# دبح (د-ب-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال والباء معهما
ح د ب، د ب ح، ب د ح مستعملات
حدب:
الحَدَبة: موضع الحَدَب من ظهْر الأَحْدَب، والاسم: الحَدَبة، وقد حَدِبَ حَدَباً واحدَوْدَبَ ظهرُه. وحَدِبَ فُلانٌ على فُلان حَدَباً أي عَطَفَ عليه وحَنا، وإنّه كالوالد.
والحَدَب: حَدُور في صبَبَ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَب الرَّمْل، وجمعه حِداب، ومنه قوله تعالى: "وهم من كُلِّ حَدَب ينسِلون".
ويقال للدابَّة إذا بَدَتْ حراقيفُه وعَظُمَ ظهرُه حَدْباءُ وحِدْبير وحِدْبار.
والحِدابُ: ما ارتَفَعَ من الأرض، الواحدة حَدَبَة وحِدَبَة وحَدِبة، قال ذو الرمة:
ويومٍ يَظَلُّ الفَرْخُ في بيتِ غـيره		له كوكبٌ فوق الحِدابِ الظَّواهِرِ
دبح:
التَّدْبيح: تَنكيسُ الرأْس في المَشْيِ، قال:
كمِثْلِ ظِباءٍ دَبَّحَتْ في مَغارَةٍ		وأَلْجَأَها فيها قِطارٌ وراضِبُ
أي قاطر، ويُروَى: ناطِف.
بدح:
البَدْحُ: ضربُك شَيْئاً بشَيْء فيه رَخاوة كما تأخُذُ بِطِّيخةً فتَبْدحَ بها إنساناً.
وتقول: ورأيتُهم يَتبادَحُون بالكُرين والرُّمّان ونحوها عَبَثاً يعني رَمْياً.
وبَدَحَتِ المرأةُ وتَبَدَّحَتْ، وهو جنس من مَشْيِها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح د ب**، **د ب ح**، **ب د ح** kullanımdadırlar

**حدب**:
**الحَدَبة**: **الأَحْدَب**’ın sırtındaki **الحَدَب**’ın yeri; isim: **الحَدَبة**’dır. Ve **حَدِبَ** **حَدَباً** ve sırtı **احدَوْدَبَ**. Ve **حَدِبَ** falan, falanın üzerine **حَدَباً**; yani ona meyletti ve eğildi; ve o, baba gibidir.
Ve **الحَدَب**: **صبَبَ**’da iniştir; bundan da rüzgârın **حَدَبُ**’u ve kumun **حَدَب**’ı; çoğulu **حِداب**’dır. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "وهم من كُلِّ **حَدَب** ينسِلون".
Ve binek hayvana, eğer onun **حراقيفُه**’u belirirse ve sırtı büyürse, **حَدْباءُ** ve **حِدْبير** ve **حِدْبار** denir.
Ve **الحِدابُ**: yerden yükselen şeydir; teki **حَدَبَة** ve **حِدَبَة** ve **حَدِبة**. ذو الرمة dedi ki:
ويومٍ يَظَلُّ الفَرْخُ في بيتِ غـيره		له كوكبٌ فوق **الحِدابِ** الظَّواهِرِ

**دبح**:
**التَّدْبيح**: yürüyüşte başı aşağı eğmektir. Dedi ki:
كمِثْلِ ظِباءٍ دَبَّحَتْ في مَغارَةٍ		وأَلْجَأَها فيها قِطارٌ وراضِبُ
yani **قاطر**; ve **ناطِف** diye rivayet olunur.

**بدح**:
**البَدْحُ**: içinde yumuşaklık bulunan bir şeyle bir şeye vurmandır; tıpkı bir karpuz alıp onunla bir insana **تَبْدحَ** etmen gibi.
Ve dersin: Onları **يَتبادَحُون** hâlinde **الكُرين** ile ve nar ile ve benzerleriyle, oyun olarak gördüm; yani atma.
Ve kadın **بَدَحَتِ** ve **تَبَدَّحَتْ**; bu, onun yürüyüşünden bir cinstir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعي: دَبَّحَ الرجُل تَدْبِيحاً، إذا بَسَطَ ظَهْرَه وطَأْطأ رأسَه، فيكون رأسُه أشدَّ انحطاطاً من ألْيَتَيهْ.

##### Türkçe

الأصمعي: **دَبَّحَ** adam **تَدْبِيحاً**, sırtını yaydığı ve başını eğdiği zaman; böylece başı, iki kalçasından daha şiddetli bir şekilde aşağı inmiş olur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ب
حدب ، دبح ، دحب ، بدح : مستعملة .
حدب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) ، قال الليث : الْحَدَبُ : حَدُورٌ في صَبَبٍ ، ومن ذلك حَدَبُ الريح وحَدَبُ الرَّمْلِ والجَمِيعُ الحِدَاب ، وقال الفَرَّاء : ( وَهُمْ مِّن كُلِّ حَدَبٍ يَنسِلُونَ ) ( الأنبيَاء : 96 ) من كُلِّ أكَمةٍ ، ومِنْ كُلِّ مَوْضع مرتَفِع ، وكذلك قال الزَّجَّاجُ : من كلِّ حَدَبٍ ، قال : الحَدَبُ : الأكَمَةُ . وقال الليث : الحَدَبُ : مصدر الأحْدَبِ ، والاسم الحُدْبَةُ ، والفِعْلُ : حَدِبَ يَحْدَبُ حَدَباً .
قال : ويقال : احْدَوْدَبَ ظهْرُه . قلت : والحَدَبةُ مُحرَّكةُ الحروف : موضعُ الحَدبِ في الظَّهر الناتىء ، فالحَدبُ دخول الصدر وخروجُ الظهر ، والقَعَسُ : دخول الظَّهر وخروجُ الصَّدرِ .
الليث : حَدِبَ فلانٌ على فلانٍ يَحْدَبُ حَدَباً إذا عطَف وحَنا عليه ، ويقال هُوَ لهُ كالوالد الحَدِب .
وقال أبو عمرو : الحَدَأُ مثلُ الحَدَبِ ، حَدِئْتُ عليه حَدَأً مثْلُ حدِبْتُ عليه حدَباً أي أَشْفَقْتُ .
قال النَّضْرُ : في وَظِيفَي الفرَس عُجَايَتَاهما وهما عَصَبَتان تَحمِلان الرِّجل كلها ، قال : وأما أحْدَباهما فهما عِرقان ، قال : وقال بعضهم الأحدَبُ في الذِّراع : عِرقٌ مُستبْطِنٌ عَظْمَ الذِّراع .
ويقال : اجتمع النَّبِيطُ يلعبون االحَدَبْدَبَى وهي لُعْبةٌ لهم .
وحَدَبُ الشَّتاءِ : شِدّةُ بردِه وسنة حدباء : شديدة قال مُزَاحِمٌ العُقَيْلِيُّ في صفة فرس :
لم يَدْرِ ما حَدَبُ الشتاءِ ونَقْصُه
ومضتْ صَنابرُه ولم يتَخَدَّد
أراد أنه كان يتَعهَّدَه في الشتاءِ ويقومُ عليه والتحدُّبُ مثُله ، ومنه قوله :
إني إذا مُضَرٌ عَلَيَّ تَحَدَّبتْ
لاقَيْتَ مُطَّلِعَ الجبالِ وُعوراً
الليث : يقال للدَّابة الذي قد بَدَتْ حَرَاقِفُه وعَظُم ظهرهُ حدْباء حِدْبيرٌ وحِدْبارٌ .
وقال غيرُه : حَدَبُ السَّيْلِ : ارتفاعُه ، وقال الفرزدق :
غدَا الحيُّ من بيْنِ الأُعَيْلام بعدما
جرَى حَدَبُ البُهْمَى وهاجتْ أَعاصِرُه
قال : حَدَبُ البُهْمى : ما تناثر منه فركب بعضُه بعضاً كحَدَب الرَّمل .
وقال النَّضر : الحَدَبةُ : ما أَشرف من الأرضِ وغَلُظ ، قال ولا تكون الحَدَبةُ إلا في قُفَ أو غِلَظِ أرض .
وقال غيرُه : حُدْب الأمور : شَوَاقُّها ، واحدها حَدْباءُ ، وقال الراعي :
مروانُ أَحَزمُها إذا نَزَلتْ به
حُدْبُ الأُمورِ وخَيرُها مأَمولا
وسَنةٌ حدباءُ : شديدةٌ ، شُبِّهتْ بالدَّابةِ الحَدباء .
وقال الأصمعيُّ : الحَدَبُ والحَدَر : الأثَرُ في الجِلْد ، وقال غيره : الحَدَر : السِّلَع ، قلت : وصوابُه الجَدَر بالجيم ، الواحدةُ جَدَرَة ، وهي السِّلْعة والضَّوَاةُ .
شمِر : حَدَبُ الماء : ما ارتفع من أمواجه ، وقال العجَّاج :
نَسْجَ الشَّمالِ حَدَبَ الغَدير
وقال ابن الأعرابي : حَدَبُهُ : كثْرتُه وارتفاعه ، ويقال : حَدَبُ الغَديرِ تحرُّك الماءِ وأمواجِه ، قال : والمُتحدِّب : المتعلِّق بالشيء الملازمُ له .
ابن بُزُرْج : يقال : اشترى الإبل في حَدابِ على فَعَال أي في سَنَةٍ حدْباء مثل فَسَاقِ .
دبح : ابن شميل : دَبَّح الرَّجلُ ظهرَه إذا ثناه فارتفع وَسَطُه كأنه سَنَام .
وقال الليث : التَّدْبيح : تَنْكيس الرأس في المَشي ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهَى أن يُدَبِّح الرجلُ في ركوعه كما يدبِّح الحمار .
وقال أبو عُبَيْد : يُدبِّح ، معناه يطأْطىء رأْسَه في الركوع حتى يكون أخفضَ من ظهره .
وقال الأُمَوِيّ : دبَّح تدبيحاً إذا طَأطأَ رأسَه .
وقال اللِّحْياني : دمَّح ودَبَّح ونحوَ ذلك قال شمر .
وقال ابن الأعرابي : دبَّح ودنَّح إذا ذَلَّ .
وقال النضر : رمْلةٌ مُدَبِّحَةٌ أي حدْبَاء ، ورِمال مدابِحُ .
أبو عدنان عن الغَنَوِيّ : دبَّح الحمارُ إذا رُكِب وهو يشتكي ظهرَه من دبَرِه ، فيُرْخِي قوائمه ويُطامن ظهرَه وعَجُزَه من الألم .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : ما بالدَّار دِبِّيح ولادِبِّيجٌ بالحاء والجيم ، والحاء أفصحهما ورواه أبو عُبَيد : ما بالدار دبِّيجٌ بالجيم ، قلت : ومعناه من يَدِبّ .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : التَّدبيح : خَفْضُ الرأس وتنكيسه . وأنشد أبو عمرو الشيباني :
لما رأى هِراوةً ذاتَ عُجَرْ
دبّح واستَخْفَى ونادَى يا عُمَرْ
قال : والتدبيح : التطأطؤ . يقال : دبِّح لي حتى أركبك .
وقال شمر : قال أبو عَدنان : التَّدبيحُ تدبيحُ الصبيان إذا لَعبوا ، وهو أن يُطامِنَ أحدهم ظهرَه ليَجيءَ الآخر يَعدُو من بعيدٍ حتى يركبه .
والتدبيحُ أيضاً : تَدْبيحُ الكَمْأة ، وهو أن تَنفتحَ عنها الأرضُ ولا تَصْلَع أي لا تَظهرَ ، حُكِي ذلك عن العرب .
بدح : قال الليث : البَدْحُ : ضَرْبُك بشيء فيه رَخاوة ، كما تأخذ بِطِّيخَةً فَتَبْدحُ بها إنساناً ، تقول : رأيتهم يتبادَحون بالكُرِينَ والرُّمّان ونحوِه عبَثاً يعني رَمْياً .
أبو عُبَيْد : بَدَحَت المرأةُ وتبدَّحَتْ . وهو جنسٌ من مِشْيَتِها . وقال أبو عمرو : التَّبَدُّح : حُسنُ مِشْيَةِ المرأة ، وأنشد :
يَبْدَحْن في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلُها
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : البَدَاح على لفظ جَناح : الأرضُ الليِّنَة الواسعةُ .
وقال أبو عمرو : البَدْحُ : عَجْزُ الرجل عن حَمالةٍ يحملُها ، وعَجْزُ البعيرِ عن حِمْله ، وأنشد :
إذا حَمَل الأحْمَالَ ليْسَ بِبادح
شمر عن الأصمعي : البَدَاحُ والأبْدَحُ والمَبْدوح : ما اتَّسَع من الأرض ، كما يقال الأبْطَحُ والمبطوح ، وأنشد :
إذا عَلاَ دَوِّيَّهُ المَبْدوحا
رواه بالباء .
وقال أبو عمرو : الأبْدَحُ : العَرِيضُ الْجَنْبَيْنِ من الدَّوابِّ ، وقال الرّاجزُ :
حتَّى يُلاَقي ذَاتَ دَفَ أبْدَحِ
بمُرْهَفِ النَّصْل رَغِيبِ المَجْرَحِ
أبو عُبَيد عن الفرّاء : بَدَحْتُه بالعَصا وكَفَحْتُه بَدحاً وكَفْحاً إذا ضَرَبْتَه .
وقال الأصمعي في كتابه في ( الأمْثال ) يرويه أبو حاتم له يقال : أكلَ مالَهُ بأبْدَحَ ودُبيْدَح ، قال الأصمعي : إنما أصله دُبيْح ، ومعناه أنه أكله بالباطل ، وحكاه ابن السِّكِّيت : أَخَذَ ماله بأبْدَح ودُبيدَح ، أخْبَرني بذلك المنذري عن الحَرّانيُ عنه ، وقال سمعتُ التَّوَّزِي يقول : يقال أكلَ مالَه بأبْدَح ودُبيْدَح أي بالباطل ، قال : يُضْرَبُ مَثلاً للأمر الذي يَبْطُلُ ، وكلهم قال دبيْدَح بفتح الدَّال الثَّانية .
عمرو عن أبيه : يقال : ذَبَحَه ، وبَذَحَه ، ودبَحَه وَبَدحَه ومنه سُمِّي بُدَيْح المُغَنِّي ، كان إذا غَنَّى قَطَع غِنَاء غَيْره بِحُسْنِ صَوْتِه .
دحب : أهمله الليث ، وقال ابن دريد : الدَّحْبُ : الدَّفْع ، وهو الدَّحْمُ ، يقال : دَحَبَها ودَحَمَها في الجِماعِ ، والاسْمُ الدُّحَاب .

##### Türkçe

ح د ب
**حدب** ، **دبح** ، **دحب** ، **بدح** : kullanımdadır.
**حدب** : Allah, azîz ve celîl, dedi: ( وَهُمْ مِّن كُلِّ **حَدَبٍ** يَنسِلُونَ ) ( **الأنبيَاء** : 96 )؛ Leys dedi: **الْحَدَبُ** : bir **صَبَبٍ** içinde bir iniştir; bundan da **حَدَبُ** rüzgâr ve **حَدَبُ** kumdur; hepsi **الحِدَاب**’dır. Ferrâ dedi: ( وَهُمْ مِّن كُلِّ **حَدَبٍ** يَنسِلُونَ ) ( **الأنبيَاء** : 96 ) her **أكَمةٍ**’den ve her yüksek yerden; Zecâc da böyle dedi: her **حَدَبٍ**’den; dedi ki: **الحَدَبُ** : **الأكَمَةُ**’dir. Leys dedi: **الحَدَبُ** : **الأحْدَبِ**’in mastarıdır; isim **الحُدْبَةُ**’dir; fiil: **حَدِبَ** **يَحْدَبُ** **حَدَباً**.
Dedi ki: ve denir: **احْدَوْدَبَ** sırtı. Dedim: ve **الحَدَبةُ** (harfleri harekeli): sırtın çıkıntılı olanında **الحَدبِ**’in yeri; öyleyse **الحَدبُ** göğsün içeri girmesi ve sırtın dışarı çıkmasıdır; **القَعَسُ** ise: sırtın içeri girmesi ve göğsün dışarı çıkmasıdır.
Leys: falan, falana **حَدِبَ** **يَحْدَبُ** **حَدَباً**; eğilip büküldüğü ve ona meylettiği zaman; ve denir: o, ona karşı **كالوالد الحَدِب** gibidir.
Ebû Amr dedi: **الحَدَأُ** **الحَدَبِ** gibidir; ona **حَدِئْتُ** **حَدَأً** tıpkı ona **حدِبْتُ** **حدَباً** (yani acıdım) gibi.
Nadr dedi: atın iki **وَظِيف**’inde ikisinin **عُجَايَتَاهما**’sı vardır; ikisi, bütün bacağı taşıyan iki sinirdir; dedi ki: ikisinin **أحْدَباهما**’sına gelince, ikisi iki damardır; dedi ki: ve bazısı dedi: kolda **الأحدَبُ**: kol kemiğinin içine gizlenen bir damardır.
Ve denir: **النَّبِيطُ** toplandı; **االحَدَبْدَبَى** oynuyorlar; o, onlara ait bir oyundur.
Ve **حَدَبُ الشَّتاءِ**: onun soğuğunun şiddetidir; ve **سنة حدباء**: şiddetli (yıl). Muzâhim el-Ukaylî, bir atın vasfında dedi:
لم يَدْرِ ما **حَدَبُ الشتاءِ** ونَقْصُه
ومضتْ صَنابرُه ولم يتَخَدَّد
Onunla, kışın onu gözetip kolladığı ve onunla ilgilendiği kastedildi; **التحدُّبُ** da onun gibidir. Ondan da şu sözü:
إني إذا مُضَرٌ عَلَيَّ تَحَدَّبتْ
لاقَيْتَ مُطَّلِعَ الجبالِ وُعوراً
Leys: **حَدْباء** denir; **حِدْبيرٌ** ve **حِدْبارٌ** (denir); (bu) **حَرَاقِفُه**’i belirmiş ve sırtı büyümüş olan binek hayvanınadır.
Başkası dedi: **حَدَبُ السَّيْلِ**: onun yükselmesidir. Ferazdak dedi:
غدَا الحيُّ من بيْنِ الأُعَيْلام بعدما
جرَى **حَدَبُ البُهْمَى** وهاجتْ أَعاصِرُه
Dedi ki: **حَدَبُ البُهْمى**: ondan saçılan şeydir; bir kısmı bir kısmının üstüne biner; kumun **حَدَب**’ı gibi.
Nadr dedi: **الحَدَبةُ**: yerden yüksek olan ve kalınlaşan şeydir; dedi: **الحَدَبةُ** ancak bir **قُفَ**’ta yahut yerin kalınlığında olur.
Başkası dedi: **حُدْب الأمور**: onun yarıkları/çatlaklarıdır; tekili **حَدْباءُ**’dır. Râî dedi:
مروانُ أَحَزمُها إذا نَزَلتْ به
**حُدْبُ الأُمورِ** وخَيرُها مأَمولا
Ve **سَنةٌ حدباءُ**: şiddetlidir; **الدَّابةِ الحَدباء**’a benzetildi.
Asmaî dedi: **الحَدَبُ** ve **الحَدَر**: derideki izdir. Başkası dedi: **الحَدَر**: **السِّلَع**’dır. Dedim: doğrusu **الجَدَر**’dir, **الجيم** ile; tekili **جَدَرَة**’dir; o, **السِّلْعة** ve **الضَّوَاةُ**’dır.
Şemir: **حَدَبُ الماء**: onun dalgalarından yükselen şeydir. Accâc dedi:
نَسْجَ الشَّمالِ **حَدَبَ الغَدير**
İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَدَبُهُ**: onun çokluğu ve yükselmesidir; ve denir: **حَدَبُ الغَديرِ** suyun hareketi ve dalgalarıdır. Dedi ki: ve **المُتحدِّب**: şeye tutunan, ona yapışık olan kimsedir.
İbn Büzurc: denir: **حَدابِ** üzere, **فَعَال** vezninde, develeri satın aldı; yani **سَنَةٍ حدْباء**’da; **فَسَاقِ** gibi.
**دبح** : İbn Şümeyl: adam sırtını **دَبَّح** etti; onu büktüğü zaman; ortası yükselir; sanki bir hörgüçtür.
Leys dedi: **التَّدْبيح**: yürüyüşte başı aşağı çevirmektir. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, rükûunda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّح** etmesini yasakladı.
Ebû Ubeyd dedi: **يُدبِّح**; manası: rükûda başını eğip alçaltır; ta ki sırtından daha aşağı olur.
Ümevî dedi: **دبَّح** **تدبيحاً**; başını eğip alçalttığı zaman.
Lihyânî dedi: **دمَّح** ve **دَبَّح** ve bunun benzeri; Şemir dedi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **دبَّح** ve **دنَّح**; zelil olduğu zaman.
Nadr dedi: **رمْلةٌ مُدَبِّحَةٌ** yani **حدْبَاء**; ve **رِمال مدابِحُ**.
Ebû Adnân, Ganavî’den: eşek **دبَّح** etti; sırtındaki **دبَر**’inden dolayı sırtı ağrılı iken binildiği zaman; bacaklarını salar ve acıdan sırtını ve sağrısını alçaltır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: evde ne **دِبِّيح** vardır ne de **دِبِّيجٌ**; **بالحاء والجيم**; ikisinin daha fasihi **الحاء**’lı olanıdır. Ebû Ubeyd onu **بالجيم** ile rivayet etti: evde **دبِّيجٌ** yoktur. Dedim: manası, **يَدِبّ** eden (kimse)dir.
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّدبيح**: başı alçaltmak ve onu ters çevirmektir. Ebû Amr eş-Şeybânî okudu:
لما رأى هِراوةً ذاتَ عُجَرْ
دبّح واستَخْفَى ونادَى يا عُمَرْ
Dedi ki: ve **التدبيح**: başı eğip alçaltmadır. Denir: **دبِّح** bana, ta ki sana bineyim.
Şemir dedi: Ebû Adnân dedi: **التَّدبيحُ** çocukların oynadıkları zamanki **تدبيح**’idir; o da, onlardan birinin sırtını alçaltmasıdır; öteki uzaktan koşarak gelsin de ona binsin diye.
Ve **التدبيحُ** ayrıca: **تَدْبيحُ الكَمْأة**’dir; o da, toprağın onun üzerinden açılmasıdır; fakat **لا تَصْلَع** yani görünmez; bu, Araplardan nakledildi.
**بدح** : Leys dedi: **البَدْحُ**: içinde yumuşaklık bulunan bir şeyle senin vurmandır; tıpkı bir karpuz alıp onunla bir insanı **فَتَبْدحُ** etmen gibi. Dersin: onları **بالكُرِينَ** ve nar ve benzeriyle boş yere **يتبادَحون** gördüm; yani atma.
Ebû Ubeyd: kadın **بَدَحَت** ve **تبدَّحَتْ**; o, onun yürüyüşünün bir cinsidir. Ebû Amr dedi: **التَّبَدُّح**: kadının yürüyüşünün güzelliğidir. Şu beyit okundu:
يَبْدَحْن في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلُها
Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **البَدَاح** ( **جَناح** lafzı üzere): yumuşak, geniş arazidir.
Ebû Amr dedi: **البَدْحُ**: adamın taşıdığı bir yükü taşımaktan aczi; ve devenin yükünden aczi. Şu beyit okundu:
إذا حَمَل الأحْمَالَ ليْسَ بِبادح
Şemir, Asmaî’den: **البَدَاحُ** ve **الأبْدَحُ** ve **المَبْدوح**: yerden geniş olan şeydir; tıpkı **الأبْطَحُ** ve **المبطوح** denildiği gibi. Şu beyit okundu:
إذا عَلاَ دَوِّيَّهُ المَبْدوحا
Onu **بالباء** ile rivayet etti.
Ebû Amr dedi: **الأبْدَحُ**: binek hayvanlardan iki yanı geniş olan. Râciz dedi:
حتَّى يُلاَقي ذَاتَ دَفَ **أبْدَحِ**
بمُرْهَفِ النَّصْل رَغِيبِ المَجْرَحِ
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَحْتُه** onu sopayla ve **كَفَحْتُه** **بَدحاً** ve **كَفْحاً**; onu dövdüğün zaman.
Asmaî, ( **الأمْثال** ) kitabında, Ebû Hâtim’in ona rivayet ettiği üzere dedi: denir: malını **بأبْدَحَ ودُبيْدَح** ile yedi. Asmaî dedi: aslı ancak **دُبيْح**’tir; manası: onu bâtıl ile yedi. İbnü’s-Sikkît onu hikâye etti: malını **بأبْدَح ودُبيدَح** ile aldı; bunu bana Münzirî, Harrânî’den, ondan haber verdi. Ve Tevvezî’nin şöyle dediğini işittim: denir: malını **بأبْدَح ودُبيْدَح** ile yedi; yani bâtıl ile. Dedi ki: bâtıl olan iş için mesel olarak vurulur. Hepsi, ikinci **الدَّال**’ın fethasıyla **دبيْدَح** dedi.
Amr, babasından: denir: **ذَبَحَه** ve **بَذَحَه** ve **دبَحَه** ve **بَدحَه**; ondan da **بُدَيْح** şarkıcı diye adlandırıldı; şarkı söylediği zaman, sesinin güzelliğiyle başkasının şarkısını keserdi.
**دحب** : Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **الدَّحْبُ**: itmedir; o, **الدَّحْمُ**’dur. Denir: cima’da onu **دَحَبَها** ve **دَحَمَها**; isim **الدُّحَاب**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)
  (**دبج**)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeye sahip bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinen (şey)dir. **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi ki:
  * iki **ديباجَتَيهِ** üzerinde ter, yayılıp yayılan (hâlde) akar([1]) *
  Ve denilir ki: ikisi **اللِّيتان**dır([2]). “**ما بالدّار دِبِّيجٌ**” sözlerine gelince, onun **الحاء** ile olduğu söylenir; kendi bâbında zikredilmiştir. Eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise, bu (kök)ten değildir; belki de **دِبِّيٍّ**den, **الدَّبيب**den olur; sonra nisbet **ياء**’sı, yapanların dili üzere **جيماً**ya çevrilmiştir([3]).
  (**دبح**)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ** etti; bu, onu aşağı çevirdiği ve eğdiği zamandır. Ve *namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklandı. “**ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ**” dedikleri ise bundan(dır); yani evde ikamet eden, ona yönelmiş (kimse). Bu kelimede **الحاء**, zikrettiğimizden dolayı **الجيم**den daha kıyasîdir.
  (**دبر**)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu bâbın aslı: onun çoğu tek bir kıyas üzeredir; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önünün zıddı. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.
  Bâbın çoğu: **الدُّبُرَ** önün zıddıdır. **الدَّبِير**: kadının ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden, onunla arkaya çevirdiği şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: onunla göğsüne doğru yöneldiğin şeydir; **الدَّبير**: onunla göğsünden uzağa doğru arkaya çevirdiğin şeydir. Kuşun **دابرةُ**’si: ayağının arkasında olan parmak. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. **دَبَر** gündüz ve **أدبَرَ**([4]); bu, onun sonu geldiği zamandır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve **دبَّرْتُ** hadisi falandan, eğer onu ondan rivayet ettiysen; o, bâbdandır; çünkü son rivayet eden, birincinin arkasından gelir, onun arkasına gelir. Toynağın **دابرة**’si: bileğin arkasına hizalanan şey. Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Okların **الدَّابر**’i: hedeften çıkan (ok)tur; sanki atıcıya arkasını çevirmiştir; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** **دُبُوراً**; **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı, çünkü **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve **دابَرْتُ** falanı: ona düşmanlık ettim. Hadiste: “**لا تَدَابَرُوا**”; o bâbdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, akıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini **دُبُر**dan âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd etmesidir; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.
ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**: eğer anne-babasının tarafından nesebi kerim ise; bunun mânası: onlardan öne gelen kerimdir, onlardan arkaya giden de öyledir. **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ok çubuklarından **الدّابر**: çıkmayan (çubuk)tur; o, kazananın zıddıdır; o bâbdandır; çünkü sahibine arkasını çevirmiştir. **الدَّابر**: tâbi olan; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Bunun üzerine, O’nun yüce övgüsü olan sözü şöyle tefsir edilir: ﴿**واللّيلِ إِذا دَبَرَ**([6])﴾ [el-Müddessir 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve **دَبَرَ** kumarda, eğer onunla gitti (kaybetti) ise. Ve denilir: bu işin ne bir **قبْلةٌ**’si ne bir **دِبْرَةٌ**’si vardır; yani onunla öne dönüp bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkaya dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. **أُدابرٌ** bir adam: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen rüzgâr. **الدَّابرة**: güreşte yakalayışlardan bir türdür([7]). Ebû Zeyd dedi: “O, namazı ancak **دَبَرِيّاً** kılar” denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; yani vakit arkaya dönmüşken.
  Diğer kelimelere gelince, onları zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; bazısı sahih(tir). Şüpheli olana gelince: onların “**دُبَاراً** çarşamba gününün adıdır ve câhiliye onu böyle adlandırırdı” sözleridir. Bunun gibisinde bir bakış vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden olan işaretlerdir. Bişr dedi ki:
  * bir **جِرْبَةٍ** üzerinde, onun batışı **الدِّبار**’ın üstüne yükselir([9]) *
  Bundan(dır) **الدَّبْر**: çok mal; denilir: **مالٌ دَبْرٌ**; ve iki mal: **دَبرٌ**; ve mallar: **دَبْرٌ**.
  (**دبس**)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Ondan: **الدِّبس**; o, doğandır. **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **أُمورٍ دُبْسٍ** ile geldin; eğer onları açık olmayan (şekilde) getirdiysen. Ehl-i ilimden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ**; o hâlde o **مُدْبِسَةٌ**’dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse([10]). Çokluğa gelince: o **الدَِّبْسُ**tur; o bir istiâredir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve dişi çekirgeler için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.
  (**دبش**)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar “**أرضٌ مَدبُوشَة**”: çekirge onun bitkisini yedi, derler. Dedi ki:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde, **الدَّبَا** ile **مَدْبُوشِ**([11]) *
  (**دبغ**)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. **دَبغْتُ** deriyi; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه**([12]) **دَبغا** (olarak).
   (**دبق**)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karın sahibi için **الدَّبُوقاء** derler.
  (**دبل**)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**([13]) için ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: **دَبَلْتُ** şeyi; onu topladım; lokmayı parmaklarınla toplaman gibi. **الدُّبُول**: arklar. Bununla adlandırıldı; çünkü o **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. el-Kisâî dedi: **أرضٌ مدبولة**; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi ki: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Yaratılışının toplanıklığından dolayı bununla adlandırıldı. Ve denilir: deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ**; eğer etle dolduysa.
  Bu asıldan şâz olanlardandır: **الدِّبْل**; musibet. Ve iş, onlara şerden **دبَلَ** etti: onlara indi. **دِبْلاً دَبيلا** denilir; nasıl ki “**ثُكْلاً ثاكلا**” derler. Şair([14]) dedi ki:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**([15])  (**دبي**)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra ona benzetme yoluyla hamledilir. **الدّبا**: hareket ettiği zaman çekirgedir([16]). Benzetme, onların “**أدْبَى الرِّمْثُ**”: ilk defa çatladığı zaman, sözleridir; çünkü o, **الدَّبا**ya benzetilir. Bazıları zikretti: falan **بدَبَادَبَا**([17]) ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse([18]). Ve denilir: **أرضٌ مَدْبَاةٌ**: **الدبا**sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yedi.
--------------------------------------------------------
([1]) İbn Mukbil’indir; divanında 170 ve Lisân’da (**دبج**، **رشح**، **ردع**) olduğu gibi; bu yarım mısra **المجمل**’de okunmuştur. Baştarafı:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  Ve “يسعى بها” diye rivayet edilir. Ve rivayet edilir: *يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) **الليتان** (kesre ile): boynun iki yanı; asılda: “اللتان”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([3]) Yani bunu yapar; onlar Benî Sa‘d’dan bir topluluktur; Sîbeveyh bunu kitabında (2: 288) açıkça belirtmiştir. **شرح الشافية** (3: 229)’a bak.
([4]) Bazı kıraatlerde: ﴿**والليل إذا دبر**﴾ (Allah’ın sözü ﴿**والليل إذ أدبر**﴾de) ve yine ﴿**والليل إذا أدبر**﴾ [el-Müddessir 33]. Ebû Hayyân tefsiri (8: 378)’e bak.
([5]) Bu tamamlama **المجمل**’dedir.
([6]) Bu, İbn Abbâs’ın ve İbnü’z-Zübeyr’in ve Mücâhid’in ve Atâ’nın ve İbn Ya‘mer’in ve Ebû Ca‘fer’in ve Şeybe’nin ve Ebü’z-Zinâd’ın ve Katâde’nin ve Hasan’ın ve Talha’nın ve nahivcilerin ve iki oğlun ve Ebû Bekir’in kıraatidir. Bir önceki dipnota bak.
([7]) **المجمل**’de: “**أخذة من أخذ المتصارعين**”. **اللسان**’da: “güreşte **الشغزبية**’den bir tür”. **الأخذ** (damme sonra fetha ile): **أخذة**’nin (damme ile) çoğuludur; yani bir yakalayış tarzı.
([8]) Asılda: “لولا نصلي”; **اللسان**’da “فلان لا يصلي”; **المجمل**’de “أبو زيد: لا يصلي”.
([9]) Bişr b. Ebî Hâzim’in **المفضليات**’teki kasidesi (2: 129-133); bu yarım mısra daha önce (جرب 1: 450)’de okunmuştur. Baştarafı, **المفضليات** ve **اللسان** (**جرب**، **دبر**)da olduğu gibi:
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) Asılda ve **المجمل**’de: “رعن”; doğrusu **اللسان**’dandır. **القاموس**’ta: “bitkiyi ortaya çıkardı”.
([11]) Ru’be’nindir; divanında 78 ve **اللسان** (**دبش**، **هأن**)da. Divan ve **اللسان** rivayeti: “من”, “في” yerine. “مهوئن” de rivayet edilir; ikisi iki lehçedir; hemzenin fethası ve kesresiyle söylenir. Beyitten önce:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) İki fiil böyle harekelenmiştir **المجمل**’de. Ayrıca **أدبغه** de denilir; **الباء**’nın kesresiyle.
([13]) **المرمة**: ev eşyası.
([14]) O, Bişâme b. el-Gadîr’dir. Kasidesi **المفضليات**’te (1: 53-58).
([15]) Beyti el-Mufaddal rivayet etmedi; fakat **اللسان**’da Bişâme’nin kasidesinden olduğu zikredildi. **المجمل** ve **اللسان**’da: “وضرب الجياد”. Asılda da: “الحواضن”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([16]) **المجمل**’de ziyade: “قبل أن تنبت أجنحته”.
([17]) Asılda: “بدبى”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ayrıca “بدَبَادُبَيٍّ” ve “دَبَادُبيَّيْنِ” de denilir. **الدبا** elif ile de **الياء** ile de yazılır.
([18]) Asılda: “بمالكالدبا”; bu, yazı tahrifidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دَبَّحَ الرجلُ: حَنَى ظهره؛ عن اللحياني.
والتَّدْبيح: تنكيس الرأْس في المشي. والتَّدْبيح في الصلاة: أَن يطأْطئ رأْسه ويرفع عجزه؛ وقيل: يبسط ظهره ويطأْطِئُ رأْسه فيكون رأْسه أَشد انحطاطاً من أَليتيه؛ وفي الحديث: أَنه نهى أَن يُدَبِّح الرجلُ في الركوع كما يُدَبِّحُ الحمار؛ قال أَبو عبيد: معناه يطأْطئ رأْسه في الركوع حتى يكون أَخفض من ظهره؛ ابن الأَعرابي: التَّدْبيح خَفْضُ الرأْس وتنكيسه؛ وأَنشد أَبو عمرو الشَّيْباني:
لما رَأَى هِراوَةً ذاتَ عُجَرْ،
دَبَّحَ واسْتَخْفى ونادى: يا عُمَرْ
وقال بعضهم: دَبَّح طأْطأَ رأْسه فقط، ولم يذكر هل ذلك في مَشْيٍ أَو مع رفع عَجُزٍ؛ ودَبَّح: ذلَّ، الأَخيرة عن ابن الأَعرابي. الأَزهري: دَبَّح الرجل ظهره إِذا ثناه فارتفع وسطه كأَنه سَنام، قال الأَزهري: رواه الليث بالذال المعجمة، وهو تصحيف، والصحيح بالمهملة. ابن شميل: رملة مُدَبِّحة أَي حَدْباء، ورمالٌ مَدابِحُ.
ابن الأَعرابي: ما بالدار دِبِّيحٌ ولا دِبِّيجٌ، بالحاء والجيم، والحاء أَفصحهما؛ ورواه أَبو عبيد: ما بالدار دِبِّيج، بالجيم، قال الأَزهري: معناه من يَدِبّ؛ وقيل: دِبِّيحٌ معناه ما بها من يُدَبِّح. وقال أَبو عدنان: التَّدْبيح تَدْبيحُ الصبيان إِذا لعبوا، وهو أَن يُطَأْمِنَ أَحدُهم ظهره ليجيء الآخر يَعْدُو من بعيد حتى يركبه. والتَّدْبيحُ: التطأْطؤ؛ يقال: دَبّح لي حتى أَركبك. والتَّدْبيح أَيضاً: تَدْبيحُ الكَمْأَةِ وهو أَن تنفتح عنها الأَرضُ ولا تَصْلَع أَي لا تظهر. الغَنَوِيُّ: دَبَّح الحمار إِذا ركب وهو يشتكي ظهره من دَبَرِه، فَيُرْخِي قوائمَه ويُطَأْمِنُ ظهره وعَجُزَه من الأَلم.

##### Türkçe

**دَبَّحَ الرجلُ**: sırtını büktü; Lihyânî’den.

**والتَّدْبيح**: yürüyüşte başı aşağı eğmektir. Namazda **والتَّدْبيح**: başını eğip sağrısını kaldırmasıdır; ve denildi ki: sırtını yayar ve başını eğer de başı, kalçalarından daha şiddetli bir şekilde aşağıda olur; hadiste: onun, kişinin rükûda eşeğin **يُدَبِّحُ** ettiği gibi **يُدَبِّح** etmesini yasakladığı (rivayet edilmiştir); Ebû Ubeyd dedi ki: manası, rükûda başını eğmesidir; ta ki sırtından daha aşağıda olsun; İbnü’l-A‘râbî: **التَّدْبيح** başı alçaltmak ve onu ters çevirmektir; Ebû Amr eş-Şeybânî şu beyti okudu:

لما رَأَى هِراوَةً ذاتَ عُجَرْ،
دَبَّحَ واسْتَخْفى ونادى: يا عُمَرْ

Ve bazısı dedi ki: **دَبَّح** yalnızca başını eğdi, sadece; bunun yürüyüşte mi yoksa sağrıyı kaldırmakla mı olduğunu zikretmedi; ve **دَبَّح**: zelil oldu; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den. Ezherî: kişi **دَبَّح** sırtını, onu büktüğü zaman; böylece ortası, sanki bir hörgüçmüş gibi yükselir; Ezherî dedi ki: Leys onu **بالذال المعجمة** ile rivayet etti, o ise tashîftir; doğrusu **بالمهملة** iledir. İbn Şümeyl: **رملة مُدَبِّحة** yani kambur; ve **رمالٌ مَدابِحُ**.

İbnü’l-A‘râbî: evde **دِبِّيحٌ** yoktur ve **دِبِّيجٌ** yoktur; **بالحاء والجيم**; ve **الحاء** ikisinin daha fasihidir; Ebû Ubeyd rivayet etti: evde **دِبِّيج** yoktur; **بالجيم**; Ezherî dedi ki: manası, **من يَدِبّ** (sürünerek yürüyen kimse)dir; ve denildi ki: **دِبِّيحٌ** manası, onda **من يُدَبِّح** (tedbîh eden kimse) yoktur.

Ebû Adnân dedi ki: **التَّدْبيح** çocukların oynadıkları zaman **تَدْبيحُ الصبيان**ıdır; o da, birinin sırtını alçaltmasıdır; ta ki diğeri uzaktan koşarak gelsin de ona binsin.

**والتَّدْبيحُ**: eğilip bükülmedir; denilir: **دَبّح لي حتى أَركبك**. Ve **التَّدْبيح** ayrıca: **تَدْبيحُ الكَمْأَةِ**dir; o da, yerin onun üzerinden açılmasıdır ve **لا تَصْلَع** yani görünmez.

Ganavî: eşek **دَبَّح** eder; bindiği zaman ve sırtı, **دَبَرِه** sebebiyle ağrıyorken; böylece ayaklarını salar ve acıdan sırtını ve sağrısını alçaltır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ح * * دّبَّحَ * الرجل * تَدْبِيحاً * إذا بسط ظهره وطأطأ رأسه فيكون رأسه أشد انحطاطا من أليتيه وفي الحديث ﴿أنه نهى أن يدبح الرجل في الركوع كما يدبح الحمار﴾

##### Türkçe

* د ب ح * * **دّبَّحَ** * adam * **تَدْبِيحاً** * sırtını yaydığı ve başını aşağı eğdiği zaman; böylece başı, iki kalçasından daha şiddetli bir iniş içinde olur. Ve hadiste: ﴿onun, adamın rükûda eşeğin **يدبح** ettiği gibi **يدبح** etmesini yasakladığı (rivayet edilmiştir)﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دبح  الرجل  تدبيحا  : حنى ظهره؛ عن اللحياني. والتدبيح: تنكيس الرأس في المشي. والتدبيح في الصلاة: أن يطأطئ رأسه ويرفع عجزه. وعن الأصمعي: دبح:  بسط ظهره وطأطأ رأسه  ، فيكون رأسه أشد انحطاطا من أليتيه. وفي الحديث نهى أن يدبح الرجل في الركوع كما يدبح الحمار. قال أبو عبيد: معناه يطأطئ رأسه في الركوع حتى يكون أخفض من ظهره. وعن ابن الأعرابي: التدبيح: خفض الرأس وتنكيسه. وقال بعضهم: دبح: طأطأ رأسه فقد، ولم يذكر هل ذلك في مشي أو مع رفع عجز. وقال الأزهري: دبح الرجل ظهره، إذا ثناه فارتفع وسطه كأنه سنام. قال: رواه الليث بالذال المعجمة، وهو تصحيف، والصحيح أنه بالمهملة،  كاندبح  . دبح:  ذل  ، وهذا عن ابن الأعرابي. دبحت  الكمأة  ، إذا  انفتح عنها الأرض وما ظهرت  بعد. دبح  في بيته: لزمه فلم يبرح  . روى ابن الأعرابي:  ما بالدار دبيح، كسكين  بالحاء والجيم، والحاء أفصحهما، ورواه أبو عبيد بالجيم، أي  أحد  . وقال الأزهري: معناه من يدب. عن ابن شميل:  رملة مدبحة، بكسر الباء  ، أي  حدباء، ج مدابح  . يقال: رمال مدابح. أما قولهم:  أكل ماله بأبدح ودبيدح  فقد تقدم ذكره  في ب د ح  فراجعه إن شئت. ومما يستدرك عليه: قال أبو عدنان: التدبيح: تدبيح الصبيان إذا لعبوا، وهو أن يطأمن أحدهم ظهره، ليجيء الآخر يعدو من بعيد حتى يركبه، والتدبيح: هو التطأطؤ. يقال: دبح لي حتى أركبك. ودبح الحمار: إذا ركب، وهو يشتكي ظهره من دبره، فيرخي قوائمه، ويطأمن ظهره وعجزه من الألم، كذا في اللسان.

##### Türkçe

**دبح**  adamı  **تدبيحا**  (olarak): sırtını büktü; **اللحياني**’den. Ve **التدبيح**: yürüyüşte başı aşağı eğmektir. Ve namazda **التدبيح**: başını eğmesi ve sağrısını kaldırmasıdır. Ve **الأصمعي**’den: **دبح**: sırtını yaydı ve başını eğdi; böylece başı, kalçasından daha şiddetli bir inişle olur. Ve hadiste: adamın rükûda, eşeğin **يدبح** ettiği gibi **يدبح** etmesini yasakladı. **أبو عبيد** dedi: manası, rükûda başını eğmesidir; ta ki sırtından daha aşağı olsun. Ve **ابن الأعرابي**’den: **التدبيح**: başı alçaltmak ve onu ters çevirmektir. Ve bazısı dedi: **دبح**: yalnızca başını eğdi; bunun yürüyüşte mi yoksa sağrıyı kaldırmakla mı olduğunu zikretmedi. Ve **الأزهري** dedi: adam sırtını **دبح** etti; onu ikiye katladığı zaman, ortası yükselir; sanki bir hörgüç gibidir. Dedi: **الليث** onu **الذال المعجمة** ile rivayet etti; o bir tashiftir; doğrusu **المهملة** iledir; **دبح** gibi. **دبح**: zelil oldu; bu, **ابن الأعرابي**’dendir. **دبحت الكمأة**: yer ondan açıldığı zaman, henüz görünmemişken. Evinde **دبح** etti: ona yapıştı da ayrılmadı. **ابن الأعرابي** rivayet etti: “Evde **دبيح** yoktur”; **سكين** gibi, **الحاء** ve **الجيم** ile; ikisinin daha fasihi **الحاء**’dır. Ve **أبو عبيد** onu **الجيم** ile rivayet etti; yani “bir kimse”. Ve **الأزهري** dedi: manası, **يدب** eden kimsedir. **ابن شميل**’den: **رملة مدبحة**; **الباء**’nın kesresiyle; yani kambur; çoğulu **مدابح**. Denir: **رمال مدابح**. Onların sözüne gelince: “Malını **بأبدح ودبيدح** ile yedi”; onun zikri daha önce **ب د ح**’da geçti; istersen ona müracaat et. Ve ona ilave olarak: **أبو عدنان** dedi: **التدبيح**: çocukların oynadıklarında **تدبيح**’ıdır; o, birinin sırtını alçaltmasıdır; öteki uzaktan koşarak gelsin de ona binsin diye. Ve **التدبيح**: o, eğilip alçalmadır. Denir: “Bana **دبح** et ki sana bineyim.” Ve eşek **دبح** etti: bindiği zaman; o, arka tarafından sırtından şikâyet ederken; bacaklarını salar ve acıdan sırtını ve sağrısını alçaltır; **اللسان**’da böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دبّح
2 دبّح دبح , inf. n. تَدْبِيحٌ, (S, Msb, K, &c.,). said of a man, (S, Msb, &c.,) He stretched out his back, and lowered his head, (As, S, Msb, * K,) so that his head was lower than his posteriors; (As, S, Msb; *) as also ↓ اندبح; (K;) and so دبّخ, [q. v.,] with خ: (Msb:) the doing thus in inclining the body in prayer, like as the ass does [when he is mounted], is forbidden in a trad.: (S, Msb:) i. e. he lowered his head in inclining his body in prayer so that it was lower than his back: (A'Obeyd, Msb:) or he lowered his head, and raised his posteriors, in prayer: (TA:) or [simply] he lowered his head; (IAar, T, TA;) as also دبّخ [q. v.]: (T, TA:) or he did so in walking: (TA:) or he bent his back; (Lh, T, Msb, TA;) as also دبّخ; with which As says that دنّخ, with ن and خ, is syn.: (Msb:) and دبّح ظَهْرَهُ signifies he (a man) bent his back, raising the middle of it as though it were a camel's hump: erroneously related by Lth with ذ. (T, TA.) ― -b2- Also He (a boy, in play,) lowered his back in order that another might come running from a distance and mount upon him. (Aboo- 'Adnán, TA.) And one says, دَبِّحْ لِى حَتَّى أَرْكَبَكَ, meaning Stoop for me in order that I may mount upon thee. (TA.) ― -b3- Also, said of an ass having a sore back, He relaxed his legs, and lowered his back and rump, by reason of pain, on being mounted. (L.) ― -b4- And He was, or became, low, base, abject, or ignominious. (IAar, K.) [And so دَنَّحَ and دَنَّحَ.] ― -b5- دبّحت الكَمْأَةُ [The truffles pushed up the ground above them, or] the ground swelled up from the truffles, without their appearing (K) as yet. (TA.) ― -b6- دبّح فِى بَيْتِهِ He kept in his house, or tent; not going forth. (K.)

7 اـِنْدَبَحَ see 1, first sentence.

مَا بِالدَّارِ دِبِّيحٌ
مَا بِالدَّارِ دِبِّيحٌ ما بالدار دبيح There is not in the house any one, (A'Obeyd, K;) as also دِبِّيجٌ [q. v.]; but the former is the more chaste. (TA.)

رَمْلَةٌ مُدَبِّحَةٌ
رَمْلَةٌ مُدَبِّحَةٌ رملة مدبحه رملة مدبحة A gibbous tract of sand: pl. مَدَابِحُ: (ISh, K:) you say رِمَالٌ مَدَابِحُ. (TA.)

##### Türkçe

**دبّح**
2 **دبّح** **دبح** , mastar ismi **تَدْبِيحٌ**, (S, Msb, K, &c.,). bir adam hakkında söylenir, (S, Msb, &c.,) sırtını uzattı ve başını alçalttı, (As, S, Msb, * K,) öyle ki başı kalçasından daha aşağı oldu; (As, S, Msb; *) ve yine ↓ **اندبح**; (K;) ve böylece **دبّخ**, [bkz.] **خ** ile: (Msb:) namazda bedenini eğmede, eşeğin [üzerine binildiğinde] yaptığı gibi böyle yapmak, bir rivayette yasaklanmıştır: (S, Msb:) yani namazda bedenini eğerken başını alçalttı, öyle ki sırtından daha aşağı oldu: (A'Obeyd, Msb:) yahut namazda başını alçalttı ve kalçasını yükseltti: (TA:) yahut [sadece] başını alçalttı; (IAar, T, TA;) ve yine **دبّخ** [bkz.]: (T, TA:) yahut yürüyüşte böyle yaptı: (TA:) yahut sırtını büktü; (Lh, T, Msb, TA;) ve yine **دبّخ**; bununla birlikte As, **دنّخ**, **ن** ve **خ** ile, eşanlamlıdır der: (Msb:) ve **دبّح ظَهْرَهُ** şu anlama gelir: o (bir adam) sırtını büktü, ortasını deve hörgücüymüş gibi yükselterek: Lth tarafından **ذ** ile hatalı rivayet edilmiştir. (T, TA.) ― -b2- Ayrıca O (bir çocuk, oyunda,) bir başkası uzaktan koşup gelip üzerine binsin diye sırtını alçalttı. (Aboo- 'Adnán, TA.) Ve şöyle denir: **دَبِّحْ لِى حَتَّى أَرْكَبَكَ**, anlamı: Sana bineyim diye benim için eğil. (TA.) ― -b3- Ayrıca, sırtı yaralı bir eşek hakkında söylenir, Üzerine binildiğinde acı sebebiyle bacaklarını gevşetti ve sırtını ve sağrısını alçalttı. (L.) ― -b4- Ve O, alçak, bayağı, zelil yahut aşağılayıcı oldu veya oldu hâle geldi. (IAar, K.) [Ve böylece **دَنَّحَ** ve **دَنَّحَ**.] ― -b5- **دبّحت الكَمْأَةُ** [Domalanlar üstlerindeki toprağı yukarı itti, yahut] domalanlar henüz görünmemişken (K) toprak domalanlardan dolayı kabardı. (TA.) ― -b6- **دبّح فِى بَيْتِهِ** Evinde yahut çadırında kaldı; dışarı çıkmayarak. (K.)

7 **اـِنْدَبَحَ** bkz. 1, ilk cümle.

**مَا بِالدَّارِ دِبِّيحٌ**
**مَا بِالدَّارِ دِبِّيحٌ** **ما بالدار دبيح** Evde hiç kimse yoktur, (A'Obeyd, K;) ve yine **دِبِّيجٌ** [bkz.]; fakat birincisi daha fasîhtir. (TA.)

**رَمْلَةٌ مُدَبِّحَةٌ**
**رَمْلَةٌ مُدَبِّحَةٌ** **رملة مدبحه** **رملة مدبحة** Kambur bir kumluk: çoğulu **مَدَابِحُ**: (ISh, K:) şöyle dersin: **رِمَالٌ مَدَابِحُ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَحَ
دَبَحَ
a.  [ coll. ], Cut the throat of.

دَبَّحَ
دَبَّحَ II ,  اِنْدَبَحَ VII ,
a.  Bent down, stooped; made a pick-a-back.

##### Türkçe

دَبَحَ
دَبَحَ
a. [ topluluk adı ], **دَبَحَ**’nın boğazını kesti.

دَبَّحَ
دَبَّحَ II , **اِنْدَبَحَ** VII ,
a. Eğildi, çömeldi; sırtına bindirdi.
