيَّ : حَمَلْتُه عَلَى الدَّبِيبِ
وأَدْبَبْتُ البِلاَدَ : مَلأْتُهَا عَدْلاً فَدَبَّ أَهْلُهَا لِمَا لَبِسُوهُ مِنْ أَمْنِهِ واستشعروه منْ بَرَكَتِهِ ويُمْنِه قال كُثّير :
بَلَوْهُ فَأَعْطَوْهُ المَقَادَةَ بَعْدَ مَا ... أَدَبَّ البِلاَدَ سَهْلَهَا وجِبَالَهَا ومَا بالدّارِ دُبِّيٌّ بالضَّمِّ ويُكْسَرُ أَي ما بها أَحَدٌ قال الكسائيّ هو من دَبَبْتُ أَي ليس فيها من يَدِبُّ وكذلك : مَا بِهَا منْ دُعْوِيٍّ ودُورِيّ وطُورِيّ لا يُتَكَلَّمُ بها إلاَّ في الجَحْدِ
ومَدَبُّ السَّيْلِ والنَّمْلِ ومَدِبُّهُمَا بكَسْرِ الدَّالِ : مَجْرَاهُ أَي مَوْضِعُ جَرْيِهِ وأَنشد الفارسيّ :
وقَرَّبَ جَانِبَ الغَرْبِيِّ يَأْدُو ... مَدِبَّ السَّيْلِ واجْتَنَبَ الشَّعَارَا يقال : تَنَحَّ عن مَدَبِّ السَّيْلِ ومَدِبِّهِ ومَدَبِّ النَّمْلِ ومَدِبِّهِ ويقال فِي السَّيْفِ : لَهُ أُثْرٌ كأَنَّهُ مَدَبُّ النَّمْلِ ومَدَبُّ الذَّرِّ والاسْمُ مكسُورٌ والمصدرُ مفتوحٌ وكذلك المَفْعَلُ من كلِّ ما كان على فَعَلَ يَفْعِلُ مَفْعِلٌ بالكَسْرِ وهي قاعدةٌ مُطَّرِدَةٌ كذا ذكرها غيرُ واحدٍ وقد تبعَ المصنفُ فيها الجوهريّ والصوابُ أَنَّ كلّ فِعْل مضارُعه يَفْعِلُ بالكسر سواءٌ كان ماضيه مفتوحَ العَيْنِ أَو مكسورَها فإن المَفْعلَ منه فيه تَفْصِيلٌ يُفْتَحُ للْمَصْدَرِ ويُكْسَرُ لِلزَّمَانِ والمَكَانِ إلاَّ ما شَذَّ وظاهِرُ المصنفِ والجوهريّ أَنَّ التفصيلَ فيما يكون ماضيه على فَعَل بالفَتْحِ ومضارعه يَفْعِلُ بِالكَسْرِ والصواب ما أَصَّلْنَا قاله شيخُنَا
وقَالُوا في المَثَلِ " أَعْيَيْتَنِي مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ بِضَمِّهِما ويُنَوَّنَانِ أَي منَ الشَّبَابِ إلى أَنْ دَبَّ عَلَى العَصَا ويجوزُ من شُبَّ إلى دُبَّ على الحِكَايَةِ وتقولُ : فَعَلْتُ كَذَا مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ
وطَعْنَةٌ دَبُوبٌ : تَدِبُّ بالدَّمِ وكذا جِرَاحَةٌ دَبُوبٌ أَي يَدِبُّ الدَّمُ منها سَيَلاَناً وبِكِلَيْهِمَا فُسِّرَ قولُ المُعَطَّلِ الهُذَلِيِّ :
واسْتَجْمَعُوا نَفَراً وزَادَ جَبَانَهُمْ ... رَجُلٌ بِصَفْحَتِهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ أَي نَفَرُوا جَمِيعاً
ونَاقَةٌ دَبُوبٌ لاَ تَكَادُ تَمْشِي من كَثْرَةِ لَحْمِهَا إنَّما تَدِبُّ وجَمْعُهَا دُبُبٌ والدُّبَابُ : مَشْيُهَا
والأَدَبُّ كالأَزَبِّ : الجَمَلُ الكَثِيرُ الشَعَرِ والأَدْبَبُ بإظْهَارِ التَّضْعِيفِ أَي بِفَكِّ الإِدْغَامِ جَاءَ في الحَدِيثِ أَنَّ النبيّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِنسَائِه " لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صَاحِبَةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ تَخْرُجُ فَتَنْبَحُهَا كِلاَبُ الحَوْأَبِ " أَرَادَ الأَدَبَّ وهو الكَثِيرُ الوَبَرِ أَو الكَثِيرُ وَبَرِ الوَجْهِ وهذَا لِمُوَازَنَتِهِ الحَوْأَب قال ابن الأَعرابيّ : جَمَلٌ أَدَبُّ : كَثِيرُ الدَّبَبِ وقَدْ دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً
والدَّبَّابَةُ مُشَدَّدَةً : آلَةٌ تُتَّخَذ من جُلُودٍ وخَشَبٍ لِلْحُرُوبِ يَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ فَتُدْفَعُ في أَصْلِ الحِصْنِ المُحَاصَرِ فَيَنْقُبُونَ وهُمْ في جَوْفِهَا وهي تَقِيهِم ما يُرمَوْنَ به مِنْ فَوْقِهِم سُمِّيَتْ بذلكَ لأَنها تُدْفَعُ فَتَدِبُّ وفي حديث ابن عُمَرَ " كَيْفَ تَصْنَعُونَ بالحُصُونِ ؟ قَالَ : نَتَّخِذُ دَبَّابَاتٍ تَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ "
والدَّبْدَبُ : مَشْيُ العُجْرُوفِ بالضَّمِّ مِن النَّمْلِ لأَنَّهَا أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً وأَسْرَعُهَا نَقْلاً وفي التهذيب : الدَّبْدَبَةُ العُجْرُوفُ مِنَ النَّمْلِ
والدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الحَالُ والسَّجِيَّةُ والطَّرِيقَةُ التي يُمْشَى عليها كالدُّبِّ يقال : رَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّهُ أَي لَزِمْتُ حَالَهُ وطَرِيقَتَه وعَمِلْتُ عَمَلَه قال :
" إنَّ يَحْيَى وهُذَيَلْ
" رَكِبَا دُبَّ طُفَيْلْ وكانَ طُفَيْلٌ تَبَّاعاً لِلْعُرُسَاتِ مِنْ غَيْرِ دَعْوَةِ . يقال : دَعْنِي ودُبَّتِي أَي طَرِيقَتِي وسَجِيَّتِي ودُبَّةُ الرَّجُلِ طَرِيقَتُهُ من خَيْرٍ أَو شَرٍّ وقال ابن عباسٍ " اتَّبِعُوا دُبَّةَ قُرَيْشٍ وَلاَ تُفَارِقُوا الجَمَاعَةَ " الدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الطَّرِيقَةُ والمَذْهَبُ والدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الطَّرِيقُ قال الشاعر :
" طَهَا هُذْرُبَانٌ قَلَّ تَغْمِيضُ عَيْنِهِعَلَى دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ المُرَعْبَلِ والدُّبَّةُ : ع قُرْبَ بَدْرٍ والدَّبَّةُ بالفَتْحِ : ظَرْفٌ لِلْبَزْرِ والزَّيْتِ والدُّهْنِ والجَمْعُ دِبَابٌ عن سِيبويهِ والدَّبَّةُ : الكَثِيبُ مِنَ الرَّمْلِ والجَمْعُ دِبَابٌ عن ابن الأَعرابيّ وأنشد :
" كَأَنْ سُلَيْمَى إذَ مَا جِئْت طَارِقَهَاوأَخْمَدَ اللَّيْلُ نَارَ المُدْلِجِ السَّارِي
تِرْعِيبَةٌ في دَمٍ أَوْ بَيْضَةٌ جُعِلَتْ ... في دَبَّةٍ من دِبَابِ الّليْلِ مِهْيَارِ والدَّبَّةُ : الرَّمْلَةُ الحَمْرَاءُ أَو المُسْتَوِيَة وفي نسخة أَو الأَرْض المُسْتَوِيَةُ وفي لسان العرب الدَّبَّة : المَوْضِعُ الكَثِيرُ الرَّمْلِ يُضْرَبُ مَثَلاً للدَّهْرِ الشَّدِيدِ يقالُ وَقَعَ فلانٌ في دَبَّةٍ من الرَّمْلِ لأَنَّ الجَمَلَ إذا وَقَعَ فيه تَعِبَ والدَّبَّةُ أَيضاً الفَعْلَةُ الوَاحِدَةُ منَ الدَّبِيبِ وج دِبَابٌ كَكِتَابٍ الأَولُ عن سيبويه والثاني عن ابن الأَعْرَابِيّ كما تقدم والدَّبَّة : الزَّغَبُ على الوَجْهِ وج دَبٌّ مثل حَبَّةٍ وحَبٍّ حكاه كُرَاع ولَمْ يَقُلِ : الدَّبَّة : الزَّغَبَةُ بالهَاءِ والدَّبَّةُ بالفَتْحِ بَطَّةٌ مِنَ الزَُّاجِ خاصَّةً
والدِّبَّةُ بالكَسْرِ : الدَّبِيبُ يقالُ : مَا أَكْثَرَ دِبَّةَ هَذَا البَلدِ والدُّبُّ بالضَّمِّ : سَبُعٌ م معروفٌ عَربيّة صحيحة كُنْيَتُهُ : أَبُو جُهَيْنَةَ وهُوَ يُحِبُّ العُزْلَةَ ويَقْبَلُ التَّأْدِيبَ ويَسْفِدُ أَنْثَاهُ مُضْطَجِعاً في خَلْوَةٍ ويَحْرُمُ أَكْلُهُ وعن أَحْمَدَ : لاَبَأْسَ بِهِ وهِيَ دُبَّةٌ بِهَاءٍ ج أَدْبَابٌ ودبَبَةٌ كَعِنَبَةٍ وأَرْضٌ مَدَبَّةٌ : كَثِيرَةُ الدِّبَبَةِ
ودُبٌّ اسْمٌ في بَنِي شَيْبَانَ وهُوَ دُبُّ بْنُ مُرَّةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَ وهُمْ قَوْمُ دَرِمٍ الذي يُضْرَب به المَثَلُ فيقال : " أَوْدَى دَرِمٌ "
وقَدْ سُمِّيَ وَبَرَةُ بن صَيْدَانَ أَبُو كَلْبِ بنِ وَبَرَةَ دُبًّا والدُّبُّ الكُبْرَى مِنْ بَنَاتِ نَعْشٍ هي نُجُومٌ معروفَةٌ قيل : ويقع ذلك على الصُّغْرَى أَيضاً فيقالُ لكلِّ واحدٍ منهما دُبٌّ فإنْ أُرِيدَ الفَصْلُ قِيلَ : الدُّبُّ الأَصْغَرُ والدُّبُّ الأَكْبَرُ . والمُبَارَكُ بنُ نَصْرِ اللهِ بنِ الدُّبِّيّ فَقِيهٌ حَنَفِيٌّ كَأَنَّهُ نُسِبَ إلى قَرْيَةٍ بالبصرة الآتي ذكرُهَا وهو مُدَرِّسُ الغِيَاثِيَّةِ مات سنة 528
والدُّبَّاءُ هو القَرْعُ قاله جماعَة من اللغويين وقيل : الدُّبَّاءُ : المستديرُ منه وقيل : اليابِسُ وقال ابن حَجَرٍ : إنه سَهْوٌ من النَّوَوِيِّ وهو اليَقْطِينُ وقيل : ثَمَرُ اليَقْطِينِ وذَكَره هنا بناءً على أَن هَمْزَتَهُ زائدةٌ وأن أصله دبب وهو الذي اختاره المصنّف وجماعةٌ ولذلك قال في دبي : الدُّبَّاءُ في الباءِ ووهِمَ الجوهرِيّ . وقال الخفاجيُّ في شرح الشفاءِ : أَخْطَأَ مَنْ خَطَّأَ الجوهريَّ لأَن الزمخشريّ ذكره في المُعْتَلِّ ووجهه أَن الهمزة للإِلْحاق كما ذكروه فهي كالأَصلية كما حَرَّرُوه وجوَّز بعضُهم فيه القَصْرَ وأَنكره القُرْطبيُّ وفي التوشيح : الدُّبَّاءُ ويجوز قَصْرُه : القَرْعُ وقيلَ : خَاصٌّ بالمُسْتَدِيرِ وهو كالدَّبَّةِ بالفَتْحِ الوَاحِدَةُ دُبَّاءَةٌ بهاءٍ والقَصْرُ في الدُّبَّاءِ لُغَةٌ حَكَاهَا القَزَّازُ في الجامع وعِيَاضٌ في المطالع وذكرها الهَرَوِيُّ في الدال مع الباء على أنها في دبب فهمزتُه زائدةٌ والجوهريُّ في المعتلّ على أنها منقلبة
والدُّبَّاءَةُ : الجَرَادَةُ ما دامت مَلساءَ قَرعاءَ قبلَ نَباتِ أَجْنحتها قيل : به سمي الدُّبَّاءُ لملاسَتِهِ ويُصَدِّقُه تسميتُهم بالقَرْعِ قاله الزمخشريّ وأَرْضٌ مَدْبُوَّةٌ ومَدْبِيّةٌ : تُنْبِتُ الدُّبَّاءَ
والدَّبُوبُ : الغَارُ القَعِيرُ والدَّبُوبُ : السَّمِينُ من كُلِّ شيْءٍ و : ع ببلاد هُذَيْلٍ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ الهذليّ :
ومَا ضَرَبٌ بَيْضَاءُ يَسْقِي دَبُوبَها ... دُفَاقٌ فعَرْوَانُ الكَرَاثِ فَضِيمُهَا والدَّبَبُ والدَّبَبَانُ مُحَرَّكَتَيْنِ : الزَّغَبُ على الوَجْهِ وقيل : الدَّبَبُ : الشَّعَرُ على وَجْهِ المَرْأَةِ ودَبَبُ الوَجْهِ : زَغَبُه أَو الدَّبَبُ والدَّبَبَانُ : كَثْرَةُ الشَّعَرِ والوَبَرِ هُوَ أَدَبُّ وهِيَ دَبَّاءُ ودَبِبَةٌ كفَرِحَة : كَثِيرَةُ الشَّعَرِ في جَبِينِهَا وبَعِيرٌ أَدَبُّ : أَزَبُّ وقد تَقَدَّم
والدَّبْدَبَةُ : كُلُّ سُرْعَةٍ في تَقَاربِ خَطْوٍ أَو كُلُّ صَوْتٍ : كَوَقْعِ الحَافِر على الأَرْضِ الصُّلْبَةِ وقيلَ : الدَّبْدَبَةُ : ضَرْبٌ من الصَّوْتِ وأَنْشَدَ أَبُو مَهْدِيٍّ :
" عَاثُورُ شَرٍّ أَيُّمَا عَاثُورِ
" دَبْبدَبَةُ الخَيْلِ عَلَى الجُسُورِ قاله الجوهريُّ وقال التّبريزِيّ : الصواب أَنَّهَلا دَنْدَنَة بنُونَيْنِ وهو أَنْ يَسْمَعَ الرَّجُلَ ولا يَدْري ما يَقُولُ وتعقَّبَ به كلامَ الجوهريّ والصوابُ ما قاله الجوهريّ
والدَّبْدَبَةُ : الرَّائِبُ يُحْلَبُ عَلَيْهِ أَوْ هو أَخْثَرُ ما يكونُ من اللَّبَنِ كالدَّبْدَبَى كجَحْجَبَى
والدَّبْدَابُ : الطَّبْلُ وبه فُسِّرَ قولُ رؤبة :
" أَوْ ضَرْبُ ذِي جَلاَجِلٍ وَدَبْدَابْ وقال أبو عَمْرٍو : دَبْدَبَ الرَّجُلُ إذا جَلَّبَ ودَرْدَبَ إذَا ضَرَبَ بالطَّبْلِ والدَّبَادِبُ في قَوْلِ رُؤبة :
" إذَا تَزَابَى مِشْيَةً أَزَائبَا
" سَمِعْتَ مِنْ أَصْوَاتِهَا دَبَادِبَا قال : تَزَابَى : مَشَى مِشْيَةً فيها بُطْءٌ والدَّبَادِبُ : صَوْتٌ كأَنَّهُ : دَبْ دَبْ وهي حِكَايَةُ الصَّوْتِ
والدُّبَادِبُ كَعُلاَبِطٍ : الرَّجُلُ الضَّخْمُ وعَنِ ابنِ الأَعْرَابيّ : الدُّبَادِبُ والجُبَاجِبُ : الكَثِيرُ الصِّيَاحِ والجَلَبَة وأنشد :
إيَّاكِ أَنْ تَسْتَبْدِلِي قَرِدَ القَفَا ... حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا
أَلَفَّ كَأَنَّ الغَازِلاَتِ مَنَحْنَهُ ... مِنَ الصُّوفِ نِكْثاً أَو لَئيماً دُبَادِبَا
ودَبَابٌ كسَحَابٍ جَبَلٌ لِطيِّىءٍ لِبَنِي ثَعْلَبَةَ منهم ومَاءٌ بِأَجَإٍ
ودِبَابٌ ككِتَابِ : ع بالحِجَازِ كَثِيرُ الرَّمْلِ كَأَنَّه سُمِّيَ بالدَّبَّةِ
ودَبَابِ كقَطَامِ : دُعاءٌ للضَّبُعِ يَقالُ له : دَبَابِ ويُرِيدُونَ دِبِّي كما يُقَالُ : نَزَالِ وحَذَارِ
ودَبَّابٌ كشَدَّادٍ : ع واسمٌ وقال الأَزهريّ : وبالخَلْصَاءِ رَمْلٌ يقالُ له الدَّبَّابُ وبحِذَائِه دُحْلاَنٌ كَثِيرَةٌ ومنه قول الشاعر :
كَأَنَّ هِنْداً ثَنَايَاهَا وبَهْجَتَهَا ... لَمَّا الْتَقَيْنَا لَدَى أَدْحَالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ جَادَ الرَّبِيعُ بِهَا ... عَلَى أَبَارِقَ قَدْ هَمَّتْ بِإِعْشَابِ ودُبَّى كَرُبَّى : ع بالبَصْرَةِ والنِّسْبَةُ إليه دُبَّاوِيٌّ ودُبِّيٌّ
والدَّبَبُ كَسَبَبٍ : وَلَدُ البَقَرَةِ أَوَّلَ ما تَلِدُهُ نقله الصاغانيّ
ودِبَّى حَجَلْ بالكَسْرِ وفتْحِ الحاءِ والجيمِ لُعْبَةٌ لَهُمْ عن الفَرّاءِ
وفي الحديث " وحَمَلَهَا على حِمَارٍ مِن هذه الدِّبَابَةِ أَيِ الضِّعَافِ التي تَدِبُّ في المَشْيِ ولا تُسرع
والمِدْبَبُ كمِنْبَرٍ : الجَمَلُ الذي يمْشِي دَبَادِبَ عن ابن الأَعرابيّ
وفي الأَساس : ومن المجاز : دَبَّ الجَدْوَلُ وأَدَبَّ إلَى الرَّوْضَةِ جَدْوَلاً وإنَّهُ لَيَدِبُّ دَبِيبَ الجَدْوَلِ
وشَجَرَةُ الدُّبِّ : شَجَرَةُ النِّلْكِ نَقَلَه الصاغانيّ
وكَكَتَّانٍ : دَبَّابُ بنُ محمدٍ عن أَبِي حازمٍ الأَعْرَجِ ومُرَّةُ بنُ دَبَّابٍ البَصْرِيُّ تَابِعِيٌّ وأَبُو الفَضْلِ مُحَمَّدُ ابنُ مُحَمَّدِ بنِ الدَّبَّابِ الزَّاهِدُ عن أَبِي القَاسِمِ بنِ الحُصَيْنِ وعَلِيُّ بنُ أَبِي الفَرَجِ بنِ الدَّبَّابِ عن ابنِ المَادِح مات سنة 619 وحَفِيدُه أَبُو الفَضْلِ محمدُ بنُ محمدِ بنِ عليِّ بنِ الدَّبَّابِ الوَاعِظُ سَمعَ من أَبِي جَعْفَرِ بنِ مُكرمِ وعنه : أَبُو العَلاَءِ الفَرَضِيُّ وكانَ جَدُّهُمْ يَمْشِي بِسُكُونٍ فَقِيلَ لَهُ : الدَّبَّابُ ودَبَّابُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عامرِ ابنِ الحارث بنِ سعدِ بنِ تَيْم بنِ مُرَّةَ مِنْ رَهْطِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وابْنُهُ الحُوَيْرِثُ بنُ دَبَّابٍ وآخَرُونَ

##### Türkçe

**دبب**
**دَبَّ - يَدِبُّ - دَابّ - دَابَّة - دَوابّ**
**دَبَّ - يَدِبُّ** + canlı varlık: ayaklar ve bacaklar üzerinde yavaşça ve ağır ağır yürür: kendi öz iradesiyle, ellerden veya ayaklardan olan uzuvları kullanarak, yavaşça ve ağır ağır ve ağırlıkla yürüyerek, uzuvlarını yere birbiri ardınca vurarak, bulunduğu yerden başka bir yere geçerek hareket eder.
**دَابّ**: **" دَبَّ - يَدِبُّ "**’den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: her **" يدِبّ "** eden canlı varlık.
**دابَّة**: **" دَابّ "**ın müennesi; bir defalık fâil: **" تَدِبُّ "** eden canlı varlıkların bilinen özel bir türü.
**دَوابّ**: **" دَابَّة "**nin çoğulu.

Ve lafız, “adım genişliğinin genişliğine göre tertip ile, bacaklar üzerine yüklenerek yere temas ederek intikal hareketi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَبَّ - يَدِبُّ**، **خَطَا - يَخْطُوْ**، **رَجِلَ - يَرْجَلُ**، **دَرَجَ - يَدْرُجُ**، **وَطِئَ - يَطَأُ**، **تَرَقَ - يَتْرِقُ** (**تَرْقَى - يُتَرْقِي**)

**دابة**
Ve ikisinde de yaydığı her **دابة**:  	﴿Ve O’nun âyetlerindendir: gökleri ve yeri yaratması ve ikisinde de yaydığı her **دابة**; ve O, dilediği vakit onları toplamaya kadirdir (29)﴾ **الشورى** ﴿Ve sizin yaratılışınızda ve (Allah’ın) yaydığı her **دابة**da, yakîn eden bir kavim için âyetler vardır (4)﴾ **الجاثية**
Ve onda her **دابة**dan yaydı:  	﴿Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ihtilâfında, insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemide, Allah’ın gökten indirdiği sudan—onunla yeri ölümünden sonra diriltti ve onda her **دابة**dan yaydı—rüzgârların çevrilip çevrilmesinde ve gök ile yer arasında musahhar kılınmış bulutta, akleden bir kavim için elbette âyetler vardır (164)﴾ **البقرة** ﴿Gökleri, onları gördüğünüz direksiz yarattı; ve sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar attı; ve onda her **دابة**dan yaydı; ve gökten su indirdik de onda her kerîm çiftten bitirdik (10)﴾ **لقمان**
Ve her **دابة**yı sudan yarattı:	﴿Ve Allah her **دابة**yı sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür, onlardan kimi iki ayak üzerinde yürür, onlardan kimi dört (ayak) üzerinde yürür; Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (45)﴾ **النور**
**الدواب**’ın içgüdüsü:  	﴿Şüphesiz ben Allah’a—Rabbim ve Rabbinize—tevekkül ettim; hiçbir **دابة** yoktur ki O onun perçeminden tutmuş olmasın; şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir (56)﴾ **هود**
Allah’ın ona rızkı:  	﴿Nice **دابة** vardır ki rızkını taşımaz; Allah onu da sizi de rızıklandırır; ve O, işiten, bilendir (60)﴾ **العنكبوت** ﴿Yerde hiçbir **دابة** yoktur ki rızkı Allah’a ait olmasın; ve onun karar kıldığı yeri ve emanet bırakıldığı yeri bilir; hepsi apaçık bir kitaptadır (6) Ve O, gökleri ve yeri altı günde yarattı; ve Arş’ı su üzerindeydi; sizi, hanginizin amelce daha güzel olduğunu denemek için; ve eğer “Şüphesiz siz ölümden sonra diriltileceksiniz” dersen, kâfir olanlar mutlaka “Bu ancak apaçık bir sihirdir” derler (7)﴾ **هود**
 	﴿Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle yakalayıverseydi, onun üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir ecele kadar erteler; ecelleri geldiği vakit ne bir saat geri kalırlar ne de ileri geçerler (61)﴾ **النحل** ﴿Eğer Allah insanları kazandıkları sebebiyle yakalayıverseydi, onun sırtı üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir ecele kadar erteler; ecelleri geldiği vakit, şüphesiz Allah kullarını görendir (45)﴾ **فاطر**
**الدواب**’ın Allah’a secdesi:  	﴿Göklerde olan ve yerde olan her şeyden **دابة** ve melekler Allah’a secde eder; ve onlar büyüklük taslamazlar (49)﴾  **النحل** ﴿Görmedin mi ki Allah’a göklerde olan ve yerde olan, güneş ve ay ve yıldızlar ve dağlar ve ağaçlar ve **الدواب** ve insanlardan birçoğu secde eder; ve birçoğunun üzerine azap hak olmuştur; ve Allah kimi alçaltırsa artık onun için bir ikram edici yoktur; şüphesiz Allah dilediğini yapar (18)﴾ **الحج**
Sizin gibi ümmetler:	﴿Yerde hiçbir **دابة** ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki ancak sizin gibi ümmetler olmasın; Kitap’ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra Rablerine haşrolunurlar (38)﴾ **الأنعام**
 	﴿Söz onların üzerine vaki olduğu vakit, onlara yerden bir **دابة** çıkarırız; onlarla konuşur; çünkü insanlar âyetlerimize yakîn etmiyorlardı (82)﴾ **النمل**
 	﴿Biz onun üzerine ölümü hükmettiğimiz vakit, onun ölümüne onları delâlet eden, ancak yerin **دابة**sı oldu; onun asasını yiyordu; o düşünce, cinler anladılar ki eğer gaybı biliyor olsalardı, alçaltıcı azap içinde kalmazlardı (14)﴾ **سبأ**

**الدواب**
 ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi, akletmeyen sağırlar dilsizlerdir (22)﴾ **الأنفال** ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi, kâfir olanlardır; artık onlar iman etmezler (55)﴾ **الأنفال**
 	﴿Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de onunla renkleri muhtelif meyveler çıkardık; ve dağlardan beyaz ve kırmızı çizgiler—renkleri muhtelif—ve simsiyahlar (27); ve insanlardan ve **الدواب**’dan ve en‘âmdan da renkleri muhteliftir; işte böyle; Allah’tan ancak kulları içinden âlimler haşyet eder; şüphesiz Allah azîz, gafûrdur (28)﴾ **فاطر** ﴿Görmedin mi ki Allah’a göklerde olan ve yerde olan, güneş ve ay ve yıldızlar ve dağlar ve ağaçlar ve **الدواب** ve insanlardan birçoğu secde eder; ve birçoğunun üzerine azap hak olmuştur; ve Allah kimi alçaltırsa artık onun için bir ikram edici yoktur; şüphesiz Allah dilediğini yapar (18)﴾ **الحج**

**مختار الصحاح**
● [**دبب**] **د ب ب**: **دَبَّ** kesre ile **يدب**; **دَبَّا** ve **دَبِيباً** (olarak); ve yerde yürüyen her şey **دَابَّةٌ**dur. Ve onların sözü: “**دَبَّ** ve **درج**’den daha yalancı” yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. Ve selin **مَدَبُّ**’u—**الدال**’ın kesresiyle ve fethasıyla—onun aktığı yer(=mecrâ)sıdır; ve karıncanın **مَدَبُّ**’u da böyledir. İsim kesrelidir, mastar fethalıdır. Ve her “**فعل يفعل**” babından olanın **مفعل**i de böyledir; **ضرب يضرب** gibi.

**الراغب**
**دب**
- **الدب** ve **الدبيب**: hafif yürüyüş; ve bu hayvanda kullanılır; ve böceklerde daha çok kullanılır. Ve içkide ve eskimede de kullanılır (denir ki: **دب البلى في الثوب**; yani: yayıldı). Ve bunun benzeri, hareketini duyunun idrak etmediği şeylerde (de kullanılır). Ve her hayvanda kullanılır; her ne kadar örfte at ile tahsis edilmiş olsa da. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve Allah her **دابة**yı sudan yarattı﴾ âyet [**النور/45**]. Ve dedi ki: ﴿Ve onda her **دابة**dan yaydı﴾ [**البقرة/164**]. ﴿Yerde hiçbir **دابة** yoktur ki ancak Allah’a rızkı (ait) olsun﴾ [**هود/6**]. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿Yerde hiçbir **دابة** ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki…﴾ [**الأنعام/38**]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Eğer Allah insanları kazandıkları sebebiyle yakalayıverseydi, onun sırtı üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı﴾ [**فاطر/45**]. Ebû Ubeyde dedi: insanı özellikle kastetti (Ebû Ubeyde’nin ibaresi: “**دابة**’nın burada mecazı insandır.” Bak: **مجاز القرآن** 2/156). Ve evlâ olan, onu umum üzere yürütmektir. Ve onun sözü: ﴿Söz onların üzerine vaki olduğu vakit, onlara yerden bir **دابة** çıkarırız; onlarla konuşur﴾ [**النمل/82**]; denilmiştir ki: o, bildiğimizin hilâfına bir hayvandır; onun çıkışı kıyamet vaktine mahsustur. Ve denilmiştir ki: onunla, cehalette **الدواب** menzilesinde olan şerirleri kastetti; böylece **الدابة**, her **يدب** eden şey için bir cem‘ olur; **خائنة**’nin **خائن**’in cem‘i olması gibi. Ve onun sözü: ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi﴾ [**الأنفال/22**]; o, bütün hayvanlarda âmmdır. Ve denir: **ناقة دبوب**: yürüyüşünde yavaşlığından dolayı **تدب** eder. Ve: **وما بالدار دبي**; yani: **من يدب** (eden) yok. Ve: **أرض مدبوبة**: içinde **ذوات الدبيب** çok olan.

**ملخص اللسان**
1.     **دبب**: **دَبَّ النَّمْلُ** ve ondan başka hayvan yerde **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü.
2.     Ve **دَبَبْتُ** **أَدِبُّ** gizli bir **دِبَّةً**; ve şüphesiz o, üzerinde bulunduğu **الدِّبَّة**’si gizlidir; yani **الدَّرْبِ** (vuruşun) ki o, **الدَّبِيبِ**dendir.
3.     Ve **دَبَّ الشيخُ**: yani yavaşça bir yürüyüşle yürüdü.
4.     Ve **أَدْبَبْتُ الصَّبيَّ**: yani onu **الدَّبيب** üzerine taşıdım.
5. **دَبَّ الشَّرابُ** bedenin ve kabın ve insanın içinde, **يَدِبُّ** **دَبيباً**: sızdı/yayıldı; ve **دَبَّ السُّقْمُ** bedende, ve **البِلى** elbisede, ve **الصُّبْحُ** alacakaranlıkta: hepsi bundandır.
6.     Ve **دَبَّتْ عَقارِبُه**: onun koğuculukları ve eziyeti yayıldı.
7. Ve **دَبَّ القومُ** düşmana doğru **دَبيباً**: ağır ağır yürüdükleri, hızlanmadıkları zaman.

8.     Onun yanında bir **غُلَيِّمٌ** vardır; **يُدَبِّبُ** yani yürüyüşte yavaşça **يَدْرُجُ** eder,
9.     Yerde yürüyen her şey: **دابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**dur.
10.                        **الدَّابَّة**: hayvandan **دَبَّ** eden şey için bir isimdir; ayırt edici olan ve ayırt edici olmayan.
11.                        Ve **الدابَّة**: binilen (şey)dir; dedi ki: Bu isim, **الدَّوابِّ**dan binilen şeye galip olmuştur,
12.                        Ve **رجل دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**: laf taşıyan (kimse)dir; sanki kavim arasında laf taşıyarak **بالنَّمائِم** ile **يَدِبُّ** eder;
13.                        Ve **ناقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürümez; ancak **تَدِبُّ** eder; onun çoğulu **دُبُبٌ**dur; ve **الدُّبابُ** onun yürüyüşüdür.
14.                        **أَدَبَّ البِلادَ**: onun ovasını ve dağlarını; ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve **مَدِبُّه**: onun akış yeridir;
15.                        Ve **الدَّبَّابة**: savaşlar için edinilen (şey)dir; içine adamlar girer, sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece delerler, onlar onun içindeyken; ona bu ad verilmiştir, çünkü itilir de **تَدِبُّ** eder. - **الدَّبابةُ**: derilerden ve ağaçtan edinilen bir alettir; içine adamlar girer; onu kuşatılmış kaleye yaklaştırırlar ki onu delsinler; ve üstlerinden atılan şeylerden onları korur. Ve **الدَّبْدبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**un yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en hızlısıdır.
16.                        Ve **الدَّبْدَبَةُ**: sert yer üzerinde toynağın vuruş sesine benzeyen her sestir;
17.                        Ve **دُبَّة الرجلِ**: hayırdan yahut şerden onun yolu/yöntemidir,
18.                        Ve **الدُّبُّ**: yırtıcılardan bir türdür; sahih Arapçadır; çoğulu **دِبابٌ** ve **دِبَبَة**dir; dişisi **دُبَّة**dir.
19.                        Ve **الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olandır.
20.                        Ve **الدَّبَبُ**: yüzdeki ince tüy; ve denildi ki: **الدَّبَبُ** kadının yüzündeki kıldır; başkası dedi ki: ve yüzün **دَبَبُ**u onun ince tüyüdür. Ve **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**: kılın ve yünün çokluğudur. **رَجُلٌ أَدَبُّ** ve **امرأَةٌ دبَّاءُ** ve **دَبِبَةٌ**: alnında kılı çok olan (kimse)dir؛

● - **دبب**: **دَبَّ النَّمْلُ** ve ondan başka hayvan(lar) yer üzerinde **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü. İbn Düreyd dedi: **دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً**; onu tefsir etmedi ve onu ifade etmedi. Ve **دَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً**; ve şüphesiz o, **خَفِيُّ الدِّبَّة**’dir; yani **الدَّبِيب**’den olduğu hâl üzere bulunduğu vuruş. Ve **دَبَّ الشيخُ**: yani yavaşça bir yürüyüşle yürüdü. Ve **أَدْبَبْتُ الصَّبيَّ**: yani onu **الدَّبيب** üzerine taşıdım. Ve **دَبَّ الشَّرابُ** bedenin, kabın ve insanın içinde, **يَدِبُّ دَبيباً**: sızdı; ve **دَبَّ السُّقْمُ** bedenin içinde, ve eskime elbisede, ve sabah alacakaranlıkta: hepsi ondandır. Ve **دَبَّتْ عَقارِبُه**: onun koğuculukları ve eziyeti yayıldı. Ve **دَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً**: eğer ağır ağır yürüdülerse, hızlanmadılar. Hadiste: “Onun yanında bir küçük oğlan vardır, **يُدَبِّبُ**”; yani yürüyüşte yavaşça adım adım yürür; ve yerde yürüyen her şey: **دابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**’dir. Ve **الدَّابَّة**: hayvandan **دَبَّ** eden şeyin adıdır; ayırt edici olan ve ayırt edici olmayan olarak.

Ve aziz tenzilde: “Allah her **دابَّةٍ**’yi sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür”; ve akleden için de, akletmeyen için de olduğundan, “**فَمِنْهُم**” denildi; eğer akletmeyen için olsaydı, “**فَمِنْها**” yahut “**فَمِنْهُنَّ**” denilirdi. Sonra dedi: “**مَنْ يَمْشِي** karnı üzerinde”; ve her ne kadar aslı akletmeyen için ise de, çünkü topluluğu karıştırınca “**منهم**” dedi, ifade “**بِمنْ**” ile yapıldı; anlam: her bir **دَابَّةٍ** nefsi. Ve O’nun, عز وجل, sözü: “Onun sırtı üzerinde bir **دَابَّةٍ** bırakmadı”; denildi ki: insan ve cinnden olan bir **دَابَّةٍ**’den, ve akleden her şeyden; ve denildi ki: ancak umumiliği murat etti; buna delil, İbn Abbas’ın, Allah onlardan razı olsun, sözü: “Âdemoğlunun günahı sebebiyle, gübre böceği neredeyse deliğinde helâk olacaktı.” Ve Hâricîler Katariy’ye: “Çık bize, ey **دَابَّةُ**” dediklerinde, onlara istiğfarı emretti; ona karşı hüccet olarak âyeti okudular.

Ve **الدابَّة**: binilen (şey)dir; dedi: ve bu isim, **الدَّوابِّ**’dan binilen şeye galip gelmiştir; ve müzekkere de müennese de vâki olur; hakikati sıfattır. Rü’be’den nakledildiğine göre o şöyle derdi: “Yaklaştır şu **الدَّابَّة**’yi”; kendisine ait bir bürzûn için. Bunun benzeri, manaya hamledilenden, onların sözü: “Bu **شاةٌ**”; Halîl dedi: bunun benzeri, Allah تعالى’nın sözü: “Bu, Rabbimden bir **رَحْمَة**’dir.”

Ve **الدابَّة**’nin tasğîri: **دُوَيْبَّة**; **الياءُ** sâkindir ve onda kesreden bir işmâm vardır; her şeyde, ondan sonra ağırlaştırılmış bir harf geldiğinde tasğîr **ياءُ**’sı da böyledir. Hadiste: “Ve onu bu **الدِّبابَةِ**’den bir eşek üzerine bindirdi”; yani yürüyüşte ağır ağır yürüyen ve hızlanmayan zayıflar.

Ve **دابَّة الأَرْض**: kıyametin alâmetlerinden biridir. Ve Allah تعالى’nın sözü: “Ve söz onların üzerine vâki olunca, onlar için yerden bir **دَابَّةً** çıkarırız”; dedi: tefsirde geldi ki o, Tihâme’de, Safâ ile Merve arasında çıkar; ve yine geldi: onun üç defa, üç mekândan çıktığı; ve kâfirin yüzüne siyah bir nokta vurduğu, müminin yüzüne beyaz bir nokta (vurduğu); kâfirin noktası yayılır, ta ki yüzü onunla bütünüyle kararır; müminin noktası yayılır, ta ki yüzü onunla bütünüyle beyazlar; topluluk sofrada toplanır da mümin kâfirden tanınır. Ve **دابَّةِ الأَرض**’ün zikri, kıyamet alâmetleri hadîsinde vârid olmuştur; denildi ki: o bir **دابَّة**’dir; boyu altmış arşındır; ayakları ve tüyü vardır; ve denildi ki: yaratılışı muhteliftir; birkaç hayvana benzer; Safâ dağı yarılır da ondan Cem gecesi çıkar; insanlar Mina’ya yürürlerken; ve denildi ki: Tâif toprağındandır; onunla birlikte Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü vardır, عليهم السلام; onu isteyen erişemez, kaçan onu âciz bırakamaz; mümine asayla vurur ve yüzüne “mümin” yazar; kâfirin yüzünü mühürle damgalar ve onda “bu kâfirdir” yazar. İbn Abbas’tan, Allah onlardan razı olsun, rivayet olunur. Dedi: kıyametin alâmetlerinin ilki, **الدَّابَّة**’nin çıkışı ve güneşin batısından doğuşudur.

Ve meselde dediler: “Beni **شُبٍّ**’den **دُبٍّ**’e kadar yordun”; tenvin ile; yani gençliğimden, asaya dayanarak yürüyene dek. Ve caizdir: “**شُبَّ**’den **دُبَّ**’e”; hikâye üzere. Ve dersin: “Şunu şunu yaptım **شُبَّ**’den **دُبَّ**’e.” Ve onların sözü: “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**”: yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı; çünkü **دَبَّ**: yürüdü; **دَرَجَ**: öldü ve nesli kesildi.

Ve **رجل دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**: koğucudur; sanki kavim arasında koğuculukla **يَدِبُّ** eder; ve denildi ki: **دَيْبوبٌ**, erkeklerle kadınları bir araya getirir; **فَيْعُولٌ**, **الدَّبِيب**’dendir; çünkü onların arasında dolaşır ve gizlenir; ve iki manayla, onunla, صلى اللّه عليه وسلم, sözü tefsir edildi: “Cennete **دَيْبُوبٌ** ve **قَلاَّعٌ** girmez”; ve o, onun, صلى اللّه عليه وسلم, sözü gibidir: “Cennete **قَتَّات** girmez.” Ve denilir: “Şüphesiz onun **عَقارِبَه**’i **تَدِبُّ** eder”; eğer koğuculukla koşuşturuyorsa. Ezherî dedi: Münzirî bana, Sa’leb’den, İbnü’l-A’râbî’den şu beyti okuttu:

لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ

Dedi: “**مَرْمانا** yakın”: bunlar Aneze’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek, Benî Esed’e intisap ederiz. Ve onun sözü “**يَدِبُّ مع القُرادِ**”: o, içinde keneler bulunan bir kırba ile gelen adamdır; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan bir kene onu ısırınca ürker, develer ürker; ürktüklerinde onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Zincirleme hırsıza denilir: “O, **يَدِبُّ معَ القُرادِ**.”

Ve **ناقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak **تَدِبُّ** eder; çoğulu **دُبُبٌ**’dür; ve **الدُّبابُ** onun yürüyüşüdür. Ve **المدبب**: **دَبادِبَ** yürüyen devedir. Ve **دُبَّة الرَّجُل**: onun üzerinde **يَدِبُّ** ettiği yolu. Ve “Evde **دُبِّيٌّ** ve **دِبِّيٌّ** yok”: yani onda **يَدِبُّ** eden hiç kimse yok. Kisâî dedi: bu, **دَبَبْت**’tendir; yani onda **يَدِبُّ** eden yoktur. Ve bunun gibi: “Onda **دُعْوِيٌّ** ve **دُورِيٌّ** ve **طُورِيٌّ** yok”; yalnız inkârda konuşulur.

Ve **أَدَبَّ البِلادَ**: onu adaletle doldurdu; böylece halkı **دَبَّ** etti; onun güvenliğinden giydikleri, bereketinden ve uğurundan içselleştirdikleri sebebiyle. Kuseyyir Azze dedi:

بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها

Ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve **مَدِبُّه**: akışının yeri; Fârisî şu beyti okudu:

وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا

Denilir: “Selin **مَدَبِّ**’inden ve **مَدِبِّ**’inden uzaklaş”; ve karıncanın **مَدَبِّ**’i ve **مَدِبِّ**’i (de böyledir); isim kesralıdır, mastar fethalıdır,

Ve yine her ne ki **فَعَلَ يَفْعِل** üzere olanın hepsinden **الـمَفْعَل** (2) (2 Onun “**على فعل يفعل**” sözü: bu, **الصحاح**’ın ibaresidir ve **القاموس** da onun gibidir. İbnü’t-Tayyib, metni şu olanı söyledi: Doğrusu şudur ki her fiilin muzârîsi kesre ile **يفعل** olursa—mâzîsi ister ayn’ı fetha ile ister kesre ile olsun—onun **المفعل**’inde tafsil vardır: masdar için fetha ile, zaman ve mekân için kesre ile olur; ancak şâz olan müstesna. Musannifin ve Cevherî’nin zâhiri şudur ki tafsil, mâzîsi fetha ile **فعل** üzere ve muzârîsi kesre ile **يفعل** üzere olan hakkındadır. Doğru olan ise bizim asılladığımızdır; **شرح القاموس**’tan, h. bitti.)

**التهذيب**: **الـمَدِبُّ** karıncanın ve başkasının **دَبِيبِ**’inin yeridir.

**الدَّبَّابة**: savaşlar için yapılan şeydir; içine erkekler girer; sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece onlar, onun iç boşluğunda iken delerler; ona bu ad verilmiştir; çünkü o itilir de **تَدِبُّ** eder. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Kalelerle nasıl yaparsınız?” dedi. “İçine erkeklerin girdiği **دَبَّاباتٍ** ediniriz” dedi.

**الدَّبابةُ**: derilerden ve ağaçtan yapılan bir âlettir; içine erkekler girer; onu kuşatılmış kaleye yaklaştırırlar ki onu delsinler; üstlerinden atılan şeylerden onları korur.

**الدَّبْدبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**’un yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve naklen en süratlisidir.

Ve **التهذيب**’de: **الدَّبْدَبةُ** karıncadan **العُجْرُوفُ**’tur; ve adımın yakınlaşmasında her sürat: **دَبْدَبَةٌ**’dir; ve **الدَّبْدَبَةُ**: sert yer üzerinde nalın vuruş sesine benzeyen her sestir; ve denildi: **الدَّبْدَبَةُ** sesin bir türüdür; Ebû Mehdî şu beyti okudu:

عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *
دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ

Ebû Amr: Adam **دَبْدَبَ** eder, eğer gürültü çıkarıp toplarsa; ve **دَرْدَبَ** eder, eğer davula vurursa.

**الدَّبْدابُ**: davuldur; ve onunla, Ru’be’nin sözü tefsir edildi:

أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ

Ve Ru’be’nin sözü:

إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،
* سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا

Dedi: **تَزَابَى**: içinde yavaşlık bulunan bir yürüyüşle yürüdü. Dedi: **الدَّبادِبُ** sanki “**دَبْ دَبْ**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدُّبادِبُ** ve **الجُباجِبُ** (1) (1 Onun “**والجباجب**” sözü: asılda böyle, ve **التهذيب**’de cim ile böyledir.): çok bağırma ve gürültüdür; ve şu beyti okudu:

إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *
حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا
أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  *
من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا

**الدُّبَّة**: hâldir; “Onun **دُبَّتَهُ**’sine ve **دُبَّه**’sine bindim” yani onun hâline ve yoluna yapıştım ve onun işini yaptım; dedi:

إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ

Ve Tufeyl, davetsiz olarak düğünlere tâbi olan idi. “Beni ve **دُبَّتي**’mi bırak” denir; yani beni ve yolumu ve seciyemi bırak.

**دُبَّةُ** adamın: hayırdan veya şerden onun yolu, damme iledir. İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, dedi: “Kureyş’in **دُبَّة**’sine uyun ve cemaatten ayrılmayın.”

**الدُّبّة** (damme ile): yol ve mezheptir.

**الدَّبَّةُ**: kumca çok olan yerdir; şiddetli zamana misal vurulur; “Falan kimse kumdan bir **دَبَّةٍ**’ye düştü” denir; çünkü deve, ona düştüğünde yorulur.

**الدُّبُّ الكبِيرُ**: **بَناتِ نَعْشٍ**’tandır; ve denildi: Şüphesiz bu, büyüğe ve küçüğe vâki olur; böylece ikisinden her birine **دُبٌّ** denir; onları ayırmak istediklerinde “**الدُّبُّ الأَصغر**” ve “**الدُّبُّ الأَكبر**” derler.

**الدُّبُّ**: yırtıcılardan bir türdür; sahih Arapçadır; cem‘i **دِبابٌ** ve **دِبَبَة**’dir; dişisi **دُبَّة**’dir.

**أَرض مَدَبَّة**: **الدِّبَبَة**’si çok olan (yerdir).

**الدَّبَّة**: içine zeytinyağı, tohum ve yağ konulan şeydir; cem‘i **دِبابٌ**’dır; Sîbeveyh’ten.

**الدَّبَّة**: kumdan tepeciktir; **الدال**’ın fethasıyla; cem‘i **دِبابٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *
وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي
تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *
في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ

Dedi: **الدُّبَّة** (damme ile): yoldur; şair dedi:

طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *
على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ

**الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olan.

**الدَّبَبُ**: yüzdeki tüy (zâğab); ve şu beyti okudu:

قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ

Ve denildi: **الدَّبَبُ** kadının yüzündeki saçtır; başkası dedi: ve yüzün **دَبَبُ**’u onun tüyüdür.

**الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**: saçın ve kılın çokluğudur.

Bir adam **أَدَبُّ**, bir kadın **دبَّاءُ** ve **دَبِبَةٌ**: alnında saçı çok olan; ve bir deve **أَدَبُّ أَزَبُّ**.

Nebi’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hanımlarına hadisteki sözüne gelince: “Keşke bilsem, hanginiz **الجَمَلِ الأَدْبَبِ**’in sahibesi; çıkar da **الحَوْأَبِ**’in köpekleri ona havlar?”; o ancak **الأَدَبَّ**’i kastetti; böylece şeddeli kılmayı ortaya koydu; ve **الأَدَبَّ**’i kastetti; o, kılı çok olandır; ve denildi: yüz kılı çok olan; onunla **الحَوْأَبِ**’e muvazene etsin diye.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **جَمَلٌ أَدَبُّ**: **الدَّبَبِ**’i çok olan; ve **دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً** etmiştir.

Ve denildi: **الدَّبَبُ** tüy (zâğab)dır; ve o ayrıca **الدَّبَّةُ**’dir, **حَبَّةٍ** misali üzere; cem‘i **دَبٌّ**’dur, **حَبٍّ** gibi; bunu Kurâ‘ hikâye etti; ve “**الدَّبَّة** **الزَّغَبَةُ**” demedi, **الهاء** ile.

Ve sırtlana **دَبابِ** denir; **دبِّي**’yi isterler; nitekim **نَزَالِ** ve **حَذارِ** denildiği gibi.

Ve **دُبٌّ**: Benî Şeybân’da bir isimdir; o, Şeybân b. Mürre b. Zühl b. Şeybân’ın oğlu **دُبُّ**’dur; ve onlar, kendisiyle misal vurulan Derim kavmidir; böylece “**أَوْدَى دَرِمٌ**” denir. Ve Vebre b. Haydân, Vebre’nin oğlu Ebû Kelb’e **دُبّاً** diye ad verilmiştir.

**ودبوبٌ**: bir yerdir. Sa‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi:

وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *
دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها

**ودَبَّابٌ**: bir arazidir. Ezherî dedi: **الخَلْصَاءِ**’da **الدَّبَّاب** denilen bir kum vardır; ve onun hizasında çok **دُحْلانٌ** vardır; şairin sözü bundandır:

كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  *
لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *
على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ

**التهذيب**: İbnü’l-A‘râbî: **الدَّيدَبون** eğlencedir.

**الدَيْدَبانُ**: öncü birliğidir; o, **الشَّيِّفَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: Aslı **دِيدَبان** idi; böylece harekeyi değiştirdiler (1) (1 Onun “Aslı **ديدبان** idi, böylece harekeyi değiştirdiler, ilh.” sözü: asıl nüshasında ve elimizdeki **التهذيب**’de böyledir. **التكملة**’de Ezherî dedi: **الديدبان** öncü birliğidir; Farsça muarrebdir; aslı **ديذه بان**’dır; Arapçalaştırılınca hareke değiştirildi ve **الذال** **دال** kılındı.), ve “**دَيْدَبان**” dediler; Arapçalaştırılınca.

Ve hadiste: “Cennete **دَيْبُوبٌ** girmez, ne de **قَلاَّعٌ**”; **الدَّيْبُوبُ**: erkeklerle kadınlar arasında onların arasını birleştirmek için dolaşan kimsedir; ve denildi: o, koğucudur; onlar hakkında “Şüphesiz onun akrepleri **لَتَدِبُّ** eder” demelerinden dolayı; ve ondaki **الياء** ziyadedir.

مقاييس اللغة:
(**دب**)  **الدال** ve **الباء** tek bir sahih asıldır, kıyaslıdır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin ki: **دَبَّ** **دَبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında nemîmelerle debelenip dolaşan nemmâm kastedilir. **القَلاَّع**: insanı, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp çıkarması için sultanına gammazlayan kimsedir. Ve “**ناقة دَبُوبٌ**” denir; eğer çok etten dolayı ancak **دَبيباً** ile yürüyorsa. Ve “**ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**” denir; yani debelenip yürüyen herhangi biri. Ve “**طَعنةٌ دبُوب**([24])” denir; eğer kanla debelenip akıyorsa. **الهذَليّ**([25]) dedi ki:
* yan yüzünde **دَبُوبٌ** vardır, **تَقْلِسُ**([26]) *
Ve “Falanca, falancanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sini aldı” denir; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürümüştür. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Ve şâz olması câizdir; ve muhtemeldir ki pürüzsüzlüğünden dolayı bununla adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. **امرؤ القيس** dedi ki:
Eğer geldiğinde, “bir **دُبَّاءَة**” dersin *** yeşillerden, gölcüklere batırılmış([28])
Şiirdeki **الدَّبَب** ise ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan بدل edilmiştir. Develerden **الأدْبَب**: çok kıllı olandır. Hadiste—sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. **الدَّبُوب**’a gelince, onun uzak dipli mağara olduğu söylenir([30]). Bu bir şey değildir.

القاموس المحيط:
**دَبَّ** **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü; ve o, **خَفِيُّ الدِّبَّةِ**’dir; **الجِلْسَةِ** gibi; ve içkinin, ve hastalığın bedende, ve eskimenin elbisede sızıp yayılmasıdır; ve onun akrepleri: nemîmeleri ve eziyeti yayıldı. Ve o, **دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**’dur; yahut **الدَّيْبُوبُ** erkeklerle kadınlar arasında toplayıcı olandır. Ve **الدَّابَّةُ**: hayvandan debelenip yürüyen şeydir; ve binek olana galip olmuştur; ve müzekkere de vâki olur. Ve **دابَّةُ الأرض** kıyamet alâmetlerindendir; yahut onun ilki: Mekke’de **جَبَلِ الصَّفا**’dan çıkar; onun için yarılır; insanlar **مِنىً**’ya doğru yürürlerken; yahut **الطائِفِ**’ten; yahut üç yerde üç defa; yanında Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü vardır—ikisine de selâm olsun—; mümini asa ile vurur; kâfirin yüzünü mühürle damgalar; böylece onda “bu kâfirdir” nakşolunur. Ve “**أكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**”: yani diriler ve ölüler. Ve “**أدْبَبْتُه**”: onu **الدَّبِيب** üzerine taşıttım; ve beldeleri adaletle doldurdum da halkı debelenip yayıldı. Ve “Evde **دُبِّيٌّ** yoktur”: zamme ile; ve kesrelenir; yani hiç kimse. Ve **الدَّيْبوبُ**: nemmâm ve pezevenktir. Ve **مَدَبَّ السَّيْلِ** ve **النَّمْلِ**; ve **الدال**’ın kesresiyle: onun mecrasıdır; isim kesrelidir, masdar fethalıdır; ve her **فَعَلَ يَفْعِلُ** üzere olanın **المَفْعَل**’i de böyledir. Ve “**مِنْ شُبَّ إلى دُبَّ**”: ikisi de zamme ile ve tenvinlenir; gençlikten, asaya dayanarak debelenip yürüyene kadar. Ve “**طَعْنَةٌ دَبُوبٌ**”: kanla debelenip akar. Ve “**جِراحَةٌ دَبُوبٌ**”: ondan kan akarak debelenir. Ve **الْأَدَبُّ**: çok kıllı devedir; ve teşdîdin izhârıyla hadiste “**صاحِبَةُ الجَمَل الْأَدْبَبِ**” gelmiştir. Ve **الدَّبَّابَةُ**—şeddeli—: savaşlar için yapılan bir âlettir; kalenin dibine doğru itilir; onlar onun içindeyken delerler. Ve **الدَّبْدَبُ**: karıncanın **العُجْرُوف**’unun yürüyüşüdür. Ve **الدُّبَّةُ**—zamme ile—: hâl ve yol/yöntemdir; **الدُّبِّ** gibi; ve Bedir yakınında bir yer adıdır; ve fetha ile: tohum ve yağ için bir kaptır; ve kumdan bir tepeciktir; yahut kızıl kumluktur; yahut düz olan; yahut düz arazidir; ve **الدَّبيب**’den bir tek seferliktir; cem‘i, **كِتاب** gibi; ve yüzdeki ince tüylerdir; cem‘i **دَبُّ**’dur; ve özellikle camdan bir şişedir; ve kesre ile **الدَّبيب**’dir.
Ve **الدُّبُّ**—zamme ile—: yırtıcı bir hayvandır, müzekkerdir; ve o, **هاء** ile de gelir; cem‘i: **أدْبابٌ** ve **دِبَبَةٌ**—**عِنَبَةٍ** gibi—; ve bir isimdir; ve **بَناتِ نَعْشٍ**’ın büyüğüdür; denildi ki: küçüğü de; ayrım istenirse “**الدُّبُّ الْأَصْغَرُ**” ve “**الدُّبُّ الْأَكْبَر**” denir. Ve **المُبارَكُ بنُ نَصْرِ الله الدُّبِّي**: Hanefî bir fakihtir. Ve **الدُّبَّاءُ**: kabaktır; **الدَّبَّةِ** gibi—fetha ile—; tekili **هاء** iledir. Ve **الدَّبُوبُ**: dipli mağaradır; ve her şeyden semiz olandır; ve Hüzeyl beldelerinde bir yer adıdır. Ve **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**—ikisi de harekeli—: ince tüylerdir; yahut kılların çokluğudur; o (**هو**) **أدِبُّ**’dür; ve o dişi (**هي**) **دَبَّاءُ**’dır; ve **دَبِبَةٌ**’dir—**فَرِحةٍ** gibi. Ve **الدَّبْدَبَةُ**: her sestir; sert yerde nalın vuruşu gibi; ve ekşimiş süt onun üzerine sağılır; yahut sütün en çok koyulaştığı şeydir; **الدَّبْدَبى** gibi—**جَحْجَبى** gibi. Ve **الدَّبْدابُ**: davuldur. Ve **الدُّبادِبُ**: iri adamdır; ve çok bağırandır. Ve **سَحاب** gibi: Tayy’a ait bir dağdır. Ve **كِتاب** gibi: Hicaz’da çok kumlu bir yer adıdır. Ve **قَطام** gibi: sırtlan için bir çağrıdır; yani: **دِبِّي**. Ve **شَدَّاد** gibi: bir yer adı ve bir isim ve kumdur. Ve **رُبِّى** gibi: Basra’da bir yer adıdır. Ve **سَبَب** gibi: ineğin doğurduğu ilk yavrudur. Ve **دِبَّى حَجَلْ**—kesre ile—: onlara ait bir oyundur.

تاج العروس:
د ب ب
Karınca ve hayvandan başkası yerde **دَبَّ** eder; **يَدِبُّ** **دَبًّا** ve **دَبِيباً**; yani ağır ağır yürüdü ve İbn Düreyd’den: acele etmedi. Ve “ihtiyar **دَبَّ** etti”: yavaşça yürüdü. Dedi ki:
Beni ihtiyar sandı, hâlbuki ihtiyar değilim ... ihtiyar ancak **دَبِيباً** debelenip yürüyen kimsedir
Ve kavim düşmana doğru **دَبِيباً** **دَبَّ** etti: eğer ağır ağır yürüdülerse, acele etmediler. Hadiste: “Onun yanında **غُلَيِّمٌ يُدَبّب** vardır”: yani yürüyüşte yavaşça adım adım yürür. Ve “**دَبَبْتُ** **أَدِبُّ** **دِبَّةً**”: gizli bir debelenişle; ve o, **خَفِيُّ الدِّبَّةِ**’dir; **الجِلْسَةِ** gibi; yani **الدَّبيب**’den olduğu hâl üzereki vuruş. Mecazdan: içki bedende, kapta, insanda ve damarlarda **دَبَّ** eder; **دَبِيباً** **يَدِبُّ**; ve yine hastalık bedende **دَبَّ** eder; ve eskime elbisede; ve sabah alacakaranlıkta; bunların hepsi “sızıp yayılmak” mânâsınadır. Ve yine mecazdan: “Onun akrepleri **دَبَّتْ**”: yani nemîmeleri ve eziyeti yayıldı. Ve o, aramızda nemîmelerle debelenip dolaşır.
Ve o, **دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ** bir adamdır: nemmâmdır; sanki kavim arasında nemîmelerle debelenip dolaşır. Yahut **الدَّيْبُوبُ**, erkeklerle kadınlar arasında toplayıcı olandır; **فَيْعُولٌ** vezninde, **الدَّبِيب**’dendir; çünkü onların arasında debelenip dolaşır ve gizlenir. Ve iki mânâ ile, onun—sallallahu aleyhi ve sellem—sözü tefsir edilmiştir: “**لاَ يَدْخُلُ الجَنَّةَ دَيْبُوبٌ وَلاَ قَلاَّعٌ**”. Ve “Onun akrepleri debelenir” denir; eğer nemîmelerle koşuşturuyorsa. **الأَزهريّ** dedi ki: **المُنْذِرِيُّ** bana, **ثعلب**’den, **ابن الأَعْرَابيّ**’den rivayetle inşâd etti:
Bizim bir izzetimiz var ve atış yerimiz yakındır ... ve bir mevla ki kene ile birlikte debelenip yürümez
Bunlar **عَنَزَة**’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek, **بَنِي أَسَد**’e intisap ederiz. Ve onun “kene ile birlikte debelenip yürür” sözü: içinde keneler bulunan bir tulumla gelen adamdır; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan bir kene onu ısırınca ürker; develer de ürker; develer ürkünce onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Hırsıza “**السَّلاَّلِ**” denir: “O, kene ile birlikte debelenip yürür” denir. Ve yerde yürüyen her yürüyen: **دَابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**’dir.

Ve **الدَّابَّة**; hayvandan sürünen şeyin adıdır; ayırt edeni ve ayırt etmeyeni. Ve Aziz Tenzîl’de: “Ve Allah her **دَابَّة**yi sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür.” Ve akleden için de akletmeyen için de olunca “**فَمِنْهُمْ**” denildi; eğer akletmeyen için olsaydı “**فَمِنْهَا**” yahut “**فَمِنْهُنَّ**” denilirdi. Sonra dedi: “**مَنْ يَمْشِي** karnı üzerinde”; aslında o akletmeyen için olsa da; çünkü cemaatı karıştırınca “**مِنْهُم**” dedi, ifade “**مَنْ**” ile kılındı; mânâ: her **دَابَّة** nefis. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “Onun sırtı üzerinde hiçbir **دَابَّة** bırakmadı”; denildi ki: ins ve cin ve akleden her şeyden bir **دَابَّة**. Ve denildi ki: ancak umumîliği murad etti; buna İbn Abbas’ın sözü delâlet eder: “**كَادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابنِ آدَمَ**”.

Ve **الدَّابَّة**: binilen şeydir. Ve bu ad, **الدَّوَابِّ**dan binilene galip olmuştur; müzekkere ve müennese vâki olur. Ve hakikati sıfattır. Ve Rü’be’den zikredildi ki o şöyle derdi: “**قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ**.” Onun için bir bürzûn (at) (kastederek). Ve mânâya hamledilenden onun benzeri onların sözü: “**هَذَا شَاةٌ**”. Halîl dedi: ve onun benzeri O’nun (Teâlâ) sözü: “**هذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي**”. Ve **الدَّابَّة**nin tasğîri **دُوَيْبَّةٌ**dur; **اليَاءُ** sâkindir ve onda kesreden bir işmâm vardır. Ve tasğîr **ياء**sı, ondan sonra her şeyde müsekkeal (şeddeli) bir harf geldiğinde böyledir. Ve **دَابَّةُ الأَرْضِ**, saatin alâmetlerinden biridir yahut onun evvelidir; İbn Abbas’tan rivayet olunduğu üzere. Denildi ki: o, boyu altmış zira olan bir **دَابَّة**dir; kıyâm ve yün sahibidir. Ve denildi: o, muhtelif yaratılışlıdır; hayvanlardan birkaçı andırır; Mekke’de Safâ dağından çıkar; Cem gecesi onun için yarılır; insanlar Minâ’ya yürürken. Yahut Tâif toprağından. Yahut o, üç mekândan üç defa çıkar; yine vârid olduğu gibi. Ve o, kâfirin yüzüne siyah bir nokta, müminin yüzüne beyaz bir nokta vurur; kâfirin noktası yayılır, ondan yüzünün tamamı kararır; müminin noktası yayılır, ondan yüzünün tamamı beyazlaşır. Sonra cemaat sofrada toplanır da mümin kâfirden bilinir. Ve denilir ki: onunla beraber Mûsâ’nın asâsı ve Süleyman’ın mührü vardır—ikisine salât ve selâm—; mümine asâ ile vurur ve kâfirin yüzünü mühürle damgalar; onda nakşolunur: “**هذا كافِرٌ**”.

Ve onların sözü: “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**” yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. **فدَبَّ**: yürüdü; **ودَرَجَ**: öldü ve nesli kesildi.

Ve **أَدْبَبْتُهُ** yani çocuğu: onu **الدَّبِيبِ** üzerine taşıdım.

Ve **أَدْبَبْتُ البِلاَدَ**: onu adaletle doldurdum; böylece halkı, onun emninden giydikleri ve bereketinden ve uğurundan içlerine sindirdikleri için süründü (hareketlendi). Kuseyyir dedi:
بَلَوْهُ فَأَعْطَوْهُ المَقَادَةَ بَعْدَ مَا ... أَدَبَّ البِلاَدَ سَهْلَهَا وجِبَالَهَا
Ve “**مَا بالدّارِ دُبِّيٌّ**” (damme ile; kesre de yapılır) yani onda hiç kimse yoktur. Kisâî dedi: bu, “**دَبَبْتُ**”tendir; yani onda sürünen kimse yoktur. Ve bunun gibi: “**مَا بِهَا منْ دُعْوِيٍّ ودُورِيّ وطُورِيّ**”; ancak inkârda konuşulur.

Ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve karıncanın **مَدَبُّ**u; ve ikisinin **مَدِبُّ**u ( **الدَّال**in kesresiyle): onun mecrâsıdır; yani akışının yeri. Fârisî inşâd etti:
وقَرَّبَ جَانِبَ الغَرْبِيِّ يَأْدُو ... مَدِبَّ السَّيْلِ واجْتَنَبَ الشَّعَارَا
Denilir: selin **مَدَبِّ**inden ve **مَدِبِّ**inden uzaklaş; ve karıncanın **مَدَبِّ**i ve **مَدِبِّ**i. Ve kılıç hakkında denilir: onda bir iz vardır; sanki o karıncanın **مَدَبُّ**udur. Ve zerrelerin **مَدَبُّ**u; isim kırık (kesreli), masdar açık (fethalı)dır. Ve her “**فَعَلَ يَفْعِلُ**” üzere olanın **المَفْعَلُ**ı da böyledir: kesre ile **مَفْعِلٌ**. Bu, muttarid bir kaidedir; böylece onu birden fazla kimse zikretti. Musannif bunda Cevherî’ye tâbi oldu. Doğrusu: her fiilin muzâri‘i kesre ile “**يَفْعِلُ**” olursa—mâzîsi ister **العَيْن**i fethalı olsun ister kesreli—ondan **المَفْعَلُ**da tafsil vardır: masdar için fetha yapılır, zaman ve mekân için kesre yapılır; şâz olan müstesna. Musannifin ve Cevherî’nin zâhiri: tafsil, mâzîsi fetha üzere “**فَعَل**” ve muzâri‘i kesre ile “**يَفْعِلُ**” olan hakkındadır. Doğrusu, bizim asılladığımızdır; şeyhimiz söyledi.

Ve meselde dediler: “**أَعْيَيْتَنِي مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**” (ikisi de damme ile; tenvinlenirler) yani gençlikten, asâ üzerine sürünene kadar. Ve hikâye üzere “**مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**” câizdir. Ve dersin: “Şöyle şöyle yaptım, **مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**.”

Ve **طَعْنَةٌ دَبُوبٌ**: kanla sürünür. Ve bunun gibi **جِرَاحَةٌ دَبُوبٌ**: yani ondan kan akış hâlinde sürünür. Ve ikisiyle, Mu‘attal el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:
واسْتَجْمَعُوا نَفَراً وزَادَ جَبَانَهُمْ ... رَجُلٌ بِصَفْحَتِهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ
Yani hepsi birlikte kaçtılar.

Ve **نَاقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak sürünür. Cem‘i **دُبُبٌ**dur. Ve **الدُّبَابُ**: onun yürüyüşüdür.

Ve **الأَدَبُّ** tıpkı **الأَزَبِّ** gibi: çok kıllı devedir. Ve idğâmı çözerek (şeddeyi izhar ederek) **الأَدْبَبُ**: hadiste geldi ki Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—kadınlarına dedi: “**لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صَاحِبَةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ تَخْرُجُ فَتَنْبَحُهَا كِلاَبُ الحَوْأَبِ**”. **الأَدَبَّ**ı murad etti; o, çok yünlüdür yahut yüzünün yünü çoktur. Bu, **الحَوْأَب** ile muvâzeneti içindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جَمَلٌ أَدَبُّ**: **الدَّبَبِ**i çok. Ve **دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً**.

Ve şeddeli olarak **الدَّبَّابَةُ**: savaşlar için derilerden ve ağaçtan yapılan bir âlettir; içine adamlar girer; kuşatılan kalenin dibine sürülür; böylece onlar onun içinde iken delerler; o, onları üstlerinden atılan şeylerden korur. Ona bu ad verildi; çünkü itilir de sürünür. İbn Ömer hadîsinde: “**كَيْفَ تَصْنَعُونَ بالحُصُونِ ؟ قَالَ : نَتَّخِذُ دَبَّابَاتٍ تَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ**”.

Ve **الدَّبْدَبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**un yürüyüşüdür; damme ile; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en süratlisidir. Ve **التهذيب**’de: **الدَّبْدَبَةُ** karıncadan **العُجْرُوفُ**tur.

Ve damme ile **الدُّبَّةُ**: hâl, seciye ve üzerinde yürünülen yol; **الدُّبِّ** gibi. Denilir: “**رَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّهُ**” yani onun hâline ve yoluna yapıştım ve onun amelini yaptım. Dedi:
" إنَّ يَحْيَى وهُذَيَلْ
" رَكِبَا دُبَّ طُفَيْلْ
Ve Tufeyl, davetsiz düğünlere tâbi olan idi. Denilir: “Beni ve **دُبَّتِي**mi bırak” yani yolumu ve seciyemi. Ve erkeğin **دُبَّةُ**si: hayırdan yahut şerden onun yoludur. Ve İbn Abbas dedi: “**اتَّبِعُوا دُبَّةَ قُرَيْشٍ وَلاَ تُفَارِقُوا الجَمَاعَةَ**”. Damme ile **الدُّبَّةُ**: yol ve mezhep. Ve damme ile **الدُّبَّةُ**: yol. Şair dedi:
" طَهَا هُذْرُبَانٌ قَلَّ تَغْمِيضُ عَيْنِهِعَلَى دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ المُرَعْبَلِ
Ve **الدُّبَّةُ**: Bedir yakınında bir yer. Ve fetha ile **الدَّبَّةُ**: tohum, zeyt ve yağ için bir kap; cem‘i **دِبَابٌ**dur; Sîbeveyh’ten. Ve **الدَّبَّةُ**: kumdan bir tepecik; cem‘i **دِبَابٌ**dur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
" كَأَنْ سُلَيْمَى إذَ مَا جِئْت طَارِقَهَاوأَخْمَدَ اللَّيْلُ نَارَ المُدْلِجِ السَّارِي

**تِرْعِيبَةٌ** bir kanda; yahut bir yumurta ki konuldu ... gecenin **دِبَابِ**’ından bir **دَبَّةٍ** içine; **مِهْيَارِ**.

**الدَّبَّةُ**: kırmızı kum; yahut düz olan. Bir nüshada: yahut düz yer. **لسان العرب**’da: **الدَّبَّة**: kumu çok olan yer; şiddetli zamana misal olarak darb olunur. Denir ki: falan kimse kumdan bir **دَبَّةٍ** içine düştü; çünkü deve onun içine düştüğünde yorulur.

**الدَّبَّةُ** ayrıca **الدَّبِيبِ**’den bir tek fiildir. Çoğulu **دِبَابٌ** ( **كِتَابٍ** gibi); birincisi Sîbeveyh’ten, ikincisi İbnü’l-A‘râbî’den; daha önce geçtiği üzere.

**الدَّبَّة**: yüzdeki tüy (zâğab). Çoğulu **دَبٌّ** ( **حَبَّةٍ** ve **حَبٍّ** gibi); bunu Kurâ‘ rivayet etti. Ve “**الدَّبَّة**: **الزَّغَبَةُ** (ه ile)” demedi.

**الدَّبَّةُ** (fetha ile): özellikle camdan bir ördek.

**الدِّبَّةُ** (kesra ile): **الدَّبِيبُ**. Denir ki: “Bu beldenin **دِبَّةَ**’si ne çok!”

**الدُّبُّ** (damme ile): bilinen bir yırtıcı hayvan; sahih Arapçadır. Künyesi: **أَبُو جُهَيْنَةَ**. O, inzivayı sever; terbiye edilmeyi kabul eder; dişisini bir halvette yatmış olarak çiftleşir; onun yenmesi haramdır. Ahmed’den: “Onda beis yoktur.” Ve o, **دُبَّةٌ**’dir (ه ile); çoğulu **أَدْبَابٌ** ve **دبَبَةٌ** ( **عِنَبَةٍ** gibi). **أَرْضٌ مَدَبَّةٌ**: **الدِّبَبَةِ**’si çok olan.

**دُبٌّ** Benî Şeybân’da bir isimdir; o, **دُبُّ بْنُ مُرَّةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَ**’dır. Onlar, kendisiyle misal darb olunan **دَرِمٍ** kavmidir; şöyle denir: “**أَوْدَى دَرِمٌ**”.

Ve **وَبَرَةُ بن صَيْدَانَ أَبُو كَلْبِ بنِ وَبَرَةَ**’ye **دُبًّا** adı verilmiştir.

**الدُّبُّ**: **بَنَاتِ نَعْشٍ**’tan büyük olan; bilinen yıldızlardır. Denildi: bu, küçüğe de vaki olur; ikisinin her birine **دُبٌّ** denir. Ayırmak istenirse: **الدُّبُّ الأَصْغَرُ** ve **الدُّبُّ الأَكْبَرُ** denir.

**المُبَارَكُ بنُ نَصْرِ اللهِ بنِ الدُّبِّيّ**: Hanefî bir fakih; sanki Basra’da, zikri gelecek bir köye nisbet edilmiştir. O, **الغِيَاثِيَّةِ**’nin müderrisidir; 528 yılında öldü.

**الدُّبَّاءُ**: kabaktır; bunu lugatçılardan bir cemaat söyledi. Denildi: **الدُّبَّاءُ**: onun yuvarlak olanıdır. Denildi: kurusudur. İbn Hacer dedi ki: bu, Nevevî’den bir sehivdir; o, **اليَقْطِينُ**’dir. Denildi: **ثَمَرُ اليَقْطِينِ**. Burada onu, hemzesinin زائد olduğuna ve aslının **دبب** olduğuna binaen zikretti; bunu musannif ve bir cemaat seçti. Bundan dolayı **دبي** maddesinde dedi ki: **الدُّبَّاءُ** bâ’dadır; Cevherî vehmetti. Hâfâcî, **شرح الشفاءِ**’da dedi ki: Cevherî’yi hatalı sayanı hatalı sayan hata etti; çünkü Zemahşerî onu **المُعْتَلِّ** içinde zikretti. Bunun vechi: hemze, onların zikrettikleri üzere ilhâk içindir; böylece asıl gibi olur; onların tahkik ettikleri üzere. Bazıları onda kısaltmayı caiz gördü; Kurtubî onu inkâr etti. **التوشيح**’te: **الدُّبَّاءُ**; kısaltması caizdir: kabaktır. Denildi: yuvarlak olana hastır; o, **الدَّبَّةِ** (fetha ile) gibidir. Bir tanesi: **دُبَّاءَةٌ** (ه ile). **الدُّبَّاءِ**’de kısaltma bir lugattır; bunu Kazzâz **الجامع**’da, İyâz **المطالع**’da rivayet etti; Herevî onu **الدال**’da bâ ile birlikte, onun **دبب**’de olduğuna, hemzesinin زائد olduğuna binaen zikretti; Cevherî ise **المعتلّ**’de onun münkalibe olduğuna binaen.

**الدُّبَّاءَةُ**: kanatlarının bitmesinden önce, pürüzsüz, kel olduğu müddetçe çekirge. Denildi: pürüzsüzlüğü sebebiyle **الدُّبَّاءُ** bununla adlandırıldı; onların kabakla adlandırması bunu tasdik eder. Bunu Zemahşerî söyledi. **أَرْضٌ مَدْبُوَّةٌ** ve **مَدْبِيّةٌ**: **الدُّبَّاءَ** bitirir.

**الدَّبُوبُ**: derin mağara. **الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olan. Ve: Hüzeyl beldelerinde bir yer. Sâ‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi ki:
ومَا ضَرَبٌ بَيْضَاءُ يَسْقِي دَبُوبَها ... دُفَاقٌ فعَرْوَانُ الكَرَاثِ فَضِيمُهَا

**الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبَانُ** (ikisi de harekeli): yüzdeki tüy. Denildi: **الدَّبَبُ**: kadının yüzündeki kıl. **دَبَبُ الوَجْهِ**: onun tüyü; yahut **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبَانُ**: kıl ve yünün çokluğu. O, **أَدَبُّ**’dur; o (dişi) **دَبَّاءُ**’dır. **دَبِبَةٌ** ( **فَرِحَة** gibi): alnında kılı çok olan. **بَعِيرٌ أَدَبُّ**: **أَزَبُّ**; daha önce geçti.

**الدَّبْدَبَةُ**: adımın yakınlığı içinde her sürat; yahut her ses: sert yer üzerinde nalın vuruşu gibi. Denildi: **الدَّبْدَبَةُ**: sesten bir türdür. Ebû Mehdî şöyle inşad etti:
" عَاثُورُ شَرٍّ أَيُّمَا عَاثُورِ
" دَبْبدَبَةُ الخَيْلِ عَلَى الجُسُورِ
Bunu Cevherî söyledi. Tebrîzî dedi ki: doğrusu, iki **النون** ile **دَنْدَنَة**’dir; o, adamı işitip ne dediğini bilmemendir. Bununla Cevherî’nin sözünü ta‘kîb etti. Doğru olan, Cevherî’nin söylediğidir.

**الدَّبْدَبَةُ**: üzerine sağılan ekşimiş süt; yahut sütün en çok pıhtılaşmış olanıdır; **الدَّبْدَبَى** gibi ( **جَحْجَبَى** gibi).

**الدَّبْدَابُ**: davul. Bununla Ru’be’nin sözü tefsir edildi:
" أَوْ ضَرْبُ ذِي جَلاَجِلٍ وَدَبْدَابْ
Ebû ‘Amr dedi ki: adam **دَبْدَبَ** eder, çağırıp bağırdığında; **دَرْدَبَ** eder, davul çaldığında. Ru’be’nin sözünde **الدَّبَادِبُ**:
" إذَا تَزَابَى مِشْيَةً أَزَائبَا
" سَمِعْتَ مِنْ أَصْوَاتِهَا دَبَادِبَا
Dedi ki: **تَزَابَى**: içinde yavaşlık olan bir yürüyüşle yürüdü. **الدَّبَادِبُ**: sanki “**دَبْ دَبْ**” gibi bir sestir; o, sesin hikâyesidir.

**الدُّبَادِبُ** ( **عُلاَبِطٍ** gibi): iri adam. İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبَادِبُ** ve **الجُبَاجِبُ**: çok bağırma ve gürültü sahibi. Şöyle inşad etti:
إيَّاكِ أَنْ تَسْتَبْدِلِي قَرِدَ القَفَا ... حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا
أَلَفَّ كَأَنَّ الغَازِلاَتِ مَنَحْنَهُ ... مِنَ الصُّوفِ نِكْثاً أَو لَئيماً دُبَادِبَا

**دَبَابٌ** ( **سَحَابٍ** gibi): Tayy’ için bir dağ; onlardan Benî Sa‘lebe içindir; ve Ece’te bir su.

**دِبَابٌ** ( **كِتَابِ** gibi): Hicaz’da bir yer; kumu çoktur; sanki **الدَّبَّةِ** ile adlandırılmıştır.

**دَبَابِ** ( **قَطَامِ** gibi): sırtlana bir çağrıdır; ona “**دَبَابِ**” denir; ve **دِبِّي**’yi kastederler; **نَزَالِ** ve **حَذَارِ** denildiği gibi.

**دَبَّابٌ** ( **شَدَّادٍ** gibi): bir yer ve bir isim. Ezherî dedi ki: **الخَلْصَاءِ**’da bir kum vardır; ona **الدَّبَّابُ** denir; onun hizasında çok **دُحْلاَنٌ** vardır. Şairin sözü bundandır:
كَأَنَّ هِنْداً ثَنَايَاهَا وبَهْجَتَهَا ... لَمَّا الْتَقَيْنَا لَدَى أَدْحَالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ جَادَ الرَّبِيعُ بِهَا ... عَلَى أَبَارِقَ قَدْ هَمَّتْ بِإِعْشَابِ

**دُبَّى** ( **رُبَّى** gibi): Basra’da bir yer. Ona nisbet: **دُبَّاوِيٌّ** ve **دُبِّيٌّ**.

**الدَّبَبُ** ( **سَبَبٍ** gibi): ineğin, ilk doğurduğu yavru; bunu Sâgânî nakletti.

**دِبَّى حَجَلْ** (kesra ile; **الحاء** ve **الجيم**’in fethasıyla): onların bir oyunu; Ferrâ’dan.

Hadiste: “Onu, bu **الدِّبَابَةِ**’den bir eşek üzerine yükledi”; yani yürüyüşte debelenen, süratlenmeyen zayıflar.

Ve **المِدْبَبُ** ( **مِنْبَرٍ** gibi): İbnü’l-A‘râbî’den; **دَبَادِبَ** yürüyen deve.

Ve **الأَساس**’ta: Ve mecazdan olarak: **دَبَّ الجَدْوَلُ** ve **أَدَبَّ إلَى الرَّوْضَةِ جَدْوَلاً**; ve şüphesiz o, **دَبِيبَ الجَدْوَلِ** gibi **يَدِبُّ**.

Ve **شَجَرَةُ الدُّبِّ**: **شَجَرَةُ النِّلْكِ**; onu Sâgânî nakletti.

Ve **كَكَتَّانٍ** gibi: **دَبَّابُ بنُ محمدٍ**; Ebû Hâzim el-A‘rac’dan. Ve **مُرَّةُ بنُ دَبَّابٍ البَصْرِيُّ** tâbiîdir. Ve **أَبُو الفَضْلِ مُحَمَّدُ ابنُ مُحَمَّدِ بنِ الدَّبَّابِ الزَّاهِدُ**; Ebü’l-Kâsım b. el-Husayn’dan. Ve **عَلِيُّ بنُ أَبِي الفَرَجِ بنِ الدَّبَّابِ**; İbnü’l-Mâdih’ten; 619 senesinde öldü. Ve onun torunu **أَبُو الفَضْلِ محمدُ بنُ محمدِ بنِ عليِّ بنِ الدَّبَّابِ الوَاعِظُ**; Ebû Ca‘fer b. Mükrim’den işitti; ve ondan: **أَبُو العَلاَءِ الفَرَضِيُّ**. Ve onların dedesi sükûnetle yürürdü; ona: **الدَّبَّابُ** denildi. Ve **دَبَّابُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عامرِ ابنِ الحارث بنِ سعدِ بنِ تَيْم بنِ مُرَّةَ**; Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundandır. Ve onun oğlu **الحُوَيْرِثُ بنُ دَبَّابٍ** ve başkaları.
