# دبج (د-ب-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والباء معهما
ج د ب، د ج ب، د ب ج، ب ج د مستعملات
جدب:
جَدَبَ المكانُ جُدُوبةً فهو جَدبٌ. وأجدَبَ القوم والأرض والسَّنةُ.
والجادبُ: الكاذبُ، لم أسمع له فعلاً، والجادبُ: العاتبُ.
وجَدَبَ عُمَرُ السَّمَر أي ذمَّه وعايه، قال ذو الرُمّة:
فيا لك من خدٍ أسيل ومنطقٍ		رحيمٍ ومن خلق تعلَّل جادِبُه
دجب:
الدَّجوبُ: جُويلقٌ يكون مع المرأة في السَّفَر خفيف.
دبج:
الدَّيباج أصوب من الدَّيباج.
ودِيباجَةُ الوجهِ حسنه وماؤه.
ورجلٌ مُدبَّجٌ: قبيحُ الرأسِ والخِلقَةِ في موقٍ.
والمّدَبَّجُ: ضرب من الهام، وضربٌ من طير الماء يقال له: أغثرُ:
مدَبَّجُ:
الرأسِ قـبـيح الـهـامـه		يكون في الرأسِ مع النُّحامَة
ودِيباجةُ الشِّعر أول قصيدةٍ يقولها الشاعرُ.
بجد:
البِجاد كساءُ ويقال للدليل الهادي الذي كأنه ولد ونشأ بها: هو ابن بجدَتِها، والنون لغةٌ.
وقال في البِجاد: أو الشيء الملقَّف في البِجادِ

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الدال** ve**الباء** onlarla birlikte

**ج د ب**، **د ج ب**، **د ب ج**، **ب ج د** kullanımdadırlar.

**جدب**:
**جَدَبَ** mekân **جُدُوبةً** (kuraklık) oldu; o da **جَدبٌ**dur. Ve kavim, yer ve sene **أجدَبَ** (kuraklaştı).
Ve **الجادبُ**: yalancı; onun için bir fiil işitmedim. Ve **الجادبُ**: azarlayan.
Ve **جَدَبَ** **عُمَرُ** **السَّمَر**’i; yani onu zemmetti ve ayıpladı. **ذو الرُمّة** dedi ki:
فيا لك من خدٍ أسيل ومنطقٍ		رحيمٍ ومن خلق تعلَّل جادِبُه

**دجب**:
**الدَّجوبُ**: seferde kadınla birlikte bulunan, hafif bir **جُويلقٌ**.

**دبج**:
**الدَّيباج** **الدَّيباج**’dan daha isabetlidir.
Ve **دِيباجَةُ الوجهِ**: onun güzelliği ve suyu (parlaklığı).
Ve **مُدبَّجٌ** bir adam: başı ve yaratılışı çirkin, **موقٍ** içinde.
Ve **المّدَبَّجُ**: **الهام**dan bir tür; ve su kuşundan bir tür; ona **أغثرُ** denir:
**مدَبَّجُ**:
الرأسِ قـبـيح الـهـامـه		يكون في الرأسِ مع النُّحامَة
Ve **دِيباجةُ الشِّعر**: şairin söylediği ilk kaside.

**بجد**:
**البِجاد** bir örtüdür. Ve sanki onunla doğmuş ve onda yetişmiş olan yol gösteren kılavuza denir: o, onun **بجدَتِها**’sının oğludur; ve **النون** bir lugattır.
Ve **البِجاد** hakkında dedi: yahut **البِجادِ** içinde kapılıp alınan şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الديباجُ: فارسيٌّ معرَّب ويجمع على دَيابيجَ، وإن شئت دبابيج بالباء إنْ جعلتَ أصله مشدَّداً، كما قلنا في الدنانير. وكذلك في التصغير. والديباجَتانِ: الخَدَّانِ. قال ابنُ مُقْبل:
يَخْدي بها بازِلٌ فُتْلٌ مَرافِقُـهُ		يجري بديباجَتَيه الرشحُ مُرْتَدِعُ
أي هو مرتدعٌ متلطِّخ به، من الرَدْع. وما بالدار دِبِّيج، أي ما بها أحد.

##### Türkçe

**الديباجُ**: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **دَيابيجَ** üzeredir; istersen, aslını şeddeli kıldığın takdirde **دبابيج** (ب ile) (de olur); **الدنانير** hakkında söylediğimiz gibi. Küçültmede de böyledir. **الديباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi ki:
يَخْدي بها بازِلٌ فُتْلٌ مَرافِقُـهُ		يجري بديباجَتَيه الرشحُ مُرْتَدِعُ
Yani o, **الرَدْع**’dan (olmak üzere) onunla (terle) lekelenmiş, bulaşmış bir **مرتدعٌ**’dır. Ve “**دِبِّيج** yok” (denir), yani onda hiç kimse yoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د ب
جدب ، بجد ، دبج ، دجب : مستعملة .
جدب : قال الليث : مكان جَدْبٌ ، وقد جَدُبَ جُدُوَبَةً .
وأجدبَتِ الأرض فهي مُجْدِبَةٌ ، وأجدبَتِ السَّنة ، وأجدَبَ القوم .
قال : والجادِبُ : الكاذب ، ولم أسمع له فِعْلاً .
( قلت ) : هذا تصحيف ، والكاذب يقال له : الخَادِبُ بالخاء ، كذلك أقرأنيه الإيادي لشمر عن أبي عبيد ، قال : قال أبو زيد شَرَجَ ، وخَدَبَ ، وَبَشَكَ إذا كذب .
( قلت ) : والجادِبُ بالجيم : العَائِبُ ، ومنه حديث عمر ( أنه جَدَبَ السَّمَرَ بعد العَتَمَة ) .
قال أبو عبيد : جَدَبَ السمر أي عابه وذمَّه ، وكل عائب فهو جَادِبٌ ، وقال ذو الرمة :
فيا لك من خدَ أَسِيْلٍ ومنطق
رخيم ، ومن خَلْقٍ تعلَّل جَادِبُه
يقول : لم يجد فيه مقالاً ، فهو يتعلل بالشيء ، يقوله وليس بعيب .
( ابن السكيت ) : جَادَبَتِ الإبل العام مُجَادَبَةً ، وذلك إذا كان العام مَحْلاً ، فصارت لا تأكل إلا الدرين الأسود ، والثمام ، فيقال لها حينئذ : جَادَبَت .
وقال غيره : نزلنا بفلان فأجْدَبْنَاه إذا لم يقرهم .
وروى شمر بإسناده عن حُذيفة أنه قال : ( جَدَبَ إلينا عمر السمر ) ومعناه : جَدَبَ لنا .
وقال ابن شميل : الجَدْبَةُ : الأرض التي ليس بها قليل ولا كثير ، ولا مرتع ، ولا كلأ .
وقال الفرَّاء : أجدبَتِ الأرض ، وجدُبَت .
وقال ابن شميل : عامٌ جُدُوُبُ ، وأرض جُدُوبٌ .
بجد : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) : بجَّدَ الرجل بالمكان وألحم إذا أقام به تبجيداً ، ومنه يقال : أنا ابن بَجْدَتِهَا أي العالم بها أي أقمتُ بالبلدة فخبرتُها ، وعلمتُ علمها .
ويقال : هو عالم بَبَجْدَةِ أمركَ ، وبِبُجْدَةِ أمرك : أي عالم بِدِخْلةِ أمرك .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : بَجْدٌ من الناس أي جماعة ، وجمعه : بُجُودٌ .
وقال كعب بن مالك :
تلوذ البُجُودُ بأَذْرائِنَا
من الضر في أَزَمَاتِ السِّنينا
ويقال للرجل المقيم بالموضع : إنه لَبَاجِدٌ ، وأنشد :
فكيف ولم تُنْفَطْ عَنَاقٌ ولم يُرَعْ
سَوَامٌ بأكناف الأحِزَّة بَاجِدُ
قال أبو زيد : كل بِجادٍ : شقة من شقاق بيوت الأعراب ، وجمعه : بُجُدٌ .
ويقال للشقة من البُجُد : فليج ، وجمعه : فُلُجٌ .
قال : ورفُّ البيت : أن يَقْصُرَ الكِسْرُ عن الأرض ، فيوصَلَ بخِرْقَةٍ من البُجُد أو غيرها ليبلغ الأرض ، وجمعه : رُفُوفٌ .
وقال أبو مالك : رفائف البيت : أكسية تُعلَّق إلى الشقاق حتى تلحق بالأرض .
دبج : قال الليث : الدِّيباجُ : أصوب من الدَّيبَاجِ ، وكذلك قال أبو عبيد في الدِيباج والدِيوان .
وقال أبو الهيثم : الدِّيْبَاجُ كان في الأصل : الدِّبَّاجُ فقُلبت إحدى الباءين ياء ، وكذلك : الدينار ، أصله : الدنَّار ، وكذلك قيراط ، أصله : قِرَّاط ، ولذلك جُمع الدِّيْبَاج دَبَابِيجَ ، ومثله : ديوانٌ جُمع دواوين .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الدِّيبَاجَتَانِ : الخدَّان ، ويقال : هما اللَّيتان .
وقال ابن مقبل :
يخدى بها بازل فُتْلٌ مَرَافِقُهُ
يجري بِدِيْبَاجَتَيْهِ الرشح مُرتَدِعُ
وروي عن إبراهيم أنه كان له طيلسان مُدَبَّجُ ، قالوا : هو الذي زُيّن تطاريفه بالدِّيبَاجِ .
وقال الليث : رجل مدبَّج وهو القبيح الرأس والخِلقة .
قال : والمُدَبَّجُ : ضرب من الهام ، وضرب من طير الماء ، يقال له أغبر مُدَبَّج منتفخ الريش قبيح الهامة ، يكون في الماء مع النُّحَامِ .
دجب : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّجُوبُ : جُوَالِقٌ يكون مع المرأة في السفر خفيف ، وأنشد :
هل في دَجُوبِ الحُرَّةِ المَخِيْطِ
وذيلة تشفي من الأطيط
قال : والوَذْيِلَةُ : قطعة من سنام تُشَقُّ طولاً ، والأطيط : عصافير الجُوعِ .

##### Türkçe

ج د ب
**جدب** , **بجد** , **دبج** , **دجب** : kullanımdadır.

**جدب** : Leys dedi: **جَدْبٌ** (çorak) bir yerdir; ve **جَدُبَ** **جُدُوَبَةً** (çoraklaştı).

Ve yer **أجدبَتِ** (çoraklaştı); o hâlde o **مُجْدِبَةٌ**’dir (çorak). Ve yıl **أجدبَتِ** (kıtlık oldu). Ve kavim **أجدَبَ** (kıtlığa uğradı).

Dedi: ve **الجادِبُ**: yalancıdır; ve onun için bir fiil işitmedim.

( Dedim ): bu bir tashiftir; yalancıya **الخَادِبُ** denir, **بالخاء**; bana bunu İyâdî, Şemr’den, Ebû Ubeyd’den okuttu; dedi: Ebû Zeyd dedi: **شَرَجَ** ve **خَدَبَ** ve **وَبَشَكَ**; yalan söylediği zaman.

( Dedim ): ve **الجادِبُ** **بالجيم**: ayıplayandır; ve ondan Ömer’in hadisi: (o, **جَدَبَ السَّمَرَ بعد العَتَمَة**).

Ebû Ubeyd dedi: **جَدَبَ السمر** yani onu ayıpladı ve yerdi; ve her ayıplayan **جَادِبٌ**’dir. Ve Zû’r-Rumme dedi:
فيا لك من خدَ أَسِيْلٍ ومنطق
رخيم ، ومن خَلْقٍ تعلَّل جَادِبُه

Der ki: onda bir söz bulmadı; o hâlde o, bir şeyle oyalanır; onu söyler, hâlbuki ayıp değildir.

( İbnü’s-Sikkît ): develer bu yıl **جَادَبَتِ** **مُجَادَبَةً**; bu, yıl kıtlık olduğu zaman olur; böylece onlar ancak siyah **الدرين** ve **الثمام** yerler; o vakit onlara: **جَادَبَت** denir.

Ve başkası dedi: falanın yanına indik de onu **أجْدَبْنَاه**; o, onları ağırlamadığı zaman.

Şemr, isnadıyla Huzeyfe’den rivayet etti: o dedi: (Ömer bize **جَدَبَ إلينا عمر السمر**) ve manası: bize **جَدَبَ**.

Ve İbn Şümeyl dedi: **الجَدْبَةُ**: içinde ne az ne çok olan, ne otlak ne mera ne de ot bulunmayan yer.

Ve Ferrâ dedi: yer **أجدبَتِ** ve **جدُبَت**.

Ve İbn Şümeyl dedi: **عامٌ جُدُوُبُ** (kıtlık yılı) ve **أرض جُدُوبٌ** (çorak yer).

**بجد** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): adam mekânda **بجَّدَ** ve **ألحم**; orada **تبجيداً** ikamet ettiği zaman. Ve ondan denir: ben onun **بَجْدَتِهَا** oğluyum; yani onu bilen; yani beldede ikamet ettim de onu tecrübe ettim ve onun bilgisini bildim.

Ve denir: o, senin işinin **بَبَجْدَةِ**’sini bilir; ve senin işinin **بِبُجْدَةِ**’sini (bilir): yani senin işinin **بِدِخْلةِ**’sini bilen.

(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): insanlardan **بَجْدٌ** yani bir topluluk; onun çoğulu: **بُجُودٌ**.

Ve Ka‘b b. Mâlik dedi:
تلوذ البُجُودُ بأَذْرائِنَا
من الضر في أَزَمَاتِ السِّنينا

Ve bir yerde ikamet eden adama denir: o, elbette **لَبَاجِدٌ**’dir. Ve şu beyit okundu:
فكيف ولم تُنْفَطْ عَنَاقٌ ولم يُرَعْ
سَوَامٌ بأكناف الأحِزَّة بَاجِدُ

Ebû Zeyd dedi: her **بِجادٍ**: bedevî evlerinin yarıklarından bir yarıktır; onun çoğulu: **بُجُدٌ**.

Ve **البُجُد**’den olan yarığa denir: **فليج**; onun çoğulu: **فُلُجٌ**.

Dedi: ve evin **رفُّ**’u: örtünün yerden kısa kalmasıdır; böylece yere ulaşsın diye **البُجُد**’den veya başkasından bir bez parçasıyla birleştirilir; onun çoğulu: **رُفُوفٌ**.

Ve Ebû Mâlik dedi: evin **رفائف**’i: yarıklara asılan, böylece yere yetişen örtülerdir.

**دبج** : Leys dedi: **الدِّيباجُ** , **الدَّيبَاجِ**’dan daha doğrudur; Ebû Ubeyd de **الدِيباج** ve **الدِيوان** hakkında böyle dedi.

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الدِّيْبَاجُ** aslında **الدِّبَّاجُ** idi; iki **الباء**’dan biri **ياء**’a çevrildi. Ve aynı şekilde: **الدينار**; aslı: **الدنَّار**. Ve aynı şekilde **قيراط**; aslı: **قِرَّاط**. Ve bunun için **الدِّيْبَاج** **دَبَابِيجَ** diye çoğul yapıldı; ve benzeri: **ديوانٌ** **دواوين** diye çoğul yapıldı.

(Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan): **الدِّيبَاجَتَانِ**: iki yanaktır; ve denir: onlar iki kalçadır.

Ve İbn Mukbil dedi:
يخدى بها بازل فُتْلٌ مَرَافِقُهُ
يجري بِدِيْبَاجَتَيْهِ الرشح مُرتَدِعُ

Ve İbrâhîm’den rivayet edildi: onun **طيلسان مُدَبَّجُ**u vardı; dediler: o, kenarları **بالدِّيبَاجِ** ile süslenmiş olandır.

Ve Leys dedi: **رجل مدبَّج**; o, başı ve yaratılışı çirkin olandır.

Dedi: ve **المُدَبَّجُ**: bir çeşit yılandır; ve su kuşundan bir çeşittir; ona **أغبر مُدَبَّج** denir; tüyleri kabarık, başı çirkin; **النُّحَامِ** ile birlikte suda bulunur.

**دجب** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الدَّجُوبُ**: yolculukta kadınla birlikte bulunan hafif bir **جُوَالِقٌ**tur. Ve şu beyit okundu:
هل في دَجُوبِ الحُرَّةِ المَخِيْطِ
وذيلة تشفي من الأطيط

Dedi: ve **الوَذْيِلَةُ**: hörgüçten bir parçadır; boylamasına yarılır. Ve **الأطيط**: açlığın serçeleridir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(**باب الدال والباء وما يثلثهما**)
  (**دبج**)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeyi olan bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinir. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi:
  * İki **ديباجَتَيهِ** üzerinde ter akıntısı, yayılıp duran *
  Ve denir ki: ikisi **اللِّيتان**’dır. Ama onların sözü: “**ما بالدّار دِبِّيجٌ**” denir ki o **الحاء** iledir; onun bâbında zikredilmiştir; her ne kadar **الجيم** ile olduğu, denildiği gibi, ise de bu bundan değildir; ve belki de **دِبِّيٍّ**’den, **الدَّبيب**’den olur; sonra nisbet **ياء**’sı, bunu yapan kimsenin lügatinde, **جيماً**’a çevrilmiştir.
  (**دبح**)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denir: adam başını **دبَّحَ**; bu, onu ters çevirdiği ve aşağı eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi, **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklanmıştır. Ve onların “**ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ**” dedikleri ise, bu bundandır; yani evde ikamet eden, ona yönelmiş olan. Ve bu kelimede **الحاء**’ın, **الجيم**’den daha kıyasî oluşu, zikrettiğimiz sebebledir.
  (**دبر**)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu bâbın aslı: onun çoğunun tek bir kıyasta olmasıdır; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önünün zıddı olarak. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.
  Bâbın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**’ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadının eğirdiği ipliği büktüğü zaman, onunla göğsünden geriye doğru çevirdiği şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: onunla göğsüne doğru yöneldiğin şeydir; ve **الدَّبير**: onunla göğsünden geriye doğru çevirdiğin şeydir. Ve kuşun **دابرةُ**’si: bacağının arkasında olan parmak. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağır takındım. Ve gündüz **دَبَر** etti ve **أدبَرَ**; bu, onun sonu geldiği zamandır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ**; eğer onu ondan rivayet ettiysen; o, bâbdandır; çünkü son rivayet eden, ilkinin arkasından gelir, onun arkasına düşer. Ve tırnağın **دابرة**’si: bileğin arkasına hizalanan şey. Ve Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve okların **الدَّابر**’i: hedeften çıkan; sanki atıcıya arkasını dönmüş gibidir; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** **دُبُوراً**; ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü o, **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Ve hadiste: “**لا تَدَابَرُوا**”; o bâbdandır; bu, ikisinden her birinin, yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini tedbir etmesidir; bu, onun âkıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini, **دُبُر** üzerine âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.
ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**: eğer anne-babasının tarafından nesebi kerim ise; bunun mânası: onlardan öne geleni kerimdir, onlardan geriye geleni de öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve ok çubuklarından **الدّابر**: çıkmamış olan; o, kazananın zıddıdır; ve o bâbdandır; çünkü sahibine arkasını döndürmüştür. Ve **الدَّابر**: tâbi olan; denir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Ve bunun üzerine, O’nun yüce senâsının sözü tefsir edilir: ﴿**واللّيلِ إِذا دَبَرَ**﴾ [المدثر 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ**; eğer onunla gitti ise. Ve denir: bu işin ne bir **قبْلةٌ**’si ne bir **دِبْرَةٌ**’si vardır; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkasını dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve **أُدابرٌ** bir adam: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen bir rüzgâr. Ve **الدَّابرة**: güreşte bir tür yakalayış. Ebû Zeyd dedi: “O, namazı ancak **دَبَرِيّاً** kılar” denir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; ister ki vakit **أدبَرَ** etmiş, yani geçmiş olsun.
  Ama diğer kelimeler: onları, zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; ve bazısı sahihdir. Şüpheli olana gelince: onların “**دُبَاراً** çarşamba gününün adıdır ve câhiliye onu böyle adlandırırdı” sözleridir. Bunun gibisinde bir bakış vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden olan işaretlerdir. Bişr dedi:
  * Üzerinde, **الدِّبار**’ın üstüne, onun batışı yükselir *
  Ve bundan **الدَّبْر**: çok maldır; denir: **مالٌ دَبْرٌ**; ve iki mal: **دَبرٌ**; ve mallar: **دَبْرٌ**.
  (**دبس**)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan **الدِّبس**; o, doğandır. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **أُمورٍ دُبْسٍ** ile geldin; eğer onları açık olmayan olarak getirdiysen. Ehl-i ilimden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ**; o hâlde o **مُدْبِسَةٌ**’dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülmüşse. Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**’tur; o bir istiâredir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve dişi çekirgeler için, **فَِعالاء** vezni üzere, **الدَِّباساء** derler.
  (**دبش**)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **أرضٌ مَدبُوشَة**: çekirge onun bitkisini yemiştir. Dedi:
  * **الدَّبَا** ile, **مَدْبُوشِ** bir **مُهْوَأَنٍّ** içinde *
  (**دبغ**)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ**; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه** **دَبغا**.
   (**دبق**)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karın sahibi olana **الدَّبُوقاء** derler.
  (**دبل**)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**’yi ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; senin lokmayı parmaklarınla **دَبْلك** etmen gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: **أرضٌ مدبولة**; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denir: küçük eşek. Yaratılışının toplanıklığı sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ**; eğer etle dolmuşsa.
  Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الدِّبْل**: musibet. Ve iş, şerden, onlara **دبَلَ** etti: onlara indi. Denir: **دِبْلاً دَبيلا**; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair dedi:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**
  (**دبي**)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra ona benzetme ile hamledilir. Böylece **الدّبا**: hareket ettiği zaman çekirgedir. Ve benzetme, onların sözü: **أدْبَى الرِّمْثُ**; ilk defa çatladığı zaman; çünkü o, **الدَّبا**’ya benzetilir. Bazıları zikretti: falan **بدَبَادَبَا** ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse. Ve denir: **أرضٌ مَدْبَاةٌ**: **الدبا**’sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yemiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب ج
ومن المجاز‏:‏ دبج المطر الأرض يدبجها بالضم دبجاً‏.‏
ودبجها‏:‏ زينها بالرياض وأصبحت الأرض مدبجة‏.‏
وما في الدار دبيج فعيل من دبج كسكيت من سكت أي إنسان لأن الإنس يزيّنون الديار‏.‏
وفلان يصون ديباجتيه ويبذل ديباجتيه وهما خداه‏.‏
ولهذه القصيدة ديباجة حسنة إذا كانت محبرة‏.‏
والحواميم ديباج القرآن‏.‏
وما أحسن ديباجات البحتريّ‏!‏

##### Türkçe

د ب ج
Mecazdan: **دبج** yağmur, yeri; onu (yağmur) damme ile **يدبجها**; **دبجاً** (olarak).
Ve **دبجها**: onu bahçelerle süsledi; ve yer **مدبجة** oldu.
Ve evde **دبيج** yoktur; **فعيل** vezninde, **دبج**’den; **سكيت** gibi **سكت**’ten; yani insan; çünkü insanlar evleri süslerler.
Ve falan, iki **ديباجة**sini korur ve iki **ديباجة**sini harcar; ve onlar onun iki yanağıdır.
Ve bu kasidenin, eğer süslenmiş/tezyin edilmiş ise, güzel bir **ديباجة**si vardır.
Ve **الحواميم** Kur’ân’ın **ديباج**ıdır.
**ديباجات** el-Buhturî’nin ne kadar güzeldir!

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّبْجُ: النَّقْشُ والتزيين، فارسي معرب.
ودَبَجَ الأَرضَ المطرُ يَدْبُجُها دَبْجاً: رَوَّضَها. والدِّيباحُ: ضَرْبٌ من الثياب، مشتق من ذلك، بالكسر والفتح، مُوَلَّدٌ، والجمع دَيابيجُ ودبابيج. قال ابن جني: قولهم دبابيج يدل على أَن أَصله دِبَّاجٌ، وأَنهم إِنما أَبدلوا الباء ياء استثقالاً لتضعيف الباء، وكذلك الدينار والقيراط، وكذلك في التَّصْغير. وفي الحَديثِ ذكْرُ الدِّيباجِ، وهي الثياب المتخذة من الابريسم، فارسي معرب، وقد تُفتح داله. وسمى ابن مسعود الحواميم ديباج القرآن. الليث: الدِّيباج أَصوب من الدَّيْباج، وكذلك قال أَبو عبيد في الدِّيباج والدِّيوان، وجمعهما دَبابِيجُ ودَواوينُ. وروي عن ابراهيم النخعي أَنه كان له طَيْلَسانٌ مُدَبَّجٌ، قالوا: هو الذي زينت أطرافه بالديباج.
وما بالدَّارِ دِبِّيجٌ، بالكسر والتشديد، أَي ما بها أَحد، وهو من ذلك، لا يستعمل إِلا في النفي؛ قال ابن جني: هو فِعِّيل من لفظ الدِّيباج ومعناه، وذلك أَن الناس هم الذين يَشُونَ الأَرضَ وبهم تَحْسُنُ وعلى أَيديهم وبعمارتهم تَجْمُلُ. الفراء عن الدهرية: ما في الدار سَفْرٌ ولا دِبِّيجٌ ولا دَبِّيجٌ، ولا دِبِّيٌّ ولا دَبِّيٌّ. قال: قال أَبو العباس: والحاء أَفصح اللغتين؛ الجوهري: وسأَلت عنه في البادية جماعة من الأَعراب فقالوا: ما في الدارِ دِبِّيٌّ، قال: وما زادوني على ذلك قال: ووجدت بخط أَبي موسى الحامض: ما في الدارِ دِبِّيجٌ مُوَقَّعٌ، بالجيم، عن ثعلب. قال أَبو منصور: والجيم في دبِّيج مبدلة من الياء في دِبِّيّ، كما قالوا صِيصِيٌّ وصِيصِجٌّ ومُرِّيٌّ ومُرِّجٌّ، ومثله كثير.
والدِّيباجَتانِ: الخدان، ويقال هما اللِّيتَانِ؛ قال ابن مقبل يصف البعير:
يَسْعَى بها بازِلٌ، دُرْمٌ مَرافِقُه،
يَجْري بِديباجَتَيْه الرَّشْحُ، مُرْتَدِعُ
الرشح: العرق. والمرتدع: الملتطخ أَخذه من الرَّدْعِ: وهذا البيت في الصحاح:
يَخْدي بها كُلُّ مَوَّارٍ مَناكِبُه،
يَجْري بِديباجَتَيْهِ الرَّشْحُ، مُرْتَدِعُ
قال ابن بري: والمُرْتَدِعُ هنا الذي عَرِقَ عَرَقاً أَصفر، وأَصله من الردع، والردع أَثر الخَلوق، والضمير في قوله بها: يعود على امرأَة ذكرها. والبازل من الإِبل: الذي له تسع سنين، وذلك وقت تناهي شبابه وشدة قوَّته. ورُوي فُتْلٌ مَرافِقُه؛ والفُتْلُ: التي فيها انفتال وتَباعُدٌ عن زَوْرِها، وذلك محمود فيها. ودِيباجَةُ الوجه ودِيباجُهُ: حسن بشرته؛ أَنشد ابن الأَعرابي للنجاشي:
هُمُ البِيضُ أَقْداماً ودِيباجُ أَوْجُهٍ،
كِرامٌ، إِذا اغْبَرَّتْ وُجُوهُ الأَشائِم
ورجل مُدَبَّجٌ: قبيح الوجه والهامة والخلقة. والمُدَبَّجُ: طائر من طير الماء قبيح الهيئة. التهذيب: والمُدَبَّجُ ضرب من الهام وضرب من كير الماء، يقال له: أَغْبَرُ مُدَبَّجٌ، منتفخ الريش قبيح الهامة يكون في الماء مع النُّحَامِ.
ابن الأَعرابي: يقال للناقة إِذا كانت فَتِيَّةً شابة: هي القرطاس والدِّيباج والدِّعْلِبَةُ والدِّعْبلُ والعَيْطموس.

##### Türkçe

**الدَّبْجُ**: nakış ve süsleme; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır.

Ve yağmur yeri **دَبَجَ** eder, onu **يَدْبُجُها** **دَبْجاً**: onu yumuşattı. Ve **الدِّيباحُ**: elbiselerden bir tür; bunundan türetilmiştir; kesre ile ve fetha ile; sonradan türetilmiş (müvelled)tir; çoğulu **دَيابيجُ** ve **ودبابيج**’dir. İbn Cinnî dedi: onların **دبابيج** demeleri, aslının **دِبَّاجٌ** olduğuna ve onların ancak **الباء**’yı **ياء**’ya, **الباء**’nın şeddelenmesini ağır buldukları için, بدل ettiklerine delâlet eder; ve yine **الدينار** ve **والقيراط** (kelimelerinde) de böyledir; ve yine küçültmede de böyledir. Hadiste **الدِّيباجِ** zikri vardır; o, ipekten yapılmış elbiselerdir; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; ve onun **دال**’ı açılabilir (fetha ile okunabilir). Ve İbn Mes‘ûd **الحواميم**’i Kur’ân’ın **ديباج**’ı diye adlandırdı. Leys: **الدِّيباج** **الدَّيْباج**’dan daha doğrudur; Ebû Ubeyd de **الدِّيباج** ve **الدِّيوان** hakkında böyle dedi; ikisinin çoğulu **دَبابِيجُ** ve **دَواوينُ**’dir. İbrâhîm en-Neha‘î’den rivayet olundu: onun **طَيْلَسانٌ مُدَبَّجٌ**’ı vardı; dediler: o, uçları **بالديباج** ile süslenmiş olandır.

Ve evde **دِبِّيجٌ** yoktur; kesre ile ve şedde ile; yani onda hiç kimse yoktur; ve bu ondandır; ancak nefiyde kullanılır. İbn Cinnî dedi: o, **الدِّيباج** lafzından ve mânasından **فِعِّيل**’dir; bu da şundandır: insanlar, yeri süsleyenlerdir; ve onlarla güzelleşir; ve onların elleriyle ve onların imarıyla güzelleşir. Ferrâ, Dehriyye’den: evde **سَفْرٌ** yoktur, ne **دِبِّيجٌ** ne **دَبِّيجٌ**; ne **دِبِّيٌّ** ne **دَبِّيٌّ**. Dedi: Ebû’l-Abbâs dedi: ve **الحاء** iki lugatin daha fasihidir. Cevherî: ve ben onu bâdiyede bir topluluk Arap’tan sordum; dediler: evde **دِبِّيٌّ** yoktur. Dedi: ve bana bunun üzerine bir şey artırmadılar. Dedi: ve Ebû Mûsâ el-Hâmid’in hattıyla buldum: evde **دِبِّيجٌ مُوَقَّعٌ** vardır; **بالجيم** ile; Sa‘leb’den. Ebû Mansûr dedi: ve **الجيم** **دبِّيج**’de, **دِبِّيّ**’deki **الياء**’dan بدل edilmiştir; onların **صِيصِيٌّ** ve **صِيصِجٌّ**, ve **مُرِّيٌّ** ve **مُرِّجٌّ** demeleri gibi; ve bunun benzeri çoktur.

Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak; ve denilir ki onlar iki kalçadır (**اللِّيتَانِ**). İbn Mukbil, deveyi vasfederek dedi:
يَسْعَى بها بازِلٌ، دُرْمٌ مَرافِقُه،
يَجْري بِديباجَتَيْه الرَّشْحُ، مُرْتَدِعُ
**الرشح**: ter. Ve **المرتدع**: bulaşmış olan; onu **الرَّدْعِ**’den aldı. Ve bu beyit **الصحاح**’tadır:
يَخْدي بها كُلُّ مَوَّارٍ مَناكِبُه،
يَجْري بِديباجَتَيْهِ الرَّشْحُ، مُرْتَدِعُ
İbn Berrî dedi: ve **المُرْتَدِعُ** burada, sarı bir terle terleyendir; ve aslı **الردع**’dandır; ve **الردع** **الخَلوق**’un eseridir. Ve onun “**بها**” sözündeki zamir, zikrettiği bir kadına döner. Ve develerden **البازل**: dokuz yılı olan; bu, onun gençliğinin nihayeti ve kuvvetinin şiddeti vaktidir. Ve **فُتْلٌ مَرافِقُه** rivayet olundu; ve **الفُتْلُ**: onda bükülme ve göğsünden (**زَوْرِها**) uzaklaşma bulunan (dişi deve)dir; ve bu onda övülendir. Ve yüzün **دِيباجَةُ**’ı ve onun **دِيباجُهُ**: derisinin güzelliğidir. İbnü’l-A‘râbî, Neccâşî için inşad etti:
هُمُ البِيضُ أَقْداماً ودِيباجُ أَوْجُهٍ،
كِرامٌ، إِذا اغْبَرَّتْ وُجُوهُ الأَشائِم
Ve **رجل مُدَبَّجٌ**: yüzü, başı ve yaratılışı çirkin (olan). Ve **المُدَبَّجُ**: su kuşlarından, görünüşü çirkin bir kuştur. **التهذيب**: ve **المُدَبَّجُ** **الهام**’dan bir tür ve su tulumundan (**كير الماء**) bir türdür; ona **أَغْبَرُ مُدَبَّجٌ** denir; tüyü kabarmış, başı çirkin; suda **النُّحَامِ** ile birlikte bulunur.

İbnü’l-A‘râbî: deve, genç taze olduğunda ona denilir: o **القرطاس** ve **الدِّيباج** ve **الدِّعْلِبَةُ** ve **الدِّعْبلُ** ve **العَيْطموس**’tur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ج * * الدِّيبَاجُ * بالكسر فارسي معرب وجمعه * دَيَابيجُ * وإن شئت * دَبَابِيجُ * بباء قبل الألف بنقطة واحدة و * الدّيِباجَتانِ * الخدان

##### Türkçe

* د ب ج * * **الدِّيبَاجُ** * kesre ile: Farsça, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **دَيَابيجُ**’dur; istersen **دَبَابِيجُ** (eliften önce bir noktalı **باء** ile) ve **الدّيِباجَتانِ**: iki yanak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدبج: النقش  والتزيين، فارسي معرب.  والديباج  ، بالكسر، كما في شروح الفصيح، نعم حكى عياض فيه عن أبي عبيد الفتح، ورواه بعض شراح الفصيح، وفي مشارق عياض: يقال بكسر الدال وفتحها، قال أبو عبيد، والفتح كلام مولد ونقل التدمري عن ثعلب في نوادره أنه قال: الديوان مكسور الدال، والديباج مفتوح الدال، وقال المطرزي: أخبرنا ثعلب عن ابن نجد عن أبي زيد قال: الديوان والديباج وكسرى لا يقولها فصيح إلا بالكسر، ومن فتحها فقد أخطأ. قال: وأخبرنا ثعلب عن ابن الأعرابي قال: الكسر فصيح، وقد سمع الفتح فيها ثلاثتها، وقال الفهرى في شرح الفصيح: حكى أبو عبيد في المصنف عن الكسائي أنه قال في الديوان والديباج: كلام مولد، وهو ضرب من الثياب مشتق من دبج، وفي الحديث ذكر الديباج، وهي الثياب المتخذة من الإبريسم، وقال اللبلى: هو ضرب من المنسوج ملون ألوانا، وقال كراع في المجرد: الديباج من الثياب فارسي  معرب  ، إنما هو ديباري، أي عرب بإبدال الياء الأخيرة جيما، وقيل: أصله ديبا، وعرب بزيادة الجيم العربية، وفي شفاء الغليل: ديباج معرب ديوباف، أي نساجة الجن، و  ج، ديابيج  : بالياء التحتية،  ودبابيج  ، بالموحدة، كلاهما على وزن مصابيح، قال ابن جنى: قولهم دبابيج يدل على أن أصله دباج، وأنهم إنما أبدلوا الباء ياء استثقالا لتضعيف الباء، وكذلك الدينار والقيراط، وكذلك في التصعير. وسمى ابن مسعود الحواميم ديباج القرآن. عن ابن الأعرابي  الناقة الفتية الشابة  تسمى بالقرطاس والديباج والدعلبة والدعبل والعيطموس. روى عن إبراهيم النخعي أنه كان له طيلسان مدبج، قالوا  المدبج  كمعظم، هو  المزين به  أي زينت أطرافه بالديباج. المدبج الرجل  القبيح  الوجه و  الرأس والخلقة  . في التهذيب: المدبج  : ضرب من الهام و  طائر  من طير الماء  قبيح الهيئة، يقال له أغبر مدبج منتفخ الريش قبيح الهامة يكون في الماء مع النحام. من المجاز  ما في الدار دبيج كسكين  ، أي ما بها  أحد  ، لا يستعمل إلا في النفي، وفي الأساس: أي إنسان. قال ابن جنى: هو فعيل من لفظ الديباج ومعناه، وذلك أن الناس هم الذين يشون الأرض، وبهم تحسن، وعلى أيديهم وبعمارتهم تجمل. وحكى الفراء، عن الدبيرية: ما في الدار شفر ولا دبيج، ولا دبيج، ولا دبى، ولا دبى، قال: قال أبو العباس: والحاء أفصح اللغتين، قال الجوهري: وسألت عنه في البادية جماعة من الأعراب، فقالوا: ما في الدار دبى، قال: وما زادوني على ذلك، قال: ووجدت بخط أبي موسى الحامض ما في الدار دبيج، موقع بالجيم عن ثعلب، قال أبو منصور: والجمي في دبيج مبدلة من الياء في دبي، كما قالوا صيصى وصيصج، ومرى ومرج، ومثله كثير.
 ومما بقى على المصنف من هذه المادة: من المجاز: دبج الأرض المطر يدبجها دبجا: روضها، أي زينها بالرياض، وأصبحت الأرض مدبجة. والديباجتان: هما الخدان، وقيل: هما الليتان، قال ابن مقبل:
  يسعى بها بازل درم مرافـقـه                      يجرى بديباجتيه الرشح مرتدع

  الرشح: العرق. والمرتدع هنا: الذي عرق عرقا أصفر، تشبيها بالخلوق. والبازل من الإبل الذي له تسع سنين، وروى  فتل مرافقه  والفتل: التي فيها انفتال وتباعد عن زورها، وذلك محمود فيها. ولهذه القصيدة ديباجة حسنة، إذا كانت محبرة، وما أحسن ديباجات البحتري. وفي اللسان: ديباجة الوجه وديباجه: حسن بشرته، أنشد ابن الأعرابي للنجاشي:
  هم البيض أقداما وديباج أوجه                      كرام إذا اغبرت وجوه الأشائم ومنه أخذ المحدثون التدبيج، بمعنى رواية الأقران كل واحد منهم عن صاحبه، وقيل غير ذلك. والديباج لقب جماعة من أهل البيت وغيرهم، منهم محمد بن عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان، وأمه فاطمة بنت الحسين، وإسماعيل بن إبراهيم الغمر بن الحسن بن الحسن بن علي، ومحمد بن المنذر بن الزبير بن العوام، لجمالهم وملاحتهم. وأبو الطيب محمد بن جعفر بن المهلب الديباجى إلى صنعة الديباج، روى عن الدورقى وأبى الأشعث العجلى وغيرهما.

##### Türkçe

**الدبج**: nakş ve süsleme; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Ve **الديباج**; kesre ile (yani kırık), **الفصيح** şerhlerinde olduğu gibi. Evet, **عياض** onda **أبي عبيد**’den fetha’yı (yani açık) nakletti; ve **الفصيح** şârihlerinden bazıları onu rivayet etti. **مشارق عياض**’da: **الدال**’ın kesriyle ve fethasıyla söylenir, denir. **أبو عبيد** dedi: fetha, müvelled (sonradan türemiş) sözdür. Ve **التدمري** **ثعلب**’den **نوادره**’inde nakletti ki o dedi: **الديوان** **الدال**’ı kırık olandır; **الديباج** ise **الدال**’ı açık olandır. Ve **المطرزي** dedi: **ثعلب** bize **ابن نجد**’den, o da **أبي زيد**’den haber verdi, dedi ki: **الديوان** ve **الديباج** ve **كسرى**’yı fasih olan ancak kesre ile söyler; kim onu fetha ile açarsa hata etmiştir. Dedi: ve **ثعلب** bize **ابن الأعرابي**’den haber verdi, dedi ki: kesre fasihtir; ve fetha, bu üçünün hepsinde işitilmiştir. Ve **الفهرى** **شرح الفصيح**’te dedi: **أبو عبيد** **المصنف**’te **الكسائي**’den nakletti ki o **الديوان** ve **الديباج** hakkında dedi: müvelled sözdür; ve o, **دبج**’den türetilmiş elbiselerden bir türdür. Ve hadiste **الديباج** zikredilmiştir; o, **الإبريسم**’den yapılmış elbiselerdir. Ve **اللبلى** dedi: o, renk renk boyanmış dokunmuş şeyden bir türdür. Ve **كراع** **المجرد**’de dedi: **الديباج** elbiselerden olup Farsça Arapçalaştırılmıştır; o ancak **ديباري**’dir; yani son **الياء**’ı **جيما** yaparak Arapçalaştırıldı. Ve denildi ki: aslı **ديبا**’dır; ve Arapça **الجيم**’in artırılmasıyla Arapçalaştırıldı. Ve **شفاء الغليل**’de: **ديباج**; **ديوباف**’ın Arapçalaştırılmışıdır; yani cinlerin dokumacılığı. Ve çoğulu: **ديابيج**: alttaki **الياء** ile; ve **دبابيج**: **الموحدة** ile; ikisi de **مصابيح** vezni üzerinedir. **ابن جنى** dedi: onların **دبابيج** sözü, aslının **دباج** olduğuna delalet eder; ve onların ancak **الباء**’yı **ياء**’ya çevirmeleri, **الباء**’nın ikilenmesini ağır bulmalarındandır; ve aynı şekilde **الدينار** ve **القيراط**; ve aynı şekilde **التصعير**’de. Ve **ابن مسعود** **الحواميم**’i **ديباج القرآن** diye adlandırdı.

**ابن الأعرابي**’den: genç, delikanlı deveye **القرطاس** ve **الديباج** ve **الدعلبة** ve **الدعبل** ve **العيطموس** denir. **إبراهيم النخعي**’den rivayet olundu ki onun **طيلسان**’ı **مدبج** idi. Dediler ki: **المدبج** ( **معظم** gibi) **المزين به**’dir; yani uçları **الديباج** ile süslendi. **المدبج** adam: yüz ve baş ve yaratılışça çirkin olandır. **التهذيب**’te: **المدبج**: haşereden bir tür ve su kuşlarından bir kuştur; çirkin heyetlidir; ona **أغبر مدبج** denir; tüyü kabarmış, çirkin başlıdır; suda **النحام** ile birlikte bulunur.

Mecazdan: evde **دبيج** yoktur ( **سكين** gibi); yani onda **أحد** yoktur; ancak nefyde kullanılır. **الأساس**’ta: yani bir insan. **ابن جنى** dedi: o, **الديباج** lafzından ve manasından **فعيل**’dir; çünkü insanlar yeri nakışlar (süsler); ve onlarla güzelleşir; ve onların elleriyle ve onların imarıyla güzelleşir. Ve **الفراء** **الدبيرية**’den nakletti: evde ne **شفر** vardır ne **دبيج**; ne **دبيج**; ne **دبى**; ne **دبى**. Dedi: **أبو العباس** dedi: ve **الحاء** iki dilin (iki söyleyişin) daha fasihidir. **الجوهري** dedi: ve ben onun hakkında çölde bir topluluk bedevî Arap’a sordum; dediler ki: evde **دبى** yoktur. Dedi: ve bana bunun üzerine bir şey artırmadılar. Dedi: ve **أبي موسى الحامض**’ın hattıyla (yazısıyla) evde **دبيج** yoktur ( **الجيم** ile yazılmış) buldum; **ثعلب**’den kaydedilmiş. **أبو منصور** dedi: ve **دبيج**’deki **الجيم** **دبي**’deki **الياء**’dan çevrilmiştir; tıpkı onların **صيصى** ve **صيصج**; ve **مرى** ve **مرج** demeleri gibi; ve benzeri çoktur.

Ve bu maddeden musannife kalan şeylerden: mecazdan: yağmur yeri **دبج** eder; onu **دبجا** **يدبجها**: onu çayırlandırdı; yani onu çayırlarla süsledi. Ve yer **مدبجة** olarak sabahladı. Ve **الديباجتان**: onlar iki yanaktır; ve denildi ki: onlar iki kalçadır. **ابن مقبل** dedi:
  يسعى بها بازل درم مرافـقـه                      يجرى بديباجتيه الرشح مرتدع

**الرشح**: ter. Ve buradaki **المرتدع**: sarı bir terle terleyen; **الخلوق**’a benzetme olarak. Ve **البازل** develerden dokuz yılı olan devedir. Ve “**فتل مرافقه**” rivayet olundu. Ve **الفتل**: boynunun ortasından bükülme ve uzaklaşma bulunan (deve)dir; ve bu onda övülendir. Ve bu kasidenin **ديباجة**’si güzeldir; eğer **محبرة** ise. Ve **ديباجات البحتري** ne güzeldir. **اللسان**’da: yüzün **ديباجة**’si ve onun **ديباجه**’i: derisinin güzelliğidir. **ابن الأعرابي** **النجاشي** için inşad etti:
  هم البيض أقداما وديباج أوجه                      كرام إذا اغبرت وجوه الأشائم

Ve bundan muhaddisler **التدبيج**’i aldılar; akranların rivayeti manasında: onların her birinin arkadaşından rivayet etmesi; ve başka türlü de denildi. Ve **الديباج** Ehl-i beyt’ten ve başkalarından bir cemaatin lakabıdır; onlardan: **محمد بن عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان**; annesi **فاطمة بنت الحسين**’dir. Ve **إسماعيل بن إبراهيم الغمر بن الحسن بن الحسن بن علي**. Ve **محمد بن المنذر بن الزبير بن العوام**; güzellikleri ve tatlılıkları sebebiyle. Ve **أبو الطيب محمد بن جعفر بن المهلب الديباجى**; **الديباج** san’atına nisbetle. **الدورقى** ve **أبى الأشعث العجلى** ve başkalarından rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَبَجَ
1 دَبَجَ دبج , aor. دَبُجَ [or دَبِجَ , as will be shown below], (L,) inf. n. دَبْجٌ, (L, K,) [not دَبَجٌ and دَبَجَةٌ as in the Lexicons of Golius and Freytag,] He variegated, decorated, embellished, adorned, or ornamented: (L, K: *) [and so ↓ دبّج, inf. n. تَدْبِيجٌ, occurring in the TA in art. نمش; but app. in an intensive sense.] And [hence,] دَبَجَ الأَرْضَ, (A, L, Msb,) aor. دَبُجَ (L, A) or دَبِجَ , (Msb,) inf. n. as above; (A, L, Msb;) and ↓ دَبَّجَهَا [but app. in an intensive sense]; (A;) (tropical:) It adorned the land with meadows, or gardens: (A, L:) or it watered the land, and produced various flowers. (Msb.) It is a Pers. word, arabicized: (L:) or derived from دِيبَاجٌ. (Msb.)

2 دَبَّجَ see above, in two places. [Accord. to Golius, (for III. is inadvertently put in his Lex. for II.,) as on the authority of the S and K, in neither of which is the verb mentioned, “ Veste ديباج alium ornavit. ”]

مَا بِالدَّارِ دِبِّيجٌ
مَا بِالدَّارِ دِبِّيجٌ ما بالدار دبيج , (ISk, S, A,) or فِى الدَّارِ, (K,) (tropical:) There is not in the house any one: (ISk, S, A, K:) دِبِّيجٌ is not used otherwise than in a negative phrase: IJ derives it from دِيبَاجٌ; because men adorn the earth: (TA:) [Z says,] it is from دَبَجَ, like سِكِّيتٌ from سَكَتَ; because men adorn houses: (A:) Abu-l-'Abbás says that دِبِّيحٌ is more chaste than دِبِّيجٌ: (TA:) [ISk says, or J, for the passage is ambiguous,] A'Obeyd doubted respecting the ج and the ح; and I asked respecting this word, in the desert, a company of the Arabs thereof, and they said, مَا فِى الدَّارِ دِبِّىٌّ, and nothing more; but I have found in the handwriting of Aboo-Moosà El- Hámid, ما فى الدار دِبِّيجٌ, with ج, on the authority of Th: (S:) AM says that the ج in دِبِّيٌج is substituted for the [latter] ى in دِبِّىٌّ, in like manner as they say مُرِّىٌّ and مُرِّجٌّ &c. (TA.)

دُبَيْبِيجٌ
دُبَيْبِيجٌ دبيبيج : see the next paragraph, near the end.

دِيبَاجٌ
دِيبَاجٌ ديباج , (S, A, Mgh, Msb, K, &c.,) or دَيْبَاجٌ, (Th,) or both, (IAar, A'Obeyd,) the latter having been sometimes heard, (IAar,) or the latter is post-classical, (A'Obeyd,) or wrong, (AZ,) a word of well-known meaning, (K,) [Silk brocade;] a certain kind of cloth, or garment, made of اـِبْرِيسَم [i. e. silk, or raw silk]: (TA:) a kind of cloth, or garment, of which the warp and woof are both of ابريسم: and particularly a name for that which is variegated, decorated, or embellished: (Mgh, Msb:) a kind of woven stuff, variegated, or diversified, with colours: (Lb, TA:) [accord. to Golius, as on the authority of the S and K, in neither of which is the word explained at all, “ vestis serica: imprimis picta, pec. Attalica, auro intexta:] derived from دَبَجَ: (Ks:) or it is a Pers. word, (Kr, S, A,) arabicized; (Kr, S, A, Msb, K;) so some say, and from it دَبَجَ is derived; (Msb;) originally دِيبَاىْ, or دِيبَا; (Kr;) [or rather دِيبَاهْ, for the change of the final ه into ج in arabicized words from the Pers. is very common;] or دِيوْ بَافْ, i. e. “ the weaving of the deevs, or jinn, or genii: ” (Shifá el-Ghaleel:) pl. دَيَابِيجُ and دَبَابِيجُ; (S, Msb, K;) the latter being from the supposed original form of the sing., i. e. دِبَّاجٌ; (S, Msb;) like دَنَانِيرُ [pl. of دِينَارٌ, which is supposed to be originally دِنَّارٌ]: and in like manner is formed the dim. [↓ دُيَيْبِيجٌ and ↓ دُبَيْبِيجٌ]. (S.) ― -b2- دِيبَاجُ القُرْآنِ is a title given by Ibn-Mes'ood to The chapters of the Kur-án called الحَوَامِيمُ [the fortieth and six following chapters; each of which begins with the letters حٰم]. (TA.) ― -b3- See also the paragraph next following, in two places. -A2- Also A young she-camel; one in the prime of life. (IAar, K.)

دِيبَاجَةٌ
دِيبَاجَةٌ ديباج ديباجه ديباجة (tropical:) [A proem, an introduction, or a preface, to a poem or a book; and especially one that is embellished, or composed in an ornate style]. لِهٰذِهِ القَصِيدَةِ دِيبَاجَةٌ حَسَنَةٌ (tropical:) [To this ode is a beautiful proem] is said of a قصيدة when it is embellished (مُحَبَّرَة) [in its commencement]. (A.) And one says, مَا أَحْسَنَ دِيبَاجَاتِ البُحْتُرِىِّ (tropical:) [How beautiful are the proems of l-Boh- turee!]. (A.) ― -b2- دِيبَاجَةُ الوَجْهِ, and الوجه ↓ دِيبَاجُ, (assumed tropical:) Beauty of the skin of the face. (IAar, L.) ― -b3- And الدِّيبَاجَةُ (tropical:) The face [itself]; as also ↓ الدِّيبَاجُ, and الدِّيبَاجَتَانِ: (Har pp. 15 and 476:) or the last signifies the two cheeks: (S, A, Msb:) or the two sides of the neck, beneath the ears; syn. اللِّيتَانِ. (TA.) You say, فُلَانٌ يَصُونُ دِيبَاجَتَيْهِ, i. e. (tropical:) [Such a one preserves from disgrace] his cheeks; (A;) or دِيبَاجَتَهُ his face: and يَبْذُلُ دِيَبَاجَتَهُ [uses his face for mean service, by begging]. (Har p. 15. [See also 4 in art. خلق; and 1 (near the end) in the same art.; where similar exs. are given.]) ― -b4- [Golius, after mentioning the signification of “ the two cheeks, ” adds, as on the authority of the K, in which even the word itself is not mentioned, “ et quibusdam quoque Nates. ”] ― -b5- دِيبَاجَةُ السَّيْفِ I. q. أَثْرُهُ, q. v. (AZ, T in art. اثر.)

دُيَيْبِيجٌ
دُيَيْبِيجٌ دييبيج : see دِيبَاجٌ, near the end of the paragraph.

مُدَبَّجٌ
مُدَبَّجٌ مدبج Ornamented with دِيبَاج. (K.) You say طَيْلَسَانٌ مُدَبَّجٌ A طيلسان [q. v.] of which the ends, edges, or borders, are so ornamented. (Mgh, TA.) ― -b2- أَرْضٌ مُدَبَجَةٌ (tropical:) Land adorned with meadows, or gardens. (A.) ― -b3- مُدَبَّجٌ also signifies (assumed tropical:) A species of the هَام [or owl]. (T, K.) ― -b4- And (assumed tropical:) A species of aquatic bird, (T, K,) of ugly appearance, called أَغْيَرُ مُدَبَّجٌ, with puffedout feathers, and ugly head, found in water with the [bird called] نُحَام. (T.) ― -b5- And, applied to a man, (TA,) (assumed tropical:) Having an ugly head and make (K, TA) and face. (TA.)

##### Türkçe

دَبَجَ
1 **دَبَجَ** دبج, muzâri‘ı **دَبُجَ** [yahut aşağıda gösterileceği üzere **دَبِجَ**], (L,) mastarı **دَبْجٌ**, (L, K,) [Golius ve Freytag’ın Leksikonlarında olduğu gibi **دَبَجٌ** ve **دَبَجَةٌ** değil,] O, alacalı yaptı, süsledi, bezedi, ziynetledi yahut tezyin etti: (L, K: *) [ve böylece ↓ **دبّج**, mastarı **تَدْبِيجٌ**, TA’da نمش maddesinde geçer; fakat görünüşe göre şiddet (mübalağa) mânasında.] Ve [bundan dolayı,] **دَبَجَ الأَرْضَ**, (A, L, Msb,) muzâri‘ı **دَبُجَ** (L, A) yahut **دَبِجَ**, (Msb,) mastarı yukarıdaki gibidir; (A, L, Msb;) ve ↓ **دَبَّجَهَا** [fakat görünüşe göre şiddet mânasında]; (A;) (mecaz:) O, yeri çayırlarla yahut bahçelerle süsledi: (A, L:) yahut o, yeri suladı ve çeşitli çiçekler meydana getirdi. (Msb.) O, Farsça bir kelimedir, Arapçalaştırılmıştır: (L:) yahut **دِيبَاجٌ**’dan türetilmiştir. (Msb.)

2 **دَبَّجَ**: yukarıya, iki yerde bak. [Golius’a göre, (III. onun Lex.’inde sehven II. yerine konulduğundan,) S ve K’nın otoritesine göre, bunların hiçbirinde fiil zikredilmediği hâlde, “Veste **ديباج** alium ornavit.”]

**مَا بِالدَّارِ دِبِّيجٌ**
**مَا بِالدَّارِ دِبِّيجٌ** ما بالدار دبيج, (ISk, S, A,) yahut **فِى الدَّارِ**, (K,) (mecaz:) Evde hiç kimse yoktur: (ISk, S, A, K:) **دِبِّيجٌ** olumsuz bir ibare dışında kullanılmaz: IJ onu **دِيبَاجٌ**’dan türetir; çünkü insanlar yeri süsler: (TA:) [Z der ki,] o, **دَبَجَ**’dandır; **سِكِّيتٌ**’in **سَكَتَ**’tan olması gibi; çünkü insanlar evleri süsler: (A:) Ebu’l-‘Abbâs, **دِبِّيحٌ**’ın **دِبِّيجٌ**’dan daha fasih olduğunu söyler: (TA:) [ISk der, yahut J; çünkü pasaj müphem,] A‘Obeyd **ج** ile **ح** hakkında tereddüt etti; ve ben bu kelime hakkında çölde, oranın Araplarından bir topluluğa sordum; onlar “**مَا فِى الدَّارِ دِبِّىٌّ**” dediler ve daha fazlasını değil; fakat ben Ebû Mûsâ el-Hâmid’in el yazısında, Th’nin rivayetine göre **ج** ile “**ما فى الدار دِبِّيجٌ**” buldum: (S:) AM, **دِبِّيٌج**’deki **ج**’nin, **دِبِّىٌّ**’deki [sonraki] **ى**’nin yerine konmuş olduğunu söyler; onların **مُرِّىٌّ** ve **مُرِّجٌّ** vb. demeleri gibi. (TA.)

**دُبَيْبِيجٌ**
**دُبَيْبِيجٌ** دبيبيج: bir sonraki paragrafa, sonuna yakın yere bak.

**دِيبَاجٌ**
**دِيبَاجٌ** ديباج, (S, A, Mgh, Msb, K, vb.,) yahut **دَيْبَاجٌ**, (Th,) yahut ikisi de, (IAar, A‘Obeyd,) ikincisi bazen işitilmiş olmakla, (IAar,) yahut ikincisi klasik sonrası olup, (A‘Obeyd,) yahut yanlıştır, (AZ,) mânası bilinen bir kelime, (K,) [ipek brokar;] **اـِبْرِيسَم**’dan [yani ipekten yahut ham ipekten] yapılmış belirli bir tür kumaş yahut elbise: (TA:) çözgüsü ve atkısı ikisi de **ابريسم** olan bir tür kumaş yahut elbise: ve özellikle alacalı yapılmış, süslenmiş yahut bezenmiş olana isimdir: (Mgh, Msb:) renklerle alacalı yahut çeşitlendirilmiş dokuma bir tür şey: (Lb, TA:) [Golius’a göre, S ve K’nın otoritesine göre, bunların hiçbirinde kelime hiç açıklanmadığı hâlde, “vestis serica: imprimis picta, pec. Attalica, auro intexta:”] **دَبَجَ**’dan türetilmiştir: (Ks:) yahut o, Farsça bir kelimedir, (Kr, S, A,) Arapçalaştırılmıştır; (Kr, S, A, Msb, K;) bazıları böyle söyler; ve ondan **دَبَجَ** türetilmiştir; (Msb;) aslı **دِيبَاىْ**, yahut **دِيبَا**; (Kr;) [yahut daha doğrusu **دِيبَاهْ**; çünkü Farsçadan Arapçalaştırılmış kelimelerde son **ه**’nin **ج**’ye dönüşmesi çok yaygındır;] yahut **دِيوْ بَافْ**, yani “deevlerin, yahut cinlerin, yahut genilerin dokuması:” (Shifá el-Ghaleel:) çoğulu **دَيَابِيجُ** ve **دَبَابِيجُ**; (S, Msb, K;) ikincisi, tekilin farz edilen aslî şekli olan, yani **دِبَّاجٌ**’dan olmak üzere; (S, Msb;) **دَنَانِيرُ** [aslının **دِنَّارٌ** olduğu farz edilen **دِينَارٌ**’ın çoğulu] gibi: ve aynı şekilde küçültme [↓ **دُيَيْبِيجٌ** ve ↓ **دُبَيْبِيجٌ**] yapılır. (S.) ― -b2- **دِيبَاجُ القُرْآنِ**, İbn-Mes‘ûd tarafından **الحَوَامِيمُ** diye adlandırılan Kur’ân sûrelerine verilen bir unvandır [kırkıncı sûre ve onu izleyen altı sûre; her biri **حٰم** harfleriyle başlar]. (TA.) ― -b3- Ayrıca bir sonraki paragrafta, iki yerde bak. -A2- Ayrıca genç bir dişi deve; ömrünün olgun çağında olan. (IAar, K.)

**دِيبَاجَةٌ**
**دِيبَاجَةٌ** ديباج ديباجه ديباجة (mecaz:) [bir şiire yahut bir kitaba bir dibâce, bir giriş yahut bir önsöz; ve özellikle süslenmiş olan yahut süslü bir üslûpla tertip edilmiş olan]. **لِهٰذِهِ القَصِيدَةِ دِيبَاجَةٌ حَسَنَةٌ** (mecaz:) [bu kasidenin güzel bir dibâcesi vardır] sözü, bir **قصيدة** hakkında, onun başlangıcında süslenmiş ( **مُحَبَّرَة** ) olduğu zaman söylenir. (A.) Ve denir ki: **مَا أَحْسَنَ دِيبَاجَاتِ البُحْتُرِىِّ** (mecaz:) [el-Buhturî’nin dibâceleri ne güzeldir!]. (A.) ― -b2- **دِيبَاجَةُ الوَجْهِ**, ve الوجه ↓ **دِيبَاجُ**, (farz edilen mecaz:) yüzün derisinin güzelliği. (IAar, L.) ― -b3- Ve **الدِّيبَاجَةُ** (mecaz:) yüzün kendisi; ayrıca ↓ **الدِّيبَاجُ**, ve **الدِّيبَاجَتَانِ**: (Har s. 15 ve 476:) yahut sonuncusu iki yanağı ifade eder: (S, A, Msb:) yahut kulakların altında boynun iki yanı; eş anlamlısı **اللِّيتَانِ**. (TA.) Dersin ki: **فُلَانٌ يَصُونُ دِيبَاجَتَيْهِ**, yani (mecaz:) [böyle biri,] yanağını rezillikten korur; (A;) yahut **دِيبَاجَتَهُ**: yüzünü; ve **يَبْذُلُ دِيَبَاجَتَهُ** [dilenmek suretiyle yüzünü bayağı hizmete verir]. (Har s. 15. [Ayrıca خلق maddesinde 4’e; ve aynı maddede 1’e (sonuna yakın) bak; orada benzer örnekler verilmiştir.]) ― -b4- [Golius, “iki yanak” mânasını zikrettikten sonra, K’nın otoritesine göre, ki onda kelimenin kendisi bile zikredilmez, şunu ekler: “et quibusdam quoque Nates.”] ― -b5- **دِيبَاجَةُ السَّيْفِ**: **أَثْرُهُ** ile aynı (I. q.), bkz. (AZ, T, اثر maddesinde.)

**دُيَيْبِيجٌ**
**دُيَيْبِيجٌ** دييبيج: **دِيبَاجٌ**’a, paragrafın sonuna yakın yere bak.

**مُدَبَّجٌ**
**مُدَبَّجٌ** مدبج: **دِيبَاج** ile tezyin edilmiş. (K.) Dersin ki: **طَيْلَسَانٌ مُدَبَّجٌ**: uçları, kenarları yahut bordürleri bununla tezyin edilmiş bir **طيلسان** [bkz.]. (Mgh, TA.) ― -b2- **أَرْضٌ مُدَبَجَةٌ** (mecaz:) çayırlarla yahut bahçelerle süslenmiş yer. (A.) ― -b3- **مُدَبَّجٌ** ayrıca (farz edilen mecaz:) **هَام**’dan [yahut baykuştan] bir türü ifade eder. (T, K.) ― -b4- Ve (farz edilen mecaz:) çirkin görünüşlü, **أَغْيَرُ مُدَبَّجٌ** denilen, kabarmış tüyleri ve çirkin başı olan, suda **نُحَام** denilen [kuş] ile birlikte bulunan bir tür su kuşu. (T.) ― -b5- Ve bir adama nispetle, (TA,) (farz edilen mecaz:) çirkin başlı ve yapılı (K, TA) ve yüzlü. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَجَ
دَبَجَ U ( n. ac. دَبْج 1 ),
a.  Decorated, ornamented, embellished.

b.  Embroidered, figured.

دِيْبَاج
دِيْبَاج P. ,
a.  Silk brocade, embroidered silk; tapestry.

دِيْبَاجَة
دِيْبَاجَة
a.  Preface, introduction, proem.

b.  Face.

##### Türkçe

دَبَجَ
دَبَجَ U (isim-fiil: **دَبْج** 1),
a. Süsledi, bezedi, tezyin etti.

b. Nakışladı, desenledi.

دِيْبَاج
دِيْبَاج P.,
a. İpek brokar, nakışlı ipek; duvar halısı.

دِيْبَاجَة
دِيْبَاجَة
a. Mukaddime, giriş, dibace.

b. Yüz.
