# دبب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دبب

دب النمل وغيره من الحيوان على الأرض يدب دبا ودبيبا أي مشى على هينته ولم يسرع، عن ابن دريد، ودب الشيخ: مشى مشيا رويدا، قال:

  زعمتني شيخا ولست بشيخ                      إنما الشيخ من يدب دبيبـا ودب القوم إلى العدو دبيبا إذا مشوا على هينتهم لم يسرعوا، وفي الحديث  عنده غليم يدبب  أي يدرج في المشي رويدا ودببت أدب دبة خفية، وهو خفي الدبة، كالجلسة أي الضرب الذي هو عليه من الدبيب ومن المجاز دب الشراب في الجسم والإناء والإنسان والعروق يدب دبيبا وكذا دب السقم في الجسم، ودب البلى في الثوب والصبح في الغبش، كل ذلك بمعنى سرى، ومن المجاز أيضا: دبت عقاربه بمعنى سرت نمائمه وأذاه، وهو يدب بيننا بالنمائم.
 وهو رجل دبوب وديبوب نمام، كأنه يدب بالنمائم بين القوم، أو الديبوب هو الجامع بين الرجال والنساء فيعول من الدبيب، لأنه يدب بينهم ويستخفي، وبالمعنيين فسر قوله صلى الله عليه وسلم  لا يدخل الجنة ديبوب ولا قلاع  ويقال: إن عقاربه تدب إذا كان يسعى بالنمائم، قال الأزهري: أنشدني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي:
  لنا عز ومرمانـا قـريب                      ومولى لا يدب مع القراد هؤلاء عنزة، يقول: إن رأينا منكم ما نكره انتمينا إلى بني أسد، وقوله يدب مع القراد هو الرجل يأتي بشنة فيها قردان فيشدها في ذنب البعير فإذا عضه منها قراد نفر فنفرت الإبل فإذا نفرت استل منها بعيرا، يقال للص السلال: هو يدب مع القراد، وكل ماش على الأرض: دابة ودبيب.
 والدابة اسم ما دب من الحيوان مميزه وغير مميزه، وفي التنزيل العزيز:  والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه  ولما كان لما يعقل ولما لا يعقل قيل  فمنهم  ولو كان لما لا يعقل لقيل فمنها أو فمنهن، ثم قال: من يمشي على بطنه، وإن كان أصلها لما لا يعقل لأنه لما خلط الجماعة فقال منهم جعلت العبارة بمن، والمعنى كل نفس دابة، وقوله عز وجل  ما ترك على ظهرها من دابة  قيل: من دابة من الإنس والجن وكل ما يعقل، وقيل إنما أراد العموم، يدل على ذلك قول ابن عباس  كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم  .

  والدابة: التي تركب وقد غلب هذا الاسم على ما يركب من الدواب، وهو يقع على المذكر والمؤنث، وحقيقته الصفة، وذكر عن رؤبة أنه كان يقول: قرب ذلك الدابة. لبرذون له، ونظيره من المحمول على المعنى قولهم: هذا شاة، قال الخليل: ومثله قوله تعالى:  هذا رحمة من ربي  وتصغير الدابة دويبة، الياء ساكنة، وفيها إشمام من الكسر، وكذلك ياء التصغير إذا جاء بعدها حرف مثقل في كل شيء ودابة الأرض من أحد أشراط الساعة أو أولها كما روى عن ابن عباس قيل: إنها دابة طولها ستون ذراعا، ذات قوام ووبر، وقيل هي مختلفة الخلقة، تشبه عدة من الحيوانات تخرج بمكة من جبل الصفا ينصدع لها ليلة جمع والناس سائرون إلى منى، أو من أرض الطائف، أو أنها تخرج بثلاثة أمكنة ثلاث مرات كما ورد أيضا، وأنها تنكت في وجه الكافر نكتة سوداء، وفي وجه المؤمن نكتة بيضاء، فتفشو نكتة الكافر حتى يسود منها وجهه أجمع، وتفشو نكتة المؤمن حتى يبيض منها وجهه أجمع، فيجتمع الجماعة على المائدة فيعرف المؤمن من الكافر، ويقال إن معها عصا موسى وخاتم سليمان عليهما الصلاة والسلام، تضرب المؤمن بالعصا وتطبع وجه الكافر بالخاتم فينتقش فيه: هذا كافر.
 وقولهم: أكذب من دب ودرج أي أكذب الأحياء والأموات، فدب: مشى، ودرج: مات وانقرض عقبه.
 وأدببته أي الصبي: حملته على الدبيب.
 وأدببت البلاد: ملأتها عدلا فدب أهلها لما لبسوه من أمنه واستشعروه من بركته ويمنه، قال كثير:
  بلوه فأعطوه المقادة بعد ما                      أدب البلاد سهلها وجبالها وما بالدار دبي، بالضم ويكسر، أي ما بها أحد، قال الكسائي، هو من دببت، أي ليس فيها من يدب، وكذلك: ما بها من دعوي ودوري وطوري، لا يتكلم بها إلا في الجحد.
 ومدب السيل والنمل ومدبهما بكسر الدال: مجراه أي موضع جريه، وأنشد الفارسي:
  وقرب جانب الغربـي يأدو                      مدب السيل واجتنب الشعارا يقال: تنح عن مدب السيل ومدبه، ومدب النمل ومدبه، ويقال في السيف: له أثر كأنه مدب النمل ومدب الذر والاسم مكسور، والمصدر مفتوح، وكذلك المفعل من كل ما كان على فعل يفعل مفعل بالكسر، وهي قاعدة مطردة، كذا ذكرها غير واحد، وقد تبع المصنف فيها الجوهري، والصواب أن كل فعل مضارعه يفعل بالكسر سواء كان ماضيه مفتوح العين أو مكسورها فإن المفعل منه فيه تفصيل، يفتح للمصدر ويكسر للزمان والمكان، إلا ما شذ، وظاهر المصنف والجوهري أن التفصيل فيما يكون ماضيه على فعل بالفتح ومضارعه يفعل بالكسر والصواب ما أصلنا، قاله شيخنا.
 وقالوا في المثل  أعييتني من شب إلى دب، بضمهما، وينونان أي من الشباب إلى أن دب على العصا ويجوز من شب إلى دب على الحكاية وتقول: فعلت كذا من شب إلى دب.
 وطعنة دبوب: تدب بالدم وكذا جراحة دبوب أي يدب الدم منها سيلانا وبكليهما فسر قول المعطل الهذلي:
  واستجمعوا نفرا وزاد جبانهم                      رجل بصفحته دبوب تقلس أي نفروا جميعا.

  وناقة دبوب، لا تكاد تمشي من كثرة لحمها، إنما تدب، وجمعها دبب، والدباب: مشيها.
 والأدب كالأزب: الجمل الكثير الشعر، والأدبب بإظهار التضعيف أي بفك الإدغام جاء في الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم قال لنسائه  ليت شعري أيتكن صاحبة الجمل الأدبب تخرج فتنبحها كلاب الحوأب  أراد الأدب، وهو الكثير الوبر أو الكثير وبر الوجه، وهذا لموازنته الحوأب، قال ابن الأعرابي: جمل أدب: كثير الدبب، وقد دب يدب دببا.
 والدبابة، مشددة: آلة تتخذ من جلود وخشب للحروب يدخل فيها الرجال فتدفع في أصل الحصن المحاصر فينقبون وهم في جوفها، وهي تقيهم ما يرمون به من فوقهم، سميت بذلك لأنها تدفع فتدب، وفي حديث ابن عمر  كيف تصنعون بالحصون? قال: نتخذ دبابات تدخل فيها الرجال  .
 والدبدب: مشي العجروف بالضم من النمل لأنها أوسع النمل خطوا، وأسرعها نقلا، وفي التهذيب: الدبدبة العجروف من النمل.
 والدبة، بالضم: الحال والسجية والطريقة التي يمشى عليها كالدب يقال: ركبت دبته ودبه، أي لزمت حاله وطريقته وعملت عمله قال:
  إن يحيى وهذيل
  ركبا دب طفيل وكان طفيل تباعا للعرسات من غير دعوة. يقال: دعني ودبتي، أي طريقتي وسجيتي، ودبة الرجل طريقته من خير أو شر، وقال ابن عباس  اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة  الدبة بالضم: الطريقة والمذهب، والدبة بالضم: الطريق، قال الشاعر:
  طها هذربان قل تغميض عينهعلى دبة مثل الخنيف المرعبل والدبة: ع قرب بدر والدبة بالفتح: ظرف للبزر والزيت والدهن، والجمع دباب، عن سيبويه، والدبة: الكثيب من الرمل والجمع دباب، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  كأن سليمى إذ ما جئت طارقهاوأخمد الليل نار المدلج الساري
  ترعيبة في دم أو بيضة جعلت                      في دبة مـن دبـــاب الـــلـــيل مـــهـــيار والدبة: الرملة الحمراء أو المستوية وفي نسخة، أو الأرض المستوية وفي لسان العرب الدبة: الموضع الكثير الرمل، يضرب مثلا للدهر الشديد، يقال وقع فلان في دبة من الرمل، لأن الجمل إذا وقع فيه تعب، والدبة أيضا الفعلة الواحدة من الدبيب وج دباب ككتاب الأول عن سيبويه، والثاني عن ابن الأعرابي، كما تقدم، والدبة: الزغب على الوجه، وج دب مثل حبة وحب، حكاه كراع، ولم يقل: الدبة: الزغبة، بالهاء والدبة بالفتح بطة من الزاج خاصة.
 والدبة، بالكسر: الدبيب يقال: ما أكثر دبة هذا البلد والدب بالضم: سبع م معروف عربية صحيحة، كنيته: أبو جهينة، وهو يحب العزلة، ويقبل التأديب، ويسفد أنثاه مضطجعا في خلوة، ويحرم أكله، وعن أحمد: لابأس به وهي دبة بهاء ج أدباب ودببة كعنبة، وأرض مدبة: كثيرة الدببة.
 ودب اسم في بني شيبان وهو دب بن مرة بن ذهل بن شيبان، وهم قوم درم الذي يضرب به المثل فيقال:  أودى درم  .

  وقد سمي وبرة بن صيدان أبو كلب بن وبرة دبا والدب الكبرى من بنات نعش هي نجوم معروفة قيل: ويقع ذلك على الصغرى أيضا فيقال لكل واحد منهما دب، فإن أريد الفصل قيل: الدب الأصغر والدب الأكبر. والمبارك بن نصر الله بن الدبي، فقيه حنفي كأنه نسب إلى قرية بالبصرة الآتي ذكرها، وهو مدرس الغياثية، مات سنة 528.
 والدباء هو القرع، قاله جماعة من اللغويين، وقيل: الدباء: المستدير منه، وقيل: اليابس، وقال ابن حجر: إنه سهو من النووي، وهو اليقطين، وقيل: ثمر اليقطين، وذكره هنا بناء على أن همزته زائدة، وأن أصله دبب وهو الذي اختاره المصنف وجماعة، ولذلك قال في دبي: الدباء في الباء ووهم الجوهري. وقال الخفاجي في شرح الشفاء: أخطأ من خطأ الجوهري، لأن الزمخشري ذكره في المعتل، ووجهه أن الهمزة للإلحاق، كما ذكروه، فهي كالأصلية كما حرروه، وجوز بعضهم فيه القصر، وأنكره القرطبي وفي التوشيح: الدباء ويجوز قصره: القرع، وقيل: خاص بالمستدير، وهو كالدبة، بالفتح، الواحدة دباءة بهاء والقصر في الدباء لغة، حكاها القزاز في الجامع وعياض في المطالع، وذكرها الهروي في الدال مع الباء على أنها في دبب، فهمزته زائدة والجوهري في المعتل على أنها منقلبة.
 والدباءة: الجرادة ما دامت ملساء قرعاء قبل نبات أجنحتها، قيل: به سمي الدباء لملاسته، ويصدقه تسميتهم بالقرع، قاله الزمخشري، وأرض مدبوة ومدبية: تنبت الدباء.
 والدبوب: الغار القعير، والدبوب: السمين من كل شيء و: ع ببلاد هذيل قال ساعدة بن جؤية الهذلي:
  وما ضرب بيضاء يسقي دبوبها                      دفاق فعروان الكراث فضيمها والدبب والدببان، محركتين: الزغب على الوجه، وقيل: الدبب: الشعر على وجه المرأة، ودبب الوجه: زغبه، أو الدبب والدببان: كثرة الشعر والوبر، هو أدب، وهي دباء ودببة كفرحة: كثيرة الشعر في جبينها، وبعير أدب: أزب، وقد تقدم.
 والدبدبة: كل سرعة في تقارب خطو، أو كل صوت: كوقع الحافر على الأرض الصلبة، وقيل: الدبدبة: ضرب من الصوت، وأنشد أبو مهدي:
  عاثور شر أيما عاثور
  دببدبة الخيل على الجسور قاله الجوهري، وقال التبريزي: الصواب أنهلا دندنة، بنونين، وهو أن يسمع الرجل ولا يدري ما يقول، وتعقب به كلام الجوهري، والصواب ما قاله الجوهري.
 والدبدبة: الرائب يحلب عليه، أو هو أخثر ما يكون من اللبن، كالدبدبى، كجحجبى.
 والدبداب: الطبل وبه فسر قول رؤبة:
  أو ضرب ذي جلاجل ودبداب وقال أبو عمرو: دبدب الرجل إذا جلب، ودردب، إذا ضرب بالطبل، والدبادب في قول رؤبة:
  إذا تزابى مشية أزائبا
  سمعت من أصواتها دبادبا قال: تزابى: مشى مشية فيها بطء، والدبادب: صوت كأنه: دب دب وهي حكاية الصوت.
 والدبادب كعلابط: الرجل الضخم وعن ابن الأعرابي: الدبادب والجباجب: الكثير الصياح والجلبة، وأنشد:
  إياك أن تستبدلي قرد القـفـا                      حزابية وهيبانا جـبـاجـبـا
  ألف كأن الغازلات منحـنـه                      من الصوف نكثا أو لئيما دبادبا

  ودباب كسحاب جبل لطيىء لبني ثعلبة منهم، وماء بأجإ.
 ودباب ككتاب: ع بالحجاز كثير الرمل كأنه سمي بالدبة.
 ودباب كقطام: دعاء للضبع يقال له: دباب ويريدون دبي كما يقال: نزال وحذار.
 ودباب كشداد: ع، واسم، وقال الأزهري: وبالخلصاء رمل يقال له الدباب، وبحذائه دحلان كثيرة، ومنه قول الشاعر:
  كأن هندا ثناياها وبهجـتـهـا                      لما التقينا لدى أدحال دبـاب
  مولية أنف جاد الربيع بـهـا                      على أبارق قد همت بإعشاب ودبى كربى: ع بالبصرة والنسبة إليه دباوي ودبي.
 والدبب كسبب: ولد البقرة أول ما تلده نقله الصاغاني.
 ودبى حجل، بالكسر وفتح الحاء والجيم لعبة لهم، عن الفراء.
 وفي الحديث  وحملها على حمار من هذه الدبابة أي الضعاف التي تدب في المشي ولا تسرع.
 والمدبب كمنبر: الجمل الذي يمشي دبادب، عن ابن الأعرابي.
 وفي الأساس: ومن المجاز: دب الجدول، وأدب إلى الروضة جدولا، وإنه ليدب دبيب الجدول.
 وشجرة الدب: شجرة النلك، نقله الصاغاني.
 وككتان: دباب بن محمد، عن أبي حازم الأعرج، ومرة بن دباب البصري تابعي، وأبو الفضل محمد ابن محمد بن الدباب الزاهد، عن أبي القاسم بن الحصين، وعلي بن أبي الفرج بن الدباب، عن ابن المادح مات سنة 619 وحفيده أبو الفضل محمد بن محمد بن علي بن الدباب الواعظ، سمع من أبي جعفر بن مكرم وعنه: أبو العلاء الفرضي، وكان جدهم يمشي بسكون، فقيل له: الدباب، ودباب بن عبد الله بن عامر ابن الحارث بن سعد بن تيم بن مرة من رهط أبي بكر الصديق، وابنه الحويرث بن دباب، وآخرون.

### Türkçe

Karınca ve hayvanın başkası yer üzerinde **دب** eder; **يدب** **دبا** ve **دبيبا**: yani ağır ağır yürüdü ve acele etmedi; İbn Düreyd’den. Ve **دب الشيخ**: yavaşça bir yürüyüşle yürüdü; dedi ki:

  Beni ihtiyar sandın, hâlbuki ihtiyar değilim;                      ihtiyar ancak **دبيبا** **يدب** eden kimsedir. Ve kavim düşmana doğru **دبيبا** **دب** etti: ağır ağır yürüdüklerinde acele etmediler. Ve hadiste: onun yanında **غليم يدبب** (vardır): yani yürüyüşte yavaşça adım adım ilerler. Ve **دببت**: gizli bir **دبة** ile **أدب** ederim; ve o, **خفي الدبة**’dir; **الجلسة** gibi: yani üzerinde bulunduğu **الدبيب**den olan vuruş. Ve mecazdan: içki bedenin, kabın, insanın ve damarların içinde **يدب دبيبا**; ve aynı şekilde hastalık beden içinde **دب** eder; ve eskime elbisede, ve sabah alacakaranlıkta **دب** eder; bütün bunlar **سرى** (sızdı/yayıldı) manasındadır. Ve mecazdan da: “Onun akrepleri **دبت**” manasında: onun koğuculuğu ve eziyeti yayıldı; ve o, aramızda koğuculuklarla **يدب** eder.

Ve o, **دبوب** ve **ديبوب** bir adamdır: koğucu; sanki koğuculuklarla kavim arasında **يدب** eder. Yahut **الديبوب** erkeklerle kadınları bir araya toplayandır; **الدبيب**den türetilmiş olur; çünkü onların arasında **يدب** eder ve gizlenir. Ve iki manayla Resûlullah’ın sözü tefsir edilmiştir: **لا يدخل الجنة ديبوب ولا قلاع**. Ve denir: koğuculukla koşuşturuyorsa “Onun akrepleri **تدب** eder.” Ezherî dedi: Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den okudu:
  Bizim izzetimiz var ve atış yerimiz yakındır;                      ve bir efendi ki kene ile birlikte **لا يدب** eder. Bunlar ‘Anaze’dir; der ki: sizden hoşlanmadığımız bir şey görürsek Benî Esed’e intisap ederiz. Ve “kene ile birlikte **يدب** eder” sözü: bir adam, içinde keneler bulunan bir tulum getirir; onu devenin kuyruğuna bağlar; ondan keneler onu ısırınca ürker, develer ürker; ürkünce onlardan bir deveyi çekip çıkarır. Deve çalan hırsıza denir: “O, kene ile birlikte **يدب** eder.” Ve yer üzerinde yürüyen her şey: **دابة** ve **دبيب**.

Ve **الدابة**: hayvandan **دب** eden şeyin adıdır; ayırt edilebilen ve ayırt edilemeyen. Ve aziz tenzilde: **والله خلق كل دابة من ماء فمنهم من يمشي على بطنه**. Akıl sahibi olana ve olmayana şamil olduğundan **فمنهم** denildi; eğer akıl sahibi olmayana olsaydı **فمنها** yahut **فمنهن** denilirdi. Sonra: **من يمشي على بطنه** dedi; aslında akıl sahibi olmayana ait olsa da, topluluğu karıştırınca **منهم** dediği için ifade **من** ile yapıldı. Mana: her nefis bir **دابة**dır. Ve aziz ve celil sözü: **ما ترك على ظهرها من دابة**; denildi ki: insan ve cinlerden ve akıl sahibi olan her şeyden **دابة**. Ve denildi ki: ancak umumîliği kastetti; buna İbn Abbas’ın sözü delalet eder: **كاد الجعل يهلك في جحره بذنب ابن آدم**.

Ve **الدابة**: binilen şeydir; bu ad, binek olan **الدواب** üzerine galip olmuştur. Ve müzekker ve müennese uygulanır. Hakikati sıfattır. Rü’be’den nakledildi: “Şu **الدابة**yı yaklaştır” derdi; kendisine ait bir bürzûn için. Bunun benzeri, manaya hamledilenden onların “Bu bir koyun” demeleridir. Halîl dedi: bunun benzeri Allah Teâlâ’nın sözü: **هذا رحمة من ربي**. Ve **الدابة**nın küçültmesi **دويبة**’dir; **الياء** sâkindir; onda kesreden bir işmâm vardır. Ve aynı şekilde küçültme **ياء**sı, ardından ağırlaştırılmış bir harf geldiğinde her şeyde böyledir. Ve **دابة الأرض** kıyamet alâmetlerinden biridir yahut ilki; İbn Abbas’tan rivayet edildiği üzere. Denildi ki: o, boyu altmış arşın olan bir **دابة**dır; uzuvlu ve kıllıdır. Ve denildi ki: yaratılışı muhteliftir; birkaç hayvana benzer. Mekke’de Safâ dağından çıkar; cem gecesi onun için yarılır; insanlar Mina’ya giderken. Yahut Tâif toprağından. Yahut yine vârid olduğu üzere üç mekândan üç defa çıkar. Ve kâfirin yüzüne siyah bir benek, müminin yüzüne beyaz bir benek vurur; kâfirin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle kararır; müminin beneği yayılır, ondan yüzü bütünüyle beyazlar. Topluluk sofrada toplanır da mümin kâfirden bilinir. Ve denir ki: onunla birlikte Musa’nın asası ve Süleyman’ın mührü (ikisine de salât ve selâm) vardır; mümini asa ile vurur, kâfirin yüzünü mühürle damgalar; onda şu nakşolunur: “Bu kâfirdir.”

Ve onların sözü: “**دب** ve **درج** edenden daha yalancı”: yani dirilerden ve ölülerden daha yalancı. **فدب**: yürüdü; **ودرَج**: öldü ve soyu kesildi.

Ve **أدببته**: yani çocuğu; onu **الدبيب**e alıştırdım/zorladım.

Ve **أدببت البلاد**: onu adaletle doldurdum; halkı, giyindikleri emniyetten ve içlerine sindirdikleri bereketi ve uğuru sebebiyle **دب** etti. Kesîr dedi:
  Onu denediler; sonra ona idareyi verdiler;                      ülkeyi, ovalarını ve dağlarını **أدب** ettikten sonra. Ve “Evde **دبي** yoktur” (damme ile; kesre ile de okunur): yani onda kimse yoktur; Kisâî dedi. Bu, **دببت**’tendir: yani onda **يدب** eden yoktur. Ve aynı şekilde: “onda **دعوي** ve **دوري** ve **طوري** yoktur”; bunu ancak inkârda konuşurlar.

Ve selin ve karıncanın **مدب**i ve ikisinin **مدبهما**sı ( **الدال**’ın kesresiyle): akacağı yer; yani akış yeri. Fârisî şu beyti okudu:
  Ve batı tarafının yakınına yaklaş;                      selin **مدب**i akar; ve işareti terk et. Denir: selin **مدب**inden ve **مدبه**sinden uzaklaş; ve karıncanın **مدب**inden ve **مدبه**sinden. Ve kılıç hakkında denir: onda bir iz vardır; sanki karıncanın **مدب**i ve zerre’nin **مدب**i gibidir. İsim kesrelidir; masdar fethalıdır. Ve aynı şekilde, her ne ki **فعل يفعل** üzere ise onun **مفعل**i kesre iledir; bu, düzenli bir kaidedir; böylece onu birden fazla kimse zikretti. Musannif bunda Cevherî’ye tâbi olmuştur. Doğrusu: her fiilin muzâri‘i kesre ile **يفعل** olursa—mâzîsi ister **العين**i fethalı olsun ister kesreli—onun **مفعل**inde tafsil vardır: masdar için fetha ile, zaman ve mekân için kesre ile; şâz olan müstesna. Musannif ve Cevherî’nin zahiri: tafsil, mâzîsi fetha ile **فعل** ve muzâri‘i kesre ile **يفعل** olan şeydedir. Doğrusu, bizim asılladığımızdır; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve meselde dediler: **أعييتني من شب إلى دب**; ikisi de damme ile; ve tenvinlenirler: yani gençlikten, asaya dayanarak **دب** edinceye kadar. Rivayet üzere “**من شب إلى دب**” caizdir. Ve dersin: “Şunu şunu yaptım: **من شب إلى دب**.”

Ve **طعنة دبوب**: kanla **تدب** eder; ve aynı şekilde **جراحة دبوب**: yani ondan kan akarak **يدب** eder. İkisiyle de Mu‘attal el-Hüzelî’nin sözü tefsir edilmiştir:
  Bir topluluk topladılar; korkakları da arttı;                      yanağında **دبوب** olan bir adam; **تقلس**: yani hep birlikte kaçtılar.

Ve **ناقة دبوب**: etinin çokluğundan neredeyse yürüyemez; ancak **تدب** eder. Çoğulu **دبب**’dir. Ve **الدباب**: onun yürüyüşüdür.

Ve **الأدب** tıpkı **الأزب** gibi: çok kıllı deve. Ve **الأدبب** (şeddeliği açıkça göstermekle; yani idğâmı çözmekle) hadiste geldi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) hanımlarına dedi ki: **ليت شعري أيتكن صاحبة الجمل الأدبب تخرج فتنبحها كلاب الحوأب**. **الأدب**i kastetti; o, çok tüylü yahut yüz tüyü çok olandır. Bu, **الحوأب** ile muvazenesi içindir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جمل أدب**: **دبب**i çok olan; ve **قد دب يدب دببا**.

Ve **الدبابة** (şeddeli): savaşlar için deriden ve ağaçtan yapılan bir âlet; erkekler içine girer; kuşatılan kalenin dibine doğru itilir; onlar onun içinde iken delerler. Üstlerinden atılan şeylere karşı onları korur. Ona bu ad verildi; çünkü itilir de **تدب** eder. İbn Ömer hadîsinde: **كيف تصنعون بالحصون? قال: نتخذ دبابات تدخل فيها الرجال**.

Ve **الدبدب**: karıncadan **العجروف**un (damme ile) yürüyüşüdür; çünkü o, karıncanın adımca en genişi ve nakilce en hızlısıdır. Ve **التهذيب**’de: **الدبدبة** karıncadan **العجروف**tur.

Ve **الدبة** (damme ile): hâl, seciye ve üzerinde yürünülen yol; ayı gibi. Denir: “Onun **دبته**sine ve **دبه**sine bindim”: yani onun hâline ve yoluna yapıştım; onun yaptığı işi yaptım. Dedi ki:
  Şüphesiz Yahyâ ve Hüzeyl
  Tufeyl’in **دب**ine bindiler; ve Tufeyl, davetsiz düğünlere tâbi olandı. Denir: “Beni ve **دبتي**mi bırak”: yani yolumu ve seciyemi. Ve adamın **دبة**si: hayırdan yahut şerden onun yoludur. İbn Abbas dedi: **اتبعوا دبة قريش ولا تفارقوا الجماعة**. **الدبة** (damme ile): yol ve mezhep. Ve **الدبة** (damme ile): yol. Şair dedi ki:
  Çok geveze; gözünü az yumar;                      **الخنيف المرعبل** gibi bir **دبة** üzerinde. Ve **الدبة**: Bedir yakınında bir yer. Ve **الدبة** (fetha ile): tohum, yağ ve içyağı için bir kaptır; çoğulu **دباب**; Sîbeveyh’ten. Ve **الدبة**: kumdan bir tepecik; çoğulu **دباب**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  Sümeymâ sanki, geceleyin kapısını çaldığımda;                      ve gece, yürüyen yolcunun ateşini söndürdüğünde,
  Kanda bir titreme yahut bir yumurta;                      gecenin **دباب**ından olan, çok yağmurlu bir **دبة** içine konmuş. Ve **الدبة**: kızıl kum yahut bir nüshada: düz kum; yahut düz yer; ve **لسان العرب**’da **الدبة**: kumu çok olan yer; şiddetli zamana misal vurulur. Denir: “Falan, kumdan bir **دبة**ye düştü”; çünkü deve ona düşünce yorulur. Ve **الدبة** ayrıca **الدبيب**den tek bir defadır; çoğulu **دباب**; “kitap” gibi; birincisi Sîbeveyh’ten, ikincisi İbnü’l-A‘râbî’den; geçtiği üzere. Ve **الدبة**: yüzdeki ince tüylerdir; çoğulu **دب**; “tane” ve “taneler” gibi; bunu Kurâ‘ rivayet etti. Ve “**الدبة**: **الزغبة**” ( **الهاء** ile) demedi. Ve **الدبة** (fetha ile): özellikle **الزاج**dan bir ördektir.

Ve **الدبة** (kesre ile): **الدبيب**dir. Denir: “Bu beldenin **دبة**si ne çok!” Ve **الدب** (damme ile): Arapçası sahih, bilinen bir yırtıcıdır. Künyesi: **أبو جهينة**. Yalnızlığı sever; terbiye kabul eder; dişisini, bir tenhada yan yatmış halde çiftleşir. Yenmesi haramdır. Ahmed’den: “Sakınca yoktur”; ve o, **دبة**dir ( **بهاء** ile); çoğulu **أدباب** ve **دببة**; “عنبة” gibi. Ve **أرض مدبة**: **الدببة**si çok olan.

Ve **دب** Şeybân oğullarında bir isimdir; o, Şeybân b. Mürre b. Zühl b. Şeybân olan **دب**’dir. Onlar, hakkında darb-ı mesel getirilen **درم** kavmidir; denir ki: **أودى درم**.

Ve Sıydân b. Vebere’nin oğlu Vebere’ye de **دبا** adı verilmiştir. Ve **الدب الكبرى** Benâtü Na‘ş’tan olup bilinen yıldızlardır. Denildi ki: bu, küçüğe de uygulanır; ikisinin her birine **دب** denir. Ayırım istenirse: **الدب الأصغر** ve **الدب الأكبر** denir. Ve Mübarek b. Nasrullah b. **الدبي**: Hanefî fakih; sanki Basra’da, ileride zikri gelecek bir köye nispet edilmiştir. O, Gıyâsiyye’nin müderrisidir; 528 yılında öldü.

Ve **الدباء**: kabaktır; bunu lugatçılardan bir cemaat söyledi. Ve denildi ki: **الدباء**: onun yuvarlak olanıdır. Ve denildi ki: kurusudur. İbn Hacer dedi: bu, Nevevî’den bir sehivdir; o, **اليقطين**dir. Ve denildi ki: **ثمر اليقطين**. Burada onu, hemzesinin زائد olması ve aslının **دبب** olması üzerine binaen zikretti; bunu musannif ve bir cemaat seçti. Bu yüzden **دبي** maddesinde: “**الدباء** **في الباء**” dedi; ve Cevherî’yi vehme nispet etti. Hufâcî, Şifâ şerhinde dedi: Cevherî’yi hatalı sayanı hatalı saydı; çünkü Zemahşerî onu **المعتل** içinde zikretti. Bunun vechi: hemze, ilhâk içindir; onların zikrettikleri gibi; o, asıl gibi olur; onların tahkik ettikleri üzere. Bazıları onda kısaltmayı caiz gördü; Kurtubî bunu inkâr etti. Ve **التوشيح**’te: **الدباء** ve kısaltması caizdir: kabak; ve denildi ki: yuvarlak olana mahsustur; o, **الدبة** (fetha ile) gibidir. Tekili **دباءة** ( **بهاء** ile). Ve **الدباء**da kısaltma bir lugattır; bunu Kazzâz **الجامع**’da ve İyâz **المطالع**’da nakletti; Herevî onu **الدال** ile **الباء**da, **دبب** içinde olduğuna—hemzesinin زائد olduğuna—göre zikretti; Cevherî ise **المعتل**de, onun münkalib olduğuna göre.

Ve **الدباءة**: çekirge; kanatları bitmeden önce, pürüzsüz, kel olduğu müddetçe. Denildi ki: pürüzsüzlüğü sebebiyle **الدباء** böyle adlandırıldı; ve onların “**القرع**” diye adlandırmaları bunu doğrular; bunu Zemahşerî söyledi. Ve **أرض مدبوة** ve **مدبية**: **الدباء** bitirir.

Ve **الدبوب**: derin mağaradır. Ve **الدبوب**: her şeyin semiz olanıdır. Ve: Hüzeyl diyarında bir yer. Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî dedi ki:
  Beyaz bir (deve) vuruşu değildir ki **دبوب**unu sular;                      çok akıcıdır; onun **فعروان**ı pırasadır; ve onun **فضيم**i. Ve **الدبب** ve **الدببان** (ikisi de harekeli): yüzdeki ince tüylerdir. Ve denildi ki: **الدبب**: kadının yüzündeki kıldır. Ve **دبب الوجه**: onun ince tüyüdür. Yahut **الدبب** ve **الدببان**: kıl ve tüyün çokluğudur. O, **أدب**dir; o (dişi) **دباء** ve **دببة**dir; “فرحة” gibi: alnında kılı çok. Ve **بعير أدب**: **أزب**; geçti.

Ve **الدبدبة**: adımların yakınlığı içinde her sürat; yahut her ses: nalın sert yere vuruşu gibi. Ve denildi ki: **الدبدبة** bir çeşit sestir. Ebû Mehdî şu beyti okudu:
  Şer bir **عاثور**; ne **عاثور**!
  Köprüler üzerinde atların **دببدبة**si. Bunu Cevherî söyledi. Tebrîzî dedi: doğrusu, onun “**دندنة**” (iki **نون** ile) olmasıdır; o, adamın işitilmesi fakat ne dediğinin bilinmemesidir. Bununla Cevherî’nin sözünü tenkit etti. Doğru olan, Cevherî’nin dediğidir.

Ve **الدبدبة**: üzerine sağım yapılan ekşimiş süttür; yahut sütün en koyu olduğu haldir; **الدبدبى** gibi; **جحجبى** gibi.

Ve **الدبداب**: davuldur; bununla Rü’be’nin sözü tefsir edildi:
  Yahut çanları ve **دبداب**ı olanın vuruşu. Ebû Amr dedi: adam **دبدب** ederse: gürültüyle toplar; ve **دردب** ederse: davulla vurur. Ve Rü’be’nin sözündeki **الدبادب**:
  Yürüyüşüyle ağır ağır yürüdüğünde
  Seslerinden **دبادبا** işittin. Dedi ki: **تزابى**: içinde yavaşlık olan bir yürüyüşle yürüdü. Ve **الدبادب**: sanki “**دب دب**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir.

Ve **الدبادب** “علابط” gibi: iri adamdır. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الدبادب** ve **الجباجب**: çok bağıran ve gürültüsü çok olandır. Ve şu beyit okundu:
  Sakın, ense maymununu değiştirip                      **حزابية** ve heybetli **جباجبا** yapma;
  Bin (kişi) ki sanki eğirenler ona                      yünden çözülmüş lifler yahut alçak bir **دبادبا** vermişler.

Ve **دَبَّاب** ( **سَحَاب** gibi): Tayy kabilesine ait, onlardan Benî Saʿlebe’ye ait bir dağdır; ve **أَجَإ**’de bir sudur.

Ve **دَبَّاب** ( **كِتَاب** gibi): Hicaz’da bir yer; kumu çoktur; sanki **الدُّبَّة** ile adlandırılmıştır.

Ve **دَبَّاب** ( **قَطَام** gibi): sırtlana yapılan bir çağrıdır; ona **دَبَّاب** denir; ve **دُبَيّ** kastederler; tıpkı **نَزَال** ve **حَذَار** denildiği gibi.

Ve **دَبَّاب** ( **شَدَّاد** gibi): bir yer; ve bir isimdir. Ezherî dedi ki: **الخَلْصَاء**’da **الدَّبَاب** denilen bir kum vardır; onun hizasında çok **دَحْلَان** vardır; şairin sözü bundandır:
  Sanki Hind’in ön dişleri ve güzelliği                      buluştuğumuzda **دَبَاب**’ın **أَدْحَال**’ı yanında
  Bahar onun üzerine yağmur yağdırmış bir burun sahibi olarak dönmüş                      otlanmaya niyetlenmiş **أَبَارِق** üzerine

Ve **دُبَى** ( **كُرْبَى** gibi): Basra’da bir yerdir; ona nisbet: **دَبَاوِيّ** ve **دُبَيّ**.

Ve **الدَّبَب** ( **سَبَب** gibi): ineğin yavrusu; ilk doğurduğu (yavru); Sâğânî nakletti.

Ve **دُبَى**: **حَجَل**; **الحاء** ve **الجيم**’in kesresi ve fethasıyla; onlar için bir oyundur; Ferrâ’dan.

Hadiste: “Onu bu **الدَّبَابَة**’lerden bir eşek üzerine yükledi” yani yürüyüşte debelenen, hızlanmayan zayıflar.

Ve **المُدَبَّب** ( **مِنْبَر** gibi): **دَبَادِب** yürüyen deve; İbnü’l-Aʿrâbî’den.

Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: dere aktı; ve çayıra bir dere olarak aktı; ve o, derenin yürüyüşü gibi yürür.

Ve **شَجَرَةُ الدُّبّ**: **النَّلْك** ağacı; Sâğânî nakletti.

Ve ( **كِتَّان** gibi): **دَبَّاب** b. Muhammed; Ebû Hâzim el-Aʿrec’den. Ve Basralı tâbiî **مَرَّة** b. **دَبَّاب**. Ve zâhid Ebü’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. **الدَّبَّاب**; Ebü’l-Kâsım b. el-Husayn’dan. Ve Ali b. Ebî’l-Ferec b. **الدَّبَّاب**; İbnü’l-Mâdıh’tan; 619 yılında öldü. Ve torunu vâiz Ebü’l-Fazl Muhammed b. Muhammed b. Ali b. **الدَّبَّاب**; Ebû Caʿfer b. Mekrem’den işitti; ondan da: Ebü’l-Alâ el-Faradî. Ve onların dedeleri sükûnetle yürürdü; ona “**الدَّبَّاب**” denildi. Ve Ebû Bekir es-Sıddîk’ın topluluğundan **دَبَّاب** b. Abdullah b. Âmir b. el-Hâris b. Saʿd b. Teym b. Mürre; ve onun oğlu **الحُوَيْرِث** b. **دَبَّاب**; ve başkaları.
