# دبب — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: دبب

دبب
دَبَّ - يَدِبُّ - دَابّ - دَابَّة - دَوابّ
دَبَّ - يَدِبُّ + الكائن: يمشي ببطء وهون على قوائم وأرجل: يتحرك منتقلاً من مكانه بإرادة ذاتية مستخدماً قوائم من أيدي أو أرجل، ماشياً ببطء وهون وثقل، ضارباً قوائمه بالأرض واحدة تلو الأخرى
دَابّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَبَّ - يَدِبُّ ": كل كائن " يدِبّ "
دابَّة: مؤنث " دَابّ " فاعل مرة: نوع خاص معلوم من الكائنات التي " تَدِبُّ "
دَوابّ : جمع " دَابَّة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على أرجل، مع الترتيب بحسب اتساع الخطوة، وهي:
دَبَّ - يَدِبُّ، خَطَا - يَخْطُوْ، رَجِلَ - يَرْجَلُ، دَرَجَ - يَدْرُجُ، وَطِئَ - يَطَأُ، تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي)

دابة
وما بث فيهما من دابة  	﴿ومن آياته خلق السماوات والأرض وما بث فيهما من دابة وهو على جمعهم إذا يشاء قدير (29)﴾ الشورى ﴿وفي خلقكم وما يبث من دابة آيات لقوم يوقنون (4)﴾ الجاثية
وبث فيها من كل دابة  	﴿إن في خلق السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار والفلك التي تجري في البحر بما ينفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأحيا به الأرض بعد موتها وبث فيها من كل دابة وتصريف الرياح والسحاب المسخر بين السماء والأرض لآيات لقوم يعقلون (164)﴾ البقرة ﴿خلق السماوات بغير عمد ترونها وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وبث فيها من كل دابة وأنزلنا من السماء ماء فأنبتنا فيها من كل زوج كريم (10)﴾ لقمان
وخلق كل دابة من ماء	﴿والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه ومنهم من يمشي على رجلين ومنهم من يمشي على أربعيخلق الله ما يشاء إن الله على كل شيء قدير (45)﴾ النور
غريزة الدواب  	﴿إني توكلت على الله ربي وربكم ما من دابة إلا هو آخذ بناصيتها إن ربي على صراط مستقيم (56)﴾ هود
ورزق الله لها  	﴿وكأين من دابة لا تحمل رزقها الله يرزقها وإياكم وهو السميع العليم (60)﴾ العنكبوت ﴿وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها ويعلم مستقرها ومستودعها كل في كتاب مبين (6) وهو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام وكان عرشه على الماء ليبلوكم أيكم أحسن عملا ولئن قلت إنكم مبعوثون من بعد الموت ليقولن الذين كفروا إن هذا إلا سحر مبين (7)﴾ هود
 	﴿ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون(61)﴾ النحل ﴿ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم فإن الله كان بعباده بصيرا (45)﴾ فاطر
سجود الدواب لله  	﴿ولله يسجد ما في السماوات وما في الأرض من دابة والملائكة وهم لا يستكبرون (49)﴾  النحل ﴿ألم تر أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء (18)﴾ الحج
أمم أمثالكم	﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم ما فرطنا في الكتاب من شيء ثم إلى ربهم يحشرون (38)﴾ الأنعام
 	﴿وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم أن الناس كانوا بآياتنا لا يوقنون (82)﴾ النمل
 	﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين(14)﴾ سبأ
الدواب
 ﴿إن شر الدواب عند الله الصم البكم الذين لا يعقلون (22(﴾ الأنفال ﴿إن شر الدواب عند الله الذين كفروا فهم لا يؤمنون (55)﴾ الأنفال
 	﴿ألم تر أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود (27) ومن الناس والدواب والأنعام مختلف ألوانه كذلك إنما يخشى الله من عباده العلماء إن الله عزيز غفور (28)﴾ فاطر ﴿ألم تر أن الله يسجد له من في السماوات ومن في الأرض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وكثير من الناس وكثير حق عليه العذاب ومن يهن الله فما له من مكرم إن الله يفعل ما يشاء (18)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [دبب] د ب ب: دَبَّ يدب بالكسر دَبَّا و دَبِيباً وكل ماش على الأرض دَابَّةٌ وقولهم أكذب من دَبَّ ودرج أي أكذب الأحياء والأموات و ِمَدَبُّ السيل بكسر الدال وفتحها موضع جريه وكذا مَدَبُّ النمل فالاسم مكسور والمصدر مفتوح وكذا المفعل من كل ما كان على فعل يفعل كضرب يضرب
الراغب
دب
- الدب والدبيب: مشي خفيف، ويستعمل ذلك في الحيوان، وفي الحشرات أكثر، ويستعمل في الشراب والبلى (يقال: دب البلى في الثوب، أي: سرى)، ونحو ذلك مما لا تدرك حركته الحاسة، ويستعمل في كل حيوان وإن اختصت في التعارف بالفرس، قال تعالى: }والله خلق كل دابة من ماء﴿الآية [النور/45]، وقال:﴾وبث فيها من كل دابة﴿[البقرة/164]،﴾وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها﴿[هود/6]، وقال تعالى:﴾وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه﴿[الأنعام/38]، وقوله تعالى:﴾ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة﴿[فاطر/45]، قال أبو عبيدة: عني الإنسان خاصة (وعبارة أبي عبيدة: ومجاز دابة ههنا إنسان. انظر: مجاز القرآن 2/156)، والأولى إجراؤها على العموم. وقوله:﴾وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم﴿[النمل/82]، فقد قيل: إنها حيوان بخلاف ما نعرفه يختص خروجها بحين القيامة، وقيل: عنى بها الأشرار الذين هم في الجهل بمنزلة الدواب، فتكون الدابة جمعا لكل شيء يدب، نحو: خائنة جمع خائن، وقوله:﴾إن شر الدواب عند الله{ [الأنفال/22] فإنها عام في جميع الحيوانات، ويقال: ناقة دبوب: تدب في مشيها لبطئها، وما بالدار دبي، أي: من يدب، وأرض مدبوبة: كثيرة ذوات الدبيب فيها.
ملخص اللسان
1.     دبب: دَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً  ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه.
2.     ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ.
3.     ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً.
4.     وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.
5. ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ والإِنْسانِ، يَدِبُّ دَبيباً: سَرى؛ ودَبَّ السُّقْمُ في الجِسْمِ، والبِلى في الثَّوْبِ، والصُّبْحُ في الغَبَشِ: كُلُّه من ذلك.
6.     ودَبَّتْ عَقارِبُه: سَرَتْ نَمائِمُه وأَذاهُ.
7. ودَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً إِذا مَشَوْا على هيِنَتِهِم، لم يُسْرِعُوا
8.     عندَه غُلَيِّمٌ يُدَبِّبُ أَي يَدْرُجُ في الـمَشْيِ رُوَيْداً،
9.     وكلُّ ماشٍ على الأَرض: دابَّةٌ ودَبِيبٌ.
10.                        والدَّابَّة: اسمٌ لما دَبَّ من الحَيَوان، مُمَيِّزةً وغيرَ مُمَيِّزة.
11.                        والدابَّة: التي تُرْكَبُ؛ قال: وقَدْ غَلَب هذا الاسْم على ما يُرْكَبُ مِن الدَّوابِّ،
12.                        ورجل دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ: نَمَّامٌ، كأَنه  يَدِبُّ بالنَّمائِم بينَ القَوْمِ؛
13.                        وناقَةٌ دَبُوبٌ: لا تَكادُ تَمْشِي من كثرة لَحمِها، إِنما تَدِبُّ، وجمعُها دُبُبٌ، والدُّبابُ مَشْيُها.
14.                        أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها ومَدَبُّ السَّيْلِ ومَدِبُّه: موضع جَرْيهِ؛
15.                        والدَّبَّابة: التي تُتَّخَذ للحُروبِ، يَدْخُلُ فيها الرِّجالُ، ثم تُدفَع في أَصلِ حِصْنٍ، فيَنْقُبونَ، وهم في جَوْفِها، سِمِّيَت بذلك لأَنها تُدْفع فتَدِبُّ. - الدَّبابةُ: آلةٌ  تُتَّخَذُ من جُلودٍ وخَشَبٍ، يدخلُ فيها الرجالُ، ويُقَرِّبُونها من  الحِصْنِ الـمُحاصَر ليَنْقُبُوه، وتَقِيَهُم ما يُرْمَوْنَ به من فوقِهم. والدَّبْدبُ: مَشْيُ العُجْرُوفِ من النَّمْلِ، لأَنـَّه أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً، وأَسْرَعُها نقْلاً.
16.                        والدَّبْدَبَةُ: كلُّ صوتٍ أَشْبَهَ صوتَ وَقْعِ الحافِرِ  على الأَرضِ الصُّلْبةِ؛
17.                        ودُبَّة الرجلِ: طَريقَتُه من خَيرٍ  أَو شرٍّ،
18.                        والدُّبُّ: ضربٌ من السِّباع، عربية صحيحة، والجمع دِبابٌ ودِبَبَة، والأُنـْثى دُبَّة.
19.                        والدَّبُوبُ: السَّمينُ من كلِّ شيءٍ.
20.                        والدَّبَبُ: الزَّغَب على الوجه؛ وقيل: الدَّبَبُ الشَّعَر على وجْه المرأة؛ وقال غيره: ودَبَبُ الوَجْه  زَغَبُه. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ: كثرةُ الشَّعَر والوَبرِ.  رَجُلٌ أَدَبُّ، وامرأَةٌ دبَّاءُ ودَبِبَةٌ: كثيرة الشَّعَرِ في جَبِينِها؛
لسان العرب
● - دبب: دَبَّ النَّمْلُ وغيره من الحَيَوانِ على الأَرضِ، يَدِبُّ دَبّاً  ودَبِيباً: مشى على هِينَتِه. وقال ابن دريد: دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً، ولم يفسره، ولا عَبَّر عنه. ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً، وإِنه لخَفِيُّ الدِّبَّة أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ. ودَبَّ الشيخُ أَي مَشَى مَشْياً رُوَيْداً.  وأَدْبَبْتُ الصَّبيَّ أَي حَمَلْتُه على الدَّبيب.  ودَبَّ الشَّرابُ في الجِسْم والإِناءِ والإِنْسانِ، يَدِبُّ دَبيباً: سَرى؛ ودَبَّ السُّقْمُ في الجِسْمِ، والبِلى في الثَّوْبِ، والصُّبْحُ في الغَبَشِ: كُلُّه من ذلك. ودَبَّتْ عَقارِبُه: سَرَتْ نَمائِمُه وأَذاهُ.  ودَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً إِذا مَشَوْا على هيِنَتِهِم، لم يُسْرِعُوا. وفي الحديث: عندَه غُلَيِّمٌ يُدَبِّبُ أَي يَدْرُجُ في الـمَشْيِ رُوَيْداً، وكلُّ ماشٍ على الأَرض: دابَّةٌ ودَبِيبٌ.  والدَّابَّة: اسمٌ لما دَبَّ من الحَيَوان، مُمَيِّزةً وغيرَ  \<ص:370>  مُمَيِّزة. وفي التنزيل العزيز: واللّه خلق كلَّ دابَّةٍ مِنْ ماءٍ، فَمِنْهُم مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ ولـمَّا كان لِما يَعقِلُ، ولما لا يَعْقِلُ، قيل:  فَمِنْهُم؛ ولو كان لِما لا يَعْقِلُ، لَقِيل: فَمِنْها، أَو فَمِنْهُنَّ، ثم قال: مَنْ يَمْشِي على بَطْنِه؛ وإِن كان أَصْلُها لِما لا يَعْقِلُ، لأَنـَّه لـمَّا خَلَط الجَماعَةَ، فقال منهم، جُعِلَت العِبارةُ بِمنْ؛ والمعنى: كلَّ نفس دَابَّةٍ. وقوله، عز وجل: ما تَرَكَ على ظَهْرِها من دَابَّةٍ؛ قيل من دَابَّةٍ من الإِنْسِ والجنِّ، وكُلِّ ما يَعْقِلُ؛ وقيل: إِنَّما أَرادَ العُمومَ؛ يَدُلُّ على ذلِكَ قول ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ، في جُحْرِهِ، بذَنْبِ ابنِ آدمَ. ولما قال الخَوارِجُ لِقَطَرِيٍّ: اخْرُجْ إِلَيْنا يا دَابَّةُ، فأَمَرَهُم بالاسْتِغْفارِ، تَلَوا الآية حُجَّةً عليه. والدابَّة: التي تُرْكَبُ؛ قال: وقَدْ غَلَب هذا الاسْم على ما يُرْكَبُ مِن الدَّوابِّ، وهو يَقَعُ عَلى الـمُذَكَّرِ والـمُؤَنَّثِ، وحَقِيقَتُه الصفَةُ. وذكر عن رُؤْبة أَنـَّه كان يَقُول: قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ، لِبِرْذَوْنٍ لهُ. ونَظِيرُه، من الـمَحْمُولِ عَلى الـمَعْنى، قولهُم: هذا شاةٌ، قال الخليل: ومثْلُه قوله تعالى: هذا رَحْمَة من رَبِّي. وتَصْغِير الدابَّة: دُوَيْبَّة، الياءُ ساكِنَةٌ، وفيها إِشْمامٌ مِن الكَسْرِ، وكذلك ياءُ التَّصْغِيرِ إِذا جاءَ بعدَها حرفٌ مثَقَّلٌ في كلِّ شيءٍ.  وفي الحديث: وحَمَلَها على حِمارٍ مِنْ هذه الدِّبابَةِ أَي الضِّعافِ  التي تَدِبُّ في الـمَشي ولا تُسْرع.  ودابَّة الأَرْض: أَحَدُ أَشْراطِ السَّاعَةِ. وقوله تعالى: وإِذا وَقَع  القَوْلُ عَلَيْهم، أَخْرَجْنا لَهُم دَابَّةً من الأَرض؛ قال: جاءَ في  التَّفْسِير أَنـَّها تَخرُج بِتِهامَةَ، بين الصَّفَا والـمَرْوَةِ؛ وجاءَ أَيضاً: أَنها تخرج ثلاثَ مرَّات، من ثَلاثة أَمـْكِنَةٍ، وأَنـَّها تَنْكُت في وَجْهِ الكافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ، وفي وجْهِ المؤْمِن نُكْتَةً بَيْضاءَ، فَتَفْشُو نُكْتَة الكافر، حتّى يَسْوَدَّ منها وجهُه أَجمعُ، وتَفْشُو نُكْتَةُ الـمُؤْمِن، حَتى يَبْيَضَّ منها وجْهُه أَجْمَع، فتَجْتَمِعُ الجماعة على المائِدَة، فيُعْرفُ المؤْمن من الكافر وَوَرَدَ ذكرُ دابَّةِ الأَرض في حديث أَشْراطِ الساعَة؛ قيل: إِنَّها دابَّة، طولُها ستُّون ذِراعاً، ذاتُ قوائِمَ وَوَبرٍ؛ وقيل: هي مُخْتَلِفَة الخِلْقَةِ، تُشْبِهُ عِدَّةً من الحيوانات، يَنْصَدِعُ جَبَلُ الصَّفَا، فَتَخْرُج منهُ ليلَةَ جَمْعٍ، والناسُ سائِرُون إِلى مِنىً؛ وقيل: من أَرْضِ الطائِفِ، ومَعَها عَصَا مُوسى، وخاتمُ سُليمانَ، علَيْهِما السلامُ، لا يُدْرِكُها طالِبٌ، ولا يُعْجزُها هارِبٌ، تَضْرِبُ المؤْمنَ بالعصا، وتكتب في وجهه: مؤْمن؛ والكافِرُ تَطْبَعُ وجْهَه بالخاتمِ، وتَكْتُبُ فيهِ: هذا كافِرٌ. ويُروى عن ابن عباس، رضي اللّه عنهما. قال: أَوَّل أَشْراطِ السَّاعَة خُروجُ الدَّابَّة، وطلُوعُ الشَّمْسِ من مَغْرِبها.  وقالوا في الـمَثَل: أَعْيَيْتَني مِنْ شُبٍّ إِلى دُبٍّ، بالتنوين، أَي  مُذْ شَبَبْتُ إِلى أَن دَبَبْت على العصا. ويجوز: من شُبَّ إِلى دُبَّ؛  على الحكاية، وتقول: فعلت كذا من شُبَّ إِلى دُبَّ، وقولهم: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحْياءِ والأَمـْواتِ؛ فدَبَّ: مَشَى؛  ودَرَجَ: مَاتَ وانْقَرَضَ عَقِبُه. ورجل دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ: نَمَّامٌ، كأَنه  يَدِبُّ بالنَّمائِم بينَ القَوْمِ؛ وقيل: دَيْبوبٌ، يَجْمَعُ بينَ الرِّجالِ والنِّساءِ، فَيْعُولٌ، من الدَّبِيبِ، لأَنـَّه يَدِبُّ بَيْنَهُم ويَسْتَخْفِي؛ وبالمعنيين فُسِّر  \<ص:371>  قوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يَدْخُلُ الجَنَّة دَيْبُوبٌ ولا قَلاَّعٌ؛ وهو كقوله، صلى اللّه عليه وسلم: لا يدخُّل الجنَّة قَتَّات. ويقال: إِنَّ عَقارِبَه تَدِبُّ إِذا كان يَسْعى بالنَّمائِم. قال الأَزهري: أَنشدني المنذريُّ، عن ثعلب، عن ابن الأَعرابي:  لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ  قال: مَرْمانا قريبٌ، هؤُلاء عَنَزةُ؛ يقول: إِنْ رأَيْنا منكم ما نكره،  انْتَمَيْنا إِلى بني أَسَدٍ؛ وقوله يَدِبُّ مع القُرادِ: هو الرجُل يأْتي  بشَنَّةٍ فيها قِرْدانٌ، فيَشُدُّها في ذَنَبِ البَعيرِ، فإِذا عضَّه منها قُرادٌ نَفَر، فَنَفَرَتِ الإِبِلُ، فإِذا نَفَرَتْ، اسْتَلَّ منها بَعيراً. يقال لِلِّصِّ السَّلاَّلِ: هو يَدِبُّ معَ القُرادِ. وناقَةٌ دَبُوبٌ: لا تَكادُ تَمْشِي من كثرة لَحمِها، إِنما تَدِبُّ، وجمعُها دُبُبٌ، والدُّبابُ مَشْيُها.  والمدبب(1)  (1 قوله «والمدبب» ضبطه شارح القاموس كمنبر.) : الجَمَل الذي يمشي دَبادِبَ.  ودُبَّة الرَّجُل: طريقُه الذي يَدِبُّ عليه.  وما بالدَّارِ دُبِّيٌّ ودِبِّيٌّ أَي ما بها أَحدٌ يَدِبُّ. قال الكسائي: هو من دَبَبْت أَي ليس فيها مَن يَدِبُّ، وكذلك: ما بها دُعْوِيٌّ ودُورِيٌّ وطُورِيٌّ، لا يُتَكَلَّم بها إِلا في الجَحْد.  وأَدَبَّ البِلادَ: مَلأَها عَدْلاً، فَدَبَّ أَهلُها، لِمَا لَبِسُوه من أَمـْنِه، واسْتَشْعَرُوه من بَرَكَتِه ويُمْنِه؛ قال كُثَيِّر عزة:  بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها  ومَدَبُّ السَّيْلِ ومَدِبُّه: موضع جَرْيهِ؛ وأَنشد الفارسي:  وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا  يقال: تَنَحَّ عن مَدَبِّ السَّيْلِ ومَدِبِّه، ومَدَبِّ النَّمْلِ ومَدِبِّه؛ فالاسم مكسورٌ، والمصدر مفتوحٌ، وكذلك الـمَفْعَل من كلِّ ما كان  على فَعَلَ يَفْعِل(2)  (2 قوله «على فعل يفعل» هذه عبارة الصحاح ومثله القاموس، وقال ابن الطيب ما نصه: الصواب ان كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أَو مكسورها فان المفعل منه فيه تفصيل يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان إِلا ما شذ وظاهر المصنف والجوهري أَن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه على يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا ا هـ من شرح القاموس.). التهذيب: والـمَدِبُّ موضعُ دَبِيبِ النَّمْلِ وغيره.  والدَّبَّابة: التي تُتَّخَذ للحُروبِ، يَدْخُلُ فيها الرِّجالُ، ثم تُدفَع في أَصلِ حِصْنٍ، فيَنْقُبونَ، وهم في جَوْفِها، سِمِّيَت بذلك لأَنها تُدْفع فتَدِبُّ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، قال: كيفَ تَصْنَعون  بالحُصونِ؟ قال: نَتَّخِذُ دَبَّاباتٍ يدخُل فيها الرجالُ. الدَّبابةُ: آلةٌ  تُتَّخَذُ من جُلودٍ وخَشَبٍ، يدخلُ فيها الرجالُ، ويُقَرِّبُونها من  الحِصْنِ الـمُحاصَر ليَنْقُبُوه، وتَقِيَهُم ما يُرْمَوْنَ به من فوقِهم. والدَّبْدبُ: مَشْيُ العُجْرُوفِ من النَّمْلِ، لأَنـَّه أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً، وأَسْرَعُها نقْلاً.  وفي التهذيب: الدَّبْدَبةُ العُجْرُوفُ من النَّمْلِ؛ وكلُّ سرعة في  تَقارُبِ خَطْوٍ: دَبْدَبَةٌ؛ والدَّبْدَبَةُ: كلُّ صوتٍ أَشْبَهَ صوتَ وَقْعِ الحافِرِ  \<ص:372>  على الأَرضِ الصُّلْبةِ؛ وقيل: الدَّبْدَبَةُ ضَرْبٌ من الصَّوْت؛ وأَنشد أَبو مَهْدِيٍّ:  عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *  دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ  أبو عَمْرو: دَبْدَبَ الرجلُ إِذا جَلَبَ، ودَرْدَبَ إِذا ضَرَبَ بالطَّبْلِ.  والدَّبْدابُ: الطَّبْلُ؛ وبه فُسِّرَ قول رؤْبة:  أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ  وقول رؤبة:  إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،  * سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا  قال:  تَزَابَى مَشَى مَشْيَةً فيها بُطْءٌ.  قال: والدَّبادِبُ صَوْت كأَنه دَبْ دَبْ، وهي حكاية الصَّوْتِ. وقال  ابن الأَعرابي: الدُّبادِبُ والجُباجِبُ (1)  (1 قوله «والجباجب» هكذا في الأَصل والتهذيب بالجيمين.): الكثيرُ الصِّياح والجَلَبَة؛ وأَنشد:  إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *  حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا  أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  * من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا  والدُّبَّة: الحالُ؛ ورَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّه أَي لَزِمْت حالَه وطَريقَتَه، وعَمِلْتُ عَمَلَه؛ قال:  إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ  وكان طُفَيْلٌ تَبّاعاً للعُرُسات من غيرِ دَعْوة. يقال: دَعْني ودُبَّتي أَي دَعني وطَريقَتي وسَجِيَّتي. ودُبَّة الرجلِ: طَريقَتُه من خَيرٍ  أَو شرٍّ، بالضم. وقال ابن عباس، رضي اللّه عنهما: اتَّبعوا دُبَّة  قُرَيشٍ، ولا تُفارِقوا الجماعة. الدُّبّة، بالضم: الطَّريقة والمذْهَب.  والدَّبَّةُ: الموضعُ الكثيرُ الرَّمْل؛ يُضْرَبُ مَثَلاً للدَّهْر الشَّديدِ، يقال: وَقَع فلانٌ في دَبَّةٍ من الرَّمْلِ، لأَن الجَمَل، إِذا وَقَع فيه، تَعِبَ. والدُّبُّ الكبِيرُ: من بَناتِ نَعْشٍ؛ وقيل: إِنَّ ذلك يَقَع على الكُبرَى والصُّغْرَى، فيُقالُ لكل واحد منهما دُبٌّ، فإِذا أَرادوا فصْلَها، قالوا: الدُّبُّ الأَصغر، والدُّبُّ الأَكبر.  والدُّبُّ: ضربٌ من السِّباع، عربية صحيحة، والجمع دِبابٌ ودِبَبَة، والأُنـْثى دُبَّة.  وأَرض مَدَبَّة: كثيرة الدِّبَبَة.  والدَّبَّة: التي يُجْعَل فيها الزَّيْت والبِزْر والدُّهن، والجمع دِبابٌ، عن سيبويه. والدَّبَّة: الكثِيبُ من الرَّمْل، بفتح الدال، والجمع  دِبابٌ، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *  وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي  تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *  في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ  قال: والدُّبَّة، بالضم: الطريق؛ قال الشاعر:  طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *  على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ  والدَّبُوبُ: السَّمينُ من كلِّ شيءٍ.  \<ص:373>  والدَّبَبُ: الزَّغَب على الوجه؛ وأَنشد:  قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ  وقيل: الدَّبَبُ الشَّعَر على وجْه المرأة؛ وقال غيره: ودَبَبُ الوَجْه  زَغَبُه. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ: كثرةُ الشَّعَر والوَبرِ.  رَجُلٌ أَدَبُّ، وامرأَةٌ دبَّاءُ ودَبِبَةٌ: كثيرة الشَّعَرِ في جَبِينِها؛ وبعيرٌ أَدَبُّ أَزَبُّ. فأَما قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم، في الحديث لنسائه: لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صاحبةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ، تَخْرُجُ فَتَنْبَحُها كِلابُ الحَوْأَبِ؟ فإِنما أَراد الأَدَبَّ، فأَظْهَر التَّضْعيفَ، وأَراد الأَدَبَّ، وهو الكثير الوَبرِ؛ وقيل: الكثيرُ وَبَرِ الوجهِ، لِيُوازِن به الحَوْأَبِ. قال ابن الأَعرابي: جَمَلٌ أَدَبُّ كثيرُ الدَّبَبِ؛ وقد دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً. وقيل: الدَّبَبُ الزَّغَبُ، وهو أَيضاً الدَّبَّةُ، على مثال حَبَّةٍ، والجمع دَبٌّ، مثل حَبٍّ، حكاه كراع، ولم يقل: الدَّبَّة الزَّغَبَةُ، بالهاءِ.  ويقال للضَّبُعِ: دَبابِ، يُريدون دبِّي، كما يقال نَزَالِ وحَذارِ.  ودُبٌّ: اسمٌ في بَني شَيْبان، وهو دُبُّ بنُ مُرَّةَ ابنِ ذُهْلِ بنِ  شَيْبانَ، وهُمْ قوم دَرِمٍ الذي يُضْرَبُ به المثل، فيقال: أَوْدَى  دَرِمٌ. وقد سُمِّيَ وَبْرةُ بنُ حَيْدانَ أَبو كلبِ بنِ وبرةَ دُبّاً.  ودبوبٌ: موضعٌ. قال ساعدَة بنُ جُؤَيَّة الهذلي:  وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *  دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها  ودَبَّابٌ: أَرض. قال الأَزهري: وبالخَلْصَاءِ رَمْلٌ يقال له الدَّبَّاب، وبِحذائِهِ دُحْلانٌ كثيرة؛ ومنه قول الشاعر:  كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  * لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ  مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *  على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ  التهذيب، ابن الأَعرابي: الدَّيدَبون اللهو.  والدَيْدَبانُ:الطَّلِيعَة وهو الشَّيِّفَةُ. قال أَبو منصور: أَصله  دِيدَبان فغَيَّروا الحركة(1)  (1 قوله «أصله ديدبان فغيروا الحركة إلخ» هكذا في نسخة الأصل والتهذيب بأيدينا. وفي التكملة قال الأزهري الديدبان الطليعة فارسي معرب وأصله ديذه بان فلما أَعرب غيرت الحركة وجعلت الذال دالاً.)، وقالوا: دَيْدَبان، لـمَّا أُعْرِب  وفي الحديث: لا يدخلُ الجنَّة دَيْبُوبٌ، ولا قَلاَّعٌ؛ الدَّيْبُوبُ:  هو الذي يَدِبُّ بين الرجالِ والنساءِ للجمع بينهم، وقيل: هو النَّمَّام، لقولهم فيه: إِنه لَتَدِبُّ عَقَارِبُه؛ والياء فيه زائدة.
مقاييس اللغة:
(دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
* بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
القاموس المحيط:
دَبَّ يَدِبُّ دَبّاً ودَبِيباً مَشَى على هِينَتِهِ، وهوَ خَفِيُّ الدِّبَّةِ، كالجِلْسَةِ، والشَّرابُ، والسُّقْمُ في الجسم، والبِلَى في الثَّوْبِ سَرَى، وعقارِبُهُ سَرَت نَمائِمُهُ وأذَاهُ. وهو دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ، أو الدَّيْبُوبُ الجامِعُ بين الرجالِ والنساءِ. والدَّابَّةُ ما دَبَّ من الحَيَوانِ، وغَلَبَ على ما يُرْكَبُ، ويقعُ على المُذَكَّرِ. ودابَّةُ الأرض من أشْرَاطِ الساعَةِ، أو أوَّلُها، تَخْرُجُ بمكة من جَبَلِ الصَّفا، يَنْصَدِعُ لها، والناسُ سائرونَ إلى مِنىً، أو منَ الطائِفِ، أو بثلاثةِ أمْكِنَةٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ، معها عصا موسى، وخاتَمُ سُلَيمانَ، عليهِما السلامُ، تَضْرِبُ المُؤْمِنَ بالعَصا، وتَطْبَعُ وجْهَ الكافِرِ بالخَاتَمِ، فَيَنْتَقِشُ فيه هذا كافرٌ. و " أكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ " أي الْأَحْياءِ والْأَمْواتِ. وأدْبَبْتُه حَمَلْتُه على الدَّبِيب، والبِلاَدَ مَلأَتُها عَدْلاً فَدَبَّ أهْلُها. وما بالدَّارِ دُبِّيٌّ، بالضمِّ ويُكْسَرُ أحَدٌ. والدَّيْبوبُ النَّمَّامُ والقَوَّادُ. ومَدَبَّ السَّيْلِ والنَّمْلِ، وبِكَسْرِ الدَّالِ مَجْراهُ، والاسمُ مكسورٌ، والمَصْدَرُ مَفْتوحٌ، وكذا المَفْعَلُ مِنْ كُلِّ ما كان على فَعَلَ يَفْعِلُ. و " مِنْ شُبَّ إلى دُبَّ " بِضَمِّهِما ويُنَوَّنانِ مِنَ الشَّبابِ إلى أنْ دَبَّ على العَصا. وطَعْنَةٌ دَبُوبٌ تَدِبُّ بالدَّم. وجِراحَةٌ دَبُوبٌ يَدِبُّ الدَّمُ منها سَيَلاناً. والْأَدَبُّ الجَمَلُ الكَثيرُ الشَّعَرِ، وبإِظهار التَّضْعِيف جاءَ في الحَديثِ " صاحِبَةُ الجَمَل الْأَدْبَبِ " . والدَّبَّابَةُ، مُشَدَّدَةً آلَةٌ تُتَّخَذُ لِلْحُروبِ، فَتُدْفَعُ في أصْلِ الحِصْنِ، فَيَنْقُبونَ وهُمْ في جَوْفِها. والدَّبْدَبُ مَشْيُ العُجْرُوفِ مِنَ النَّمْلِ. والدُّبَّةُ، بالضمِّ الحالُ، والطَّريقَةُ، كالدُّبِّ، وع قُرْبَ بَدْرٍ، وبالفتحِ ظَرْفٌ للبَزْرِ والزَّيْتِ، والكَثِيبُ مِن الرَّمْلِ، أو الرَّمْلَةُ الحَمْراءُ، أو المُسْتَوِيَةُ، أو الأرضُ المستويةُ، والفَعْلَةُ الواحِدَةُ منَ الدَّبيبِ، والجَمْعُ كَكِتابٍ، والزَّغَبُ على الوَجْهِ، والجَمْعُ دَبُّ، وبَطَّةٌ من الزُّجاجِ خاصَّةً، وبالكسر الدَّبيبُ.
والدُّبُّ، بالضمِّ: سَبُعٌ م، وهي بِهاءٍ، ج: أدْبابٌ ودِبَبَةٌ، كَعِنَبَةٍ، واسْمٌ، والكُبْرى من بَناتِ نَعْشٍ، قيلَ: والصُّغْرى أيضاً، فإن أريدَ الفَصْلُ قيلَ: الدُّبُّ الْأَصْغَرُ والدُّبُّ الْأَكْبَر: والمُبارَكُ بنُ نَصْرِ الله الدُّبِّي، فقيهٌ حَنَفِيٌّ. والدُّبَّاءُ: القَرْعُ، كالدَّبَّةِ، بالفتح، الواحِدَةُ بهاءٍ. والدَّبُوبُ: الغارُ القَعيرُ، والسَّمينُ من كُلِّ شَيْءٍ، و ع بِبِلادِ هُذَيْلٍ. والدَّبَبُ والدَّبَبانُ، مُحَرَّكَتَيْنِ: الزَّغَبُ، أو كَثْرَةُ الشَّعَر، هو أدِبُّ، وهي دَبَّاءُ، ودَبِبَةٌ، كَفَرِحةٍ. والدَّبْدَبَةُ: كُلُّ صَوْتٍ، كَوَقْعِ الحافِرِ على الْأَرْضِ الصُّلْبَةِ، والرَّائِبُ يُحْلَبُ عليه، أو أخْثَرُ ما يكونُ من اللَّبَنِ، كالدَّبْدَبى، كَجَحْجَبى. والدَّبْدابُ: الطَّبْلُ. والدُّبادِبُ: الرجُلُ الضَّخْمُ، والكثيرُ الصِّياحِ. وكَسَحابٍ: جَبَلٌ لِطَيِّئ. وكَكِتابٍ: ع بالحجازِ كَثيرُ الرَّمْلِ. وكَقَطامِ: دُعاءٌ للضَّبُعِ، أي: دِبِّي. وكَشَدَّادٍ: ع، واسْمٌ، ورَمْلٌ. وكَرُبِّى: ع بالبَصْرَةِ. وكَسَبَبٍ: ولَدُ البَقَرَةِ أوَّلَ ما تَلِدُهُ. ودِبَّى حَجَلْ، بالكسرِ: لُعْبَةٌ لهم.
تاج العروس:
د ب ب
دَبَّ النَّمْلُ وغَيْرُه مِن الحَيَوَانِ على الأَرْضِ يَدِبُّ دَبًّا ودَبِيباً أَي مَشَى على هِينَتِهِ ولم يُسْرِعْ عن ابن دريد ودَبَّ الشَّيْخُ : مَشَى مَشْياً رُوَيْداً قال :
زَعَمَتْنِي شَيْخاً ولَسْتُ بِشَيْخٍ ... إنَّمَا الشَّيْخُ مَنْ يَدِبُّ دَبِيبَا ودَبَّ القَوْمُ إلى العَدُوِّ دَبِيباً إذا مَشَوْا عَلَى هِينَتِهِم لَمْ يُسْرِعُوا وفي الحديث " عِنْدَهُ غُلَيِّمٌ يُدَبّب " أَي يَدْرُج في المَشْيِ رُوَيْداً ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً وهُوَ خَفِيُّ الدِّبَّةِ كالجِلْسَةِ أَي الضَّرْبِ الذي هو عليه من الدَّبِيبِ ومن المجاز دَبَّ الشَّرَابُ في الجِسْمِ والإِنَاءِ والإِنْسَانِ والعُرُوقِ يَدِبُّ دَبِيباً وكذا دَبَّ السَّقَمُ في الجسْمِ ودَبَّ البِلَى في الثَّوْبِ والصُّبْحُ في الغَبَشِ كلُّ ذلك بمعنَى سَرَى ومن المجاز أَيضاً : دَبَّتْ عَقَارِبُه بِمَعْنَى سَرَتْ نَمَائِمُه وأَذَاهُ وهو يَدِبُّ بَيْنَنَا بالنَّمَائِم
وهو رَجُلٌ دَبُوبٌ ودَيْبُوبٌ نَمَّامٌ كأَنه يَدِبُّ بالنَّمَائِمِ بَيْنَ القَوْمِ أَو الدَّيْبُوبُ هو الجَامعُ بَيْنَ الرِّجَالِ والنِّسَاءِ فَيْعُولٌ مِنَ الدَّبِيبِ لأَنَّه يَدِبُّ بينَهُم ويَسْتَخْفِي وبالمَعْنَيَيْنِ فُسِّرَ قوْلُه صلى الله عليه وسلم " لاَ يَدْخُلُ الجَنَّةَ دَيْبُوبٌ وَلاَ قَلاَّعٌ " ويقال : إنَّ عَقَارِبَه تَدِبُّ إذا كانَ يَسْعَى بالنَّمَائِمِ قال الأَزهريّ : أَنْشَدَنِي المُنْذِرِيُّ عن ثعلب عن ابن الأَعْرَابيّ :
لَنَا عِزٌّ ومَرْمَانَا قَرِيبٌ ... ومَوْلًى لاَ يَدِبُّ مَعَ القُرَادِ هؤلاءِ عَنَزَةُ يقول : إنْ رَأَيْنَا مِنْكُم ما نَكْرَهُ انْتَمَيْنَا إلى بَنِي أَسَدٍ وقولُه يَدِبُّ مَعَ القُرَادِ هو الرَّجُلُ يَأْتِي بِشَنَّةٍ فيها قِرْدَانٌ فيَشُدُّهَا في ذَنَبِ البَعِيرِ فإذا عضَّهُ منها قُرَادٌ نَفَرَ فنَفَرَتِ الإِبلُ فإذا نَفَرَت اسْتَلَّ منها بَعِيراً يقال لِلِّصِّ السَّلاَّلِ : هُوَ يَدِبُّ مَعَ القَرَادِ وكل ماشٍ على الأَرض : دَابَّةٌ ودَبِيبٌ
والدَّابَّة اسمُ ما دَبَّ مِنَ الحَيَوَانِ مُمَيِّزهِ وغيرِ مُمَيِّزهِ وفي التَّنْزِيلِ العزيز : " واللهُ خَلَق كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فمِنْهُم مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِه " ولَمَّا كَانَ لِمَا يَعْقِلُ ولِمَا لاَ يَعْقِلُ قِيلَ " فَمِنْهُمْ " ولو كَانَ لِمَا لا يَعْقِلُ لقِيلَ فَمِنْهَا أَو فَمِنْهُنَّ ثُمَّ قال : مَنْ يَمْشِي على بَطنِهِ وإن كان أَصْلُهَا لِمَا لا يعقل لأَنه لَمَّا خَلَطَ الجَمَاعَةَ فقال مِنْهُم جُعِلَتِ العِبَارَةُ بِمَنْ والمَعْنَى كُلُّ نَفْسٍ دَابَّةٍ وقولُه عز وجل " ما تَرَكَ على ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ " قيل : مِنْ دَابَّةٍ مِنَ الإِنْسِ والجِنِّ وكُلِّ ما يَعْقِلُ وقيل إنّمَا أَرَادَ العُمُومَ يَدُلُّ على ذلك قول ابن عباس " كَادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابنِ آدَمَ "
والدَّابَّةُ : التي تُرْكَبُ وقَدْ غَلَبَ هذا الاسمُ عَلَى ما يُرْكَبُ مِنَ الدَّوَابِّ وهو يَقَعُ علَى المُذَكَّرِ والمؤنث وحَقِيقَتُه الصِّفَةُ وذُكِرَ عن رُؤبَةَ أنَّه كَانَ يقولُ : قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ . لِبِرْذَوْنِ لَهُ ونَظِيرُهُ مِنَ المَحْمُولِ على المَعْنَى قولُهُم : هَذَا شَاةٌ قال الخليلُ : ومثله قولُه تعالى : " هذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي " وتَصْغِيرُ الدَّابَّة دُوَيْبَّةٌ اليَاءُ سَاكِنَةٌ وفيها إشْمَام مِنَ الكَسْرِ وكذلك ياءُ التَّصْغِيرِ إذا جاءَ بعدَهَا حَرْفٌ مُثَقَّلٌ في كلّ شيْءٍ ودَابَّةُ الأَرْضِ مِنْ أَحَدِ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ أَو أوَّلُهَا كما روى عن ابن عباس قِيلَ : إنَّهَا دَابَّةٌ طُولُهَا سِتُّونَ ذِرَاعاً ذاتُ قَوَامٍ وَوَبَرٍ وقيلَ هي مُخْتَلِفَةُ الخِلْقَةِ تُشْبِهُ عِدَّةً مِن الحَيَوَانَاتِ تَخْرُجُ بِمَكَّةَ مِنْ جَبَل الصَّفَا يَنْصَدِعُ لَهَا لَيْلَةَ جَمْعٍ والنَّاسُ سَائِرُونَ إلى مِنًى أَوْ مِنْ أَرْضِ الطَّائِفِ أَو أَنها تخْرُجُ بثَلاَثَةِ أَمْكِنَةٍ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ كما ورد أَيضاً وأَنَّهَا تَنْكُتُ في وَجْهِ الكافِرِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ وفي وجْهِ المُؤْمِنِ نُكْتَةً بَيْضَاءَ فَتَفْشُو نُكْتَةُ الكافرِ حتى يَسْوَدَّ منها وَجْهُه أَجْمَعُ وَتَفْشُو نُكْتَةُ المُؤْمِنِ حتى يَبْيَضَّ منها وَجْهُه أَجْمَعُ فيجتمع الجماعةُ على المائدةِ فيُعْرَف المؤمن من الكافر ويقال إن معها عَصَا مُوسَى وخَاتَم سُلَيْمَان عليهما الصلاة والسلامُ تَضْرِبُ المؤْمِنَ بالعصا وتَطْبَعُ وَجْهَ الكافرِ بالخَاتَم فيَنْتَقِشُ فيه : هذا كافِرٌ
وقولهم : أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكْذَبُ الأَحْيَاءِ والأَمْوَاتِ فدَبَّ : مَشَى ودَرَجَ : مَاتَ وانْقَرَضَ عَقِبُهُ
وأَدْبَبْتُهُ أَيِ الصَّبِيَّ : حَمَلْتُه عَلَى الدَّبِيبِ
وأَدْبَبْتُ البِلاَدَ : مَلأْتُهَا عَدْلاً فَدَبَّ أَهْلُهَا لِمَا لَبِسُوهُ مِنْ أَمْنِهِ واستشعروه منْ بَرَكَتِهِ ويُمْنِه قال كُثّير :
بَلَوْهُ فَأَعْطَوْهُ المَقَادَةَ بَعْدَ مَا ... أَدَبَّ البِلاَدَ سَهْلَهَا وجِبَالَهَا ومَا بالدّارِ دُبِّيٌّ بالضَّمِّ ويُكْسَرُ أَي ما بها أَحَدٌ قال الكسائيّ هو من دَبَبْتُ أَي ليس فيها من يَدِبُّ وكذلك : مَا بِهَا منْ دُعْوِيٍّ ودُورِيّ وطُورِيّ لا يُتَكَلَّمُ بها إلاَّ في الجَحْدِ
ومَدَبُّ السَّيْلِ والنَّمْلِ ومَدِبُّهُمَا بكَسْرِ الدَّالِ : مَجْرَاهُ أَي مَوْضِعُ جَرْيِهِ وأَنشد الفارسيّ :
وقَرَّبَ جَانِبَ الغَرْبِيِّ يَأْدُو ... مَدِبَّ السَّيْلِ واجْتَنَبَ الشَّعَارَا يقال : تَنَحَّ عن مَدَبِّ السَّيْلِ ومَدِبِّهِ ومَدَبِّ النَّمْلِ ومَدِبِّهِ ويقال فِي السَّيْفِ : لَهُ أُثْرٌ كأَنَّهُ مَدَبُّ النَّمْلِ ومَدَبُّ الذَّرِّ والاسْمُ مكسُورٌ والمصدرُ مفتوحٌ وكذلك المَفْعَلُ من كلِّ ما كان على فَعَلَ يَفْعِلُ مَفْعِلٌ بالكَسْرِ وهي قاعدةٌ مُطَّرِدَةٌ كذا ذكرها غيرُ واحدٍ وقد تبعَ المصنفُ فيها الجوهريّ والصوابُ أَنَّ كلّ فِعْل مضارُعه يَفْعِلُ بالكسر سواءٌ كان ماضيه مفتوحَ العَيْنِ أَو مكسورَها فإن المَفْعلَ منه فيه تَفْصِيلٌ يُفْتَحُ للْمَصْدَرِ ويُكْسَرُ لِلزَّمَانِ والمَكَانِ إلاَّ ما شَذَّ وظاهِرُ المصنفِ والجوهريّ أَنَّ التفصيلَ فيما يكون ماضيه على فَعَل بالفَتْحِ ومضارعه يَفْعِلُ بِالكَسْرِ والصواب ما أَصَّلْنَا قاله شيخُنَا
وقَالُوا في المَثَلِ " أَعْيَيْتَنِي مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ بِضَمِّهِما ويُنَوَّنَانِ أَي منَ الشَّبَابِ إلى أَنْ دَبَّ عَلَى العَصَا ويجوزُ من شُبَّ إلى دُبَّ على الحِكَايَةِ وتقولُ : فَعَلْتُ كَذَا مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ
وطَعْنَةٌ دَبُوبٌ : تَدِبُّ بالدَّمِ وكذا جِرَاحَةٌ دَبُوبٌ أَي يَدِبُّ الدَّمُ منها سَيَلاَناً وبِكِلَيْهِمَا فُسِّرَ قولُ المُعَطَّلِ الهُذَلِيِّ :
واسْتَجْمَعُوا نَفَراً وزَادَ جَبَانَهُمْ ... رَجُلٌ بِصَفْحَتِهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ أَي نَفَرُوا جَمِيعاً
ونَاقَةٌ دَبُوبٌ لاَ تَكَادُ تَمْشِي من كَثْرَةِ لَحْمِهَا إنَّما تَدِبُّ وجَمْعُهَا دُبُبٌ والدُّبَابُ : مَشْيُهَا
والأَدَبُّ كالأَزَبِّ : الجَمَلُ الكَثِيرُ الشَعَرِ والأَدْبَبُ بإظْهَارِ التَّضْعِيفِ أَي بِفَكِّ الإِدْغَامِ جَاءَ في الحَدِيثِ أَنَّ النبيّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِنسَائِه " لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صَاحِبَةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ تَخْرُجُ فَتَنْبَحُهَا كِلاَبُ الحَوْأَبِ " أَرَادَ الأَدَبَّ وهو الكَثِيرُ الوَبَرِ أَو الكَثِيرُ وَبَرِ الوَجْهِ وهذَا لِمُوَازَنَتِهِ الحَوْأَب قال ابن الأَعرابيّ : جَمَلٌ أَدَبُّ : كَثِيرُ الدَّبَبِ وقَدْ دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً
والدَّبَّابَةُ مُشَدَّدَةً : آلَةٌ تُتَّخَذ من جُلُودٍ وخَشَبٍ لِلْحُرُوبِ يَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ فَتُدْفَعُ في أَصْلِ الحِصْنِ المُحَاصَرِ فَيَنْقُبُونَ وهُمْ في جَوْفِهَا وهي تَقِيهِم ما يُرمَوْنَ به مِنْ فَوْقِهِم سُمِّيَتْ بذلكَ لأَنها تُدْفَعُ فَتَدِبُّ وفي حديث ابن عُمَرَ " كَيْفَ تَصْنَعُونَ بالحُصُونِ ؟ قَالَ : نَتَّخِذُ دَبَّابَاتٍ تَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ "
والدَّبْدَبُ : مَشْيُ العُجْرُوفِ بالضَّمِّ مِن النَّمْلِ لأَنَّهَا أَوْسَعُ النَّمْلِ خَطْواً وأَسْرَعُهَا نَقْلاً وفي التهذيب : الدَّبْدَبَةُ العُجْرُوفُ مِنَ النَّمْلِ
والدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الحَالُ والسَّجِيَّةُ والطَّرِيقَةُ التي يُمْشَى عليها كالدُّبِّ يقال : رَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّهُ أَي لَزِمْتُ حَالَهُ وطَرِيقَتَه وعَمِلْتُ عَمَلَه قال :
" إنَّ يَحْيَى وهُذَيَلْ
" رَكِبَا دُبَّ طُفَيْلْ وكانَ طُفَيْلٌ تَبَّاعاً لِلْعُرُسَاتِ مِنْ غَيْرِ دَعْوَةِ . يقال : دَعْنِي ودُبَّتِي أَي طَرِيقَتِي وسَجِيَّتِي ودُبَّةُ الرَّجُلِ طَرِيقَتُهُ من خَيْرٍ أَو شَرٍّ وقال ابن عباسٍ " اتَّبِعُوا دُبَّةَ قُرَيْشٍ وَلاَ تُفَارِقُوا الجَمَاعَةَ " الدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الطَّرِيقَةُ والمَذْهَبُ والدُّبَّةُ بالضَّمِّ : الطَّرِيقُ قال الشاعر :
" طَهَا هُذْرُبَانٌ قَلَّ تَغْمِيضُ عَيْنِهِعَلَى دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ المُرَعْبَلِ والدُّبَّةُ : ع قُرْبَ بَدْرٍ والدَّبَّةُ بالفَتْحِ : ظَرْفٌ لِلْبَزْرِ والزَّيْتِ والدُّهْنِ والجَمْعُ دِبَابٌ عن سِيبويهِ والدَّبَّةُ : الكَثِيبُ مِنَ الرَّمْلِ والجَمْعُ دِبَابٌ عن ابن الأَعرابيّ وأنشد :
" كَأَنْ سُلَيْمَى إذَ مَا جِئْت طَارِقَهَاوأَخْمَدَ اللَّيْلُ نَارَ المُدْلِجِ السَّارِي
تِرْعِيبَةٌ في دَمٍ أَوْ بَيْضَةٌ جُعِلَتْ ... في دَبَّةٍ من دِبَابِ الّليْلِ مِهْيَارِ والدَّبَّةُ : الرَّمْلَةُ الحَمْرَاءُ أَو المُسْتَوِيَة وفي نسخة أَو الأَرْض المُسْتَوِيَةُ وفي لسان العرب الدَّبَّة : المَوْضِعُ الكَثِيرُ الرَّمْلِ يُضْرَبُ مَثَلاً للدَّهْرِ الشَّدِيدِ يقالُ وَقَعَ فلانٌ في دَبَّةٍ من الرَّمْلِ لأَنَّ الجَمَلَ إذا وَقَعَ فيه تَعِبَ والدَّبَّةُ أَيضاً الفَعْلَةُ الوَاحِدَةُ منَ الدَّبِيبِ وج دِبَابٌ كَكِتَابٍ الأَولُ عن سيبويه والثاني عن ابن الأَعْرَابِيّ كما تقدم والدَّبَّة : الزَّغَبُ على الوَجْهِ وج دَبٌّ مثل حَبَّةٍ وحَبٍّ حكاه كُرَاع ولَمْ يَقُلِ : الدَّبَّة : الزَّغَبَةُ بالهَاءِ والدَّبَّةُ بالفَتْحِ بَطَّةٌ مِنَ الزَُّاجِ خاصَّةً
والدِّبَّةُ بالكَسْرِ : الدَّبِيبُ يقالُ : مَا أَكْثَرَ دِبَّةَ هَذَا البَلدِ والدُّبُّ بالضَّمِّ : سَبُعٌ م معروفٌ عَربيّة صحيحة كُنْيَتُهُ : أَبُو جُهَيْنَةَ وهُوَ يُحِبُّ العُزْلَةَ ويَقْبَلُ التَّأْدِيبَ ويَسْفِدُ أَنْثَاهُ مُضْطَجِعاً في خَلْوَةٍ ويَحْرُمُ أَكْلُهُ وعن أَحْمَدَ : لاَبَأْسَ بِهِ وهِيَ دُبَّةٌ بِهَاءٍ ج أَدْبَابٌ ودبَبَةٌ كَعِنَبَةٍ وأَرْضٌ مَدَبَّةٌ : كَثِيرَةُ الدِّبَبَةِ
ودُبٌّ اسْمٌ في بَنِي شَيْبَانَ وهُوَ دُبُّ بْنُ مُرَّةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَ وهُمْ قَوْمُ دَرِمٍ الذي يُضْرَب به المَثَلُ فيقال : " أَوْدَى دَرِمٌ "
وقَدْ سُمِّيَ وَبَرَةُ بن صَيْدَانَ أَبُو كَلْبِ بنِ وَبَرَةَ دُبًّا والدُّبُّ الكُبْرَى مِنْ بَنَاتِ نَعْشٍ هي نُجُومٌ معروفَةٌ قيل : ويقع ذلك على الصُّغْرَى أَيضاً فيقالُ لكلِّ واحدٍ منهما دُبٌّ فإنْ أُرِيدَ الفَصْلُ قِيلَ : الدُّبُّ الأَصْغَرُ والدُّبُّ الأَكْبَرُ . والمُبَارَكُ بنُ نَصْرِ اللهِ بنِ الدُّبِّيّ فَقِيهٌ حَنَفِيٌّ كَأَنَّهُ نُسِبَ إلى قَرْيَةٍ بالبصرة الآتي ذكرُهَا وهو مُدَرِّسُ الغِيَاثِيَّةِ مات سنة 528
والدُّبَّاءُ هو القَرْعُ قاله جماعَة من اللغويين وقيل : الدُّبَّاءُ : المستديرُ منه وقيل : اليابِسُ وقال ابن حَجَرٍ : إنه سَهْوٌ من النَّوَوِيِّ وهو اليَقْطِينُ وقيل : ثَمَرُ اليَقْطِينِ وذَكَره هنا بناءً على أَن هَمْزَتَهُ زائدةٌ وأن أصله دبب وهو الذي اختاره المصنّف وجماعةٌ ولذلك قال في دبي : الدُّبَّاءُ في الباءِ ووهِمَ الجوهرِيّ . وقال الخفاجيُّ في شرح الشفاءِ : أَخْطَأَ مَنْ خَطَّأَ الجوهريَّ لأَن الزمخشريّ ذكره في المُعْتَلِّ ووجهه أَن الهمزة للإِلْحاق كما ذكروه فهي كالأَصلية كما حَرَّرُوه وجوَّز بعضُهم فيه القَصْرَ وأَنكره القُرْطبيُّ وفي التوشيح : الدُّبَّاءُ ويجوز قَصْرُه : القَرْعُ وقيلَ : خَاصٌّ بالمُسْتَدِيرِ وهو كالدَّبَّةِ بالفَتْحِ الوَاحِدَةُ دُبَّاءَةٌ بهاءٍ والقَصْرُ في الدُّبَّاءِ لُغَةٌ حَكَاهَا القَزَّازُ في الجامع وعِيَاضٌ في المطالع وذكرها الهَرَوِيُّ في الدال مع الباء على أنها في دبب فهمزتُه زائدةٌ والجوهريُّ في المعتلّ على أنها منقلبة
والدُّبَّاءَةُ : الجَرَادَةُ ما دامت مَلساءَ قَرعاءَ قبلَ نَباتِ أَجْنحتها قيل : به سمي الدُّبَّاءُ لملاسَتِهِ ويُصَدِّقُه تسميتُهم بالقَرْعِ قاله الزمخشريّ وأَرْضٌ مَدْبُوَّةٌ ومَدْبِيّةٌ : تُنْبِتُ الدُّبَّاءَ
والدَّبُوبُ : الغَارُ القَعِيرُ والدَّبُوبُ : السَّمِينُ من كُلِّ شيْءٍ و : ع ببلاد هُذَيْلٍ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ الهذليّ :
ومَا ضَرَبٌ بَيْضَاءُ يَسْقِي دَبُوبَها ... دُفَاقٌ فعَرْوَانُ الكَرَاثِ فَضِيمُهَا والدَّبَبُ والدَّبَبَانُ مُحَرَّكَتَيْنِ : الزَّغَبُ على الوَجْهِ وقيل : الدَّبَبُ : الشَّعَرُ على وَجْهِ المَرْأَةِ ودَبَبُ الوَجْهِ : زَغَبُه أَو الدَّبَبُ والدَّبَبَانُ : كَثْرَةُ الشَّعَرِ والوَبَرِ هُوَ أَدَبُّ وهِيَ دَبَّاءُ ودَبِبَةٌ كفَرِحَة : كَثِيرَةُ الشَّعَرِ في جَبِينِهَا وبَعِيرٌ أَدَبُّ : أَزَبُّ وقد تَقَدَّم
والدَّبْدَبَةُ : كُلُّ سُرْعَةٍ في تَقَاربِ خَطْوٍ أَو كُلُّ صَوْتٍ : كَوَقْعِ الحَافِر على الأَرْضِ الصُّلْبَةِ وقيلَ : الدَّبْدَبَةُ : ضَرْبٌ من الصَّوْتِ وأَنْشَدَ أَبُو مَهْدِيٍّ :
" عَاثُورُ شَرٍّ أَيُّمَا عَاثُورِ
" دَبْبدَبَةُ الخَيْلِ عَلَى الجُسُورِ قاله الجوهريُّ وقال التّبريزِيّ : الصواب أَنَّهَلا دَنْدَنَة بنُونَيْنِ وهو أَنْ يَسْمَعَ الرَّجُلَ ولا يَدْري ما يَقُولُ وتعقَّبَ به كلامَ الجوهريّ والصوابُ ما قاله الجوهريّ
والدَّبْدَبَةُ : الرَّائِبُ يُحْلَبُ عَلَيْهِ أَوْ هو أَخْثَرُ ما يكونُ من اللَّبَنِ كالدَّبْدَبَى كجَحْجَبَى
والدَّبْدَابُ : الطَّبْلُ وبه فُسِّرَ قولُ رؤبة :
" أَوْ ضَرْبُ ذِي جَلاَجِلٍ وَدَبْدَابْ وقال أبو عَمْرٍو : دَبْدَبَ الرَّجُلُ إذا جَلَّبَ ودَرْدَبَ إذَا ضَرَبَ بالطَّبْلِ والدَّبَادِبُ في قَوْلِ رُؤبة :
" إذَا تَزَابَى مِشْيَةً أَزَائبَا
" سَمِعْتَ مِنْ أَصْوَاتِهَا دَبَادِبَا قال : تَزَابَى : مَشَى مِشْيَةً فيها بُطْءٌ والدَّبَادِبُ : صَوْتٌ كأَنَّهُ : دَبْ دَبْ وهي حِكَايَةُ الصَّوْتِ
والدُّبَادِبُ كَعُلاَبِطٍ : الرَّجُلُ الضَّخْمُ وعَنِ ابنِ الأَعْرَابيّ : الدُّبَادِبُ والجُبَاجِبُ : الكَثِيرُ الصِّيَاحِ والجَلَبَة وأنشد :
إيَّاكِ أَنْ تَسْتَبْدِلِي قَرِدَ القَفَا ... حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا
أَلَفَّ كَأَنَّ الغَازِلاَتِ مَنَحْنَهُ ... مِنَ الصُّوفِ نِكْثاً أَو لَئيماً دُبَادِبَا
ودَبَابٌ كسَحَابٍ جَبَلٌ لِطيِّىءٍ لِبَنِي ثَعْلَبَةَ منهم ومَاءٌ بِأَجَإٍ
ودِبَابٌ ككِتَابِ : ع بالحِجَازِ كَثِيرُ الرَّمْلِ كَأَنَّه سُمِّيَ بالدَّبَّةِ
ودَبَابِ كقَطَامِ : دُعاءٌ للضَّبُعِ يَقالُ له : دَبَابِ ويُرِيدُونَ دِبِّي كما يُقَالُ : نَزَالِ وحَذَارِ
ودَبَّابٌ كشَدَّادٍ : ع واسمٌ وقال الأَزهريّ : وبالخَلْصَاءِ رَمْلٌ يقالُ له الدَّبَّابُ وبحِذَائِه دُحْلاَنٌ كَثِيرَةٌ ومنه قول الشاعر :
كَأَنَّ هِنْداً ثَنَايَاهَا وبَهْجَتَهَا ... لَمَّا الْتَقَيْنَا لَدَى أَدْحَالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ جَادَ الرَّبِيعُ بِهَا ... عَلَى أَبَارِقَ قَدْ هَمَّتْ بِإِعْشَابِ ودُبَّى كَرُبَّى : ع بالبَصْرَةِ والنِّسْبَةُ إليه دُبَّاوِيٌّ ودُبِّيٌّ
والدَّبَبُ كَسَبَبٍ : وَلَدُ البَقَرَةِ أَوَّلَ ما تَلِدُهُ نقله الصاغانيّ
ودِبَّى حَجَلْ بالكَسْرِ وفتْحِ الحاءِ والجيمِ لُعْبَةٌ لَهُمْ عن الفَرّاءِ
وفي الحديث " وحَمَلَهَا على حِمَارٍ مِن هذه الدِّبَابَةِ أَيِ الضِّعَافِ التي تَدِبُّ في المَشْيِ ولا تُسرع
والمِدْبَبُ كمِنْبَرٍ : الجَمَلُ الذي يمْشِي دَبَادِبَ عن ابن الأَعرابيّ
وفي الأَساس : ومن المجاز : دَبَّ الجَدْوَلُ وأَدَبَّ إلَى الرَّوْضَةِ جَدْوَلاً وإنَّهُ لَيَدِبُّ دَبِيبَ الجَدْوَلِ
وشَجَرَةُ الدُّبِّ : شَجَرَةُ النِّلْكِ نَقَلَه الصاغانيّ
وكَكَتَّانٍ : دَبَّابُ بنُ محمدٍ عن أَبِي حازمٍ الأَعْرَجِ ومُرَّةُ بنُ دَبَّابٍ البَصْرِيُّ تَابِعِيٌّ وأَبُو الفَضْلِ مُحَمَّدُ ابنُ مُحَمَّدِ بنِ الدَّبَّابِ الزَّاهِدُ عن أَبِي القَاسِمِ بنِ الحُصَيْنِ وعَلِيُّ بنُ أَبِي الفَرَجِ بنِ الدَّبَّابِ عن ابنِ المَادِح مات سنة 619 وحَفِيدُه أَبُو الفَضْلِ محمدُ بنُ محمدِ بنِ عليِّ بنِ الدَّبَّابِ الوَاعِظُ سَمعَ من أَبِي جَعْفَرِ بنِ مُكرمِ وعنه : أَبُو العَلاَءِ الفَرَضِيُّ وكانَ جَدُّهُمْ يَمْشِي بِسُكُونٍ فَقِيلَ لَهُ : الدَّبَّابُ ودَبَّابُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عامرِ ابنِ الحارث بنِ سعدِ بنِ تَيْم بنِ مُرَّةَ مِنْ رَهْطِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وابْنُهُ الحُوَيْرِثُ بنُ دَبَّابٍ وآخَرُونَ

### Türkçe

**دبب**
**دَبَّ - يَدِبُّ - دَابّ - دَابَّة - دَوابّ**
**دَبَّ - يَدِبُّ** + canlı varlık: ayaklar ve bacaklar üzerinde yavaşça ve ağır ağır yürür: kendi öz iradesiyle, ellerden veya ayaklardan olan uzuvları kullanarak, yavaşça ve ağır ağır ve ağırlıkla yürüyerek, uzuvlarını yere birbiri ardınca vurarak, bulunduğu yerden başka bir yere geçerek hareket eder.
**دَابّ**: **" دَبَّ - يَدِبُّ "**’den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: her **" يدِبّ "** eden canlı varlık.
**دابَّة**: **" دَابّ "**ın müennesi; bir defalık fâil: **" تَدِبُّ "** eden canlı varlıkların bilinen özel bir türü.
**دَوابّ**: **" دَابَّة "**nin çoğulu.

Ve lafız, “adım genişliğinin genişliğine göre tertip ile, bacaklar üzerine yüklenerek yere temas ederek intikal hareketi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَبَّ - يَدِبُّ**، **خَطَا - يَخْطُوْ**، **رَجِلَ - يَرْجَلُ**، **دَرَجَ - يَدْرُجُ**، **وَطِئَ - يَطَأُ**، **تَرَقَ - يَتْرِقُ** (**تَرْقَى - يُتَرْقِي**)

**دابة**
Ve ikisinde de yaydığı her **دابة**:  	﴿Ve O’nun âyetlerindendir: gökleri ve yeri yaratması ve ikisinde de yaydığı her **دابة**; ve O, dilediği vakit onları toplamaya kadirdir (29)﴾ **الشورى** ﴿Ve sizin yaratılışınızda ve (Allah’ın) yaydığı her **دابة**da, yakîn eden bir kavim için âyetler vardır (4)﴾ **الجاثية**
Ve onda her **دابة**dan yaydı:  	﴿Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün ihtilâfında, insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemide, Allah’ın gökten indirdiği sudan—onunla yeri ölümünden sonra diriltti ve onda her **دابة**dan yaydı—rüzgârların çevrilip çevrilmesinde ve gök ile yer arasında musahhar kılınmış bulutta, akleden bir kavim için elbette âyetler vardır (164)﴾ **البقرة** ﴿Gökleri, onları gördüğünüz direksiz yarattı; ve sizi sarsmasın diye yere sabit dağlar attı; ve onda her **دابة**dan yaydı; ve gökten su indirdik de onda her kerîm çiftten bitirdik (10)﴾ **لقمان**
Ve her **دابة**yı sudan yarattı:	﴿Ve Allah her **دابة**yı sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür, onlardan kimi iki ayak üzerinde yürür, onlardan kimi dört (ayak) üzerinde yürür; Allah dilediğini yaratır; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (45)﴾ **النور**
**الدواب**’ın içgüdüsü:  	﴿Şüphesiz ben Allah’a—Rabbim ve Rabbinize—tevekkül ettim; hiçbir **دابة** yoktur ki O onun perçeminden tutmuş olmasın; şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir (56)﴾ **هود**
Allah’ın ona rızkı:  	﴿Nice **دابة** vardır ki rızkını taşımaz; Allah onu da sizi de rızıklandırır; ve O, işiten, bilendir (60)﴾ **العنكبوت** ﴿Yerde hiçbir **دابة** yoktur ki rızkı Allah’a ait olmasın; ve onun karar kıldığı yeri ve emanet bırakıldığı yeri bilir; hepsi apaçık bir kitaptadır (6) Ve O, gökleri ve yeri altı günde yarattı; ve Arş’ı su üzerindeydi; sizi, hanginizin amelce daha güzel olduğunu denemek için; ve eğer “Şüphesiz siz ölümden sonra diriltileceksiniz” dersen, kâfir olanlar mutlaka “Bu ancak apaçık bir sihirdir” derler (7)﴾ **هود**
 	﴿Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle yakalayıverseydi, onun üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir ecele kadar erteler; ecelleri geldiği vakit ne bir saat geri kalırlar ne de ileri geçerler (61)﴾ **النحل** ﴿Eğer Allah insanları kazandıkları sebebiyle yakalayıverseydi, onun sırtı üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir ecele kadar erteler; ecelleri geldiği vakit, şüphesiz Allah kullarını görendir (45)﴾ **فاطر**
**الدواب**’ın Allah’a secdesi:  	﴿Göklerde olan ve yerde olan her şeyden **دابة** ve melekler Allah’a secde eder; ve onlar büyüklük taslamazlar (49)﴾  **النحل** ﴿Görmedin mi ki Allah’a göklerde olan ve yerde olan, güneş ve ay ve yıldızlar ve dağlar ve ağaçlar ve **الدواب** ve insanlardan birçoğu secde eder; ve birçoğunun üzerine azap hak olmuştur; ve Allah kimi alçaltırsa artık onun için bir ikram edici yoktur; şüphesiz Allah dilediğini yapar (18)﴾ **الحج**
Sizin gibi ümmetler:	﴿Yerde hiçbir **دابة** ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki ancak sizin gibi ümmetler olmasın; Kitap’ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık; sonra Rablerine haşrolunurlar (38)﴾ **الأنعام**
 	﴿Söz onların üzerine vaki olduğu vakit, onlara yerden bir **دابة** çıkarırız; onlarla konuşur; çünkü insanlar âyetlerimize yakîn etmiyorlardı (82)﴾ **النمل**
 	﴿Biz onun üzerine ölümü hükmettiğimiz vakit, onun ölümüne onları delâlet eden, ancak yerin **دابة**sı oldu; onun asasını yiyordu; o düşünce, cinler anladılar ki eğer gaybı biliyor olsalardı, alçaltıcı azap içinde kalmazlardı (14)﴾ **سبأ**

**الدواب**
 ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi, akletmeyen sağırlar dilsizlerdir (22)﴾ **الأنفال** ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi, kâfir olanlardır; artık onlar iman etmezler (55)﴾ **الأنفال**
 	﴿Görmedin mi ki Allah gökten su indirdi de onunla renkleri muhtelif meyveler çıkardık; ve dağlardan beyaz ve kırmızı çizgiler—renkleri muhtelif—ve simsiyahlar (27); ve insanlardan ve **الدواب**’dan ve en‘âmdan da renkleri muhteliftir; işte böyle; Allah’tan ancak kulları içinden âlimler haşyet eder; şüphesiz Allah azîz, gafûrdur (28)﴾ **فاطر** ﴿Görmedin mi ki Allah’a göklerde olan ve yerde olan, güneş ve ay ve yıldızlar ve dağlar ve ağaçlar ve **الدواب** ve insanlardan birçoğu secde eder; ve birçoğunun üzerine azap hak olmuştur; ve Allah kimi alçaltırsa artık onun için bir ikram edici yoktur; şüphesiz Allah dilediğini yapar (18)﴾ **الحج**

**مختار الصحاح**
● [**دبب**] **د ب ب**: **دَبَّ** kesre ile **يدب**; **دَبَّا** ve **دَبِيباً** (olarak); ve yerde yürüyen her şey **دَابَّةٌ**dur. Ve onların sözü: “**دَبَّ** ve **درج**’den daha yalancı” yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. Ve selin **مَدَبُّ**’u—**الدال**’ın kesresiyle ve fethasıyla—onun aktığı yer(=mecrâ)sıdır; ve karıncanın **مَدَبُّ**’u da böyledir. İsim kesrelidir, mastar fethalıdır. Ve her “**فعل يفعل**” babından olanın **مفعل**i de böyledir; **ضرب يضرب** gibi.

**الراغب**
**دب**
- **الدب** ve **الدبيب**: hafif yürüyüş; ve bu hayvanda kullanılır; ve böceklerde daha çok kullanılır. Ve içkide ve eskimede de kullanılır (denir ki: **دب البلى في الثوب**; yani: yayıldı). Ve bunun benzeri, hareketini duyunun idrak etmediği şeylerde (de kullanılır). Ve her hayvanda kullanılır; her ne kadar örfte at ile tahsis edilmiş olsa da. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve Allah her **دابة**yı sudan yarattı﴾ âyet [**النور/45**]. Ve dedi ki: ﴿Ve onda her **دابة**dan yaydı﴾ [**البقرة/164**]. ﴿Yerde hiçbir **دابة** yoktur ki ancak Allah’a rızkı (ait) olsun﴾ [**هود/6**]. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿Yerde hiçbir **دابة** ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki…﴾ [**الأنعام/38**]. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Eğer Allah insanları kazandıkları sebebiyle yakalayıverseydi, onun sırtı üzerinde hiçbir **دابة** bırakmazdı﴾ [**فاطر/45**]. Ebû Ubeyde dedi: insanı özellikle kastetti (Ebû Ubeyde’nin ibaresi: “**دابة**’nın burada mecazı insandır.” Bak: **مجاز القرآن** 2/156). Ve evlâ olan, onu umum üzere yürütmektir. Ve onun sözü: ﴿Söz onların üzerine vaki olduğu vakit, onlara yerden bir **دابة** çıkarırız; onlarla konuşur﴾ [**النمل/82**]; denilmiştir ki: o, bildiğimizin hilâfına bir hayvandır; onun çıkışı kıyamet vaktine mahsustur. Ve denilmiştir ki: onunla, cehalette **الدواب** menzilesinde olan şerirleri kastetti; böylece **الدابة**, her **يدب** eden şey için bir cem‘ olur; **خائنة**’nin **خائن**’in cem‘i olması gibi. Ve onun sözü: ﴿Şüphesiz Allah katında **الدواب**’ın en şerlisi﴾ [**الأنفال/22**]; o, bütün hayvanlarda âmmdır. Ve denir: **ناقة دبوب**: yürüyüşünde yavaşlığından dolayı **تدب** eder. Ve: **وما بالدار دبي**; yani: **من يدب** (eden) yok. Ve: **أرض مدبوبة**: içinde **ذوات الدبيب** çok olan.

**ملخص اللسان**
1.     **دبب**: **دَبَّ النَّمْلُ** ve ondan başka hayvan yerde **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü.
2.     Ve **دَبَبْتُ** **أَدِبُّ** gizli bir **دِبَّةً**; ve şüphesiz o, üzerinde bulunduğu **الدِّبَّة**’si gizlidir; yani **الدَّرْبِ** (vuruşun) ki o, **الدَّبِيبِ**dendir.
3.     Ve **دَبَّ الشيخُ**: yani yavaşça bir yürüyüşle yürüdü.
4.     Ve **أَدْبَبْتُ الصَّبيَّ**: yani onu **الدَّبيب** üzerine taşıdım.
5. **دَبَّ الشَّرابُ** bedenin ve kabın ve insanın içinde, **يَدِبُّ** **دَبيباً**: sızdı/yayıldı; ve **دَبَّ السُّقْمُ** bedende, ve **البِلى** elbisede, ve **الصُّبْحُ** alacakaranlıkta: hepsi bundandır.
6.     Ve **دَبَّتْ عَقارِبُه**: onun koğuculukları ve eziyeti yayıldı.
7. Ve **دَبَّ القومُ** düşmana doğru **دَبيباً**: ağır ağır yürüdükleri, hızlanmadıkları zaman.

8.     Onun yanında bir **غُلَيِّمٌ** vardır; **يُدَبِّبُ** yani yürüyüşte yavaşça **يَدْرُجُ** eder,
9.     Yerde yürüyen her şey: **دابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**dur.
10.                        **الدَّابَّة**: hayvandan **دَبَّ** eden şey için bir isimdir; ayırt edici olan ve ayırt edici olmayan.
11.                        Ve **الدابَّة**: binilen (şey)dir; dedi ki: Bu isim, **الدَّوابِّ**dan binilen şeye galip olmuştur,
12.                        Ve **رجل دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**: laf taşıyan (kimse)dir; sanki kavim arasında laf taşıyarak **بالنَّمائِم** ile **يَدِبُّ** eder;
13.                        Ve **ناقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürümez; ancak **تَدِبُّ** eder; onun çoğulu **دُبُبٌ**dur; ve **الدُّبابُ** onun yürüyüşüdür.
14.                        **أَدَبَّ البِلادَ**: onun ovasını ve dağlarını; ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve **مَدِبُّه**: onun akış yeridir;
15.                        Ve **الدَّبَّابة**: savaşlar için edinilen (şey)dir; içine adamlar girer, sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece delerler, onlar onun içindeyken; ona bu ad verilmiştir, çünkü itilir de **تَدِبُّ** eder. - **الدَّبابةُ**: derilerden ve ağaçtan edinilen bir alettir; içine adamlar girer; onu kuşatılmış kaleye yaklaştırırlar ki onu delsinler; ve üstlerinden atılan şeylerden onları korur. Ve **الدَّبْدبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**un yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en hızlısıdır.
16.                        Ve **الدَّبْدَبَةُ**: sert yer üzerinde toynağın vuruş sesine benzeyen her sestir;
17.                        Ve **دُبَّة الرجلِ**: hayırdan yahut şerden onun yolu/yöntemidir,
18.                        Ve **الدُّبُّ**: yırtıcılardan bir türdür; sahih Arapçadır; çoğulu **دِبابٌ** ve **دِبَبَة**dir; dişisi **دُبَّة**dir.
19.                        Ve **الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olandır.
20.                        Ve **الدَّبَبُ**: yüzdeki ince tüy; ve denildi ki: **الدَّبَبُ** kadının yüzündeki kıldır; başkası dedi ki: ve yüzün **دَبَبُ**u onun ince tüyüdür. Ve **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**: kılın ve yünün çokluğudur. **رَجُلٌ أَدَبُّ** ve **امرأَةٌ دبَّاءُ** ve **دَبِبَةٌ**: alnında kılı çok olan (kimse)dir؛

● - **دبب**: **دَبَّ النَّمْلُ** ve ondan başka hayvan(lar) yer üzerinde **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü. İbn Düreyd dedi: **دَبَّ يَدِبُّ دَبِيباً**; onu tefsir etmedi ve onu ifade etmedi. Ve **دَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّةً**; ve şüphesiz o, **خَفِيُّ الدِّبَّة**’dir; yani **الدَّبِيب**’den olduğu hâl üzere bulunduğu vuruş. Ve **دَبَّ الشيخُ**: yani yavaşça bir yürüyüşle yürüdü. Ve **أَدْبَبْتُ الصَّبيَّ**: yani onu **الدَّبيب** üzerine taşıdım. Ve **دَبَّ الشَّرابُ** bedenin, kabın ve insanın içinde, **يَدِبُّ دَبيباً**: sızdı; ve **دَبَّ السُّقْمُ** bedenin içinde, ve eskime elbisede, ve sabah alacakaranlıkta: hepsi ondandır. Ve **دَبَّتْ عَقارِبُه**: onun koğuculukları ve eziyeti yayıldı. Ve **دَبَّ القومُ إِلى العَدُوِّ دَبيباً**: eğer ağır ağır yürüdülerse, hızlanmadılar. Hadiste: “Onun yanında bir küçük oğlan vardır, **يُدَبِّبُ**”; yani yürüyüşte yavaşça adım adım yürür; ve yerde yürüyen her şey: **دابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**’dir. Ve **الدَّابَّة**: hayvandan **دَبَّ** eden şeyin adıdır; ayırt edici olan ve ayırt edici olmayan olarak.

Ve aziz tenzilde: “Allah her **دابَّةٍ**’yi sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür”; ve akleden için de, akletmeyen için de olduğundan, “**فَمِنْهُم**” denildi; eğer akletmeyen için olsaydı, “**فَمِنْها**” yahut “**فَمِنْهُنَّ**” denilirdi. Sonra dedi: “**مَنْ يَمْشِي** karnı üzerinde”; ve her ne kadar aslı akletmeyen için ise de, çünkü topluluğu karıştırınca “**منهم**” dedi, ifade “**بِمنْ**” ile yapıldı; anlam: her bir **دَابَّةٍ** nefsi. Ve O’nun, عز وجل, sözü: “Onun sırtı üzerinde bir **دَابَّةٍ** bırakmadı”; denildi ki: insan ve cinnden olan bir **دَابَّةٍ**’den, ve akleden her şeyden; ve denildi ki: ancak umumiliği murat etti; buna delil, İbn Abbas’ın, Allah onlardan razı olsun, sözü: “Âdemoğlunun günahı sebebiyle, gübre böceği neredeyse deliğinde helâk olacaktı.” Ve Hâricîler Katariy’ye: “Çık bize, ey **دَابَّةُ**” dediklerinde, onlara istiğfarı emretti; ona karşı hüccet olarak âyeti okudular.

Ve **الدابَّة**: binilen (şey)dir; dedi: ve bu isim, **الدَّوابِّ**’dan binilen şeye galip gelmiştir; ve müzekkere de müennese de vâki olur; hakikati sıfattır. Rü’be’den nakledildiğine göre o şöyle derdi: “Yaklaştır şu **الدَّابَّة**’yi”; kendisine ait bir bürzûn için. Bunun benzeri, manaya hamledilenden, onların sözü: “Bu **شاةٌ**”; Halîl dedi: bunun benzeri, Allah تعالى’nın sözü: “Bu, Rabbimden bir **رَحْمَة**’dir.”

Ve **الدابَّة**’nin tasğîri: **دُوَيْبَّة**; **الياءُ** sâkindir ve onda kesreden bir işmâm vardır; her şeyde, ondan sonra ağırlaştırılmış bir harf geldiğinde tasğîr **ياءُ**’sı da böyledir. Hadiste: “Ve onu bu **الدِّبابَةِ**’den bir eşek üzerine bindirdi”; yani yürüyüşte ağır ağır yürüyen ve hızlanmayan zayıflar.

Ve **دابَّة الأَرْض**: kıyametin alâmetlerinden biridir. Ve Allah تعالى’nın sözü: “Ve söz onların üzerine vâki olunca, onlar için yerden bir **دَابَّةً** çıkarırız”; dedi: tefsirde geldi ki o, Tihâme’de, Safâ ile Merve arasında çıkar; ve yine geldi: onun üç defa, üç mekândan çıktığı; ve kâfirin yüzüne siyah bir nokta vurduğu, müminin yüzüne beyaz bir nokta (vurduğu); kâfirin noktası yayılır, ta ki yüzü onunla bütünüyle kararır; müminin noktası yayılır, ta ki yüzü onunla bütünüyle beyazlar; topluluk sofrada toplanır da mümin kâfirden tanınır. Ve **دابَّةِ الأَرض**’ün zikri, kıyamet alâmetleri hadîsinde vârid olmuştur; denildi ki: o bir **دابَّة**’dir; boyu altmış arşındır; ayakları ve tüyü vardır; ve denildi ki: yaratılışı muhteliftir; birkaç hayvana benzer; Safâ dağı yarılır da ondan Cem gecesi çıkar; insanlar Mina’ya yürürlerken; ve denildi ki: Tâif toprağındandır; onunla birlikte Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü vardır, عليهم السلام; onu isteyen erişemez, kaçan onu âciz bırakamaz; mümine asayla vurur ve yüzüne “mümin” yazar; kâfirin yüzünü mühürle damgalar ve onda “bu kâfirdir” yazar. İbn Abbas’tan, Allah onlardan razı olsun, rivayet olunur. Dedi: kıyametin alâmetlerinin ilki, **الدَّابَّة**’nin çıkışı ve güneşin batısından doğuşudur.

Ve meselde dediler: “Beni **شُبٍّ**’den **دُبٍّ**’e kadar yordun”; tenvin ile; yani gençliğimden, asaya dayanarak yürüyene dek. Ve caizdir: “**شُبَّ**’den **دُبَّ**’e”; hikâye üzere. Ve dersin: “Şunu şunu yaptım **شُبَّ**’den **دُبَّ**’e.” Ve onların sözü: “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**”: yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı; çünkü **دَبَّ**: yürüdü; **دَرَجَ**: öldü ve nesli kesildi.

Ve **رجل دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**: koğucudur; sanki kavim arasında koğuculukla **يَدِبُّ** eder; ve denildi ki: **دَيْبوبٌ**, erkeklerle kadınları bir araya getirir; **فَيْعُولٌ**, **الدَّبِيب**’dendir; çünkü onların arasında dolaşır ve gizlenir; ve iki manayla, onunla, صلى اللّه عليه وسلم, sözü tefsir edildi: “Cennete **دَيْبُوبٌ** ve **قَلاَّعٌ** girmez”; ve o, onun, صلى اللّه عليه وسلم, sözü gibidir: “Cennete **قَتَّات** girmez.” Ve denilir: “Şüphesiz onun **عَقارِبَه**’i **تَدِبُّ** eder”; eğer koğuculukla koşuşturuyorsa. Ezherî dedi: Münzirî bana, Sa’leb’den, İbnü’l-A’râbî’den şu beyti okuttu:

لَنا عِزٌّ، ومَرْمانا قَريبٌ، *  ومَوْلىً لا يَدِبُّ مع القُرادِ

Dedi: “**مَرْمانا** yakın”: bunlar Aneze’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek, Benî Esed’e intisap ederiz. Ve onun sözü “**يَدِبُّ مع القُرادِ**”: o, içinde keneler bulunan bir kırba ile gelen adamdır; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan bir kene onu ısırınca ürker, develer ürker; ürktüklerinde onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Zincirleme hırsıza denilir: “O, **يَدِبُّ معَ القُرادِ**.”

Ve **ناقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak **تَدِبُّ** eder; çoğulu **دُبُبٌ**’dür; ve **الدُّبابُ** onun yürüyüşüdür. Ve **المدبب**: **دَبادِبَ** yürüyen devedir. Ve **دُبَّة الرَّجُل**: onun üzerinde **يَدِبُّ** ettiği yolu. Ve “Evde **دُبِّيٌّ** ve **دِبِّيٌّ** yok”: yani onda **يَدِبُّ** eden hiç kimse yok. Kisâî dedi: bu, **دَبَبْت**’tendir; yani onda **يَدِبُّ** eden yoktur. Ve bunun gibi: “Onda **دُعْوِيٌّ** ve **دُورِيٌّ** ve **طُورِيٌّ** yok”; yalnız inkârda konuşulur.

Ve **أَدَبَّ البِلادَ**: onu adaletle doldurdu; böylece halkı **دَبَّ** etti; onun güvenliğinden giydikleri, bereketinden ve uğurundan içselleştirdikleri sebebiyle. Kuseyyir Azze dedi:

بَلَوْهُ، فأَعْطَوْهُ الـمَقادةَ بَعْدَما *  أَدَبَّ البِلادَ، سَهْلَها وجِبالَها

Ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve **مَدِبُّه**: akışının yeri; Fârisî şu beyti okudu:

وقَرَّبَ جانِبَ الغَرْبِيِّ، يأْدُو  * مَدَبَّ السَّيْلِ، واجْتَنَبَ الشَّعارا

Denilir: “Selin **مَدَبِّ**’inden ve **مَدِبِّ**’inden uzaklaş”; ve karıncanın **مَدَبِّ**’i ve **مَدِبِّ**’i (de böyledir); isim kesralıdır, mastar fethalıdır,

Ve yine her ne ki **فَعَلَ يَفْعِل** üzere olanın hepsinden **الـمَفْعَل** (2) (2 Onun “**على فعل يفعل**” sözü: bu, **الصحاح**’ın ibaresidir ve **القاموس** da onun gibidir. İbnü’t-Tayyib, metni şu olanı söyledi: Doğrusu şudur ki her fiilin muzârîsi kesre ile **يفعل** olursa—mâzîsi ister ayn’ı fetha ile ister kesre ile olsun—onun **المفعل**’inde tafsil vardır: masdar için fetha ile, zaman ve mekân için kesre ile olur; ancak şâz olan müstesna. Musannifin ve Cevherî’nin zâhiri şudur ki tafsil, mâzîsi fetha ile **فعل** üzere ve muzârîsi kesre ile **يفعل** üzere olan hakkındadır. Doğru olan ise bizim asılladığımızdır; **شرح القاموس**’tan, h. bitti.)

**التهذيب**: **الـمَدِبُّ** karıncanın ve başkasının **دَبِيبِ**’inin yeridir.

**الدَّبَّابة**: savaşlar için yapılan şeydir; içine erkekler girer; sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece onlar, onun iç boşluğunda iken delerler; ona bu ad verilmiştir; çünkü o itilir de **تَدِبُّ** eder. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Kalelerle nasıl yaparsınız?” dedi. “İçine erkeklerin girdiği **دَبَّاباتٍ** ediniriz” dedi.

**الدَّبابةُ**: derilerden ve ağaçtan yapılan bir âlettir; içine erkekler girer; onu kuşatılmış kaleye yaklaştırırlar ki onu delsinler; üstlerinden atılan şeylerden onları korur.

**الدَّبْدبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**’un yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve naklen en süratlisidir.

Ve **التهذيب**’de: **الدَّبْدَبةُ** karıncadan **العُجْرُوفُ**’tur; ve adımın yakınlaşmasında her sürat: **دَبْدَبَةٌ**’dir; ve **الدَّبْدَبَةُ**: sert yer üzerinde nalın vuruş sesine benzeyen her sestir; ve denildi: **الدَّبْدَبَةُ** sesin bir türüdür; Ebû Mehdî şu beyti okudu:

عاثُور شَرٍّ، أَيُما عاثُورِ، *
دَبْدَبَة الخَيْلِ على الجُسورِ

Ebû Amr: Adam **دَبْدَبَ** eder, eğer gürültü çıkarıp toplarsa; ve **دَرْدَبَ** eder, eğer davula vurursa.

**الدَّبْدابُ**: davuldur; ve onunla, Ru’be’nin sözü tefsir edildi:

أَوْ ضَرْبِ ذي جَلاجِلٍ دَبْدابِ

Ve Ru’be’nin sözü:

إِذا تَزابَى مِشْيَةً أَزائِبا،
* سَمِعْتَ، من أَصْواتِها، دَبادِبا

Dedi: **تَزَابَى**: içinde yavaşlık bulunan bir yürüyüşle yürüdü. Dedi: **الدَّبادِبُ** sanki “**دَبْ دَبْ**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدُّبادِبُ** ve **الجُباجِبُ** (1) (1 Onun “**والجباجب**” sözü: asılda böyle, ve **التهذيب**’de cim ile böyledir.): çok bağırma ve gürültüdür; ve şu beyti okudu:

إِيَّاكِ أَنْ تَسْتَبدلي قَرِدَ القَفا، *
حَزابِيَةً، وهَيَّباناً جُباجِبا
أَلَفَّ، كأَنَّ الغازِلاتِ مَنَحْنَه  *
من الصُّوف نِكْثاً، أَو لَئيماً دُبادِبا

**الدُّبَّة**: hâldir; “Onun **دُبَّتَهُ**’sine ve **دُبَّه**’sine bindim” yani onun hâline ve yoluna yapıştım ve onun işini yaptım; dedi:

إِنّ يَحْيَى وهُذَيلْ رَكبَا دُبَّ طُفَيْلْ

Ve Tufeyl, davetsiz olarak düğünlere tâbi olan idi. “Beni ve **دُبَّتي**’mi bırak” denir; yani beni ve yolumu ve seciyemi bırak.

**دُبَّةُ** adamın: hayırdan veya şerden onun yolu, damme iledir. İbn Abbâs, Allah ikisinden de razı olsun, dedi: “Kureyş’in **دُبَّة**’sine uyun ve cemaatten ayrılmayın.”

**الدُّبّة** (damme ile): yol ve mezheptir.

**الدَّبَّةُ**: kumca çok olan yerdir; şiddetli zamana misal vurulur; “Falan kimse kumdan bir **دَبَّةٍ**’ye düştü” denir; çünkü deve, ona düştüğünde yorulur.

**الدُّبُّ الكبِيرُ**: **بَناتِ نَعْشٍ**’tandır; ve denildi: Şüphesiz bu, büyüğe ve küçüğe vâki olur; böylece ikisinden her birine **دُبٌّ** denir; onları ayırmak istediklerinde “**الدُّبُّ الأَصغر**” ve “**الدُّبُّ الأَكبر**” derler.

**الدُّبُّ**: yırtıcılardan bir türdür; sahih Arapçadır; cem‘i **دِبابٌ** ve **دِبَبَة**’dir; dişisi **دُبَّة**’dir.

**أَرض مَدَبَّة**: **الدِّبَبَة**’si çok olan (yerdir).

**الدَّبَّة**: içine zeytinyağı, tohum ve yağ konulan şeydir; cem‘i **دِبابٌ**’dır; Sîbeveyh’ten.

**الدَّبَّة**: kumdan tepeciktir; **الدال**’ın fethasıyla; cem‘i **دِبابٌ**’dır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

كأَنْ سُلَيْمَى، إِذا ما جِئتَ طارِقها، *
وأَخْمَدَ الليلُ نارَ الـمُدْلِجِ السارِي
تِرْعِيبَةٌ، في دَمٍ، أَو بَيْضَةٌ جُعِلَت *
في دَبَّةٍ، من دِبابِ الليلِ، مِهْيارِ

Dedi: **الدُّبَّة** (damme ile): yoldur; şair dedi:

طَهَا هِذْرِيانٌ، قَلَّ تَغْميضُ عَيْنِه *
على دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ الـمُرَعْبَلِ

**الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olan.

**الدَّبَبُ**: yüzdeki tüy (zâğab); ve şu beyti okudu:

قشر النساءِ دَبَب العَرُوسِ

Ve denildi: **الدَّبَبُ** kadının yüzündeki saçtır; başkası dedi: ve yüzün **دَبَبُ**’u onun tüyüdür.

**الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**: saçın ve kılın çokluğudur.

Bir adam **أَدَبُّ**, bir kadın **دبَّاءُ** ve **دَبِبَةٌ**: alnında saçı çok olan; ve bir deve **أَدَبُّ أَزَبُّ**.

Nebi’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, hanımlarına hadisteki sözüne gelince: “Keşke bilsem, hanginiz **الجَمَلِ الأَدْبَبِ**’in sahibesi; çıkar da **الحَوْأَبِ**’in köpekleri ona havlar?”; o ancak **الأَدَبَّ**’i kastetti; böylece şeddeli kılmayı ortaya koydu; ve **الأَدَبَّ**’i kastetti; o, kılı çok olandır; ve denildi: yüz kılı çok olan; onunla **الحَوْأَبِ**’e muvazene etsin diye.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **جَمَلٌ أَدَبُّ**: **الدَّبَبِ**’i çok olan; ve **دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً** etmiştir.

Ve denildi: **الدَّبَبُ** tüy (zâğab)dır; ve o ayrıca **الدَّبَّةُ**’dir, **حَبَّةٍ** misali üzere; cem‘i **دَبٌّ**’dur, **حَبٍّ** gibi; bunu Kurâ‘ hikâye etti; ve “**الدَّبَّة** **الزَّغَبَةُ**” demedi, **الهاء** ile.

Ve sırtlana **دَبابِ** denir; **دبِّي**’yi isterler; nitekim **نَزَالِ** ve **حَذارِ** denildiği gibi.

Ve **دُبٌّ**: Benî Şeybân’da bir isimdir; o, Şeybân b. Mürre b. Zühl b. Şeybân’ın oğlu **دُبُّ**’dur; ve onlar, kendisiyle misal vurulan Derim kavmidir; böylece “**أَوْدَى دَرِمٌ**” denir. Ve Vebre b. Haydân, Vebre’nin oğlu Ebû Kelb’e **دُبّاً** diye ad verilmiştir.

**ودبوبٌ**: bir yerdir. Sa‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi:

وما ضَرَبٌ بيضاءُ، يَسْقِي دَبُوبَها *
دُفاقٌ، فَعُرْوانُ الكَراثِ، فَضِيمُها

**ودَبَّابٌ**: bir arazidir. Ezherî dedi: **الخَلْصَاءِ**’da **الدَّبَّاب** denilen bir kum vardır; ve onun hizasında çok **دُحْلانٌ** vardır; şairin sözü bundandır:

كأَنّ هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها،  *
لـمَّا الْتَقَيْنَا، لَدَى أَدْحالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ، جادَ الربيعُ بها *
على أَبارِقَ، قد هَمَّتْ بإِعْشابِ

**التهذيب**: İbnü’l-A‘râbî: **الدَّيدَبون** eğlencedir.

**الدَيْدَبانُ**: öncü birliğidir; o, **الشَّيِّفَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi: Aslı **دِيدَبان** idi; böylece harekeyi değiştirdiler (1) (1 Onun “Aslı **ديدبان** idi, böylece harekeyi değiştirdiler, ilh.” sözü: asıl nüshasında ve elimizdeki **التهذيب**’de böyledir. **التكملة**’de Ezherî dedi: **الديدبان** öncü birliğidir; Farsça muarrebdir; aslı **ديذه بان**’dır; Arapçalaştırılınca hareke değiştirildi ve **الذال** **دال** kılındı.), ve “**دَيْدَبان**” dediler; Arapçalaştırılınca.

Ve hadiste: “Cennete **دَيْبُوبٌ** girmez, ne de **قَلاَّعٌ**”; **الدَّيْبُوبُ**: erkeklerle kadınlar arasında onların arasını birleştirmek için dolaşan kimsedir; ve denildi: o, koğucudur; onlar hakkında “Şüphesiz onun akrepleri **لَتَدِبُّ** eder” demelerinden dolayı; ve ondaki **الياء** ziyadedir.

مقاييس اللغة:
(**دب**)  **الدال** ve **الباء** tek bir sahih asıldır, kıyaslıdır; o, yerde yürüyüşten daha hafif bir harekettir. Dersin ki: **دَبَّ** **دَبيباً**. Yerde yürüyen her şey **دابة**’dır. Hadiste: “**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**”. **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında nemîmelerle debelenip dolaşan nemmâm kastedilir. **القَلاَّع**: insanı, onun yanındaki bir mertebeden onu söküp çıkarması için sultanına gammazlayan kimsedir. Ve “**ناقة دَبُوبٌ**” denir; eğer çok etten dolayı ancak **دَبيباً** ile yürüyorsa. Ve “**ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**” denir; yani debelenip yürüyen herhangi biri. Ve “**طَعنةٌ دبُوب**([24])” denir; eğer kanla debelenip akıyorsa. **الهذَليّ**([25]) dedi ki:
* yan yüzünde **دَبُوبٌ** vardır, **تَقْلِسُ**([26]) *
Ve “Falanca, falancanın **دُبَّة**’sine bindi ve onun **دُبّته**’sini aldı” denir; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşü gibi yürümüştür. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Ve şâz olması câizdir; ve muhtemeldir ki pürüzsüzlüğünden dolayı bununla adlandırılmıştır; sanki yuvarlandığında hafifler. **امرؤ القيس** dedi ki:
Eğer geldiğinde, “bir **دُبَّاءَة**” dersin *** yeşillerden, gölcüklere batırılmış([28])
Şiirdeki **الدَّبَب** ise ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**’dan بدل edilmiştir. Develerden **الأدْبَب**: çok kıllı olandır. Hadiste—sahihse—: “**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])”. **الدَّبُوب**’a gelince, onun uzak dipli mağara olduğu söylenir([30]). Bu bir şey değildir.

القاموس المحيط:
**دَبَّ** **يَدِبُّ** **دَبّاً** ve **دَبِيباً**: ağır ağır yürüdü; ve o, **خَفِيُّ الدِّبَّةِ**’dir; **الجِلْسَةِ** gibi; ve içkinin, ve hastalığın bedende, ve eskimenin elbisede sızıp yayılmasıdır; ve onun akrepleri: nemîmeleri ve eziyeti yayıldı. Ve o, **دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ**’dur; yahut **الدَّيْبُوبُ** erkeklerle kadınlar arasında toplayıcı olandır. Ve **الدَّابَّةُ**: hayvandan debelenip yürüyen şeydir; ve binek olana galip olmuştur; ve müzekkere de vâki olur. Ve **دابَّةُ الأرض** kıyamet alâmetlerindendir; yahut onun ilki: Mekke’de **جَبَلِ الصَّفا**’dan çıkar; onun için yarılır; insanlar **مِنىً**’ya doğru yürürlerken; yahut **الطائِفِ**’ten; yahut üç yerde üç defa; yanında Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü vardır—ikisine de selâm olsun—; mümini asa ile vurur; kâfirin yüzünü mühürle damgalar; böylece onda “bu kâfirdir” nakşolunur. Ve “**أكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**”: yani diriler ve ölüler. Ve “**أدْبَبْتُه**”: onu **الدَّبِيب** üzerine taşıttım; ve beldeleri adaletle doldurdum da halkı debelenip yayıldı. Ve “Evde **دُبِّيٌّ** yoktur”: zamme ile; ve kesrelenir; yani hiç kimse. Ve **الدَّيْبوبُ**: nemmâm ve pezevenktir. Ve **مَدَبَّ السَّيْلِ** ve **النَّمْلِ**; ve **الدال**’ın kesresiyle: onun mecrasıdır; isim kesrelidir, masdar fethalıdır; ve her **فَعَلَ يَفْعِلُ** üzere olanın **المَفْعَل**’i de böyledir. Ve “**مِنْ شُبَّ إلى دُبَّ**”: ikisi de zamme ile ve tenvinlenir; gençlikten, asaya dayanarak debelenip yürüyene kadar. Ve “**طَعْنَةٌ دَبُوبٌ**”: kanla debelenip akar. Ve “**جِراحَةٌ دَبُوبٌ**”: ondan kan akarak debelenir. Ve **الْأَدَبُّ**: çok kıllı devedir; ve teşdîdin izhârıyla hadiste “**صاحِبَةُ الجَمَل الْأَدْبَبِ**” gelmiştir. Ve **الدَّبَّابَةُ**—şeddeli—: savaşlar için yapılan bir âlettir; kalenin dibine doğru itilir; onlar onun içindeyken delerler. Ve **الدَّبْدَبُ**: karıncanın **العُجْرُوف**’unun yürüyüşüdür. Ve **الدُّبَّةُ**—zamme ile—: hâl ve yol/yöntemdir; **الدُّبِّ** gibi; ve Bedir yakınında bir yer adıdır; ve fetha ile: tohum ve yağ için bir kaptır; ve kumdan bir tepeciktir; yahut kızıl kumluktur; yahut düz olan; yahut düz arazidir; ve **الدَّبيب**’den bir tek seferliktir; cem‘i, **كِتاب** gibi; ve yüzdeki ince tüylerdir; cem‘i **دَبُّ**’dur; ve özellikle camdan bir şişedir; ve kesre ile **الدَّبيب**’dir.
Ve **الدُّبُّ**—zamme ile—: yırtıcı bir hayvandır, müzekkerdir; ve o, **هاء** ile de gelir; cem‘i: **أدْبابٌ** ve **دِبَبَةٌ**—**عِنَبَةٍ** gibi—; ve bir isimdir; ve **بَناتِ نَعْشٍ**’ın büyüğüdür; denildi ki: küçüğü de; ayrım istenirse “**الدُّبُّ الْأَصْغَرُ**” ve “**الدُّبُّ الْأَكْبَر**” denir. Ve **المُبارَكُ بنُ نَصْرِ الله الدُّبِّي**: Hanefî bir fakihtir. Ve **الدُّبَّاءُ**: kabaktır; **الدَّبَّةِ** gibi—fetha ile—; tekili **هاء** iledir. Ve **الدَّبُوبُ**: dipli mağaradır; ve her şeyden semiz olandır; ve Hüzeyl beldelerinde bir yer adıdır. Ve **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبانُ**—ikisi de harekeli—: ince tüylerdir; yahut kılların çokluğudur; o (**هو**) **أدِبُّ**’dür; ve o dişi (**هي**) **دَبَّاءُ**’dır; ve **دَبِبَةٌ**’dir—**فَرِحةٍ** gibi. Ve **الدَّبْدَبَةُ**: her sestir; sert yerde nalın vuruşu gibi; ve ekşimiş süt onun üzerine sağılır; yahut sütün en çok koyulaştığı şeydir; **الدَّبْدَبى** gibi—**جَحْجَبى** gibi. Ve **الدَّبْدابُ**: davuldur. Ve **الدُّبادِبُ**: iri adamdır; ve çok bağırandır. Ve **سَحاب** gibi: Tayy’a ait bir dağdır. Ve **كِتاب** gibi: Hicaz’da çok kumlu bir yer adıdır. Ve **قَطام** gibi: sırtlan için bir çağrıdır; yani: **دِبِّي**. Ve **شَدَّاد** gibi: bir yer adı ve bir isim ve kumdur. Ve **رُبِّى** gibi: Basra’da bir yer adıdır. Ve **سَبَب** gibi: ineğin doğurduğu ilk yavrudur. Ve **دِبَّى حَجَلْ**—kesre ile—: onlara ait bir oyundur.

تاج العروس:
د ب ب
Karınca ve hayvandan başkası yerde **دَبَّ** eder; **يَدِبُّ** **دَبًّا** ve **دَبِيباً**; yani ağır ağır yürüdü ve İbn Düreyd’den: acele etmedi. Ve “ihtiyar **دَبَّ** etti”: yavaşça yürüdü. Dedi ki:
Beni ihtiyar sandı, hâlbuki ihtiyar değilim ... ihtiyar ancak **دَبِيباً** debelenip yürüyen kimsedir
Ve kavim düşmana doğru **دَبِيباً** **دَبَّ** etti: eğer ağır ağır yürüdülerse, acele etmediler. Hadiste: “Onun yanında **غُلَيِّمٌ يُدَبّب** vardır”: yani yürüyüşte yavaşça adım adım yürür. Ve “**دَبَبْتُ** **أَدِبُّ** **دِبَّةً**”: gizli bir debelenişle; ve o, **خَفِيُّ الدِّبَّةِ**’dir; **الجِلْسَةِ** gibi; yani **الدَّبيب**’den olduğu hâl üzereki vuruş. Mecazdan: içki bedende, kapta, insanda ve damarlarda **دَبَّ** eder; **دَبِيباً** **يَدِبُّ**; ve yine hastalık bedende **دَبَّ** eder; ve eskime elbisede; ve sabah alacakaranlıkta; bunların hepsi “sızıp yayılmak” mânâsınadır. Ve yine mecazdan: “Onun akrepleri **دَبَّتْ**”: yani nemîmeleri ve eziyeti yayıldı. Ve o, aramızda nemîmelerle debelenip dolaşır.
Ve o, **دَبُوبٌ** ve **دَيْبُوبٌ** bir adamdır: nemmâmdır; sanki kavim arasında nemîmelerle debelenip dolaşır. Yahut **الدَّيْبُوبُ**, erkeklerle kadınlar arasında toplayıcı olandır; **فَيْعُولٌ** vezninde, **الدَّبِيب**’dendir; çünkü onların arasında debelenip dolaşır ve gizlenir. Ve iki mânâ ile, onun—sallallahu aleyhi ve sellem—sözü tefsir edilmiştir: “**لاَ يَدْخُلُ الجَنَّةَ دَيْبُوبٌ وَلاَ قَلاَّعٌ**”. Ve “Onun akrepleri debelenir” denir; eğer nemîmelerle koşuşturuyorsa. **الأَزهريّ** dedi ki: **المُنْذِرِيُّ** bana, **ثعلب**’den, **ابن الأَعْرَابيّ**’den rivayetle inşâd etti:
Bizim bir izzetimiz var ve atış yerimiz yakındır ... ve bir mevla ki kene ile birlikte debelenip yürümez
Bunlar **عَنَزَة**’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek, **بَنِي أَسَد**’e intisap ederiz. Ve onun “kene ile birlikte debelenip yürür” sözü: içinde keneler bulunan bir tulumla gelen adamdır; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan bir kene onu ısırınca ürker; develer de ürker; develer ürkünce onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Hırsıza “**السَّلاَّلِ**” denir: “O, kene ile birlikte debelenip yürür” denir. Ve yerde yürüyen her yürüyen: **دَابَّةٌ** ve **دَبِيبٌ**’dir.

Ve **الدَّابَّة**; hayvandan sürünen şeyin adıdır; ayırt edeni ve ayırt etmeyeni. Ve Aziz Tenzîl’de: “Ve Allah her **دَابَّة**yi sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde yürür.” Ve akleden için de akletmeyen için de olunca “**فَمِنْهُمْ**” denildi; eğer akletmeyen için olsaydı “**فَمِنْهَا**” yahut “**فَمِنْهُنَّ**” denilirdi. Sonra dedi: “**مَنْ يَمْشِي** karnı üzerinde”; aslında o akletmeyen için olsa da; çünkü cemaatı karıştırınca “**مِنْهُم**” dedi, ifade “**مَنْ**” ile kılındı; mânâ: her **دَابَّة** nefis. Ve O’nun (Azze ve Celle) sözü: “Onun sırtı üzerinde hiçbir **دَابَّة** bırakmadı”; denildi ki: ins ve cin ve akleden her şeyden bir **دَابَّة**. Ve denildi ki: ancak umumîliği murad etti; buna İbn Abbas’ın sözü delâlet eder: “**كَادَ الجُعَلُ يَهْلِكُ فِي جُحْرِهِ بِذَنْبِ ابنِ آدَمَ**”.

Ve **الدَّابَّة**: binilen şeydir. Ve bu ad, **الدَّوَابِّ**dan binilene galip olmuştur; müzekkere ve müennese vâki olur. Ve hakikati sıfattır. Ve Rü’be’den zikredildi ki o şöyle derdi: “**قَرِّبْ ذلك الدَّابَّةَ**.” Onun için bir bürzûn (at) (kastederek). Ve mânâya hamledilenden onun benzeri onların sözü: “**هَذَا شَاةٌ**”. Halîl dedi: ve onun benzeri O’nun (Teâlâ) sözü: “**هذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي**”. Ve **الدَّابَّة**nin tasğîri **دُوَيْبَّةٌ**dur; **اليَاءُ** sâkindir ve onda kesreden bir işmâm vardır. Ve tasğîr **ياء**sı, ondan sonra her şeyde müsekkeal (şeddeli) bir harf geldiğinde böyledir. Ve **دَابَّةُ الأَرْضِ**, saatin alâmetlerinden biridir yahut onun evvelidir; İbn Abbas’tan rivayet olunduğu üzere. Denildi ki: o, boyu altmış zira olan bir **دَابَّة**dir; kıyâm ve yün sahibidir. Ve denildi: o, muhtelif yaratılışlıdır; hayvanlardan birkaçı andırır; Mekke’de Safâ dağından çıkar; Cem gecesi onun için yarılır; insanlar Minâ’ya yürürken. Yahut Tâif toprağından. Yahut o, üç mekândan üç defa çıkar; yine vârid olduğu gibi. Ve o, kâfirin yüzüne siyah bir nokta, müminin yüzüne beyaz bir nokta vurur; kâfirin noktası yayılır, ondan yüzünün tamamı kararır; müminin noktası yayılır, ondan yüzünün tamamı beyazlaşır. Sonra cemaat sofrada toplanır da mümin kâfirden bilinir. Ve denilir ki: onunla beraber Mûsâ’nın asâsı ve Süleyman’ın mührü vardır—ikisine salât ve selâm—; mümine asâ ile vurur ve kâfirin yüzünü mühürle damgalar; onda nakşolunur: “**هذا كافِرٌ**”.

Ve onların sözü: “**أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ**” yani dirilerin ve ölülerin en yalancısı. **فدَبَّ**: yürüdü; **ودَرَجَ**: öldü ve nesli kesildi.

Ve **أَدْبَبْتُهُ** yani çocuğu: onu **الدَّبِيبِ** üzerine taşıdım.

Ve **أَدْبَبْتُ البِلاَدَ**: onu adaletle doldurdum; böylece halkı, onun emninden giydikleri ve bereketinden ve uğurundan içlerine sindirdikleri için süründü (hareketlendi). Kuseyyir dedi:
بَلَوْهُ فَأَعْطَوْهُ المَقَادَةَ بَعْدَ مَا ... أَدَبَّ البِلاَدَ سَهْلَهَا وجِبَالَهَا
Ve “**مَا بالدّارِ دُبِّيٌّ**” (damme ile; kesre de yapılır) yani onda hiç kimse yoktur. Kisâî dedi: bu, “**دَبَبْتُ**”tendir; yani onda sürünen kimse yoktur. Ve bunun gibi: “**مَا بِهَا منْ دُعْوِيٍّ ودُورِيّ وطُورِيّ**”; ancak inkârda konuşulur.

Ve **مَدَبُّ السَّيْلِ** ve karıncanın **مَدَبُّ**u; ve ikisinin **مَدِبُّ**u ( **الدَّال**in kesresiyle): onun mecrâsıdır; yani akışının yeri. Fârisî inşâd etti:
وقَرَّبَ جَانِبَ الغَرْبِيِّ يَأْدُو ... مَدِبَّ السَّيْلِ واجْتَنَبَ الشَّعَارَا
Denilir: selin **مَدَبِّ**inden ve **مَدِبِّ**inden uzaklaş; ve karıncanın **مَدَبِّ**i ve **مَدِبِّ**i. Ve kılıç hakkında denilir: onda bir iz vardır; sanki o karıncanın **مَدَبُّ**udur. Ve zerrelerin **مَدَبُّ**u; isim kırık (kesreli), masdar açık (fethalı)dır. Ve her “**فَعَلَ يَفْعِلُ**” üzere olanın **المَفْعَلُ**ı da böyledir: kesre ile **مَفْعِلٌ**. Bu, muttarid bir kaidedir; böylece onu birden fazla kimse zikretti. Musannif bunda Cevherî’ye tâbi oldu. Doğrusu: her fiilin muzâri‘i kesre ile “**يَفْعِلُ**” olursa—mâzîsi ister **العَيْن**i fethalı olsun ister kesreli—ondan **المَفْعَلُ**da tafsil vardır: masdar için fetha yapılır, zaman ve mekân için kesre yapılır; şâz olan müstesna. Musannifin ve Cevherî’nin zâhiri: tafsil, mâzîsi fetha üzere “**فَعَل**” ve muzâri‘i kesre ile “**يَفْعِلُ**” olan hakkındadır. Doğrusu, bizim asılladığımızdır; şeyhimiz söyledi.

Ve meselde dediler: “**أَعْيَيْتَنِي مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**” (ikisi de damme ile; tenvinlenirler) yani gençlikten, asâ üzerine sürünene kadar. Ve hikâye üzere “**مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**” câizdir. Ve dersin: “Şöyle şöyle yaptım, **مِنْ شُبَّ إلَى دُبَّ**.”

Ve **طَعْنَةٌ دَبُوبٌ**: kanla sürünür. Ve bunun gibi **جِرَاحَةٌ دَبُوبٌ**: yani ondan kan akış hâlinde sürünür. Ve ikisiyle, Mu‘attal el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:
واسْتَجْمَعُوا نَفَراً وزَادَ جَبَانَهُمْ ... رَجُلٌ بِصَفْحَتِهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ
Yani hepsi birlikte kaçtılar.

Ve **نَاقَةٌ دَبُوبٌ**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak sürünür. Cem‘i **دُبُبٌ**dur. Ve **الدُّبَابُ**: onun yürüyüşüdür.

Ve **الأَدَبُّ** tıpkı **الأَزَبِّ** gibi: çok kıllı devedir. Ve idğâmı çözerek (şeddeyi izhar ederek) **الأَدْبَبُ**: hadiste geldi ki Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine—kadınlarına dedi: “**لَيْتَ شِعْرِي أَيَّتُكُنَّ صَاحِبَةُ الجَمَلِ الأَدْبَبِ تَخْرُجُ فَتَنْبَحُهَا كِلاَبُ الحَوْأَبِ**”. **الأَدَبَّ**ı murad etti; o, çok yünlüdür yahut yüzünün yünü çoktur. Bu, **الحَوْأَب** ile muvâzeneti içindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جَمَلٌ أَدَبُّ**: **الدَّبَبِ**i çok. Ve **دَبَّ يَدَبُّ دَبَباً**.

Ve şeddeli olarak **الدَّبَّابَةُ**: savaşlar için derilerden ve ağaçtan yapılan bir âlettir; içine adamlar girer; kuşatılan kalenin dibine sürülür; böylece onlar onun içinde iken delerler; o, onları üstlerinden atılan şeylerden korur. Ona bu ad verildi; çünkü itilir de sürünür. İbn Ömer hadîsinde: “**كَيْفَ تَصْنَعُونَ بالحُصُونِ ؟ قَالَ : نَتَّخِذُ دَبَّابَاتٍ تَدْخُلُ فيها الرِّجَالُ**”.

Ve **الدَّبْدَبُ**: karıncadan **العُجْرُوفِ**un yürüyüşüdür; damme ile; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en süratlisidir. Ve **التهذيب**’de: **الدَّبْدَبَةُ** karıncadan **العُجْرُوفُ**tur.

Ve damme ile **الدُّبَّةُ**: hâl, seciye ve üzerinde yürünülen yol; **الدُّبِّ** gibi. Denilir: “**رَكِبْتُ دُبَّتَهُ ودُبَّهُ**” yani onun hâline ve yoluna yapıştım ve onun amelini yaptım. Dedi:
" إنَّ يَحْيَى وهُذَيَلْ
" رَكِبَا دُبَّ طُفَيْلْ
Ve Tufeyl, davetsiz düğünlere tâbi olan idi. Denilir: “Beni ve **دُبَّتِي**mi bırak” yani yolumu ve seciyemi. Ve erkeğin **دُبَّةُ**si: hayırdan yahut şerden onun yoludur. Ve İbn Abbas dedi: “**اتَّبِعُوا دُبَّةَ قُرَيْشٍ وَلاَ تُفَارِقُوا الجَمَاعَةَ**”. Damme ile **الدُّبَّةُ**: yol ve mezhep. Ve damme ile **الدُّبَّةُ**: yol. Şair dedi:
" طَهَا هُذْرُبَانٌ قَلَّ تَغْمِيضُ عَيْنِهِعَلَى دُبَّةٍ مِثْلِ الخَنِيفِ المُرَعْبَلِ
Ve **الدُّبَّةُ**: Bedir yakınında bir yer. Ve fetha ile **الدَّبَّةُ**: tohum, zeyt ve yağ için bir kap; cem‘i **دِبَابٌ**dur; Sîbeveyh’ten. Ve **الدَّبَّةُ**: kumdan bir tepecik; cem‘i **دِبَابٌ**dur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
" كَأَنْ سُلَيْمَى إذَ مَا جِئْت طَارِقَهَاوأَخْمَدَ اللَّيْلُ نَارَ المُدْلِجِ السَّارِي

**تِرْعِيبَةٌ** bir kanda; yahut bir yumurta ki konuldu ... gecenin **دِبَابِ**’ından bir **دَبَّةٍ** içine; **مِهْيَارِ**.

**الدَّبَّةُ**: kırmızı kum; yahut düz olan. Bir nüshada: yahut düz yer. **لسان العرب**’da: **الدَّبَّة**: kumu çok olan yer; şiddetli zamana misal olarak darb olunur. Denir ki: falan kimse kumdan bir **دَبَّةٍ** içine düştü; çünkü deve onun içine düştüğünde yorulur.

**الدَّبَّةُ** ayrıca **الدَّبِيبِ**’den bir tek fiildir. Çoğulu **دِبَابٌ** ( **كِتَابٍ** gibi); birincisi Sîbeveyh’ten, ikincisi İbnü’l-A‘râbî’den; daha önce geçtiği üzere.

**الدَّبَّة**: yüzdeki tüy (zâğab). Çoğulu **دَبٌّ** ( **حَبَّةٍ** ve **حَبٍّ** gibi); bunu Kurâ‘ rivayet etti. Ve “**الدَّبَّة**: **الزَّغَبَةُ** (ه ile)” demedi.

**الدَّبَّةُ** (fetha ile): özellikle camdan bir ördek.

**الدِّبَّةُ** (kesra ile): **الدَّبِيبُ**. Denir ki: “Bu beldenin **دِبَّةَ**’si ne çok!”

**الدُّبُّ** (damme ile): bilinen bir yırtıcı hayvan; sahih Arapçadır. Künyesi: **أَبُو جُهَيْنَةَ**. O, inzivayı sever; terbiye edilmeyi kabul eder; dişisini bir halvette yatmış olarak çiftleşir; onun yenmesi haramdır. Ahmed’den: “Onda beis yoktur.” Ve o, **دُبَّةٌ**’dir (ه ile); çoğulu **أَدْبَابٌ** ve **دبَبَةٌ** ( **عِنَبَةٍ** gibi). **أَرْضٌ مَدَبَّةٌ**: **الدِّبَبَةِ**’si çok olan.

**دُبٌّ** Benî Şeybân’da bir isimdir; o, **دُبُّ بْنُ مُرَّةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَ**’dır. Onlar, kendisiyle misal darb olunan **دَرِمٍ** kavmidir; şöyle denir: “**أَوْدَى دَرِمٌ**”.

Ve **وَبَرَةُ بن صَيْدَانَ أَبُو كَلْبِ بنِ وَبَرَةَ**’ye **دُبًّا** adı verilmiştir.

**الدُّبُّ**: **بَنَاتِ نَعْشٍ**’tan büyük olan; bilinen yıldızlardır. Denildi: bu, küçüğe de vaki olur; ikisinin her birine **دُبٌّ** denir. Ayırmak istenirse: **الدُّبُّ الأَصْغَرُ** ve **الدُّبُّ الأَكْبَرُ** denir.

**المُبَارَكُ بنُ نَصْرِ اللهِ بنِ الدُّبِّيّ**: Hanefî bir fakih; sanki Basra’da, zikri gelecek bir köye nisbet edilmiştir. O, **الغِيَاثِيَّةِ**’nin müderrisidir; 528 yılında öldü.

**الدُّبَّاءُ**: kabaktır; bunu lugatçılardan bir cemaat söyledi. Denildi: **الدُّبَّاءُ**: onun yuvarlak olanıdır. Denildi: kurusudur. İbn Hacer dedi ki: bu, Nevevî’den bir sehivdir; o, **اليَقْطِينُ**’dir. Denildi: **ثَمَرُ اليَقْطِينِ**. Burada onu, hemzesinin زائد olduğuna ve aslının **دبب** olduğuna binaen zikretti; bunu musannif ve bir cemaat seçti. Bundan dolayı **دبي** maddesinde dedi ki: **الدُّبَّاءُ** bâ’dadır; Cevherî vehmetti. Hâfâcî, **شرح الشفاءِ**’da dedi ki: Cevherî’yi hatalı sayanı hatalı sayan hata etti; çünkü Zemahşerî onu **المُعْتَلِّ** içinde zikretti. Bunun vechi: hemze, onların zikrettikleri üzere ilhâk içindir; böylece asıl gibi olur; onların tahkik ettikleri üzere. Bazıları onda kısaltmayı caiz gördü; Kurtubî onu inkâr etti. **التوشيح**’te: **الدُّبَّاءُ**; kısaltması caizdir: kabaktır. Denildi: yuvarlak olana hastır; o, **الدَّبَّةِ** (fetha ile) gibidir. Bir tanesi: **دُبَّاءَةٌ** (ه ile). **الدُّبَّاءِ**’de kısaltma bir lugattır; bunu Kazzâz **الجامع**’da, İyâz **المطالع**’da rivayet etti; Herevî onu **الدال**’da bâ ile birlikte, onun **دبب**’de olduğuna, hemzesinin زائد olduğuna binaen zikretti; Cevherî ise **المعتلّ**’de onun münkalibe olduğuna binaen.

**الدُّبَّاءَةُ**: kanatlarının bitmesinden önce, pürüzsüz, kel olduğu müddetçe çekirge. Denildi: pürüzsüzlüğü sebebiyle **الدُّبَّاءُ** bununla adlandırıldı; onların kabakla adlandırması bunu tasdik eder. Bunu Zemahşerî söyledi. **أَرْضٌ مَدْبُوَّةٌ** ve **مَدْبِيّةٌ**: **الدُّبَّاءَ** bitirir.

**الدَّبُوبُ**: derin mağara. **الدَّبُوبُ**: her şeyden semiz olan. Ve: Hüzeyl beldelerinde bir yer. Sâ‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi ki:
ومَا ضَرَبٌ بَيْضَاءُ يَسْقِي دَبُوبَها ... دُفَاقٌ فعَرْوَانُ الكَرَاثِ فَضِيمُهَا

**الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبَانُ** (ikisi de harekeli): yüzdeki tüy. Denildi: **الدَّبَبُ**: kadının yüzündeki kıl. **دَبَبُ الوَجْهِ**: onun tüyü; yahut **الدَّبَبُ** ve **الدَّبَبَانُ**: kıl ve yünün çokluğu. O, **أَدَبُّ**’dur; o (dişi) **دَبَّاءُ**’dır. **دَبِبَةٌ** ( **فَرِحَة** gibi): alnında kılı çok olan. **بَعِيرٌ أَدَبُّ**: **أَزَبُّ**; daha önce geçti.

**الدَّبْدَبَةُ**: adımın yakınlığı içinde her sürat; yahut her ses: sert yer üzerinde nalın vuruşu gibi. Denildi: **الدَّبْدَبَةُ**: sesten bir türdür. Ebû Mehdî şöyle inşad etti:
" عَاثُورُ شَرٍّ أَيُّمَا عَاثُورِ
" دَبْبدَبَةُ الخَيْلِ عَلَى الجُسُورِ
Bunu Cevherî söyledi. Tebrîzî dedi ki: doğrusu, iki **النون** ile **دَنْدَنَة**’dir; o, adamı işitip ne dediğini bilmemendir. Bununla Cevherî’nin sözünü ta‘kîb etti. Doğru olan, Cevherî’nin söylediğidir.

**الدَّبْدَبَةُ**: üzerine sağılan ekşimiş süt; yahut sütün en çok pıhtılaşmış olanıdır; **الدَّبْدَبَى** gibi ( **جَحْجَبَى** gibi).

**الدَّبْدَابُ**: davul. Bununla Ru’be’nin sözü tefsir edildi:
" أَوْ ضَرْبُ ذِي جَلاَجِلٍ وَدَبْدَابْ
Ebû ‘Amr dedi ki: adam **دَبْدَبَ** eder, çağırıp bağırdığında; **دَرْدَبَ** eder, davul çaldığında. Ru’be’nin sözünde **الدَّبَادِبُ**:
" إذَا تَزَابَى مِشْيَةً أَزَائبَا
" سَمِعْتَ مِنْ أَصْوَاتِهَا دَبَادِبَا
Dedi ki: **تَزَابَى**: içinde yavaşlık olan bir yürüyüşle yürüdü. **الدَّبَادِبُ**: sanki “**دَبْ دَبْ**” gibi bir sestir; o, sesin hikâyesidir.

**الدُّبَادِبُ** ( **عُلاَبِطٍ** gibi): iri adam. İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبَادِبُ** ve **الجُبَاجِبُ**: çok bağırma ve gürültü sahibi. Şöyle inşad etti:
إيَّاكِ أَنْ تَسْتَبْدِلِي قَرِدَ القَفَا ... حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا
أَلَفَّ كَأَنَّ الغَازِلاَتِ مَنَحْنَهُ ... مِنَ الصُّوفِ نِكْثاً أَو لَئيماً دُبَادِبَا

**دَبَابٌ** ( **سَحَابٍ** gibi): Tayy’ için bir dağ; onlardan Benî Sa‘lebe içindir; ve Ece’te bir su.

**دِبَابٌ** ( **كِتَابِ** gibi): Hicaz’da bir yer; kumu çoktur; sanki **الدَّبَّةِ** ile adlandırılmıştır.

**دَبَابِ** ( **قَطَامِ** gibi): sırtlana bir çağrıdır; ona “**دَبَابِ**” denir; ve **دِبِّي**’yi kastederler; **نَزَالِ** ve **حَذَارِ** denildiği gibi.

**دَبَّابٌ** ( **شَدَّادٍ** gibi): bir yer ve bir isim. Ezherî dedi ki: **الخَلْصَاءِ**’da bir kum vardır; ona **الدَّبَّابُ** denir; onun hizasında çok **دُحْلاَنٌ** vardır. Şairin sözü bundandır:
كَأَنَّ هِنْداً ثَنَايَاهَا وبَهْجَتَهَا ... لَمَّا الْتَقَيْنَا لَدَى أَدْحَالِ دَبَّابِ
مَوْلِيَّةٌ أُنُفٌ جَادَ الرَّبِيعُ بِهَا ... عَلَى أَبَارِقَ قَدْ هَمَّتْ بِإِعْشَابِ

**دُبَّى** ( **رُبَّى** gibi): Basra’da bir yer. Ona nisbet: **دُبَّاوِيٌّ** ve **دُبِّيٌّ**.

**الدَّبَبُ** ( **سَبَبٍ** gibi): ineğin, ilk doğurduğu yavru; bunu Sâgânî nakletti.

**دِبَّى حَجَلْ** (kesra ile; **الحاء** ve **الجيم**’in fethasıyla): onların bir oyunu; Ferrâ’dan.

Hadiste: “Onu, bu **الدِّبَابَةِ**’den bir eşek üzerine yükledi”; yani yürüyüşte debelenen, süratlenmeyen zayıflar.

Ve **المِدْبَبُ** ( **مِنْبَرٍ** gibi): İbnü’l-A‘râbî’den; **دَبَادِبَ** yürüyen deve.

Ve **الأَساس**’ta: Ve mecazdan olarak: **دَبَّ الجَدْوَلُ** ve **أَدَبَّ إلَى الرَّوْضَةِ جَدْوَلاً**; ve şüphesiz o, **دَبِيبَ الجَدْوَلِ** gibi **يَدِبُّ**.

Ve **شَجَرَةُ الدُّبِّ**: **شَجَرَةُ النِّلْكِ**; onu Sâgânî nakletti.

Ve **كَكَتَّانٍ** gibi: **دَبَّابُ بنُ محمدٍ**; Ebû Hâzim el-A‘rac’dan. Ve **مُرَّةُ بنُ دَبَّابٍ البَصْرِيُّ** tâbiîdir. Ve **أَبُو الفَضْلِ مُحَمَّدُ ابنُ مُحَمَّدِ بنِ الدَّبَّابِ الزَّاهِدُ**; Ebü’l-Kâsım b. el-Husayn’dan. Ve **عَلِيُّ بنُ أَبِي الفَرَجِ بنِ الدَّبَّابِ**; İbnü’l-Mâdih’ten; 619 senesinde öldü. Ve onun torunu **أَبُو الفَضْلِ محمدُ بنُ محمدِ بنِ عليِّ بنِ الدَّبَّابِ الوَاعِظُ**; Ebû Ca‘fer b. Mükrim’den işitti; ve ondan: **أَبُو العَلاَءِ الفَرَضِيُّ**. Ve onların dedesi sükûnetle yürürdü; ona: **الدَّبَّابُ** denildi. Ve **دَبَّابُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عامرِ ابنِ الحارث بنِ سعدِ بنِ تَيْم بنِ مُرَّةَ**; Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundandır. Ve onun oğlu **الحُوَيْرِثُ بنُ دَبَّابٍ** ve başkaları.
