# دبر (د-ب-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir

- Harfler: د - ب - ر
- Kur'an'da: 44 geçiş · 44 ayet · 21 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (21)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُدْبِرِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Arkasına dönenler | 6 | 6 | [9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/9:25.md) |
| [الْأَدْبَارَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E.md) | الْأَفْعَالَ | Arkalar | 5 | 5 | [3:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/3:111.md) |
| [أَدْبَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Arkasına döndü | 4 | 4 | [70:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/70:17.md) |
| [يُدَبِّرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F.md) | يُفَعِّلُ | Döndürür | 4 | 4 | [10:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/10:3.md) |
| [دَابِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فَاعِلَ | Arkadan gelen | 3 | 3 | [7:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/7:72.md) |
| [دُبُرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%8D.md) | فُعُلٍ | Arka | 3 | 3 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/12:25.md) |
| [أَدْبَارِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالِهِمْ | Onların arkaları | 2 | 2 | [17:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/17:46.md) |
| [مُدْبِرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْعِلًا | Arkasına dönen | 2 | 2 | [27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/27:10.md) |
| [وَأَدْبَارَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْعَالَهُمْ | Ve onların arkaları | 2 | 2 | [8:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:50.md) |
| [يَتَدَبَّرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلُونَ | Uygularlar | 2 | 2 | [4:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/4:82.md) |
| [أَدْبَارَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالَهُمْ | Onların arkaları | 1 | 1 | [15:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/15:65.md) |
| [أَدْبَارِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَالِكُمْ | Arkalarınız | 1 | 1 | [5:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/5:21.md) |
| [أَدْبَارِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالِهَا | Onun arkaları | 1 | 1 | [4:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/4:47.md) |
| [الدُّبُرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8F%D9%91%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%8E.md) | الْفُعُلَ | Arka | 1 | 1 | [54:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/54:45.md) |
| [دَابِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | فَاعِلُ | Arkadan gelen | 1 | 1 | [6:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/6:45.md) |
| [دُبُرَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D8%AF%D9%8F%D8%A8%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فُعُلَهُ | Onun arkası | 1 | 1 | [8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:16.md) |
| [فَالْمُدَبِّرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَالْمُفَعِّلَاتِ | Hemen döndürenler | 1 | 1 | [79:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/79:5.md) |
| [لِيَدَّبَّرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيَتَفَعَّلُوا | Uygulamaları için | 1 | 1 | [38:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/38:29.md) |
| [وَأَدْبَارَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E.md) | وَأَفْعَالَ | Ve arkalar | 1 | 1 | [50:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/50:40.md) |
| [وَإِدْبَارَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A5%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E.md) | وَإِفْعَالَ | Ve arkasına dönmek | 1 | 1 | [52:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/52:49.md) |
| [يَدَّبَّرُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَتَفَعَّلُوا | Uygularlar | 1 | 1 | [23:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/23:68.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (198 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 17 ortak ayet · G² 61 · Veli arka demektir
2. [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Sırım demektir
3. [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Gömlek demektir
4. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 22 · Kesinlikle keseceğim
5. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 14 · Murar acı bir ağacın adıdır
6. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Kımıldadı
7. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Asân
8. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
9. [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sağırlar
10. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
11. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Onların yanı
12. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
13. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Yüz demektir
14. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Tuzak demektir
15. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
16. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
17. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
18. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
19. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
20. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
21. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
22. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
23. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
24. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
25. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Beraber
28. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
29. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İşiten
30. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
31. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
32. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
33. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
34. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
35. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
36. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
37. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir
38. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
39. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
40. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
41. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
42. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Musa
43. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
44. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
45. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
46. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
47. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
48. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
49. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Önce
50. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Bahçe demektir
51. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
52. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
53. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
54. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
55. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md), [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md), [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin arka, son ve peş sıra gelen arkaik/fiziksel bitim noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Olayların ve varlıkların nihai sonunu gözeterek sevk ve idare etme, geriye çekilme veya kökünü kazıma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir işin arka planını, akıbetini ve sonucunu dikkate alarak anlama (tedebbür) ve evreni nihai hedefine göre yönetme (tedbîr) nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden arkası (dübür) veya savaştan kaçışla sınırlayıp tedbîr ve tedebbür formlarındaki nedensel akıbet ve derin arka plan kavrayışını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دب | Yavaşça hareket etme, arkadan yavaş adımlarla ilerleme, sirayet etme ([دبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%A8.md)) | ر | Çekirdekteki peşi sıra ve zemin üzerinde ilerleme hareketi, tepe ve uç noktayı temsil eden harfin eklenmesiyle işin nihayetine, en arka sınırına ve sonrasını tanzim etme derinliğine yönelmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, bir yönün başlangıç veya eşik noktasını simgeler. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İçeriyi, mahfazayı, bir sınırın iç tarafında kalmayı temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, yönlendirici bilinci, nihai sınırı ve aşkın sonu gösterir. |
| دبر | Kapıdan içeriye ve oradan başın/sonun arkasına yönelme hareketi | Eşikten geçip iç tarafa nüfuz ettikten sonra bir yapının veya varlığın arka tarafına, nihai bitim noktasına ve akıbetine ulaşmayı ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Herhangi bir varlığın ön cephesinin zıddı olan arka kısmı, hayvanın kuyruk sokumu veya sırtının gerisi, ok hedefin arkasına düştüğünde kullanılan fiziksel yön bildirimi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Ebî Sülmâ, muallakasında savaşı ve getirdiği felaketleri anlatırken işlerin başı ile sonu arasındaki zıtlığı ve akıbetin ağırlığını tasvir sadedinde kökün zıddı ile birlikte karşıtlık ilişkisi içinde kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | İpten iplik eğrilirken göğse doğru çekilen büküme [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md), göğüsten dışa ve arkaya doğru itilerek bükülen kısma دبر denilmesi; kovanın kuyudan çekilişinde kovayı kuyuya doğru götürene kabil, arkaya havuz tarafına götürene dâbir denmesi. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde دبر kökü zengin bir semantik tabakalaşmaya sahiptir ve ortak ata dilde konuşma, düzenleme, sevk etme ve arkadan takip etme sahalarında belirginleşmiştir. İbranicede דבר (dabar) biçimiyle söz, konuşma, bir meseleyi düzene koyma ve emretme anlamlarını taşırken, çöl veya otlak için kullanılan מדבר (midbar) kelimesi sürülerin arkadan sevk edildiği geniş alanı ifade eder. Süryanicede ܕܒܪ (dbar) fiili önderlik etmek, yönetmek, alıp götürmek ve sürmek manalarına gelir. Arapçada ise kök, ağırlıklı olarak fiziksel arka, bir şeyin sonu ve bir işin nihai sonucunu hesaplayarak idare etme sahasında yoğunlaşmış; diğer Sami dillerindeki konuşma anlamı Arapçada geri planda kalarak yerini işin arkasını ve sonucunu kurgulama (tedbîr/tedebbür) boyutuna bırakmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دبر kökünden arka, son, izleme ve sevk | Fiziksel bedenin arkasından başlayarak zamanın sonuna (gecenin veya günün arkası) ve zihinsel olarak bir işin nihayetini yönetmeye (tedbîr) doğru genişleyen anlam dizgesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דבר (konuşmak, düzenlemek), Süryanice ܕܒܪ (yönetmek, sevk etmek) | Batı Sami dillerindeki yönetsel, sözel ve sevk edici güç, Arapçada işin arkasını getirme ve akıbeti düzenleme boyutuyla doğrudan kökdeştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Eski Etiyopya (Ge'ez) dabara | Dağ sırtı, bir arazinin arka yükseltisi ve arkadan gelen rüzgâr kavramlarıyla bağlantılı semantik izler. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Anlamlı | Arka, son, akıbet, geriye dönme | Bir şeyin peşi sıra gitmek, arkasını getirmek, işin sonucunu tanzim etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [درب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Alışmak, yol, dar geçit | Bir şeye alışkanlık kazanmak, dağ arasındaki dar geçit (derbend). | Kur'an'da geçmez. |
| [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Dolunay, öne atılma, acele etme | Bir şeyin vaktinden önce tamamlanması veya hızla ortaya çıkması. | Kur'an'da geçer; zıt yönde öne fırlama anlamı taşır. |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Soğukluk, katılaşma, törpüleme | Isının düşmesi, donma, rahatlama veya metalin törpülenmesi. | Kur'an'da geçer; fiziksel soğukluk bağıntısı. |
| [ردب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A8.md) | Anlamlı | Yığmak, peş peşe getirmek, bent | Toprağı veya taşı üst üste yığarak engel oluşturmak, yıkıntı. | Kur'an'da geçmez; arkaya yığma ilgisi vardır. |
| [ربد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AF.md) | Anlamlı | Renk karışımı, öfke, bekletme | Bulanık toz rengi, öfkeden yüzün kararması, bir yerde kalıp oturma. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دبر | Merkez | Arka, akıbet, idare | Bir şeyin bittiği arka uç ve işin nihai sonucunu hesaplayarak yürütme. | Hem fiziksel geri tarafı hem zihinsel yönetim ve tefekkürü kapsar. |
| [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Topuk, ardıllık, sonuç | Doğrudan hemen peşinden gelen, bir şeyin yerine geçen ardıl basamak. | دبر nihai sonu ve arka yüzü hedeflerken, [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) topuk gibi hemen bitişik takibi bildirir. |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Arka, yerini alma, muhalefet | Bir şeyin arkasında kalma, mekânsal arka taraf veya birinin yerine geçme. | [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) daha çok mekânsal konum ve temsil ilişkisiyken, دبر nihai akıbet ve sevk odağı taşır. |
| [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) | Komşu | Terkisine binme, peş peşe gelme | Aralıksız ve doğrudan arkasından binip takip etme hali. | [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) ayrılmaz bir fiziki takibi vurgular, yönetim ve akıbet tanzimi içermez. |
| [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) | Zıt | Ön, yüz, başlangıç | Bir şeyin yüzü, ön cephesi, başlangıç noktası veya yöneliş odağı. | دبر arka ve son iken, [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) ön ve başlangıçtır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دبر | Arka, son, idare, tefekkür | Bir şeyin sonu, arkası, işin arkasını hesaplayarak yönetmek ve derinlemesine düşünmek. | Kesin |
| Latince | post, tergum, gubernare | Arka taraf, sırt, gemiyi dümenden yönetmek | Tergum fiziksel sırtı, post zaman ve mekândaki sonrayı, gubernare ise arkadan dümen tutarak sevk etmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | rear, back, steer, deliberate | Arka, geri, sevk etmek, enine boyuna düşünmek | Rear ve back fiziksel arka kısmı karşılarken, steer yön vermeyi, deliberate ise işin sonunu düşünerek müzakere etmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Rücken, Hinterteil, steuern, nachsinnen | Sırt, arka kısım, yönetmek/yönlendirmek, derin düşünmek | Steuern eylemi tedbîr anlamını, nachsinnen ise işin arkasını görmeye dayalı tedebbür anlamını kısmen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | arrière, dos, gouverner, méditer | Arka, sırt, sevk ve idare etmek, derin düşünceye dalmak | Arrière ve dos somut yönü verir; gouverner geminin arkasından rotayı belirleme tedbirini yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دُبُر / أَدْبَار | İnsan bedeninin arka kısmı veya sırt | Savaşta arkasını dönüp kaçma veya giysinin arkadan yırtılması bağlamında (Âl-i İmrân [3:111](https://lisan.digital/tr/ayet/3:111.md), Enfâl [8:15](https://lisan.digital/tr/ayet/8:15.md), Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md)). |
| أَدْبَرَ / مُدْبِرِينَ | Yüz çevirip arkasını dönmek, uzaklaşmak | Haktan yüz çevirenler veya korkup kaçanlar bağlamında (Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md), Müddessir [74:23](https://lisan.digital/tr/ayet/74:23.md), Nâziât [79:22](https://lisan.digital/tr/ayet/79:22.md)). |
| دَابِر | Bir kavmin veya yapının son kalıntısı, kökü | Helak edilen inkârcıların arkasının kesilmesi ve soylarının tüketilmesi bağlamında (En'âm [6:45](https://lisan.digital/tr/ayet/6:45.md), A'râf [7:72](https://lisan.digital/tr/ayet/7:72.md), Hicr [15:66](https://lisan.digital/tr/ayet/15:66.md)). |
| يُدَبِّرُ | Kâinatı baştan sona sevk ve idare etmek | Allah'ın yaratılışı ve işleri hikmetle, nihai gayesine göre yürütmesi bağlamında (Yûnus [10:3](https://lisan.digital/tr/ayet/10:3.md), Ra'd [13:2](https://lisan.digital/tr/ayet/13:2.md), Secde [32:5](https://lisan.digital/tr/ayet/32:5.md)). |
| يَتَدَبَّرُونَ | Bir sözün arkasını, derinliğini ve akıbetini kavramak | Kur'an ayetlerinin derin anlam örgüsünü ve varacağı nihai hedefi kavramaya davet bağlamında (Nisâ [4:82](https://lisan.digital/tr/ayet/4:82.md), Muhammed [47:24](https://lisan.digital/tr/ayet/47:24.md)). |
| إِدْبَار / أَدْبَار | Zaman dilimlerinin sonu ve batışı | Gecenin veya yıldızların batıp arkada kalması, ibadetlerin akabinde kılınan tesbihat bağlamında (Tûr [52:49](https://lisan.digital/tr/ayet/52:49.md), Kâf [50:40](https://lisan.digital/tr/ayet/50:40.md), Müddessir [74:33](https://lisan.digital/tr/ayet/74:33.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tedbîrü'l-emr ve ilahi inayet | Âlemin yaratılıştan sonra başıboş bırakılmayıp Allah tarafından her an bir nizam ve gaye üzere yönetilmesi meselesi. | Âlemdeki kozmik düzenin ilahi hikmet ve nihai amaçla sevk ve idaresi. |
| Fıkıh | Müdebber köle ve savaşta firar | Sahibinin ölümünden sonra (hayatının dübüründe) azat edilmek üzere akit yapılan köle (tedbîr akdi) ve cihattan kaçış hükmü (tevellî el-edbâr). | Hukuki hakların ölüm akıbetine bağlanması veya askeri hatta sırt çevirmenin haramlığı. |
| Tefsir | Tedebbür-i Kur'an | Ayetleri yalnızca lafız olarak okumak yerine, sözün arka planını, maksadını ve varacağı gayeyi tefekkür etme yükümlülüğü. | Lafzın zahirini aşıp hükmün ve nüzulün nihai hikmetine ulaşma yöntemi. |
| Hadis | Namazların akabindeki zikirler | Namazların bitiminde (edbâri's-salavât) okunacak dualar ve haksız yere insanlara sırt çevirip ilişkileri kesmeme (lâ tedâberû) ahlakı. | İbadetin sonlanış anı ve toplumsal ilişkilerde küslük/arkasını dönme yasağı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı ve vahiy | Kozmik tedbîr ve vahyi tedebbür | Varlığın amacına doğru yöneltilmesi ve vahyin nihai gayesine odaklanılması | Dini hayat, rastlantısallığı reddedip her hadisenin arkasında ilahi bir sevk ve idare olduğunu bilmekle kurulur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve sebep-sonuç bağı | Derinlemesine tahlil ve akıbet öngörüsü | Hadiselerin görünen ön yüzüyle yetinmeyip arka planındaki nedensellik bağlarını çözme | Bilimsel zihniyet, olguların arkasındaki yasaları keşfetme ve neticeleri önceden kestirme kabiliyetidir. | Güçlü |
| Siyasi | Stratejik yönetim ve askeri sevk | İdare-i maslahat ve savunma disiplini | Devlet işlerini sonunu görerek yürütmek ve hezimet anında cepheye sırt çevirmemek | Siyaset sanatı, anlık tepkilerle değil, hamlelerin doğuracağı siyasi akıbeti hesaplayarak yönetmektir. | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi planlama ve tasarruf | Tedbîr-i menzil ve mali öngörü | Kaynakların gelecekteki darlık ve sonuçlar gözetilerek idareli kullanımı | İktisat, harcamaların ve yatırımların getireceği nihai neticeyi hesaplayarak israftan sakınma disiplinidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme (feedback) ve kontrol teorisi (sibernekik) | Bir sistemin çıktısının (arkadaki neticenin) sisteme yeniden girdi yapılarak kararlı biçimde sevk ve idare edilmesi süreci. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleoloji (erekbilim) ve stratejik karar verme kuramı | İnsan davranışlarının ve hukuki eylemlerin mevcut durumdan ziyade gelecekteki nihai amaç ve sonuçlar tarafından biçimlendirilmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | دبر kökünü sadece bedensel arka uzuv (dübür) veya savaş ortamında korkup kaçma eylemi olarak görmek; kökün türevleri olan tedbîr ve tedebbürün zihinsel, ontolojik ve yönetsel boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik varlığın tek bir ilahi merkezden idare edilişini (يدبر الأمر), hem zulmün kökünün son ferdine kadar kurutuluşunu (دابر), hem de vahyin maksatlarını sonuna kadar akıl etmeyi (يتدبرون) kapsayan geniş bir gaye ve nizam örgüsüdür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tedebbür ayetlerini sıradan bir okuma veya düz zikir seviyesine indirgemek; tefekkürün bir işin önünü ve arkasını birleştiren stratejik kavrayışını yitirmek ve Allah'ın kâinatı yönetme vasfını pasif bir yaratıcılıkla sınırlamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir metin olarak nasıl okunması gerektiğini tayin eden «tedebbür» kavramı bu kökten doğar; ayetleri sadece ön yüzüyle değil, arka planı, mantıksal tutarlılığı ve hedefleriyle kavramanın anahtarını sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın sevk ve idaresini anlatan kozmolojik ayetlerde (Yûnus [10:3](https://lisan.digital/tr/ayet/10:3.md), Ra'd [13:2](https://lisan.digital/tr/ayet/13:2.md)), zalim toplumların helakini anlatan tarihsel kıssalarda (En'âm [6:45](https://lisan.digital/tr/ayet/6:45.md)) ve vahyin anlaşılma usulünü vazeden metodolojik ayetlerde (Nisâ [4:82](https://lisan.digital/tr/ayet/4:82.md), Sâd [38:29](https://lisan.digital/tr/ayet/38:29.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sadece anlık tezahürlerine takılıp arka planını ve nihayetini göremeyen sığ bakışı tashih eder; kâinatın sahipsiz veya tesadüfi işlediği vehmini yıkarak her zerrenin bir gayeye doğru tedbirle yürütüldüğünü gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, bedenin veya zamanın ön cephesinin zıddı olan arka tarafı, kuyruk sokumu ve bitim noktası.
- Soyut anlam: Bir hadisenin veya sürecin nihai neticesini, akıbetini ve arka planını dikkate alarak onu sevk etme, yönetme ve derinlemesine düşünme eylemi.
- Sistematik karşılık: Başlangıç durumunun nihai gaye doğrultusunda geri besleme ve nedensellik zinciriyle denetlendiği teleolojik idare ve idrak nizamı.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = \Phi(S_t, \nabla_t \Omega)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$ sistemin mevcut ön durumunu, $\Omega$ hedeflenen nihai akıbeti veya arka plan potansiyelini temsil eder. $\nabla_t \Omega$ operatörü nihai gayenin mevcut duruma uyguladığı yönlendirici etkiyi (işin arkasını gözetme gradyanını) simgelerken, $\Phi$ dönüşüm fonksiyonu bu akıbet bilinciyle gerçekleştirilen sevk, idare ve tedebbür eylemini ifade eder; böylece sistem bir sonraki durum olan $S_{t+1}$ seviyesine taşınır.

## Geçtiği ayetler (44 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/3:111.md) — الْأَدْبَارَ

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ

Meal (IK): İncitmekten başka size herhangi bir zarar veremezler. Sizinle savaşsalar bile geri dönüp kaçarlar. Sonra kendilerine yardım da edilmez.

### [Nisa 4:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/4:47.md) — أَدْبَارِهَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Ey kitab verilenler; Biz bir takım yüzleri silip de enselerine çevirmezden veya onları Ashab-ı Sebit’i la’netlediğimiz gib la’netlemezden önce, gelin de elinizdekini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allahın emri daima yapılagelmiştir.

### [Nisa 4:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/4:82.md) — يَتَدَبَّرُونَ

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا

Meal (IK): Onlar hala Ku’an’ı gereği gibi düşünmeyecekler mi? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından gelseydi, muhakkak ki içinde birbirini tutmayan bir çok şeyler bulurlardı.

### [Maide 5:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/5:21.md) — أَدْبَارِكُمْ

يَاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; Allah’ın size yazdığı mukaddes yere girin ve ardınıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlardan olursunuz.

### [En'am 6:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/6:45.md) — دَابِرُ

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ve böylece zulmedenler güruhunun kökü kesilmişti. Hamd, alemlerin Rabbı olan Allah’a mahsustur.

### [Araf 7:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/7:72.md) — دَابِرَ

فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Biz, bunun üzerine, rahmetimizle onu ve beraberinde bulunanları kurtardık. Ayetlerimizi yalan sayıp iman etmemiş olanların kökünü kestik. Onlar, zaten mü’minler değillerdi.

### [Enfal 8:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:7.md) — دَابِرَ

وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Hani Allah; iki taifeden birini size vaadediyordu. Siz ise, kuvvetli bulunmayanın sizin olmasını arzu ediyordunuz. Allah ta istiyordu ki; sözleriyle hakkı gerçekleştirsin ve kafirlerin kökünü kessin.

### [Enfal 8:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:15.md) — الْأَدْبَارَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ

Meal (IK): Ey iman edenler; toplu halde kafirlerle karşılaştığınız zaman, onlara arkalarınızı dönmeyin.

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:16.md) — دُبُرَهُ

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

### [Enfal 8:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/8:50.md) — وَأَدْبَارَهُمْ

وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Bir görseydin sen; hani melekler, küfredenlerin canlarını alırken yüzlerine ve arkalarına vuruyorlar ve: Tadın yakıcı azabı, diyorlardı.

### [Tevbe 9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/9:25.md) — مُدْبِرِينَ

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

### [Yunus 10:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/10:3.md) — يُدَبِّرُ

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Doğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?

### [Yunus 10:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/10:31.md) — يُدَبِّرُ

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ

Meal (IK): De ki: Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulak ve gözlere kim hükmeder? Diriyi ölüden çıkaran, ölüyü de diriden çıkaran kimdir? Her işi düzenleyen kimdir? Onlar: Allah’tır, diyecekler. O halde O’na karşı gelmekten sakınmaz mısınız? de.

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/12:25.md) — دُبُرٍ

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Yusuf 12:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/12:27.md) — دُبُرٍ

وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Eğer gömleği arkadan yırtılmışsa, o (kadın) yalan söylemiştir, bu (Yusuf) ise doğru söyleyendir.

### [Yusuf 12:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/12:28.md) — دُبُرٍ

فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ

Meal (IK): Gömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu görünce; (kadının kocası) dedi ki: Doğrusu bu, sizin tuzağınızdandır, siz kadınların tuzağı büyüktür.

### [Rad 13:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/13:2.md) — يُدَبِّرُ

اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

### [Hicr 15:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/15:65.md) — أَدْبَارَهُمْ

فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): O halde geceleyin bir ara aileni yola çıkar, sen de arkalarından git. Hiç biriniz arkaya bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru yürüyün, demişlerdi.

### [Hicr 15:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/15:66.md) — دَابِرَ

وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ

Meal (IK): Böylece ona bunların sonlarının kesilmiş olarak sabahlayacaklarını bildirdik.

### [İsra 17:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/17:46.md) — أَدْبَارِهِمْ

وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا

Meal (IK): Onu anlarlar diye kalblerine örtüler koyduk. Kulaklarına da ağırlık. Kur’an’da Rabbını tek olarak zikrettiğin zaman da onlar nefret ederek arkalarına döner giderler.

### [Enbiya 21:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/21:57.md) — مُدْبِرِينَ

وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Allah’a yemin ederim ki; siz, arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım.

### [Müminun 23:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/23:68.md) — يَدَّبَّرُوا

أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Söyleneni düşünmediler mi hiç? Yoksa onlara, daha önce geçen atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?

### [Neml 27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/27:10.md) — مُدْبِرًا

وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Değneğini at. Onun yılan gibi hareketler yaptığını görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı ve geri dönmedi. Ey Musa; korkma. Benim katımda muhakkak ki peygamberler korkmazlar.

### [Neml 27:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/27:80.md) — مُدْبِرِينَ

إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Elbette sen; ölülere işittiremezsin, dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.

### [Kasas 28:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/28:31.md) — مُدْبِرًا

وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ

Meal (IK): Asanı bırak, diye seslenildi. Onun bir yılan gibi deprendiğini görünce, dönüp arkasına bakmadan kaçtı. Ey Musa, beri gel, korkma. Çünkü sen emniyyette olanlardansın, denildi.

### [Rum 30:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/30:52.md) — مُدْبِرِينَ

فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Bunun için sen; ölüye katiyyen işittiremezsin. Dönüp giden sağırlara da daveti duyuramazsın.

### [Secde 32:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/32:5.md) — يُدَبِّرُ

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ

Meal (IK): Gökten yere kadar her işi O, düzenler. Sonra sizin hesabınıza göre bin yıl kadar tutan bir günde yine O’na yükselir.

### [Ahzab 33:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/33:15.md) — الْأَدْبَارَ

وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وَكَانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْئُولًا

Meal (IK): Andolsun ki; onlar, daha önceden sırt çevirip kaçmayacaklarına dair Allah’a söz vermişlerdi. Ve Allah’a verilen ahid, sorumluluktu.

### [Saffat 37:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/37:90.md) — مُدْبِرِينَ

فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine arkalarını dönüp uzaklaştılar.

### [Sad 38:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/38:29.md) — لِيَدَّبَّرُوا

كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Ayetlerini düşünsünler ve akıl sahibi olanlar öğüt alsınlar diye, sana mübarek bir kitab indirdik.

### [Mü'min 40:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/40:33.md) — مُدْبِرِينَ

يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Arkanıza dönüp kaçacağınız gün, sizi Allah’a karşı koruyan bulunmaz. Allah, kimi saptırırsa; onu doğru yola getirecek yoktur.

### [Muhammed 47:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/47:24.md) — يَتَدَبَّرُونَ

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا

Meal (IK): Kur’an’ı düşünmezler mi? Yoksa kalblerin üzerinde kilitleri mi vardır?

### [Muhammed 47:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/47:25.md) — أَدْبَارِهِمْ

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ

Meal (IK): Muhakkak ki kendilerine hidayet belli olduktan sonra arkalarına dönenleri şeytan aldatmış ve onlara ümit vermiştir.

### [Muhammed 47:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/47:27.md) — وَأَدْبَارَهُمْ

فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ

Meal (IK): Ya, melekler onların yüzlerine ve sırtlarına vurarak canlarını alırken ne olacak?

### [Fetih 48:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/48:22.md) — الْأَدْبَارَ

وَلَوْ قَاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): O küfredenler, sizinle savaşa katılsalardı; mutlaka arkalarını dönerlerdi. Sonra bir veli ve yardımcı da bulamazlardı.

### [Kaf 50:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/50:40.md) — وَأَدْبَارَ

وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ

Meal (IK): Gecenin bir bölümünde ve secdelerinin ardından da O’nu tesbih et.

### [Tur 52:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/52:49.md) — وَإِدْبَارَ

وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ

Meal (IK): Gecenin bir kısmında ve yıldızların batışından sonra da tesbih et.

### [Kamer 54:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/54:45.md) — الدُّبُرَ

سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ

Meal (IK): Topluluk yakında dağıtılacak ve onlar arkalarını dönüp kaçacaklar.

### [Haşr 59:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/59:12.md) — الْأَدْبَارَ

لَئِنْ أُخْرِجُوا لَا يَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لَا يَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَيُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; eğer onlar çıkarılsalar; onlarla beraber çıkmazlar. Eğer onlara savaş açılırsa; yardım etmezler. Yardıma gitseler bile; mutlaka gerisin geri dönerler. Sonra da kendileri yardım görmezler.

### [Mearic 70:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/70:17.md) — أَدْبَرَ

تَدْعُو مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى

Meal (IK): Yüz çevirip arkasına döneni çağırır.

### [Müddessir 74:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/74:23.md) — أَدْبَرَ

ثُمَّ أَدْبَرَ وَاسْتَكْبَرَ

Meal (IK): Sonra da sırt çevirip büyüklük tasladı.

### [Müddessir 74:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/74:33.md) — أَدْبَرَ

وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ

Meal (IK): Dönüp geldiğinde geceye,

### [Naziat 79:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/79:5.md) — فَالْمُدَبِّرَاتِ

فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا

Meal (IK): Ve işleri yönetenlere,

### [Naziat 79:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/ayet/79:22.md) — أَدْبَرَ

ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى

Meal (IK): Sonra arkasını döndü, koşmaya başladı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ		أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في المَعِدة.
وما زال فلانٌ يعفُو عن فلانٍ حتى اتَّخَذَها دُرْبَةً.
ودَرِبَ الإنسانُ بالشيءِ إذا عَمِلَه حتى بَسَأ به أي أَتقَنَ.
ودرَّبتُ البازي على الصَّيد أي ضَرَّيْتُه.
وشَيْخٌ مُدَرَّبٌ أي مُجَرَّبٌ، والدُّرْبة: كَثرةُ العِبَر حتى يَتَدَرَّب بالذُّنُوب.
البَرَدُ: مَطَرٌ كالجَمْد.
وسَحابٌ بَرِدٌ: ذو قُرٍّ وبَرَدٍ، وقد بُرِدَ القومُ إذا أصابَهم البَرْدُ.
وأما قول اللهِ جلَّ وعزَّ: "ويُنزِلُ من السَّماءِ من جِبالٍ فيها من بَرَدٍ فيصيب به مَن يشاء، ففيه قولانِ: أحدهما: ويُنزِل من السماء من أمثال جبال فيها من بَرَدٍ، والثاني: ويُنزِل من السماء من جبال فيها بَرَدٌ. ومِن صِلةٌ.
والأَبْرَدانِ: الغَداةُ والعَشِيُّ، وبَرَدَ يبرُد بُرودةً.
وبَرَدْتُ الخُبْزَ بالماءِ: صَبَبْتُه عليه فبَلَلتُه، واسمُ ذلك الخبز المَبلُول البَريدُ والمَبْرودُ، تَطعَمُه النِّساءُ للسُّمْنة، وتقول: اسقني شَرْبةً أُبَرِّدُ بها كبدي.
وبَرَدَ القُرُّ، أبرَدوا صاروا في وقت القُرِّ آخر النّهار. وبَرَّدْتُ الماءَ تبريداً.
وبَرَدَ عليه حَقٌ كذا وكذا دِرْهَماً أي لَزِمَه ذلك.
والبَرودُ: كُحْل تُبَرَّدُ به العين من الحَرِّ.
وفي الحديث: "أَبردوا بالظُّهر فإنّ شِدَّةَ الحَرِّ من فَيح جَهَنَّم.
ويقال: جئناكَ مُبْردينَ إذا جاءوا وقد باخ الحَرُّ.
والبرّادةُ: الكَوّازَة.
والبَريد: ستَّة أميال يتِمُّ بها فَرْسخان.
والبَريدُ: الرسولُ المُبْرَد على دَوابِّ البريد، وإِبرادُه وإِرسالُه، وقال الراجز:
رأيتُ للموت رَسُولاً مُبرَدا
ويُرَوى عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسلم أنه قال: "إذا أَبْرَدْتُم إليَّ بَريداً فاجعَلوه حَسَنَ الوَجْهِ حَسَنَ الاسْمِ".
وقال بعض العربب: الحُمَّى بريد الموت، أراد أنها رسول الموت تُنذر به.
وسِكَكُ البَريد، كل سِكَّةٍ منها اثنا عشر ميلاً، والسَّفَر الذي يجوز فيه قَصْرُ الصلاة أربعة بُرُدٍ، وهي ثمانية وأربعون ميلاً بالأميال الهاشمية التي في طريق مَكَّةَ.
وقيل لدابَّة البريد: بَريدٌ لسَيْرِهِ في البَريد، وقال الشاعر:
إِنّي انُصُّ العِيسَ حتى كأنَّني		عليها بأجواز الفلاة بَـريُد
والبَرْدُ: سَحكُكَ الحديد بالمِبرَدِ أي السُّوهان بالفارسية.
والبُرْدُ: ثَوبٌ من بُرود العَصْب والوَشْي.
والبُرْدد: كِساء مُرَبَّع أَسْوَدُ فيه صِغَرٌ ونحو ذلك تَلتَحِفُ به العربُ.
وقوله تعالى: لا يذوقون فيها بَرْداً ولا شَراباً، يقالُ: نَوْماً.
وبَرَدَى: نَهر دمشقَ، قال حسّان:
يَسْقُون من وَرَدَ البَريصَ عليهم		بَردَى يُصَفِّقُ بالرحيقِ السَّلسَلِ
وضَرَبَه حتى بَرَدَ أي ماتَ.
وبَرَدَ فلانٌ في أيديهم أي صارَ في أيديهم لا يُفْدَى ولا يُطْلَبُ.
وبُرْدا الجَرادِ: جناحاهُ، قال ذو الرّمّة:
إذا تَجاوَبَ من بُرْدَيْهِ ترنيمُ
ربد:
رُبَدُ السَّيفِ فِرِندُه، هُذَليَّة.
والرُّبْدةُ في لَون النَّعامِ قِطعةُ كَدْراءُ، وأُخرَى سوداءُ ونحوها من لونٍ مختلطٍ غير حَسَنٍ.
والأربَدُ: ضَربٌ من الحَيّات خبيث.
وتَرَبَّدَ وجهُهُ من الغَضَب، كأنّه تَسَوَّد منه مواضِع.
وإذا اضَرَعَتِ النّاقةُ قيل: رَبَّدَتْ، وتَرَبَّد ضَرْعُها إذا رأيتَ فيه لُمَعاً من سَوادٍ ببَياضٍ خَفيٍّ، قال:
إِذا والدٌ منها تَرَبَّدَ ضَرْعُـهـا		جَعَلتُ له السِّكِّينَ إحدَى القَلائدِ
وإِنَّما ذَكَّر والد لأنَّ الوَلَدَ في بطنها، فإذا وَضَعَتْ فهي والدة لأنَّ الذَّكَر لايَلِدُ، فكلُّ نَعْتٍ لا يشترك فيه الذَّكَرُ فهو للإِناثِ بغير الهاء إذا اردتَ الاسْمَ، فإِن أرَدْتَ الفِعلَ ألحَقْتَ الهاء.
والمِرْبَد: مُتَّسَعٌ بالبَصرة كان موقِفَ العَرَب ومُتَحَدَّثَهم، وكذلك مِرْبَد المدينة، والمِرْبَدُ: كُلُّ موضعٍ للإبِل، والمِرْبَدُ: شِبهُ حُجْرةٍ في كُلِّ دارٍ مما يلي المَرافِق بمنزلة الدار المُستديرة، ومثل المُتَوَضَّأ وبِئر الماء.
والمِرْبَدُ: الذي يُجْعَلُ فيه التَّمْرُ عند الجَدادِ ليَيبَسَ.
وفي حديث النبيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلَّم: أن مسجدَه كانَ مِرْبَداً لِيَتيمَيْنِ في حِجر مُعَوَّذ بنِ عَفراءَ فاشتراه منهما معاذُ بنُ عَفراء فجَعَلَه للمسلمين، فبَناه رسول اللهِ صلّى اللهُ عليه وسلَّم مسجداً.
دبر:
دُبُر كلِّ شيءٍ خلاف قُبُله ما خلا قولهم: جَعَلَ فلانٌ قَولي دَبْرَ أُذُنِه أي خَلْفَ أُذُنه ودُبُرَ أذنه.
ويقال للقوم في الحر: وَلُّوهُم الدُّبُرَ والإِدبار والإدبار التَّوْلِيةُ نفسُها.
وما لهم من مَقْبَلٍ ولا مَدْبَر أي مذهب في إِقبال وإِدبار.
وأَدبارَ السجود أي أواخِر الصَلَواتِ.
وإدبارَ النُّجومِ، عند الصُّبحِ في آخر اللّيل إذا أَدبَرَتْ مُوَلِّيةً نحو المغرب.
والدابِرُ: التابع، ودَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً أي تَبِعَ الأَثَر، وقوله تعالى: "والليلِ إذا أَدْبَرَ" أي وَلَّى ليذهَبَ، ومن قَرَأَ: دَبَرَ أي تَبِعَ النَّهارَ.
وقَطَعَ اللهُ دابِرَهم أي آخِرَ من بَقِيَ منهم.
وجَعَلَ الدَّبْرةَ عليهم أي الهزيمة.
والدَّبُورُ: رِيحٌ من قِبَل القِبْلة دابرة نحو المَشرِق، وجمعُه دُبُر، والدَّبائِرُ أصوَبُ.
والدابرةُ من الظائر اصبعٌ من خَلف وهي للدِّيك، أسفلَ من الصِّيْصية يَطَأُ بها، وبها يضرب البازي.
ودابِرة الحافِرِ: ما وَلِيَ مُؤَخَّر الرُّسْغ، قال:
افنَى دَوابِرَهُنَّ الرَّكْضُ في الأكَمِ
ومَثَلٌ للعرب: "ما يَدري فلانٌ قبيلاً من دَبير"، القَبيل: ما وَلِيَكَ، والدَّبيرُ: ما خالَفَكَ.
ويقال: الدَّبيرُ فَتْلُ الكَتّان والصُّوف، والقَبيل فتل القُطْن.
ودُبارٌ: اسْمُ ليلة الأَربِعاء في الجاهليّة.
والدَّبارُ: الهلاكُ، ودَبَرَ القومُ يدبُرون دِباراً.
ودَبِرَ ظهرُ الدّابّةِ، والاسمُ الدَّبَر، ودابَّةٌ دَبِرة.
وأَدْبَرَ أمرُه أي تَوَلَّى إلى الفساد.
ودابَرْتُه: عادَيتُه.
والمدابِرُ من المنازِل نقيضُ المُقابل.
والدَّبرة: الكُرْدةُ من مَزْرعةٍ ومَبقَلة، وتجمع على دِبار.
والدَّبَرانِ: نجمْ بين الثُرَيّا والجَوْزاء من مَنازل القمر، نَحسٌ من بُرج الثَّور.
والتدبير: عَتقُ المَمْولك بعد الموت.
والتدبير: نَظَرٌ في عَواقِبِ الأمور، وفلانٌ يَتَدَبَّرُ أعجازَ أمورٍ قد وَلَّتْ صدورُها.
واستَدَبَر من أمر ما لم يكن استَقْبَل، أي نظر فيه مُستَدبِراً فعرف ما عاقبة ما لم يعرف من صدره.
واستَدْبَرَ فلان فلاناً من حِينه: أي حين تَوَلَّى تَبِعَ أمرَه.
والدَّبرُ: النَّحُلُ، والجميع الدُّبُور.
والتَّدابُر: المُصارَمة والهِجْران، وهو أن يُوَلِّي الرجل صاحبَه دُبُرَه ويُعرضَ عنه بوَجهه.
بدر:
البَدْر: القَمَر ليلةَ البَدْر وهي أربعَ عشرةَ، وسُمِّيَ بذلك لأنّه يُبادِرُ بالطُّلوع عند غروب الشمس، لأنَّهما يتراقبان في الأفُق صُبحاً.
والبَدْرة كِيسٌ فيه عشر آلاف دِرهمٍ أو ألفٌ والجميع: البُدور، وثلاث بَدَرات.
ويقال: لَمسْكِ السَّخْلة ما دام يرضَع: مَسْكٌ فإذا فُطِمَ فمَسْكُه البَدْرةُ.
والبادِرةُ: ما يبدُرُ من حِدَّةِ الرجل عند الغَضَب، يقال: فلانٌ مَخْشِيٌّ عند البادرة، وأخافُ حِدَّتَه وبادرتَه.
والبادِرتانِ: جانِباً الكِرْكِرَتَيْنِ، ويقال: عِرْقانِ اكتَنَفاها وأنشد:
تَمري بوادِرَها منها فَوارقُها
يَعني فوارقَ الإِبِل وهي التي أخذها المَخاضُ ففَرِقَتْ نادَّةً، فكلَّما أخَذَها وَجَعٌ في بطنها مَرَتْ، أي ضَرَبَت بخُفِّها بادِرةَ كِرْكِرَتِها، وقد تفعَل ذلك عند العطش.
والبَيُدَرُ مجمَعُ الطعام حيث يُداسُ ويُنَقَّى.
وابتَدَرَ القومُ أمراً وتبادرَرُوا أي بادَرَ بعضُهم بعضاً فبَدَرَ بعضُهم فسَبَقَ وغَلَبَ عليهم.
وبَوادِرُ الإنسانِ وغيره: اللَّحْمةُ التي بين المَنكِب والعُنُق، قال:
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحمَراً بَوادِرُها

##### Türkçe

**الدال** ve **الراء** ve **الباء**’ın birlikte olduğu bâb.

د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر kullanımdadırlar.

درب:
Rûm’un girişlerinden her bir giriş, onun geçitlerinden bir geçittir.
Ve **الدَّرْبُ**, geniş sokağın kapısıdır; bazen de arası olan (şey) olur.
Ve **الدُّربة**: bir âdet ve savaşa ve her işe karşı bir cüret (alışkanlık).
Ve bir adam **مُدَرَّبٌ**: sıkıntılar onu eğitti de nihayet güçlendi ve ona alıştı; dedi ki:
Ve kim bir büyüklüğe hırslı olursa, şüphesiz ben		yaralarla eğitilmiş ihtiyarım.
Ve **الدَّرَبُ**: midede bir hastalıktır.
Falan kimse falan kimseyi bağışlamaya devam etti, nihayet onu bir **دُرْبَةً** edindi.
Ve insan bir şeyle **دَرِبَ**: onu yaptı, nihayet onunla **بَسَأ** oldu; yani sağlamlaştırdı.
Ve doğanı av üzerine eğittim; yani onu alıştırdım.
Ve **شَيْخٌ مُدَرَّبٌ**: yani denenmiş; ve **الدُّرْبة**: ibretlerin çokluğu; ta ki günahlarla (ilgili olarak) tecrübe kazansın.

**البَرَدُ**: don gibi bir yağmurdur.
Ve **سَحابٌ بَرِدٌ**: soğuk ve dolu sahibi; ve kavim **بُرِدَ** olundu: dolu onlara isabet ettiğinde.
Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “Ve gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir; onunla dilediğine isabet ettirir”; onda iki söz vardır: birincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlar emsali (şeyler) indirir; ikincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir. Ve **مِن** bir sıla (harf-i cer)dir.
Ve **الأَبْرَدانِ**: sabah ve akşam; ve **بَرَدَ يبرُد بُرودةً**.
Ve ekmeği su ile **بَرَدْتُ**: onu üzerine döktüm de onu ıslattım; ve o ıslatılmış ekmeğin adı **البَريدُ** ve **المَبْرودُ**dur; kadınlar onu şişmanlık için yerler; ve der ki: bana bir yudum içir; onunla ciğerimi serinleteyim.
Ve soğuk **بَرَدَ**; **أبرَدوا**: günün sonu, soğuk vakti içine girdiler. Ve suyu **بَرَّدْتُ**: serinletme ile.
Ve ona şu kadar şu kadar dirhem hak **بَرَدَ**: yani o ona lâzım geldi.
Ve **البَرودُ**: sıcaklıktan gözü serinletilen bir sürmedir.
Hadiste: “Öğleyi serinliğe bırakın; çünkü sıcağın şiddeti cehennemin hararetindendir.”
Ve denir: size **مُبْردينَ** geldik: sıcak sönmüş iken geldiklerinde.
Ve **البرّادةُ**: testi (küçük testi).
Ve **البَريد**: altı mildir; onunla iki fersah tamam olur.
Ve **البَريدُ**: posta binekleri üzerinde gönderilen elçi; onun **إِبرادُه**’u ve gönderilmesi. Ve recez söyleyen dedi ki:
Ölüm için gönderilmiş bir elçi gördüm.
Ve Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun- rivayet olunur ki dedi: “Bana bir **بَريداً** gönderdiğinizde onu güzel yüzlü, güzel isimli yapın.”
Ve bazı Arap dedi ki: humma ölümün postasıdır; onunla (humma ile) uyarı veren ölümün elçisi olduğunu kastetti.
Ve **سِكَكُ البَريد**: her bir yolu on iki mildir; ve namazın kısaltılmasının caiz olduğu sefer dört **بُرُدٍ**dür; o, Mekke yolunda olan Hâşimî millerle kırk sekiz mildir.
Ve posta hayvanına, postada yürümesi sebebiyle **بَريدٌ** denildi. Şair dedi ki:
Ben develeri koştururum; sanki ben		çölün geçitlerinde onların üzerinde bir postacıyım.
Ve **البَرْدُ**: demiri **المِبرَدِ** ile sürtmen; yani Farsça **السُّوهان**.
Ve **البُرْدُ**: bağlama ve nakışlı **بُرود العَصْب والوَشْي**’den bir elbisedir.
Ve **البُرْدد**: kare bir örtüdür; siyah, içinde küçüklük ve bunun benzeri vardır; Arap onunla örtünür.
Ve O’nun sözü: “Orada ne bir **بَرْداً** ne de bir içecek tadarlar”; denir ki: uyku (demektir).
Ve **بَرَدَى**: Dımaşk nehri; Hassân dedi ki:
Onlara **البَريص**’ten geleni suluyorlar;		**بَردَى**, akıcı şarabı çırpıyor.
Ve onu vurdu, nihayet **بَرَدَ**: yani öldü.
Ve falan kimse onların ellerinde **بَرَدَ**: yani onların ellerinde oldu; fidye verilmez ve aranmaz.
Ve çekirgenin iki **بُرْدا**’sı: iki kanadıdır. Zü’r-Rumme dedi ki:
İki **بُرْد**’ünden terennüm karşılık verdiğinde.

ربد:
Kılıcın **رُبَدُ**’u: onun suyudur (damarıdır); Hüzeyl lehçesi.
Ve devekuşu renginde **الرُّبْدةُ**: külrengi bir parça, bir başka siyah parça ve bunun benzeri; karışık, güzel olmayan bir renkten.
Ve **الأربَدُ**: kötü bir yılan türüdür.
Ve yüzü öfkeden **تَرَبَّدَ**: sanki ondan yer yer karardı.
Ve deve (meme) şiştiğinde denir: **رَبَّدَتْ**; ve memesi **تَرَبَّد**: onda gizli bir beyazlıkla birlikte siyahlıktan parıltılar gördüğünde. Dedi ki:
Eğer ondan bir **والدٌ** memesi **تَرَبَّدَ** olursa		ona bıçağı gerdanlıkların birine koydum.
Ve ancak **والد**’i müzekker yaptı; çünkü **الوَلَدَ** onun karnındadır; doğurduğunda o **والدة** olur; çünkü erkek doğurmaz. Öyleyse, müzekkerin ortak olmadığı her sıfat, isim kastedildiğinde **الهاء** olmaksızın dişiler içindir; fiil kastedildiğinde **الهاء**’yı eklersin.
Ve **المِرْبَد**: Basra’da geniş bir yerdi; Arapların durak yeri ve konuşma yeriydi; Medine’nin **مِرْبَد**’i de böyledir. Ve **المِرْبَدُ**: develer için her yerdir. Ve **المِرْبَدُ**: her evde, avlular tarafında, yuvarlak ev menzilesinde bir çeşit oda gibidir; ve abdestlik ve su kuyusu gibi.
Ve **المِرْبَدُ**: hasat sırasında hurmanın kuruması için içine konulduğu yerdir.
Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun- hadisinde: mescidinin, Muavvez b. Afrâ’nın himayesinde iki yetimin **مِرْبَداً**’ı olduğu; Muâz b. Afrâ onu ikisinden satın aldı da onu Müslümanlar için yaptı; böylece Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun- onu mescid olarak bina etti.

دبر:
Her şeyin **دُبُر**’ü, **قُبُل**’ünün zıddıdır; şu sözleri müstesna: falan kimse sözümü **دَبْرَ أُذُنِه** yaptı; yani kulağının arkası ve kulağının **دُبُر**’ü.
Ve kavme sıcakta denir: onlara **الدُّبُرَ**’ü çevirtin; ve **الإِدبار** ve **الإدبار**: bizzat yüz çevirtmedir.
Ve onların ne bir **مَقْبَلٍ**’i ne de bir **مَدْبَر**’i vardır: yani gelişte ve gidişte bir gidiş yolu.
Ve **أَدبارَ السجود**: yani namazların sonları.
Ve **إدبارَ النُّجومِ**: sabah vakti, gecenin sonunda; yıldızlar batıya doğru yüz çevirerek **أَدبَرَتْ** olduğunda.
Ve **الدابِرُ**: tâbi olan. Ve **دَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً**: yani izi tâkip etti. Ve O’nun sözü: “Ve gece, **أَدْبَرَ** ettiğinde”: yani gitsin diye yüz çevirdi. Ve kim **دَبَرَ** diye okursa: yani gündüzü tâkip etti.
Ve Allah onların **دابِر**’ini kesti: yani onlardan kalanların sonuncusunu.
Ve **الدَّبْرةَ**’yi onların üzerine yaptı: yani bozgunu.
Ve **الدَّبُورُ**: kıble tarafından (esen) bir rüzgârdır; doğuya doğru arkadan gelir. Çoğulu **دُبُر**’dür; **الدَّبائِرُ** daha doğrudur.
Ve horozun mahmuzundan **الدابرةُ**: arkadaki bir parmaktır; **الصِّيْصية**’den aşağıdır; onunla basar; ve onunla doğan vurur.
Ve toynağın **دابِرة**’si: bileğin arkasına bitişik olan şey. Dedi ki:
Tepelerde koşu onların **دَوابِر**’ini tüketti.
Ve Arap için bir mesel: “Falan kimse **قبيلاً**’i **دَبير**’den bilmez.” **القَبيل**: sana bitişik olan; **الدَّبيرُ**: sana muhalif olan.
Ve denir: **الدَّبيرُ** keten ve yünün bükümüdür; **القَبيل** pamuğun bükümüdür.
Ve **دُبارٌ**: câhiliyede çarşamba gecesinin adıdır.
Ve **الدَّبارُ**: helâk; ve kavim **دَبَرَ** ederler: **دِباراً**.
Ve binek hayvanının sırtı **دَبِرَ** oldu; isim **الدَّبَر**’dir; ve **دَبِرة** bir hayvan.
Ve işi **أَدْبَرَ** etti: yani bozulmaya yöneldi.
Ve onu **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim.
Ve menzillerden **المدابِرُ**, **المُقابل**’in zıddıdır.
Ve **الدَّبرة**: bir ekinlik ve sebzelikten bir parça; **دِبار** üzerine toplanır.
Ve **الدَّبَرانِ**: ay menzillerinden, **الثُرَيّا** ile **الجَوْزاء** arasında bir yıldız; **الثَّور** burcundan uğursuzdur.
Ve **التدبير**: kölenin ölümden sonra âzat edilmesi.
Ve **التدبير**: işlerin akıbetlerine bakıştır; ve falan, başları geçmiş olan işlerin sonlarını **يَتَدَبَّرُ** eder.
Ve bir işten **استَدَبَر** etti: **استَقْبَل** etmediği (şey)den; yani arkadan bakarak ona baktı da, başından bilmediği şeyin akıbetini bildi.
Ve falan kimse falanı o andan **استَدْبَرَ** etti: yani yüz çevirdiği vakit onun işini tâkip etti.
Ve **الدَّبرُ**: arıdır; hepsi **الدُّبُور**.
Ve **التَّدابُر**: kopuş ve terk ediştir; o, adamın arkadaşına **دُبُر**’ünü çevirmesi ve yüzüyle ondan yüz çevirmesidir.

بدر:
**البَدْر**: dolunay gecesindeki aydır; o on dörttür. Bununla adlandırıldı; çünkü güneşin batışında doğmakta acele eder; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler.
Ve **البَدْرة**: içinde on bin dirhem veya bin olan bir kesedir; çoğulu: **البُدور**; ve üç **بَدَرات**.
Ve denir: oğlağın miskine, emdiği müddetçe: **مَسْكٌ**; sütten kesildiğinde ise misk’i **البَدْرةُ**’dir.
Ve **البادِرةُ**: öfke anında adamın keskinliğinden taşan şeydir. Denir: falan kimse **مَخْشِيٌّ**’dir **عند البادرة**; ve onun keskinliğinden ve **بادرتَه**’sinden korkarım.
Ve **البادِرتانِ**: iki **الكِرْكِرَتَيْنِ**’in iki yanı. Ve denir: onu kuşatan iki damardır. Ve şu beyit okunmuştur:
Onun **وادِرَها**’sını, ondan **فَوارقُها**’sı ovar.
Yani **فَوارقَ الإِبِل**: doğum sancısı onu tutmuş da ürkmüş, kaçak olmuş (develer)dir; her ne zaman karnında bir ağrı onu tutsa, **مَرَتْ** eder; yani toynağıyla **بادِرةَ كِرْكِرَتِها**’yı vurur; susuzlukta da bunu yapabilir.
Ve **البَيُدَرُ**: yiyeceğin toplandığı yerdir; orada çiğnenir ve ayıklanır.
Ve kavim bir işe **ابتَدَرَ** etti ve **تبادرَرُوا**: yani birbirlerine karşı acele ettiler; böylece bir kısmı acele etti de öne geçti ve onlara galip geldi.
Ve insanın ve başkasının **بَوادِرُ**’u: omuz ile boyun arasındaki ettir. Dedi ki:
Atlar geldi; onun **بَوادِرُها**’sı kızarmış olarak.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَبْر بالفتح: جَماعة النَحْل. قال الأصمعي: لا واحِد لها، ويجمع على دُبورٍ. قال لَبيدٌ:
بِأبْيَضَ من أبْكارِ مُزْنِ سَحابَةٍ
وَأرْي دبورٍ شارَهُ النَحْلُ عاسِلُ
ويقال أيضاً للزَنابير: دَبْرٌ.

ويقال: جعلْتُ كلامَهُ دَبْرَ أذُني، أي أَغْضَيْتُ عنه وتَصامَمْتُ. والدَبْرَةُ والدِبارَةُ: المَشارَةُ في المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْد. والجمع دَبْرٌ ودِبارٌ. والدُبْرُ والدُبُرُ: الظَهْرُ. قال الله تعالى: "ويُوَلُّونَ الدُبُرَ"، جعله للجماعة، كما قال: "لا يَرْتَدُّ إليهم طَرْفُهُمْ".
والدُبْرُ والدُبُرُ: خِلافُ القُبُلِ. ودُبُرُ الأَمْرِ ودُبْرُهُ: آخره. قال الكميت:
أَعَهْدَكَ من أُولى الشَبيبَةِ تَطْلُبُ		عَلى دُبُرٍ هَيْهاتَ شَأْوٌ مُغَرِّبُ
والدِبْرُ، بالكسر: المالُ الكثيرُ، واحِدُهُ وجَمْعُهُ سَواءٌ. يقال: مالٌ دِبْرٌ، ومالانِ دِبْرٌ، وأمْوالٌ دِبْرٌ. ورَجُلٌ ذو دِبْرٍ: كثير الضَيْعَةِ والمالِ. والدِبْرَةُ: خِلاَفُ القِبْلة. يقال: فلانٌ ماله قِبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، إذا لم يَهْتَدِ لجهة أمْرِه. وليس لهذا الأمر قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ، إذا لم يُعْرَفْ وَجْهُهُ. والدَبَرَةُ بالتحريك: واحدة الدَبَر والأدْبارِ. تقول منه: دَبِرَ البعير بالكسر، وأدْبَرَهُ القَتَبْ. والدَبْرَةُ، بالإسكان والتحريك أيضاً: الهَزِيمة في القتال، وهو اسمٌ من الإدبار. ويقال ايضاً: شَرُّ الرَأي الدَبَريُّ وهو الذي يَسْنَحُ أخيراً عند فَوْتِ الحاجَةِ. قال أبو زيد: يقال فُلانٌ لا يُصَلِّي الصَلاةَ إلاّ دَبَرِيَّاً بالفتح، أي في آخر وقْتِها. والمحدِّثون يقولون: دُبُريَّا بالضم. والدَبران: خمسةُ كواكبَ من الثَوْر، يقال أنَّه سَنامُهُ، وهو من منازل القمر. وقال الشَيبانيّ: الدَابِرَةُ: آخر الرَمْلِ. ودابِرَةُ الإنسان: عُرْقوبُهُ. ودابِرَةُ الطائرِ: التي يَضْرِبُ بها، وهي كالإصْبَعِ في باطن رِجْليه. ودابِرَةُ الحافِر: ما حاذى مُؤَخَّر الرُسْغِ. والدابِرَةُ: ضَرْبٌ من الشَغْزَبِيَّةِ في الصِراع. والدابِرُ: التابِعُ. والدابِرُ من السهام: الذي يخرج من الهَدَف. والدابِرُ من القِداحِ: خلافُ الفائز، وصاحبُه مُدابرٌ. قال صَخْرُ الغَيِّ الهُذَليُّ يَصِفُ ما وَرَدَهُ:
فَخَضْخَضْتُ صُفنيَ في جَمِّهِخِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطوفا
وقطع الله دابرَهم، أي آخِرَ من بَقي منهم. ويقال رَجلٌ أَدابِرٌ، للذي يقطع رَحِمَهُ مثلُ أُباتِرٍ. وقال أبو عبيدة: لا يَقْبَلُ قَوْلَ أَحَدٍ ولا يَلْوي على شيء. والدَبيرُ: ما أَدْبَرَتْ به المرأةُ من غَزْلِها حينَ تَفْتِلُهُ. وقال يعقوب: القَبيلُ: ما أَقْبَلْتَ به إلى صَدْرِكَ، والدَبيرُ: ما أَدْبَرْتَ به عن صَدْرَكَ. يقال: فلانٌ ما يَعْرِفُ قَبيلاً من دَبِيرٍ. وفلانٌ مُقابَلٌ ومُدابَرٌ، إذا كان محْضاً من أَبَوَيْه. ودُبارٌ بالضم: اسم يوم الأربعاء، من أسمائهم القديمةِ. والدَبارُ بالفتح: الهَلاكُ، مثل الدَمارِ. والدِبارُ بالكسر: جَمْعُ دِبارَةٍ، وهي المَشارَةُ. قال بِشْر:
تَحَدُّرَ ماءِ المُزْنِ عن جُـرَشِـيَّةٍعلى جِرْيَةٍ تَعْلأُو الدِبارَ غُروبُها
وفُلانٌ يأتي الصَلاةَ دِباراً، أي بَعْدَ ما ذَهَبَ وَقْتُها.
والدَبورُ: الريح التي تُقابِلُ الصَبا. ودَبَرَ السَهْمُ يَدْبُرُ دُبوراً، أي خرجَ من الهَدَفِ. ودَبَرَ بالشيء: ذَهَبَ به. ودَبَرَ النهار وأَدْبَرَ بمعنىً. ويقال: هَيْهاتَ، ذَهَبَ كما ذَهَبَ أَمْسِ الدابِرُ. أي تَبِعَ النَهارَ قَبْلَهُ وقُرِئَ: "أَدْبَرَ". قال صخر بن عَمرو بن الشَريد السُلَميّ:
وَلَقَدْ قتلتكُمُ ثُنـاءَ ومَـوْحَـداوتركتُ مُرَّةَ مثلَ أمسِ الدابرِ
 ويُرْوى: المُدْبِر. ويقال: قَبَّحَ الله ما قَبَلَ منه وما دَبَرَ. ودَبَرَ الرجلُ: وَلَّى وشَيَّخَ. ودَبَرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ: حَدَّثْتُ به عنه بعد مَوْتِهِ. ودَبَرَتِ الريحُ، أي تحوَّلت دَبوراً. ودُبِرَ القَوْمُ، على ما لم يسم فاعله، فهم مَدبورون، إذا أصابتهم ريح الدَبورِ. وأَدْبَروا، أي دخلوا في ريح الدَبور. والإدْبارُ: نقيض الإقْبال. ودابَرتُ فلاناً: عاديته. والاستِدبار: خلاف الاستقبال. والتدبير في الأمر: أن تَنْظُرَ إلى ما يَؤُول إليه عاقِبَتُه. والتدبير: التفكير فيه. والتدبير: عِتْقُ العبد عن دُبُرٍ، وهو أن يُعْتَق بعد موتِ صاحِبِه، فهو مُدبَّرٌ. قال الأصمعي: دَبَّرْتُ الحديثَ، إذا حَدَّثْتَ به عن غيْرِك. وهو يُدَبِّر حديثَ فلان، أي يرويه. وتَدابَرَ القومُ، أي تقاطعوا. وفي الحديث: "لا تَدابروا".

##### Türkçe

**الدَبْر** fetha ile: arıların topluluğu. el-Asmaʿî dedi: onun tekili yoktur; **دُبورٍ** üzere çoğul yapılır. Lebîd dedi:
بِأبْيَضَ من أبْكارِ مُزْنِ سَحابَةٍ
وَأرْي دبورٍ شارَهُ النَحْلُ عاسِلُ
Ve ayrıca eşekarılarına da denir: **دَبْرٌ**.

Ve denir: “Onun sözünü kulağımın arkası yaptım”; yani ondan göz yumdum ve sağır taklidi yaptım. Ve **الدَبْرَةُ** ve **الدِبارَةُ**: ekinde **المَشارَةُ** (işaret/nişan yeri); o, Farsçada **كُرْد**’dür. Çoğulu **دَبْرٌ** ve **دِبارٌ**dur. Ve **الدُبْرُ** ve **الدُبُرُ**: sırt. Allah Teâlâ dedi: “ويُوَلُّونَ الدُبُرَ”; onu cemaat için yaptı; nitekim dedi: “لا يَرْتَدُّ إليهم طَرْفُهُمْ”.

Ve **الدُبْرُ** ve **الدُبُرُ**: **القُبُلِ**’ün zıddı. Ve **دُبُرُ الأَمْرِ** ve **دُبْرُهُ**: onun sonu. el-Kumeyt dedi:
أَعَهْدَكَ من أُولى الشَبيبَةِ تَطْلُبُ		عَلى دُبُرٍ هَيْهاتَ شَأْوٌ مُغَرِّبُ

Ve **الدِبْرُ**, kesra ile: çok mal; onun tekili ve çoğulu eşittir. Denir: **مالٌ دِبْرٌ**, ve **مالانِ دِبْرٌ**, ve **أمْوالٌ دِبْرٌ**. Ve **رَجُلٌ ذو دِبْرٍ**: mülkü ve malı çok. Ve **الدِبْرَةُ**: **القِبْلة**’nin zıddı. Denir: “Falanın malı ne **قِبْلةٌ** ne de **دِبْرَةٌ**dır”; işi yönüne hidayet bulmadığı zaman. Ve “Bu işin ne **قِبْلَةٌ**si ne de **دِبْرَةٌ**si vardır”; onun vechi bilinmediği zaman. Ve **الدَبَرَةُ** hareke ile: **الدَبَر** ve **الأدْبارِ**’ın bir tanesi. Ondan şöyle dersin: deve kesra ile **دَبِرَ** oldu; ve **القَتَبْ** onu **أدْبَرَهُ**. Ve **الدَبْرَةُ**, sükûn ile ve hareke ile de: savaşta bozgun; o, **الإدبار**’dan bir isimdir. Ve ayrıca denir: “Görüşün şerri **الدَبَريُّ**’dir”; o, ihtiyaç kaçtıktan sonra en son ortaya çıkan şeydir. Ebû Zeyd dedi: denir: “Falan namazı ancak fetha ile **دَبَرِيَّاً** kılar”; yani vaktinin sonunda. Muhaddisler ise damme ile **دُبُريَّا** derler. Ve **الدَبران**: **الثَوْر**’dan beş yıldız; denir ki o, onun hörgücüdür; ve o, ayın menzillerindendir. eş-Şeybânî dedi: **الدَابِرَةُ**: kumun sonu. Ve insanın **دابِرَةُ**’si: topuğudur. Ve kuşun **دابِرَةُ**’si: onunla vurduğu şeydir; o, iki ayağının iç tarafında parmak gibidir. Ve toynaklının **دابِرَةُ**’si: bileğin arkasına hizalanan şey. Ve **الدابِرَةُ**: güreşte **الشَغْزَبِيَّةِ**’den bir vuruş türü. Ve **الدابِرُ**: tâbi olan. Ve oklardan **الدابِرُ**: hedeften çıkan. Ve ok çubuklarından **الدابِرُ**: kazananın zıddı; sahibi **مُدابرٌ**dur. **صَخْرُ الغَيِّ الهُذَليُّ** kendisine geleni vasfederek dedi:
فَخَضْخَضْتُ صُفنيَ في جَمِّهِخِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطوفا

Ve “Allah onların **دابرَهم**’ini kesti”; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve denir: **رَجلٌ أَدابِرٌ**, akrabalık bağını kesen için; **أُباتِرٍ** gibi. Ebû ʿUbeyde dedi: “Hiç kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye dönüp bakmaz.” Ve **الدَبيرُ**: kadın ipliğini bükerken eğirdiğinden arkaya çevirdiği şey. Yaʿkūb dedi: **القَبيلُ**: göğsüne doğru öne getirdiğin şey; ve **الدَبيرُ**: göğsünden arkaya çevirdiğin şey. Denir: “Falan **قَبيلاً**’dan **دَبِيرٍ**’i bilmez.” Ve “Falan **مُقابَلٌ** ve **مُدابَرٌ**dır”; ana-babasından saf olduğu zaman. Ve damme ile **دُبارٌ**: Çarşamba gününün adı; onların eski adlarındandır. Ve fetha ile **الدَبارُ**: helâk; **الدَمارِ** gibi. Ve kesra ile **الدِبارُ**: **دِبارَةٍ**’nin çoğulu; o da **المَشارَةُ**’dır. Bişr dedi:
تَحَدُّرَ ماءِ المُزْنِ عن جُـرَشِـيَّةٍعلى جِرْيَةٍ تَعْلأُو الدِبارَ غُروبُها
Ve “Falan namaza **دِباراً** gelir”; yani vakti gittikten sonra.

Ve **الدَبورُ**: **الصَبا**’ya karşı gelen rüzgâr. Ve **دَبَرَ السَهْمُ يَدْبُرُ دُبوراً**: yani hedeften çıktı. Ve **دَبَرَ** bir şeyle: onu götürdü. Ve **دَبَرَ** gündüz ve **أَدْبَرَ** aynı mânâdadır. Ve denir: “Heyhat, gitti; tıpkı **أَمْسِ الدابِرُ** gittiği gibi”; yani ondan önceki gündüzü takip etti. Ve okundu: “**أَدْبَرَ**”. **صخر بن عَمرو بن الشَريد السُلَميّ** dedi:
وَلَقَدْ قتلتكُمُ ثُنـاءَ ومَـوْحَـداوتركتُ مُرَّةَ مثلَ أمسِ الدابرِ
Ve rivayet olunur: **المُدْبِر**. Ve denir: “Allah onun öncesini de sonrasını da çirkin kılsın.” Ve **دَبَرَ** adam: arkasını döndü ve ihtiyarladı. Ve “**دَبَرْتُ** hadisi falandan”: onun ölümünden sonra ondan diye onunla hadis anlattım. Ve “Rüzgâr **دَبَرَتِ**”: yani **دَبوراً**a döndü. Ve “Kavim **دُبِرَ** oldu” (faili anılmayan üzere), onlar **مَدبورون**dur; **الدَبورِ** rüzgârı onlara isabet ettiği zaman. Ve **أَدْبَروا**: yani **الدَبورِ** rüzgârına girdiler. Ve **الإدْبارُ**: **الإقْبال**’in nakîzidir. Ve “Falanla **دابَرتُ**”: ona düşmanlık ettim. Ve **الاستِدبار**: **الاستقبال**’in zıddı. Ve işte **التدبير**: akıbetinin neye varacağını gözetmendir. Ve **التدبير**: onda düşünmedir. Ve **التدبير**: köleyi **دُبُرٍ** üzere âzat etmektir; o, sahibinin ölümünden sonra âzat edilmesidir; o hâlde o **مُدبَّرٌ**dür. el-Asmaʿî dedi: “**دَبَّرْتُ** hadisi”: onu başkasından diye rivayet ettiğin zaman. Ve o, “Falanın hadisini **يُدَبِّر**”; yani onu rivayet eder. Ve “Kavim **تَدابَرَ** etti”: yani birbirleriyle ilişkilerini kestiler. Ve hadiste: “لا تَدابروا”.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن الأحمر : الدُّرْبَةُ الضَّراوَة ؛ وقد دَرِبَ يَدْرَب .
وقال أبو زيدٍ مِثْلَه ، يقال : دَرِبَ دَرَباً ، ولَهِجَ لَهَجاً ، وضَرِيَ ضَرًى ، إذا اعتاد الشيءَ وأُولِعَ به .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّارِبُ الحاذِق بصناعته ؛ قال : والدَّارِبَةُ العاقِلة ، والدَّارِبةُ أيضاً الطَّبَالَةُ .
وقال الليث : الدُّرْبةُ عَادةٌ وجُرْأَةٌ على حَرْبٍ وكلِّ أمرٍ ؛ وَرَجُلٌ مُدَرَّبٌ قد دَرَّبَته الشَّدائِد حتى مَرَن عليها ، ويقال : ما زال فلانٌ يعفو عن فلان حتى اتَّخذها دُرْبة .
وقال كعب بن زهير :
وفي الحلم إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبَةٌ
وفي الصدق مَنجاةٌ مِن الشر فاصْدُقِ
وتَدْرِيب البازيِّ على الصيْد أي تَضْرِيَتُه ، وشيخ مُدَرَّب أي مُجَرَّب .
ابن الأعرابي : أدْرَبَ إذا صَوَّتَ بِالطَّبْل .
أبو عبيدة عن أبي عمر : الدَّرْوَابُ صوتُ الطَّبْل ، والدَّرْدَبَةُ الخضوع ، ومنه المثل : دَرْدَبَ لَمَّا عَضَّه الثِّقَافُ ، وفي كتاب الليث : داءٌ في المعدة .
قلت : هذا عندي غلط وصوابه : الذّربُ داءٌ في المعدة وقد ذكرته في كتاب الذال .
ردب : ثعلب عن ابن الأعرابي : الرّدْب الطريق الذي لا يَنْفُذُ ، والدربُ الطريق الذي ينفذ .
وفي الحديث : ( مَنَعتِ العِراقُ دِرهَمها وقَفِيزَها ، ومَنعتْ مصرُ إِرْدَبَّها وعُدْتُمُ من حيث بَدَأْتمْ ) ؛ الإرْدَبُّ مِكْيال معروفٌ
لأهل مصرَ ، وقيل : إنهُ يأخذُ أربعةً وعشرين صاعاً من الطعام بصاع النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والقَنْقَلُ نِصفُ الإرْدَبِّ ، والإرْدَب أربعةٌ وستون مَنّاً بِمَنِّ بلدنا .
ويقال للبالوعة من الخَزَفِ الواسعة : إِرْدَبَّةٌ شُبّهت بالإردب المكيال ؛ ويجمع الإردبُّ أرادِب .
وقال ابن الأعرابي : دَرْبَى فلانٌ فلاناً يُدَرْبِيهِ إذا ألقاه وأنشد :
اعْلَوَّطَا عَمْراً لِيُشْبِيَاهُ
في كل سوءٍ ويُدَرْبِيَاهُ
يُشْبِيَاهُ ويُدَرْبِيَاهُ أي يُلْقِيانِ بِهِ فيما يكره .
برد : في الحديث : ( أصلُ كلِّ داءٍ البَرَدَةَ ) .
سلمة عن الفراء قالت : الدُّبَيْرِيَة : البَرْدَةُ التُّخْمَة وكذلك الطَّنَى والرَّان .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : البَرَدةُ الثِّقْلَةُ على المعِدَة .
وقال غيره : سميت التُّخْمَةُ بَرَدَة لأن التُّخْمَة تُبْرِدُ المعدة فلا تَسْتَمرِىء الطعامَ ، ولا تُنْضِجُه ؛ وأما البَرَدُ بغير هاء فإن الليث زعمَ : أنه مَطَر جامِدٌ وسَحابٌ بَرِدٌ ، ذو قُرَ وَبَرَدٍ ؛ وقد بُرِدَ القومُ إذا أَصابهم البَرَد .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَآءِ مِن جِبَالٍ فِيهَا مِن بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَن يَشَآءُ ) ( النور : 43 ) .
ففيه قولان : أحدهما وينزل من السماء من أَمْثال جبال فيها من بَرَدٍ ، والثاني وينزل من السماء من جبال فيها بَرَدٌ .
ومِن صِلَة .
وقوله جلّ وعزّ : ( ) أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا ) ( النبأ : 24 ) .
قال الفراء رواية عن الكلبي عن ابن عباس قال : لا يذوقون فيها بَرْدَ الشراب ولا الشراب .
قال : وقال بعضهم : ( أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا ( يريد نوماً ، وإن النوم لَيُبرِّد صاحبَه وإن العطشان لينام فَيَبْرُدُ بالنون .
وقال أبو طالب في قولهم : ضُرِب حتى بَرَدَ .
قال : قال الأصمعي : معناه حتى مَات ؛ والبَرْد النوم .
قال أبو زُبَيْدٍ :
بارِزٌ ناجِذَاهُ قد بَرَدَ الموت على مُصْطَلاه أيَّ بُرُود
قال : وأمَّا قولهم : لم يَبْرُد بيدي منه شيء ، فالمعنى : لم يَسْتَقِرَّ ولم يَثْبُتْ وأنشد :
اليومُ يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
قال : وأصله من النومِ والقَرارِ ، يقال : بَرد أي نام وأنشد :
فإنْ شِئتُ حرّمتُ النِّساء سِوَاكم
وإن شِئتُ لم أطْعَم نُقَاخاً ولا بَرْداً
فالنُّقَاخ الماءُ العَذْب ، والبَرْدُ النَّوم وأنشد ابن الأعرابي :
أحِبُّ أمّ خَالِدٍ وخَالداً
حُبّاً سَخَاخينَ وحُبّاً بارِداً
قال : سخاخينَ حُب يُؤْذِيني ، وحُبّاً بارداً يَسْكن إليه قلبي .
ويقال : بَرَدَ لي عليه كذا كذا درهماً : أي ثَبَتَ .
وقال ابن الأعرابيّ : البَرْدُ النَّحْتُ .
يقال : بَرَدْتُ الخشبَةَ بالمبرد أبردُها برْداً إذا نَحتَّها .
قال : والبَرْدُ تَبْرِيدُ العين ، والبَرُودُ كُحْل يُبَرِّد العَين ، والبرود من الشراب ما يُبَرِّدُ الغُلّة وأنشد :
ولا يُبَرِّدُ الغَلِيلَ الماءُ
وقال الليث : يقال : بَرَدْتُ الخُبْزَ بالماءِ إذا صَبَبْتَ عليه الماء فبللتَه ، واسم ذلك الخبز المبْلُول : البَرُود والمَبْرُود ؛ ويقال : اسقني سَويقاً أُبرِّد به كَبِدي ، وبرَّدتُ الماءَ تبريداً جَعَلْتَه بارداً .
وفي الحديث : ( أَبْرِدوا بالظُّهْرِ فإن شِدَّة الحر من فَيحِ جهنم ) .
وقال الليث : يقال : جئناك مُبْرِدِين ، إذا جاءوا وقد باخَ الحرُّ .
وقال محمد بن كعب : الإبْرادُ أن تَزِيغَ الشمسُ ، قال : والركْبُ في السفر يقولون : إذا زاغت الشمس قد أَبْردتم فَرُوحوا ، وقال ابن أحمد :
في مَوْكبٍ زَحْلِ الهواجرِ مُبْرد
قلت : لا أعرف محمد بن كعب هذا ، غير أن الذي قاله صحيح من كلام العرب ، وذلك أنهم يَنْزلُون للتَّغْوِير في شدة الحر ، ويَقِيلون ، فإِذا زالت الشمسُ ثاروا إلى رِكابهم ، فَغَيَّرُوا عليها أقتابها ورحالها ، ونادى مُناديهم : ألا قد أَبْرَدْتُمْ فاركبوا .
وقال الليث : يقال أَبْرَدَ القومُ إذا صاروا في وقتِ القُرِّ آخِر القيظِ ، قال : والبَرُود كُحلٌ يبرَّدُ به العينُ من الحر ، والإنسانُ يَتَبَرَّدُ بالماء : يغتَسلُ به ، ويقال : سقيته فأَبْرَدْتُ له إبْراداً إذا سقيتَه بارِداً .
ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال :
( إذا أَبْرَدْتم إليّ بريداً فاجعلوه حسنَ الوجه حسنَ الاسم ) .
والبَريدُ : الرسولُ وإبرادُه إرسالُه ، وقال الراجز :
رأَيتُ للموتِ بَرِيداً مُبْرَدَا
وقال بعض العرب : الحُمَّى بَريدُ الموت ، أراد أنها رسولُ الموت تُنْذِر به . وسكك البَريدِ كُلُّ سِكَّة منها بريد اثنا عشرَ ميلاً ، والسَّفَر الذي يجوز فيه قَصْر الصلاة أَرْبعةُ
بُرُدٍ ، وهي ثمانية وأربعون ميلاً بالأميال الهاشمية التي في طريق مكة .
وقيل لدابَّة البريد : بَرِيدٌ لسَيْره في البَريد وقال الشاعر :
إني أَنُصُّ العِيسَ حتى كأَنَّنِي
عليها بأَجْوَازِ الفَلاة بريدُ
أبو عبيد عن الفراء : هي لك بَرْدَةُ نَفْسِها ، أي خالصاً ، وهو لي بَرْدَةُ يَميني إذا كان لك مَعْلوماً .
قال ابن شميل : إذا قال : وابَرْدَهُ على الفؤاد إذا أصاب شيئاً هيناً ، وكذلك وابَرْدَاه على الفُؤادِ .
فأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ ) ( الواقعة : 44 ) فإن المنذري أخبرني عن الحراني عن ابن السكيت : أنه قال : عَيشٌ باردٌ أي طَيِّب وأنشده :
قليلة لَحم الناظِرَيْن يَزِينُها
شبابٌ ومَخْفوضٌ مِن العيش بارِدُ
أي طاب لها عيشها ، ومثله قولهم : نسألك الْجَنّة وبَرْدَها أي طيبَها ونَعِيمها .
وقال ابن بُزُرْج : البُرادُ ضَعْفُ القوائم من جوع أو إعياء .
ويقال : به بُراد وقد بَرَد فلان إذا ضَعفتْ قوائمه .
وفي حديث ابن عمر : أنه كان عليه يوم الفتح بُرْدَةٌ فَلُوتٌ .
قال شمر : رأيت أعرابياً بحزَيْمِيَّة وعليه شِبْهُ مِنديل من صوف قد اتَّزَر به فقلت : ما نُسَميه ؟ فقال : بُرْدةٌ ، قُلْتُ : وجمعها بُرَدٌ وهي الشَّملة المُخطَّطةُ .
وقال الليث : البُرْدُ مَعروفٌ من بُرُودِ العَصْب ، والوَشْيِ ، وأما البُرْدَةُ فَكِساءٌ مُرَبَّعٌ فيه صُفْرة ونحو ذلك .
قال ابنُ عمر ، وقال ابن شميل : ثوب بَرُودٌ ليس له زِئْبِرٌ .
وقال أبو عُبيد : يقال بَرَدتُ عينَه بالكُحْل أَبْردُها بَرْداً ، وسقَيْتُه شَرْبةً بَرَدْتُ بها فؤاده وكلاهما من البَرُود . قال : وسحابة بَرَدَة إذا كانت ذات بَرْد .
ويقال : لا تُبَرِّدْ عن فلان بِقَول : أي إن ظلمك فلا تَشْتُمه فَتُنقِص من إثمه ، ويقال : إن أصحابَك لا يُبالون ما بَرَّدوا عليك أي أَثْبَتُوا عليك .
وقال شمر : ثوبٌ بَرُودٌ إذا لم يكن دفِيئاً ولا لَيِّناً من الثياب ، ورجل به بِرْدةٌ وهو تَقْطِيرُ البول ولا يَنْبَسِط إلى النساء ، وبَرَدَى اسم نهر بدمشق قال حسان :
يَسْقُون مَن وَرَدَ الْبَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى تُصَفِّق بالرَّحيق السَّلْسَلِ
وبُرْدَا الجَراد جناحاه .
وقال ذو الرمة :
إذا تَجَاوَبَ مِن بُرْدَيْهِ تَرْنِيمُ
وقال الكُمَيْتُ يَهْجُو بارِقاً فقال :
تُنَفِّضُ بُرْدَى أمِّ عَوْف ولم يَطِرْ
لنا بارق بخ للوعيد والرهب
وأمُّ عَوْفٍ كُنْيَةُ الجراد .
ابن السكيت : البرْدَان والأبْرَادن الغَدَاةُ والعَشِيُّ وهما الرِّدفان ، والصَّرعان ، والقَرَّتان ، ابن الأعرابي : البارِدَةُ الرَّباحة في التجارة ساعة يشتريها ، والبارِدةُ الغنيمةُ الحاصلةُ بغير تعب ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الصوم في الشتاء الغنيمة الباردة ) لتحصيله الأجر بلا ظمأ في الهَوَاجر .
قال ابن الأعرابيّ : ويقال : أَبْردَ طعامَه وبَرَدَه وبرَّدَه ، والأبارِدُ : النُّمور واحدها أَبْرَدُ ، يقال للنِّمر الأُنْثى : أَبْرَدُ والخَنَيْثَمةُ ، والبُرْدِي ضرب من تَمْرِ الحجاز جَيِّدٌ معروف .
وقال الليث : البَرَّادةُ كَوَّارَةٌ يُبرَّدُ عليها الماء . قلت : ولا أدري أهي من كلام العرب أو من كلام المولدين .
ربد : أبو عبيد : الرُّبَدُ فِرِنْدُ السيف . وقال صخر الغَيّ :
أَبْيَضَ مَهْوٍ في مَتْنِهِ رُبَدْ
أبو عبيد عن أبي عمرو : يقال للظَّلِيم : الأرْبَدُ لِلَوْنه ، والرُّبْدَةُ : الرُّمْدَة شِبهُ الوُرْقة تَضْرِب إلى السواد .
وقال الليث : الأرْبَد ضَربٌ من الحيَّات خبيث . وإذا غَضِبَ الإنسان تَرَبّد وَجهُه كأنه يسودّ منه مواضع . قال : وَإذا أَضْرَعَت الشاةُ قيل : رَبَدَتْ وَتَرَبَّدَ ضَرْعُها إذا رأيتَ فيه لُمَعاً من سَواد بِبَياض خَفِيّ .
وقال أبو زيد : تقول العرب : ربَّدَتِ الشاةُ تَرْبيداً إذا أَضْرَعَتْ قاله أبو زيد ، قال : والرّبْداءُ من المَعْزَى السَّوداءُ المنقَّطة الموسومة مَوضِعَ النِّطاق منها بحُمْرة .
اللِّحياني : في نعامة رَبْداء ورَمْداء أي سوداء .
وقال بعضهم : هي التي في سوادها نُقَطٌ بِيض أو حمر .
الأصمعيّ : ارْبَدَّ وجههُ وأَرْمَدَّ إذا تَغَيَّرَ .
وأنشد الليث : في تَرَبُّد الضَّرع فقال في بيت له :
إذا والد منها تَرَبَّد ضَرعُها
جعلتُ لها السكين إحدى القَلاَئِدِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إن مَسجده كان مِرْبداً لِيَتيمين في حِجر معوذ بن عَفْراء فاشتراه منهما معاذ بن عفراء فجعله للمسلمين ، فبناه رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) مَسْجداً ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : المِرْبَد كلُّ شيء حُبِستْ به الإبل ولهذا قيل : مِرْبَدُ النَّعَم الذي بالمدينة وبه سمي مِرْبَدَ البصرة ، إنما كان موضع سُوق الإبل ، وكذلك كل ما كان من غير هذه المواضع أيضاً إذا حُبِستْ به الإبل .
وأنشدنا الأصمعي فقال في شعره :
عَوَاصِيَ إلا ما جَعَلْتُ وراءها
عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشى نُحُوراً وأَذْرُعا
قال : يعني بالمِرْبَد ههنا عَصاً جعلها مُعْتَرضةً على الباب تمنع الإبل من الخروج سماها مِرْبداً ، لهذا .
قلت : وقد أنكر غيره ما قال ، وقال : أراد عَصاً مُعترضةً على باب المِربد ، فأضاف العصا المعترضة إلى المِرْبد ، ليس أن العصا مِرْبَدٌ .
قال أبو عبيد : والمِرْبد أيضاً موضع التمر مثل الجَرِين ، فالمِربد بلغة أهل الحجاز ، والجرينُ لهم أيضاً ، والأنْدَرُ لأهل الشام ، والبَيْدَرُ لأهل العراق .
وقال غيره : الربْدُ الحبْس .
وقال ابن الأعرابي : الرَّابِدُ الخازن ، والرّابدةُ الخازنة .
وروى عمرو عن أبيه : رَبدَ الرجلُ إذا كنز التمرَ في الرَّبَائِد وهي الكُراخات .
دبر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه قال : ثلاثةٌ لا تُقبل لهم صلاةٌ ، رجلٌ أَتى الصلاةَ دِباراً ، ورجل اعْتَبَدَ مُحَرَّراً ، ورجل أمَّ قوماً هم له كارهون ) .
قال الأفريقيُّ وهو الذي روى هذا الحديث : معنى قوله دِباراً بعدما يفوت الوقت .
وقال ابن الأعرابي قوله : دِباراً جمع دَبْر ودَبَر : وهو آخر أوقاتِ الشيء ، الصلاةِ وغيرِها . ومنه الحديث الآخر : ( ولا يأتي الصلاة إلا دَبَرِيّا ) .
قال والعرب تقول : العلم قَبْلِيُّ وليس بالدَّبَرِيِّ .
قال أبو العباس : معناه أن العالِم المُتْقِنَ يُجِيبُك سَريعاً ، والمُتَخَلِّفَ يقول : لي فيها نظر .
وقال الليث : يقال : شرُّ الرَّأي الدَّبَرِيُّ أي شرّه إذا أَدبَر الأمر وفاتَ ، قال : ودُبُر كل شيء خِلاف قُبُله في كل شيء ، ما خلا قولهم : جَعَل فلانٌ قولَك دَبْر أُذنِه أي خَلْفَ أذنه .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( ( ) مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ) ( القمر : 45 ) كان هذا يومَ بدر ، وقال : الدُّبُر فوحَّد ولم يقل الأدبار ، وكل جائزٌ صوابٌ ، يقال : ضربنا منهم الرؤوس وضربنا منهم الرأْس ، كما تقول : فلان كثيرُ الدينار والدرهم .
وقال ابن مقبل :
الكاسرينَ القَنَا في عَوْرةِ الدُّبُرِ
وقال في قوله عزّ وجلّ : ( فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ ) ( ق : 40 ) ، ومن قرأ بِفتح الألف جَمع على دبُرٍ وأدبار ، وهما الركعتان بعد المغرب .
وروي ذلك عن عليّ بن أبي طالب قال وأما قوله : ( فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ ) ( الطور : 49 ) في سورة الطور فهما الركعتان قبل الفجر
قال : وتكسران جميعاً وتنصبان جائزان .
وقول الله جلّ وعزّ ) وَالَّيْلِ إِذْ ) ( المدثر : 33 ) قرأها ابن عباس ومجاهد ( والليل إذا دَبَر ) ، وقرأها كثير من الناس : ( والليل إذْ أدبَر .
قال الفراء : وهما لغتان دبَر النهارُ وأَدبر ودبَر الصيفُ وأدبَر ، وكذلك قَبَلَ وأَقْبَل ، فإذا قالوا : أَقْبَل الراكبُ أَو أَدبَر ، لم يقولوا إلاّ بالألف ، وإنهما عندي في المعنى لواحدٌ لا أُبْعد أن يأتي في الرِّجال ما أتى في الأزمنة .
وقال غير الفراء بمَعنى قوله : ( والليل إذا دَبَر ) ، جاء بعد النهار كما تقول خَلَفَ ، يقال : خَلَفني فلان ، وَدَبرني أي جاء بعدي ، ومن قرأ : وَالْقَمَرِ وَالَّيْلِ إِذْ ) ( المدثر : 33 ) فمعناه وَلَّى ليذهب .
وقول الله جلّ وعزّ : ( فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ ) ( الأنعام : 45 ) .
وقال في موضع آخر : ( وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَاؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ ) ( الحجر : 66 ) .
أخبرني المنذريّ عن أبي طالب ابن سلمة قال : قولهم : قَطَعَ الله دابِرَه .
قال الأصمعي وغيره : الدابِرُ الأصل أي أذهب الله أصله .
وأنشد :
فِدًى لكما رِجْلَيَّ أُمِّي وخَالَتي
غَداةَ الكلابِ إذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ
أي يُقتل القومُ فتذهب أصولُهم ولا يبقى لهم أَثرٌ .
وقال ابن بزرج : دابرُ الأمر آخره ، وهو على هذا كأنه يدعو عليه بانْقطاع العَقِب حتى لا يبقى له أحد يَخلُفه ، وعَقِبُ الرجل دابرُه .
ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : الدَّابِرةُ الْمشْؤومةُ ، والدَّابِرةُ الهزيمة ، والدَّابِرةُ صيصيّةُ الدِّيك . قال : والمَدْبُور : الكثير المال ، والمدْبور المجروح .
وقال ابن السكيت : الدَّبْرُ النَّحْل وجَمْعُه دُبُورٌ . قال لبيد :
وأَرْيَ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عَاسِلُ
قال : والدَّبْر المال الكثير . يقال : مالٌ دَبْر ومالان دَبْرٌ وأموال دَبْرٌ ومثله مال دَثْر .
ويقال : جعل الله عليهم الدَّبَرَةَ : أي الهزيمة ، وجعل لهم الدَّبْرَة عَلَى فلان أي الظَّفَرَةَ والنُّصْرَةَ ، وقال أبو جهل لابن مسعود يوم بدر وهو مُثْبَتٌ جَرِيحٌ : لمنْ الدَّبرَةُ ؟ فقال : لله ولرسوله يا عدُوَّ الله .
أبو عبيد عن أبي عمر : والدِّبارُ ، المَشَارَاتُ واحدتها دَبرَه .
قال الليث : وهي الكُرْدَةُ من المزْرَعة ، وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَدابَرُوا ولا تَقَاطَعُوا ) .
وقال أبو عبيد : التَّدابر : المصارمة والهِجرانُ ، مأخوذ من أن يُولِّي الرجلُ صاحبَه دُبرَه ويُعْرِضَ عنه بوجهه وأنشد :
أَأَوْصَى أَبو قَيْس بأَن تَتَوصَّلُوا
وأَوْصَى أَبُوكم وَيحْكُمْ أن تَدَابروا
ويقال : إن فلاناً لو استقبلَ من أمره ما استدبره لَهُدِيَ لِوجْهة أمره ، أي لو علم في بَدْءِ أمرِه ما علمه في آخره لاسترشد أمره ، وقال أَكْثَمُ بنُ صَيْفيّ لبنيه : يا بَنيِّ لا تَتَدَبرُوا أعجازَ أُمور قد ولَّتْ صُدورها . يقول : إذا فاتكم الأمْر لم ينفعكم الرأيُ وإن كان مُحْكَماً . والتدْبِيرُ أن يُعْتِق الرجلُ عبدَه بعد موتِه فيقول له : أنت حرٌ بعد موتي ، والتدبير أيضاً أن يُدَبِّرَ الرجلُ أمرَه ويَتَدَبَّرهُ أي ينظر في عواقبه ، والدَّبرانُ نجمٌ بين الثريّا والجوزاء ، ويقال له : التَّابِع والتُّويْبعُ ، وهو من منازل القمر ، سُمي دَبراناً لأنَّه يدْبُرُ الثُّريا أي يَتْبَعُه ، والدَّبُور ريحٌ تَهُبّ من نحو المغرب ، والصَّبا تقابلهما من ناحية المشْرِق .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُصِرتُ بالصَّبا وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبور ) .
وقال الأصمعيّ : دَبَرَ السهمُ الهدفَ يَدْبُره دَبْراً إذا صار من وراءِ الهَدَفِ ، ودَبِرَ البَعيرُ يَدْبِرُ دَبَراً .
ويقال : ناقة مُقَابلةٌ مُدابَرة : أي كريمة الطرفين من قبل أبيها وأمها ، وغلام مُدَابَرُ مُقابلَ كريم الطرفين ، ويقال : ذهب فلان كما ذهب أمس الدابر ، وهو الماضي لا يرجع أبداً ، ويقال : جعلت كلامه دَبْرَ أُذُنِي أَيْ : أَعْرَضتُ عنه ، ولم أَلْتفِتْ إليه .
وفي حديث النجاشي أنه قال : ما أحِبّ أن لي دَبْراً ذَهَباً وأني آذيتُ رجلاً من المسلمين ، وفُسِّر الدَّبْر بالجَبَل في الحديث ؛ ولا أدري أَعربي هو أم لا ؟
وقال أبو الهيثم : الدَّبْر : الموت يُقال : دَابَر الرجلُ إذا مات .
وقال أمية :
زَعَمَ جُدعَانُ ابْنُ عَمْ
رو أنّني يَوْماً مُدَابرْ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُضَحّى بمقَابَلةٍ أو مُدَابَرة .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : المقَابلة أن يُقطعَ من طَرَف أذنها شيءٌ ثم يتركَ مُعَلَّقاً لا يَبينُ كأنه زَنَمَة ، ويقال لمثل ذلك من الإبل : المزَنَّمُ ، ويسمى ذلك المعَلقُ الرَّعُل ، والمدابرةُ أن يُفْعَل ذلك بمؤَخّر الأذن من الشاة .
قال الأصمعيّ : وكذلك إن بَانَ ذلك من الأذن فهي مُقَابَلةٌ ومُدَابَرةٌ ، بعد أَنْ كان قَطْعٌ .
قال ويقال : شَاةٌ ذات إقْبَالةٍ وإدْبَارةٍ إذا شُقّ مُقَدّمُ أُذُنها ومُؤَخّرها وفُتِلَتْ كأنها زنمة .
وفلانٌ مُقَابَلٌ ومُدَابر إذا كان مَحْضاً من أبويه ، قال ويقال : دَبَّرتُ الحديث أي حَدَّثتُ به عن غيري .
قال شمر : دَبَّرتُ الحديثَ ليس بمعروف ، قلت : وقد جاء في الحديث : أما سمعته من معاذ يدَبِّره عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم )
قلت : وقد أنكر أحمد بن يحيى يُدَبِّره بمعنى يُحَدِّثه ، وقال : إنما هو يَذْبُرُهُ بالذال والباء أي يُتْقِنُه ، وأما أبو عبيد فإن أصحابه رووا عنه : يُدَبِّره كما ترى .
وقال الأصمعيّ : الدَّبار الهلاك ، ودَابِرةُ الحافِر مُؤَخّرهُ وجمعها الدّوابر .
وقال أبو زيد : فلان لا يأتي الصلاة إلا دَبَرِيّاً .
قال أبو عبيد : والمُحَدِّثون يقولون : دُبُريّاً يعني في آخر وقتها .
وقال أبو الهيثم : دَبْرِياً بفتح الدال وجزم الباء .
الأصمعي : فلان ما يَدْرِي قَبيلاً من دَبير ، المعنى ما يدري شيئاً .
وقال الليث : القَبيلُ فَتْلُ القُطْن والدّبيرُ فَتْل الكتَّان والصُّوفِ ، ويقالُ : القبيلُ ما وَليَكَ والدّبيرُ ما خَلْفَك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَدْبر الرجلُ إذا عَرَفَ دَبيرهُ من قَبيله .
قال ثعلب : قال الأصمعي : القبيلُ ما أقبلَ به الفَاتل إلى حَقوه ، والدّبيرُ ما أدبر به الفاتِل إلى ركْبتيه .
وقال المفضل : القبيلُ فَوْزُ القِداح في القِمار ، وَالدبير خَيْبَة القِدْح .
وقَال الشيباني : القَبِيلُ طاعةُ الرب ، وَالدَّبيرُ مَعصيتُه .
وقَالَ ابن الأعرابيّ : أدْبر الرجلُ إذا سافر في دبار وهو يوم الأربعاء . قال : وَمَثَّل مجاهدٌ عن يوم النحس فقال : هو أربعاء لا يدور في شهر .
وَقَال ابن الأعرابيّ : أدْبَر الرجلُ إذا مات ، وَأَدْبَر إذا تغافل عن حاجة صديقه ، وَأَدْبرَ صار له دَبْر ، وهو المال الكثير .
وقال الأصمعيّ في قول الهذلي :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
قال : المُدابِر المولِّي المعرِض عن صاحبه .
وقال أبو عبيد : المُدَابِر الذي يَضرب بالقِداح . وَقيلَ : المُدابِر الذي قُمِر مرةً بعد مرة فعاوَد لِيَقْمُر .
وقال ابن الأعرابي : دَبَرَ ، رد ، ودَبَر تَأَخَّر ، قال : وَأَدْبَرَ إذا انْقَلَبتْ فَتْلَةُ أُذنِ الناقة إذا نُحرَتْ إلى ناحية القَفَا ، وَأَقْبَل إذا صارت هذه الفتلة إلى ناحية الوَجْه .
أبو عبيد : سمعتُ أبا عبيدة يقول : رجل أُدابر لا يقبل قول أحد وَلا يلوي على
شيء . ورَجُلٌ أُباتِرٌ يَبْتُرُ رحمه فيقْطَعُها . ورجلٌ أُخايِلٌ وهو المختال ، وأجارِدٌ اسم موضع ، وكذلك أُجامِرٌ .
بدر : قال الليث : البَدْرُ القمر ليلة أربَعَ عَشْرَة ، وإنما سُمِّي بَدْراً لأنه يُبادِر بالغروب طلوعَ الشَّمس ، لأنهما يتراقبان في الأفق صُبحاً ، قال : والبَدْرَةُ كِيسٌ فيه عَشرةُ آلافِ دِرهمٍ أو ألفٌ . والجَمْعُ البُدُور ، وثَلاثُ بَدراتٍ .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال لِمَسْك السَّخْلَة ما دامتْ تَرْضَع : الشَّكْوةُ ، فإذا فُطِمَ فَمسْكُه : البَدْرَةُ ، فإذا أَجْذَعَ فمسْكُه السِّقَاءُ .
قال : وقال أبو عمرو : والبادِرة من الإنسان وغيرِه اللحمةُ التي بَين المنكِبِ والعُنق وأنشدنا :
وجاءَت الخيلُ مُحْمراً بوادرُها
ثعلب عن ابن الأعرابي : البادِرُ القَمَرُ ، والبادِرَة الكلمةُ العَوْرَاء ، والبادِرَةُ الغَضْبةُ السريعة ، يقال : احذروا بادِرَتَه .
وقال الليث : البادِرتان جانبا الكِرْكِرَة ويقال : هما عرقان اكتنفاها وأنشد :
تَمْرِي بَوادِرَها منها فَوَارِقُها
يعني فَوارقَ الإبلِ وهي التي أَخَذَها المخاضُ فَفَرِقَتْ نَادَّةً فكلما أَخذها وَجَعٌ في بطنها مَرَتْ ، أي ضَرَبَتْ بخُفِّها بادِرَةَ كِرْكِرَتها وقد تفْعَلُ ذلك عند العطش .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَبْدَرَ الرجلُ إذا سَرَى في ليلةِ البدْر ، وأَبْدَرَ الوصِيُّ في مال اليتيم بمعنى بادَرَ كِبْرَهُ وبَدَّرَ مثله ، ويقال : ابْتَدَرَ القومُ أمراً وتَبَادَرُوه : أي بادر بعضُهم بعضاً إليه أيُّهم يَسْبِقُ إليه فَيَغْلِبُ عليه ، وبادر فلانٌ فلاناً مُولِّياً ذاهباً في فِراره .
قال : والبَدْرُ الغلامُ المُبَادِر ، وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بدْرة . قال الأصمعيّ : حَدْرَة مُكْتَنِزَةٌ صُلبة ، وبَدْرَةٌ تَبْدُرُ بالنَّظَرِ ، وقال ابن الأعرابي : حَدْرَةٌ واسعةٌ ، وبدْرَةٌ تامَّةٌ ، وقيل : ليلةُ البدرِ لِتمام قَمرِها .
الحَرّاني عن ابن السكيت يقال : غلام بَدْرٌ إذا كان مُمتلِئاً ، وقد أَبْدَرْنَا إذا طلع لنا البَدْرُ وسمي بَدْراً لامتلائِه .

##### Türkçe

د ر ب
**درب** ، **دبر** ، **ربد** ، **ردب** ، **برد** ، **بدر** : kullanılmış olanlardır.
**درب** : Leys dedi: **الدَّرْبُ** geniş sokağın kapısıdır; ve **الدَّرْب** Rumların girişlerinden her bir giriştir; onların **دُورب**’larından bir **دَرْبٌ**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّدْرِيبُ** kaçış vaktinde savaşta sabırdır; denir: falan **دَرِبَ** ve Amr **وَعَرِدَ**.
Ve hadiste Ebû Bekir’den: “Rumları yenmeye devam edersiniz; **التَّدْرِيبِ**’e vardıklarında savaş durur”; sabrı kastetti.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الدُّرْبَةُ** alışkanlık/alıştırılmışlık (ضراوة)’dır; ve **دَرِبَ** **يَدْرَب**.
Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi; denir: **دَرِبَ** **دَرَباً**; ve **لَهِجَ** **لَهَجاً**; ve **ضَرِيَ** **ضَرًى**; bir şeyi alışkanlık edinip ona tutulduğunda.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّارِبُ** sanatında mahir olandır; dedi: ve **الدَّارِبَةُ** akıllı (kadın)dır; ve **الدَّارِبةُ** ayrıca davulculuktur.
Leys dedi: **الدُّرْبةُ** bir âdet ve bir savaşa ve her işe karşı cesarettir; ve **رَجُلٌ مُدَرَّبٌ**: sıkıntılar onu alıştırıp üzerinde idmanlı kılıncaya dek onu eğitmiştir; ve denir: falan, falandan affetmeye devam etti, ta ki onu bir **دُرْبة** edindi.
Ka‘b b. Züheyr dedi:
Ve hilimde yağlama vardır, ve affetmede bir **دُرْبَةٌ** vardır
Ve doğrulukta şerden kurtuluş vardır; öyleyse doğru söyle.
Ve doğanı av üzerine **تَدْرِيب** etmek, yani onu **تَضْرِيَتُه**; ve **شيخ مُدَرَّب** yani tecrübe edilmiş.
İbnü’l-A‘râbî: **أدْرَبَ**; davulla ses çıkardığında.
Ebû Ubeyde, Ebû Ömer’den: **الدَّرْوَابُ** davulun sesidir; ve **الدَّرْدَبَةُ** boyun eğiştir; ve ondan darbımesel: “**دَرْدَبَ** lemme ‘addahu’th-thiqâf”; ve Leys’in kitabında: midede bir hastalık.
Dedim: Bu, benim yanımda yanlıştır; doğrusu: **الذّربُ** midede bir hastalıktır; onu **الذال** kitabında zikrettim.

**ردب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرّدْب** çıkışı olmayan yoldur; ve **الدربُ** çıkışı olan yoldur.
Ve hadiste: “Irak dirhemini ve kafîzini menetti; Mısır da **إِرْدَبَّ**’ını menetti; ve başladığınız yerden döndünüz”; **الإرْدَبُّ** Mısır ehli için bilinen bir ölçek/ölçüdür; ve denildi ki: Nebî’nin sa‘ı ile (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) yiyecekten yirmi dört sa‘ alır; ve **القَنْقَلُ** **الإرْدَبِّ**’ın yarısıdır; ve **الإرْدَب** bizim beldemizin menn’i ile altmış dört menn’dir.
Ve geniş çömlekten lağım deliğine: **إِرْدَبَّةٌ** denir; ölçek olan **الإردب**’e benzetilmiştir; ve **الإردبُّ**’un çoğulu **أرادِب**’dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: falan, falanı **دَرْبَى** eder, onu **يُدَرْبِيهِ**; onu attığında; ve şu beyti okudu:
**اعْلَوَّطَا عَمْراً لِيُشْبِيَاهُ**
**في كل سوءٍ ويُدَرْبِيَاهُ**
**يُشْبِيَاهُ** ve **يُدَرْبِيَاهُ**: yani onu hoşlanmadığı şeye atarlar.

**برد** : hadiste: “Her hastalığın aslı **البَرَدَةَ**’dır.”
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti, dedi: **الدُّبَيْرِيَة**: **البَرْدَةُ** (tuhme: tıka basa yeme)dir; ve aynı şekilde **الطَّنَى** ve **الرَّان**.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **البَرَدةُ** mide üzerindeki ağırlıktır.
Başkası dedi: **التُّخْمَةُ**’ye **بَرَدَة** adı verildi; çünkü **التُّخْمَة** mideyi soğutur; böylece yemeği hazmedemez ve onu pişiremez; ama **البَرَدُ** (هاء’sız) ise, Leys iddia etti: o, donmuş yağmur ve soğuk buluttur; **قُرَ** ve **بَرَدٍ** sahibi; ve kavim **بُرِدَ** oldu: **البَرَد** onlara isabet ettiğinde.
Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “Ve gökten, içinde **بَرَدٍ** bulunan dağlardan indirir; onunla dilediğine isabet ettirir” (النور: 43).
Onda iki söz vardır: birincisi, gökten, içinde **بَرَدٍ** bulunan dağlar emsali şeylerden indirir; ikincisi, gökten, içinde **بَرَدٌ** bulunan dağlardan indirir.
Ve **صِلَة**’dendir.
Yüce ve aziz O’nun sözü: “( ) **أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا** )” (النبأ: 24).
Ferrâ dedi; Kelbî’den, İbn Abbâs’tan rivayetle dedi: Orada içeceğin **بَرْدَ**’ını da içeceği de tatmazlar.
Dedi: Bazıları da dedi ki: “**أَحْقَاباً لاَّ يَذُوقُونَ فِيهَا**” (uykuyu kasteder); ve uyku, sahibini elbette serinletir; ve susuz kimse elbette uyur da **يَبْرُدُ**; **النون** ile.
Ebû Tâlib, onların “vuruldu, ta ki **بَرَدَ**” sözünde dedi:
Dedi: Asma‘î dedi: manası “ta ki öldü”dür; ve **البَرْد** uykudur.
Ebû Zübeyd dedi:
**بارِزٌ ناجِذَاهُ قد بَرَدَ الموت على مُصْطَلاه أيَّ بُرُود**
Dedi: “Benden onun hakkında elimde bir şey **لم يَبْرُد**” sözlerine gelince; mana: yerleşmedi ve sabit olmadı; ve şu beyti okudu:
**اليومُ يومٌ بارِدٌ سَمُومُه**
Dedi: Aslı uykudan ve karardan (yerleşmeden)dır; denir: **بَرد** yani uyudu; ve şu beyti okudu:
**فإنْ شِئتُ حرّمتُ النِّساء سِوَاكم**
**وإن شِئتُ لم أطْعَم نُقَاخاً ولا بَرْداً**
Böylece **النُّقَاخ** tatlı sudur; ve **البَرْدُ** uykudur. İbnü’l-A‘râbî okudu:
**أحِبُّ أمّ خَالِدٍ وخَالداً**
**حُبّاً سَخَاخينَ وحُبّاً بارِداً**
Dedi: **سخاخينَ**: beni inciten bir sevgidir; ve **حُبّاً بارِداً**: kalbimin ona sükûn bulduğu (sevgidir).
Ve denir: ona karşı bana şu şu dirhem **بَرَدَ**: yani sabit oldu.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَرْدُ** yontmadır.
Denir: **بَرَدْتُ** tahtayı rende ile **أبردُها** **برْداً**; onu yonttuğumda.
Dedi: ve **البَرْدُ** gözün serinletilmesidir; ve **البَرُودُ** gözü serinleten bir sürmedir; ve içecekten **البرود**: harareti serinleten şeydir; ve şu beyti okudu:
**ولا يُبَرِّدُ الغَلِيلَ الماءُ**
Leys dedi: denir: ekmeğin üzerine su döküp onu ıslattığında, ekmeği su ile **بَرَدْتُ**; o ıslatılmış ekmeğin adı: **البَرُود** ve **المَبْرُود**; ve denir: ciğerimi onunla serinleteyim diye bana kavut içir; ve suyu **تبريداً** serinlettim: onu soğuk yaptım.
Ve hadiste: “Öğleyi serinliğe bırakın; çünkü sıcağın şiddeti cehennemin kaynamasındandır.”
Leys dedi: “Size **مُبْرِدِين** geldik” denir; sıcağın yatışmış olduğu halde geldiklerinde.
Muhammed b. Ka‘b dedi: **الإبْرادُ** güneşin meyletmesidir; dedi: ve yolculukta kervan der ki: güneş meyledince “**قد أَبْردتم**; öyleyse yürüyün”; ve İbn Ahmed dedi:
**في مَوْكبٍ زَحْلِ الهواجرِ مُبْرد**
Dedim: Bu Muhammed b. Ka‘b’ı tanımıyorum; ancak söylediği, Arapların sözünden doğru olandır; çünkü onlar şiddetli sıcakta **التَّغْوِير** için inerler ve kaylûle yaparlar; güneş zeval bulunca bineklerine doğru kalkarlar; üzerlerine semerlerini ve yüklerini değiştirirler; ve onların çağırıcısı seslenir: “Dikkat edin, **أَبْرَدْتُمْ**; binin.”
Leys dedi: kavim **أَبْرَدَ** oldu denir; yazın sonundaki soğuk vaktine vardıklarında; dedi: ve **البَرُود** gözü sıcaktan serinletilen bir sürmedir; ve insan su ile **يَتَبَرَّدُ**: onunla yıkanır; ve denir: ona içirdim de onun için bir **إبْراداً** **أَبْرَدْتُ**: ona soğuk içirdiğimde.
Nebî’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet olunur ki dedi:
“Bana bir **بريداً** **أَبْرَدْتم** (gönderdiğinizde), onu güzel yüzlü, güzel isimli yapın.”
Ve **البَريدُ**: elçidir; ve onun **إبرادُه** onu göndermektir; ve recez söyleyen dedi:
**رأَيتُ للموتِ بَرِيداً مُبْرَدَا**
Bazı Araplar dedi: **الحُمَّى** ölümün **بَريدُ**’idir; onun ölümün elçisi olduğunu, onunla uyardığını kastetti. Ve **سِكك البَريدِ**: her bir sokağı on iki mil olan bir **بريد**’dir; ve namazın kısaltılmasının caiz olduğu yolculuk **أَرْبعةُ بُرُدٍ**’dür; ve o, Mekke yolundaki Hâşimî milleriyle kırk sekiz mildir.
Ve posta hayvanına **بَرِيدٌ** denildi; **البَريد**’deki yürüyüşünden dolayı. Şair dedi:
**إني أَنُصُّ العِيسَ حتى كأَنَّنِي**
**عليها بأَجْوَازِ الفَلاة بريدُ**

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “O, senin için **بَرْدَةُ نَفْسِها**dır”; yani hâlis olarak. Ve “O, benim için **بَرْدَةُ يَميني**dir” (denir) eğer senin için biliniyor ise.

İbn Şümeyl dedi: “**وابَرْدَهُ على الفؤاد**” dediği vakit, kolay bir şey elde ettiğinde (böyledir); yine **وابَرْدَاه على الفُؤادِ** (da böyledir).

Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: ( ) ( **يَحْمُومٍ لاَّ بَارِدٍ وَلاَ** ) (Vâkıa: 44); Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: O şöyle dedi: **عَيشٌ باردٌ** yani hoş. Ve şu beyti okuttu:
قليلة لَحم الناظِرَيْن يَزِينُها
شبابٌ ومَخْفوضٌ مِن العيش بارِدُ
Yani yaşayışı ona hoş oldu. Bunun benzeri onların sözü: “Senden cenneti ve onun **بَرْدَها**sını isteriz”; yani onun hoşluğunu ve nimetini.

İbn Büzürc dedi: **البُرادُ** açlıktan yahut yorgunluktan bacakların zayıflığıdır.

Ve denir: onda **بُراد** vardır. Ve falan kimse **بَرَد** etti; bacakları zayıfladığı vakit.

İbn Ömer hadîsinde: fetih günü üzerinde **بُرْدَةٌ فَلُوتٌ** vardı.

Şemmer dedi: Huzeymiyye’de bir bedevî gördüm; üzerinde yünden bir mendile benzer şey vardı, onunla beline sardı. Dedim: Biz buna ne ad veriyoruz? Dedi: **بُرْدةٌ**. Dedim: Onun çoğulu **بُرَدٌ**dür; o, çizgili şal örtüdür.

Leys dedi: **البُرْدُ**; **بُرُودِ العَصْب**dan ve **الوَشْيِ**den bilinen (bir şey)dir. **البُرْدَةُ** ise, içinde sarılık ve bunun benzeri bulunan kare bir örtüdür.

İbn Ömer dedi; İbn Şümeyl de dedi: **ثوب بَرُودٌ**; onun **زِئْبِرٌ**ü yoktur.

Ebû Ubeyd dedi: “Onun gözünü sürmeyle **بَرَدتُ**; onu **أَبْردُها بَرْداً** (şeklinde)”; ve “Ona bir içim içirdim; onunla kalbini **بَرَدْتُ**”; ikisi de **البَرُود**dandır. Dedi: Ve **سحابة بَرَدَة**; içinde **بَرْد** bulunduğu vakit.

Ve denir: “Falan hakkında söz ile **لا تُبَرِّدْ**”; yani sana zulmederse ona sövme de günahından eksiltme. Ve denir: “Arkadaşların, sana karşı neyi **بَرَّدوا** ise ona aldırmazlar”; yani sana karşı sabitlediler.

Şemmer dedi: **ثوبٌ بَرُودٌ**; elbiselerden sıcak ve yumuşak olmadığı vakit. Ve bir adamda **بِرْدةٌ** vardır; o, idrarın damla damla gelmesidir ve kadınlara karşı açılıp yayılmaz. Ve **بَرَدَى** Şam’da bir nehrin adıdır. Hassân dedi:
يَسْقُون مَن وَرَدَ الْبَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى تُصَفِّق بالرَّحيق السَّلْسَلِ
Ve **بُرْدَا الجَراد** çekirgenin iki kanadıdır.

Zü’r-Rumme dedi:
إذا تَجَاوَبَ مِن بُرْدَيْهِ تَرْنِيمُ

Kümeyt, Bârik’i hicvederek dedi:
تُنَفِّضُ بُرْدَى أمِّ عَوْف ولم يَطِرْ
لنا بارق بخ للوعيد والرهب
Ve **أمُّ عَوْفٍ** çekirgenin künyesidir.

İbnü’s-Sikkît: **البرْدَان** ve **الأبْرَادن** sabah ve akşamdır; ikisi **الرِّدفان**dır, **الصَّرعان**dır, **القَرَّتان**dır. İbnü’l-A‘râbî: **البارِدَةُ**; ticarette, satın aldığı saatteki kazançlılıktır. Ve **البارِدةُ**; zahmetsiz elde edilen ganimettir. Ondandır Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: ( **الصوم في الشتاء الغنيمة الباردة** ); öğle sıcağında susuzluk olmaksızın sevabı elde etmek için.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve denir: Yemeğini **أَبْردَ** etti, **بَرَدَه** ve **برَّدَه**. Ve **الأبارِدُ**; kaplanlardır, tekili **أَبْرَدُ**dur. Dişi kaplana **أَبْرَدُ** ve **الخَنَيْثَمةُ** denir. Ve **البُرْدِي**; Hicaz hurmasından bir türdür; iyi, bilinen.

Leys dedi: **البَرَّادةُ**; üzerinde suyun soğutulduğu bir kovan (gibi şey)dir. Dedim: Arapların sözünden midir yoksa müvelledlerin sözünden midir, bilmiyorum.

**ربد**: Ebû Ubeyd: **الرُّبَدُ** kılıcın **فِرِنْدُ**udur. Sakhr el-Gayy dedi:
أَبْيَضَ مَهْوٍ في مَتْنِهِ رُبَدْ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Devekuşuna, rengi sebebiyle **الأرْبَدُ** denir. Ve **الرُّبْدَةُ**: **الرُّمْدَة**; yaprak benzeri, siyahlığa çalan (şey).

Leys dedi: **الأرْبَد**; kötü bir yılan türüdür. İnsan öfkelendiğinde yüzü **تَرَبّد** eder; sanki ondan yer yer kararır. Dedi: Koyun sütü çoğalttığında “**رَبَدَتْ**” denir; memesini, gizli bir beyazlıkla birlikte siyahlıktan parıltılar gördüğün vakit, memesi **تَرَبَّدَ** eder.

Ebû Zeyd dedi: Araplar der ki: Koyun sütü çoğalttığında **ربَّدَتِ الشاةُ تَرْبيداً**. Bunu Ebû Zeyd söyledi. Dedi: Ve keçilerden **الرّبْداءُ**; siyah, benekli, kuşak yeri kırmızılı olarak damgalı olandır.

Lihyânî: Devekuşunda **رَبْداء** ve **رَمْداء** (denir); yani siyah.

Bazıları dedi: O, siyahlığında beyaz yahut kırmızı noktalar bulunan (dır).

Asma‘î: Yüzü **ارْبَدَّ** etti ve **أَرْمَدَّ**; değiştiği vakit.

Leys okuttu: Meme **تَرَبُّد**ü hakkında, bir beytinde dedi:
إذا والد منها تَرَبَّد ضَرعُها
جعلتُ لها السكين إحدى القَلاَئِدِ

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: (Onun mescidi, Muavviz b. Afrâ’nın himayesinde iki yetimin **مِرْبداً**sı idi; onu onlardan Muâz b. Afrâ satın aldı da Müslümanlar için yaptı; Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) onu mescid olarak bina etti.)

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **المِرْبَد**; develerin onunla hapsedildiği her şeydir. Bunun için Medine’deki **مِرْبَدُ النَّعَم** denildi; onunla Basra’nın **مِرْبَد**i adlandırıldı; o, ancak deve pazarının yeri idi. Yine bu yerlerin dışındakilerden her ne olursa olsun, develer onunla hapsedildiği vakit (böyledir).

Asma‘î bize okuttu; şiirinde dedi:
عَوَاصِيَ إلا ما جَعَلْتُ وراءها
عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشى نُحُوراً وأَذْرُعا
Dedi: Burada **المِرْبَد** ile, kapı üzerine enlemesine koyduğu, develerin çıkmasını engelleyen bir asayı kasteder; ona **مِرْبَد** adını verdi; bundan dolayı.

Dedim: Başkası onun dediğini inkâr etti ve dedi: **المِرْبد**in kapısı üzerine enlemesine konmuş bir asayı kastetti; enlemesine asayı **المِرْبد**e izafe etti; asanın **مِرْبَد** olması (değil).

Ebû Ubeyd dedi: **المِرْبد** ayrıca, **الجَرِين** gibi hurma yeridir. **المِربد** Hicaz ehlinin dilince; **الجرينُ** da onlarındır. **الأنْدَرُ** Şam ehlinindir; **البَيْدَرُ** Irak ehlinindir.

Başkası dedi: **الربْدُ** hapsetmedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّابِدُ** hazinedar; **الرّابدةُ** hazinedar (kadın).

Amr, babasından rivayet etti: Adam **رَبدَ** etti; **الرَّبَائِد** içinde hurmayı biriktirdiği vakit; onlar **الكُراخات**tır.

**دبر**: Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: (Üç kimsenin namazı kabul edilmez: Namaza **دِباراً** gelen adam; hür kılınmışı köleleştiren adam; kendilerinin ondan hoşlanmadığı bir kavme imam olan adam.)

Afrîkî dedi—bu hadîsi rivayet eden odur—: Onun “**دِباراً**” sözünün manası: vakit geçtikten sonra.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Onun “**دِباراً**” sözü, **دَبْر** ve **دَبَر**in cem‘idir; o, şeyin son vakitleridir; namazın ve başkasının. Ondandır diğer hadîs: (Ve namaza ancak **دَبَرِيّا** olarak gelir.)

Dedi: Araplar der: “İlim **قَبْلِيُّ**dür; **بالدَّبَرِيِّ** değildir.”

Ebû’l-Abbâs dedi: Manası: sağlam, muhkem âlim sana çabuk cevap verir; geri kalan ise “onda benim için bir bakış vardır” der.

Leys dedi: Denir: **شرُّ الرَّأي الدَّبَرِيُّ**; yani iş geri dönüp geçtiği vakit onun şerri. Dedi: Her şeyin **دُبُر**ü, her şeyde önünün zıddıdır; şu sözleri müstesna: “Falan, senin sözünü kulağının **دَبْر**ü yaptı”; yani kulağının arkası.

Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( ( ) **مُّنتَصِرٌ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ** ) (Kamer: 45); bu Bedir günü idi. Dedi: **الدُّبُر** dedi de tekil yaptı; **الأدبار** demedi. Hepsi câiz, doğru. Denir: “Onlardan başları vurduk” ve “onlardan başı vurduk”; tıpkı “Falan, dinar ve dirhemce çoktur” demen gibi.

İbn Mukbil dedi:
الكاسرينَ القَنَا في عَوْرةِ الدُّبُرِ

Ve Azîz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: ( **فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ** ) (ق: 40); **الألف**’i fetha ile okuyan kimse, **دبُرٍ** ve **أدبار** üzere cem‘ etti; ve ikisi, akşam namazından sonra olan iki rek‘attır.

Bu, Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet olundu; dedi ki: Amma şu sözü: ( **فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ** ) (الطور: 49) Tûr sûresinde; ikisi, fecrden önce olan iki rek‘attır.

Dedi: İkisi de birlikte kesrelenir ve nasb olunur; ikisi de câizdir.

Azîz ve Celîl olanın sözü: ( **وَالَّيْلِ إِذْ** ) (المدثر: 33); onu İbn Abbâs ve Mücâhid ( **والليل إذا دَبَر** ) diye okudu; insanların çoğu da onu: ( **والليل إذْ أدبَر** ) diye okudu.

Ferrâ dedi: İkisi iki lugattır: **دبَر النهارُ** ve **أَدبر**; ve **دبَر الصيفُ** ve **أدبَر**; bunun gibi **قَبَلَ** ve **أَقْبَل**. Artık “**أَقْبَل الراكبُ** yahut **أَدبَر**” dedikleri vakit, ancak **الألف** ile söylerler. Ve ikisi, bende mânâda bir tek şey içindir; zamanlarda gelenin, erkeklerde de gelmesini uzak görmem.

Ferrâ’dan başkası, şu sözün mânâsıyla: ( **والليل إذا دَبَر** ): gündüzden sonra geldi; senin “**خَلَفَ**” demen gibi. Denir: “**خَلَفني** falan” ve “**وَدَبرني**” yani benden sonra geldi. Ve kim okursa: **وَالْقَمَرِ وَالَّيْلِ إِذْ** ) (المدثر: 33) ise, mânâsı: döndü, gitsin diyedir.

Azîz ve Celîl olanın sözü: ( **فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُواْ** ) (الأنعام: 45).

Başka bir yerde dedi: ( **وَقَضَيْنَآ إِلَيْهِ ذَلِكَ الاَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَاؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ** ) (الحجر: 66).

Münzirî bana, Ebû Tâlib İbn Seleme’den haber verdi; dedi ki: onların sözü: “**قَطَعَ الله دابِرَه**”.

Asmaî ve başkaları dedi: **الدابِرُ** asıldır; yani Allah onun aslını giderdi.

Ve inşâd etti:
فِدًى لكما رِجْلَيَّ أُمِّي وخَالَتي
غَداةَ الكلابِ إذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ

Yani kavim öldürülür de asılları gider; ve onlara bir eser kalmaz.

İbn Büzerc dedi: **دابرُ الأمر** onun sonudur; ve bu üzere, sanki ona neslin kesilmesiyle beddua eder; tâ ki onu ardınca gelecek kimse kalmasın. Ve erkeğin **عَقِبُ**’i onun **دابرُه**’dur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الدَّابِرةُ** uğursuz olan; ve **الدَّابِرةُ** hezimet; ve **الدَّابِرةُ** horozun ibiğidir. Dedi: ve **المَدْبُور** çok mal sahibi; ve **المدْبور** yaralı.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الدَّبْرُ** arıdır; cem‘i **دُبُورٌ**’dur. Lebîd dedi:
وأَرْيَ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عَاسِلُ

Dedi: ve **الدَّبْر** çok maldır. Denir: “mal **دَبْر**”; ve “iki mal **دَبْرٌ**”; ve “mallar **دَبْرٌ**”; bunun benzeri “mal **دَثْر**”.

Ve denir: “Allah onların üzerine **الدَّبَرَةَ** kıldı”: yani hezimeti. Ve “onlar için falana karşı **الدَّبْرَة** kıldı” yani zaferi ve nusreti. Ve Ebû Cehil, Bedir günü, yaralı olarak yere çakılı iken İbn Mes‘ûd’a dedi: “Kimin **الدَّبرَةُ**?” O da dedi: “Allah’ın ve Resûlü’nündür, ey Allah’ın düşmanı!”

Ebû Ubeyd, Ebû Ömer’den: ve **الدِّبارُ**; **المَشَارَاتُ**tır; tekili **دَبرَه**’dir.

Leys dedi: ve o, ekinden olan **الكُرْدَةُ**’dir. Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **لا تَدابَرُوا ولا تَقَاطَعُوا** ).

Ebû Ubeyd dedi: **التَّدابر**: kopuşma ve terk ediştir; bir erkeğin arkadaşına **دُبرَه**’ini döndürmesi ve yüzüyle ondan yüz çevirmesinden alınmıştır. Ve inşâd etti:
أَأَوْصَى أَبو قَيْس بأَن تَتَوصَّلُوا
وأَوْصَى أَبُوكم وَيحْكُمْ أن تَدَابروا

Ve denir: “Falan, işinden neyi karşıladıysa neyi arkasında bıraktıysa (geçirdiyse) onu karşılasa idi, işinin yönüne hidayet olunurdu”; yani işinin başında, sonunda bildiğini bilseydi, işini doğruya yöneltirdi. Ve Eksem b. Sayfî oğullarına dedi: “Ey oğullarım, başları dönüp gitmiş işlerin kuyruklarına **تَتَدَبرُوا** etmeyin.” Diyor ki: iş sizden geçince, görüş size fayda vermez; her ne kadar sağlamlaştırılmış olsa da. Ve **التدْبِيرُ**: bir erkeğin kölesini ölümünden sonra âzâd etmesidir; ona “ben öldükten sonra sen hürsün” der. Ve **التدبير** ayrıca, erkeğin işini **يُدَبِّرَ** etmesi ve onu **يَتَدَبَّرهُ** etmesidir; yani âkıbetlerine bakar. Ve **الدَّبرانُ**: Süreyya ile Cevzâ arasında bir yıldızdır; ona **التَّابِع** ve **التُّويْبعُ** denir; o, ayın menzillerindendir. Ona **دَبراناً** adı verildi; çünkü o **الثُّريا**’yı **يدْبُرُ** eder; yani onu takip eder. Ve **الدَّبُور**: mağrib tarafı yönünden esen bir rüzgârdır; **الصَّبا** da onlara meşrik tarafından karşıdır.

Ve Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **نُصِرتُ بالصَّبا وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبور** ).

Asmaî dedi: **دَبَرَ** ok, hedefi **يَدْبُره** **دَبْراً**; hedefin arkasına geçtiği vakit. Ve **دَبِرَ** deve **يَدْبِرُ** **دَبَراً**.

Ve denir: **ناقة مُقَابلةٌ مُدابَرة**: yani babası ve anası tarafından iki uçtan da soylu. Ve **غلام مُدَابَرُ مُقابلَ**: iki uçtan da soylu. Ve denir: “Falan, dün **أمس الدابر** nasıl gittiyse öyle gitti”; o, geçmiş olandır; asla geri dönmez. Ve denir: “Onun sözünü **دَبْرَ أُذُنِي** kıldım”: yani ondan yüz çevirdim ve ona dönüp bakmadım.

Necâşî hadîsinde, onun dediği: “Benim için **دَبْراً** altın olmasını ve Müslümanlardan bir erkeğe eziyet etmiş olmamı sevmem.” Ve hadîste **الدَّبْر** **الجَبَل** ile tefsir olundu; bilmem, Arapça mıdır değil midir?

Ebû’l-Heysem dedi: **الدَّبْر**: ölümdür; denir: **دَابَر** adam, öldüğü vakit.

Ümeyye dedi:
زَعَمَ جُدعَانُ ابْنُ عَمْ
رو أنّني يَوْماً مُدَابرْ

Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: **مقَابَلةٍ** yahut **مُدَابَرة** ile kurban kesilmesini yasakladı.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **المقَابلة**: kulağının ucundan bir şey kesilmesi, sonra asılı bırakılmasıdır; sanki **زَنَمَة** gibi belirgin olmaz. Ve develerden bunun benzerine **المزَنَّمُ** denir. Ve o asılı olana **الرَّعُل** adı verilir. Ve **المدابرة**: koyunun kulağının arka tarafında bunun yapılmasıdır.

Asmaî dedi: Ve yine, o kulaktan belirgin olursa, o **مُقَابَلةٌ** ve **مُدَابَرةٌ**’dir; kesme olduktan sonra.

Dedi: ve denir: **شَاةٌ ذات إقْبَالةٍ وإدْبَارةٍ**; kulağının ön tarafı ve arka tarafı yarıldığı ve büküldüğü vakit; sanki **زنمة** gibidir.

Ve falan **مُقَابَلٌ** ve **مُدَابر**’dır; ebeveyninden saf olduğu vakit. Dedi: ve denir: “Ben **دَبَّرتُ الحديث**”: yani onu başkasından naklen anlattım.

Şemmer dedi: “**دَبَّرتُ الحديثَ**” bilinen değildir. Dedim: ve hadîste gelmiştir: “Onu Muâz’dan işitmedin mi; onu Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) **يدَبِّره** eder.”

Dedim: Ahmed b. Yahyâ, **يُدَبِّره**’yi “onu anlatır” mânâsıyla inkâr etti; ve dedi: ancak o, **يَذْبُرُهُ**’dur; **الذال** ve **الباء** ile; yani onu sağlamlaştırır. Amma Ebû Ubeyd’e gelince, onun ashabı ondan “**يُدَبِّره**” diye rivayet ettiler; gördüğün gibi.

Asmaî dedi: **الدَّبار** helâktir. Ve **دَابِرةُ الحافِر** onun arka tarafıdır; cem‘i **الدّوابر**’dir.

Ebû Zeyd dedi: “Falan namaza ancak **دَبَرِيّاً** gelir.”

Ebû Ubeyd dedi: ve muhaddisler “**دُبُريّاً**” derler; yani vaktinin sonunda.

Ebû’l-Heysem dedi: **دَبْرِياً**; **الدال**’ın fethası ve **الباء**’ın cezmi ile.

Asmaî: “Falan, **قَبيلاً**’den **دَبير**’i bilmez”; mânâ: hiçbir şey bilmez.

Leys dedi: **القَبيلُ** pamuğun bükümüdür; ve **الدّبيرُ** ketenin ve yünün bükümüdür. Ve denir: **القبيلُ** senin yanında olan; ve **الدّبيرُ** senin arkanda olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَدْبر** adam; **دَبيرهُ**’ni **قَبيله**’nden bildiği vakit.

Sa‘leb dedi: Asmaî dedi: **القبيلُ** bükücünün, bükümle kuşağına doğru getirdiği şeydir; ve **الدّبيرُ** bükücünün, bükümle dizlerine doğru geri çevirdiği şeydir.

Mufaddal dedi: **القبيلُ** kumarda okların kazanmasıdır; ve **الدبير** okun kaybetmesidir.

وقَال الشيباني : **القَبِيلُ** Rabbe itaat, **وَالدَّبيرُ** ise ona isyandır.

وقَالَ ابن الأعرابيّ : **أدْبر** adam, **دبار** içinde yolculuk ettiğinde; o da Çarşamba günüdür. Dedi ki: Mücâhid, uğursuz gün hakkında örnek verdi de dedi ki: O, ay içinde dönüp dolaşmayan bir Çarşambadır.

وَقَال ابن الأعرابيّ : **أدْبَر** adam, öldüğünde; ve **وَأَدْبَر** (yine) arkadaşının ihtiyacından gaflet ettiğinde; ve **وَأَدْبرَ** (yine) kendisine **دَبْر** oldu; o da çok maldır.

وقال الأصمعيّ في قول الهذلي :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
Dedi ki: **المُدابِر**; arkadaşından yüz çeviren, arkasını dönüp giden kimsedir.

وقال أبو عبيد : **المُدَابِر**; **القِداح** ile vuran kimsedir. Ve denildi ki: **المُدابِر**; bir kere sonra bir kere daha kumarda yenilmiş de tekrar yenmek için geri dönmüş kimsedir.

وقال ابن الأعرابي : **دَبَرَ**; geri çevirdi, ve **وَدَبَر**; geri kaldı. Dedi ki: **وَأَدْبَرَ**; deve kulağının bükümü, boğazlandığında ense tarafına döndüğünde; **وَأَقْبَل** ise bu büküm yüz tarafına olduğunda.

أبو عبيد : Ebû Ubeyde’yi şöyle derken işittim: **رجل أُدابر**; hiç kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye dönüp bakmaz. Ve **ورَجُلٌ أُباتِرٌ**; akrabalık bağını koparır da onu keser. Ve **ورجلٌ أُخايِلٌ**; o, kibirlenen kimsedir. Ve **وأجارِدٌ** bir yer adıdır; bunun gibi **أُجامِرٌ** de (öyledir).

بدر : Leys dedi ki: **البَدْرُ**; on dördüncü gece ay’dır. Ancak **بَدْراً** diye adlandırıldı; çünkü güneşin doğuşuna batışla acele eder; zira ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler. Dedi ki: **والبَدْرَةُ**; içinde on bin dirhem veya bin bulunan bir kesedir. Çoğulu **البُدُور**’dur; ve (denir:) üç **بَدراتٍ**.

أبو عبيد عن أبي زيد : Emdiği müddetçe oğlağın derisini tutmaya **الشَّكْوةُ** denir; sütten kesilince onun derisini tutma: **البَدْرَةُ**’dir; **أَجْذَعَ** olunca onun derisini tutma **السِّقَاءُ**’dır.

قال : Ve Ebû Amr dedi ki: **والبادِرة**; insandan ve başkasından, kürek kemiği ile boyun arasındaki ettir. Ve bize şu şiiri okudu:
وجاءَت الخيلُ مُحْمراً بوادرُها

ثعلب عن ابن الأعرابي : **البادِرُ** ay’dır; **والبادِرَة** çirkin sözdür; **والبادِرَةُ** hızlı öfkedir; denir ki: “Onun **بادِرَتَه**’sinden sakının.”

وقال الليث : **البادِرتان**; **الكِرْكِرَة**’nin iki yanıdır; ve denilir ki: onu kuşatan iki damardır. Ve şu şiiri okudu:
تَمْرِي بَوادِرَها منها فَوَارِقُها
Yani **فَوارقَ الإبلِ**; o, doğum sancısı tutmuş da ürküp kaçaklaşmış develerdir; her ne zaman karnında bir ağrı tutsa **مَرَتْ**; yani toynağıyla **بادِرَةَ كِرْكِرَتها**’yı vurdu; ve bunu susuzlukta da yapabilir.

ثعلب عن ابن الأعرابي : **أَبْدَرَ** adam, **البدْر** gecesinde gece yürüdüğünde; ve vasi, yetimin malında **أَبْدَرَ** (derler); yani onun büyümesini **بادَرَ**; **وبَدَّرَ** da onun gibidir. Ve denilir ki: Kavim bir işe **ابْتَدَرَ** etti ve onu **تَبَادَرُوه**; yani ona, hangisi ona önce varıp da ona galip gelecek diye, birbirlerine karşı acele ettiler. Ve falan, falana kaçışında arkasını dönüp giderken **بادر** etti.

قال : Ve **البَدْرُ**; aceleci oğlandır. Ve **وعَيْنٌ حَدْرَةٌ بدْرة**. Asmaî dedi ki: **حَدْرَة**; derli toplu, serttir; ve **وبَدْرَةٌ**; bakışla **تَبْدُرُ** eder. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **حَدْرَةٌ** geniştir; ve **وبدْرَةٌ** tamdır. Ve denildi ki: **ليلةُ البدرِ**; ayının tamam oluşu sebebiyle.

الحَرّاني عن ابن السكيت يقال : **غلام بَدْرٌ** denir; dolgun olduğunda. Ve **وقد أَبْدَرْنَا**; bize **البَدْرُ** doğduğunda. Ve doluluğu sebebiyle **بَدْراً** diye adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

  (دبج)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeyi olan bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinen(şey)dir. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi ki:
  * İki **ديباجَتَيهِ** üzerinde ter, otlayan([1]) (olarak) akar *
  Ve denilir: ikisi **اللِّيتان**dır([2]). Ama onların “**ما بالدّار دِبِّيجٌ**” sözüne gelince, onun **الحاء** ile olduğu söylenir; kendi babında zikredilmiştir. Eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise, bu(=bu bab)dan değildir; belki de **دِبِّيٍّ**den olur, **الدَّبيب**den; sonra nisbet **ياء**’sı, bunu yapan kimsenin dili üzere **جيماً**ya çevrilmiştir([3]).

  (دبح)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ** etti; bu, onu ters çevirdiği ve aşağı eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklandı. Onların “**ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ**” dedikleri ise, bu(=bu asıl)dan(dır); yani evde ikamet eden, ona yönelmiş (kimse). Ve bu kelimede **الحاء** **الجيم**den daha kıyasîdir; zikrettiğimizden dolayı.

  (دبر)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu babın aslı: onun çoğu tek bir kıyas üzeredir; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önü(nün) zıddı. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.

  Babın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadın ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden, onunla arkasına çevirdiği şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: onunla göğsüne doğru yöneldiğin şeydir; ve **الدَّبير**: onunla göğsünden uzağa doğru arkasına çevirdiğin şeydir. Ve kuşun **دابرةُ**’si: bacağının arka tarafında olan parmaktır. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. Ve **دَبَر** gündüz ve **أدبَرَ**([4]); bu, onun sonu geldiği zamandır; o, onun **دُبُر**udur. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ** ettim; eğer onu ondan rivayet ettiysen; o da babdandır; çünkü son rivayet eden, birincinin arkasından gelir, onun arkasına düşer. Ve toynağın **دابرة**’si: bileğin arka tarafına hizalanan şeydir. Ve Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve okların **الدَّابر**i: hedeften çıkan(=hedefi aşan)dır; sanki atıcıya arkasını dönmüştür; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** eder, **دُبُوراً**. Ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Ve hadiste: “**لا تَدَابَرُوا**”; o babdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, onun akıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o, onun **دُبُر**udur. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini, **دُبُر**dan âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.

ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**، eğer anne-babasının tarafından soylu nesebli ise; bunun manası: onlardan öne gelen soyludur, onlardan arkaya giden de öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve **الدّابر** [**من**([5])] **القِداح**dan: çıkmayan(=isabet etmeyen)dir; o, kazananın zıddıdır; o babdandır; çünkü sahibine arkasını döndürmüştür. Ve **الدَّابر**: tâbi olan; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Ve bunun üzerine, O’nun yüce övgüsü şu sözü tefsir edilir: ﴿**واللّيلِ إِذا دَبَرَ**([6])﴾ [Müddessir 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ** etti, eğer onunla gitti(=kaybetti) ise. Ve denilir: bu işin ne **قبْلةٌ**si ne **دِبْرَةٌ**si vardır; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkasına dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve adam **أُدابرٌ**: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen rüzgârdır. Ve **الدَّابرة**: güreşte bir tür yakalayıştır([7]). Ebû Zeyd dedi: “O, namazı ancak **دَبَرِيّاً** kılar” denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; yani vakit **أدبَرَ** etmiş(=geçip gitmiş) iken.

  Ama diğer kelimeler: onları, zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; bazısı da sahih(tir). Şüpheli olana gelince: onların “**دُبَاراً** çarşamba gününün adıdır ve câhiliye onu böyle adlandırırdı” sözleridir. Bunun gibisinde bakış(=tereddüt) vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden olan işaretlerdir. Bişr dedi ki:
  * Üzerinde, **جِرْبَةٍ** üzerinde, **الدِّبارَ**’ın üstüne onun batışı yükselir([9]) *
  Ve bundan **الدَّبْر**; o, çok maldır; denilir: mal **دَبْرٌ**, ve iki mal **دَبرٌ**, ve mallar **دَبْرٌ**.

  (دبس)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan **الدِّبس**; o, doğandır. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **دُبْسٍ** işler getirdin; eğer onları açık olmayan olarak getirdiysen. Ehl-i ilimden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ** etti; o da **مُدْبِسَةٌ**dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse([10]). Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**tur; o, bir ödünçlemedir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve çekirgenin dişileri için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.

  (دبش)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar “**أرضٌ مَدبُوشَة**”: çekirge onun bitkisini yedi, derler. Dedi ki:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde, **الدَّبَا** ile, **مَدْبُوشِ**([11]) *

  (دبغ)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ** ederim; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه**([12]) **دَبغا**.

   (دبق)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karın sahibi için **الدَّبُوقاء** derler.

  (دبل)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; bir toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**([13]) için ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; lokmayı parmaklarınla toparlaman gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar(=su kanalları)dır. Ve bununla adlandırıldı; çünkü **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: **أرضٌ مدبولة**; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Ve bununla adlandırıldı; yaratılışının toplanıklığından dolayı. Ve deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ** eder; eğer etle dolmuşsa.

  Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الدِّبْل**; musibettir. Ve iş, şerden, onları **دبَلَ** etti: onlara indi. Denilir: **دِبْلاً دَبيلا**; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair([14]) dedi:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**([15])

  (دبي)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra benzetme olarak onun üzerine taşınır. Artık **الدّبا**: çekirge hareket ettiği zaman(dır)([16]). Ve benzetme, onların “**أدْبَى الرِّمْثُ**” sözüdür; ilk yarıldığı zaman; çünkü o, **الدَّبا**ya benzetilir. Ve bazısı zikretti: falan **بدَبَادَبَا**([17]) ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse([18]). Ve denilir: **أرضٌ مَدْبَاةٌ**: **الدبا**sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yedi.

--------------------------------------------------------
([1]) İbn Mukbil’indir; divanında 170 ve Lisân’da (دبج، رشح، ردع) olduğu gibi; bu yarım mısraı el-Mücmel’de okuttu. Ve başı:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  Ve “يسعى بها” diye rivayet edilir. Ve rivayet edilir: *يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) **الليتان** (kesre ile): boynun iki yanı; asılda: “اللتان”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([3]) Yani bunu yapar; onlar Benî Sa‘d’dan bir topluluktur; Sîbeveyh bunu kitabında (2: 288) açıkça belirtmiştir. Ve Şerhu’ş-Şâfiye’ye (3: 229) bak.
([4]) Bazı kıraatlerde: ﴿والليل إذا دبر﴾؛ O’nun sözü ﴿والليل إذ أدبر﴾ ve yine ﴿والليل إذا أدبر﴾ [Müddessir 33]. Ebû Hayyân tefsirine (8: 378) bak.
([5]) Bu tamamlama el-Mücmel’dedir.
([6]) Bu, İbn Abbâs, İbnü’z-Zübeyr, Mücâhid, Atâ, İbn Ya‘mer, Ebû Ca‘fer, Şeybe, Ebû’z-Zinâd, Katâde, Hasan, Talha, nahivciler, iki İbn ve Ebû Bekr kıraatidir. Bir önceki dipnota bak.
([7]) El-Mücmel’de: “أخذة من أخذ المتصارعين”. Lisân’da: “ضرب من الشغزبية في الصراع”. Ve **الأخذ** (damme sonra fetha ile): **أخذة**’nin (damme ile) çoğuludur; yani yakalama tarzı.
([8]) Asılda: “لولا نصلي”; Lisân’da “فلان لا يصلي”; el-Mücmel’de “أبو زيد: لا يصلي”.
([9]) Bişr b. Ebî Hâzim’in el-Mufaddaliyât’ta (2: 129-133) kasidesi; bu yarım mısra daha önce (جرب 1: 450)’de geçti. Ve başı, el-Mufaddaliyât ve Lisân’da (جرب، دبر) olduğu gibi:
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) Asıl ve el-Mücmel’de: “رعن”; doğrusu Lisân’dandır. Kâmûs’ta: “أظهرت النبات”.
([11]) Ru’be’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (دبش، هأن). Divan ve Lisân rivayeti: “من” “في” yerine. Ve “مهوئن” diye rivayet edilir; ikisi iki lehçedir; hemzenin fethası ve kesresiyle söylenir. Beyitten önce:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) El-Mücmel’de iki fiil böyle ضبط edilmiştir. Ayrıca **أدبغه** de denilir; **الباء**’nın kesresiyle.
([13]) **المرمة**: ev eşyası.
([14]) O, Beşâme b. el-Gadîr’dir. Kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 53-58).
([15]) Beyti el-Mufaddal rivayet etmedi; fakat Lisân’da Beşâme’nin kasidesinden olduğu zikredildi. El-Mücmel ve Lisân’da: “وضرب الجياد”. Asılda da: “الحواضن”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([16]) El-Mücmel’de ziyade: “قبل أن تنبت أجنحته”.
([17]) Asılda: “بدبى”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır. Ayrıca “بدَبَادُبَيٍّ” ve “دَبَادُبيَّيْنِ” de denilir. Ve **الدبا** elif ile de **الياء** ile de yazılır.
([18]) Asılda: “بمالكالدبا”; o, yazı tahrifidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- دبر الشيء: خلاف القبل (أكثر هذا الباب منقول من المجمل 2/344)، وكني بهما عن العضوين المخصوصين، ويقال: دبر ودبر، وجمعه أدبار، قال تعالى: ﴿ومن يولهم يومئذ دبره﴾ [الأنفال/16]، وقال: ﴿يضربون وجوههم وأدبارهم﴾ [الأنفال/50]، أي: قدامهم وخلفهم، وقال: ﴿فلا تولوهم الأدبار﴾ [الأنفال/15]، وذلك نهي عن الانهزام، وقوله: ﴿وأدبار السجود﴾ [ق/40] : أواخر الصلوات، وقرئ: ﴿وإدبار النجوم﴾ (سورة الطور: آية 49، وهي قراءة جميع القراء) (وأدبار النجوم) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها المطوعي عن الأعمش. انظر: الإتحاف ص 401)، فإدبار مصدر مجعول ظرفا، نحو: مقدم الحاج، وخفوق النجم، ومن قرأ: (أدبار) فجمع. ويشتق منه تارة باعتبار دبر الفاعل، وتارة باعتبار دبر المفعول، فمن الأول قولهم: دبر فلان، وأمس الدابر، ﴿والليل إذ أدبر﴾ [المدثر/33]، وباعتبار المفعول قولهم: دبر السهم الهدف: سقط خلفه، ودبر فلان القوم: صار خلفهم، قال تعالى: ﴿أن دابر هؤلاء مقطوع مصبيحين﴾ [الحجر/66]، وقال تعالى: ﴿فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴾ [الأنعام/45]، والدابر يقال للمتأخر، وللتابع؛ إما باعتبار المكان؛ أو باعتبار الزمان، أو باعتبار المرتبة، وأدبر: أعرض وولى دبره، قال: ﴿ثم أدبر واستكبر﴾ [المدثر/23]، وقال: ﴿تدعو من أدبر وتولى﴾ [المعارج/17]، وقال عليه السلام: (لا تقاطعوا ولا تدابروا وكونوا عباد الله إخوانا) (الحديث أخرجه مسلم في صحيحه برقم (2564). والبخاري في الفرائض 12/4)، وقيل: لا يذكر أحدكم صاحبه، من خلفه، والاستدبار: طلب دبر الشيء، وتدابر القوم: إذا ولى بعضهم عن بعض، والدبار مصدر دابرته، أي: عاديته من خلفه، والتدبير: التفكر في دبر الأمور قال تعالى: ﴿فالمدبرات أمرا﴾ [النازعات/5]، يعني: ملائكة موكلة بتدبير أمور، والتدبير: عتق العبد عن دبر، أو بعد موته. والدبار (قال الأصمعي: والدبار: الهلاك، بالفتح مثل الدمار. انظر: اللسان (دبر) ) : الهلاك الذي
يقطع دابرتهم، وسمي يوم الأربعاء في الجاهلية دبارا (بكسر الدال وضمها)، قيل: وذلك لتشاؤمهم به، والدبير من الفتيل: المدبور، أي: المفتول إلى خلف، والقبيل بخلافه. ورجل مقابل مدابر، أي: شريف من جانبيه. وشاة مقابلة مدابرة. مقطوعة الأذن من قبلها ودبرها. ودابرة الطائر: أصبعه المتأخرة، ودابرة الحافر ما حول الرسغ، والدبور من الرياح معروف، والدبرة من المزرعة، جمعها دبار، قال الشاعر:
*على جربة تعلو الدبار غروبها*

(هذا عجز بيت، وشطره:
*تحدر ماء البئر عن جرشية*
وهو لبش بن أبي خازم، في ديوانه ص 14؛ واللسان (دبر) ؛ والمفضليات ص 330؛ والعجز في معجم مقاييس اللغة 1/450) *** والدبر: النحل والزنانير ونحوهما مما سلاحها في أدبارها، الواحدة دبرة. والدبر: المال الكثير الذي يبقى بعد صاحبه، ولا يثنى ولا يجمع. ودبر (دبر البعير بالكسر، يدبر، والدبرة: قرحة الدابة والبعير) البعير دبرا، فهو أدبر ودبر: صار بقرحه دبرا، أي: متأخرا، والدبرة: الإدبار.

##### Türkçe

- **دبر** şey: **قبل**’in zıddı (bu bâbın çoğu **المجمل** 2/344’ten nakledilmiştir); ikisiyle de hususî iki uzuvdan kinaye edilmiştir. Ve denilir: **دبر** ve **دبر**; cem‘i **أدبار**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿ومن يولهم يومئذ **دبره**﴾ [الأنفال/16]; ve dedi ki: ﴿يضربون وجوههم و**أدبارهم**﴾ [الأنفال/50], yani: önleri ve arkaları; ve dedi ki: ﴿فلا تولوهم **الأدبار**﴾ [الأنفال/15]; bu, bozgun hakkında bir nehiydir. Ve O’nun sözü: ﴿و**أدبار السجود**﴾ [ق/40]: namazların sonlarıdır. Ve şöyle okunmuştur: ﴿و**إدبار النجوم**﴾ (سورة الطور: آية 49، وهي قراءة جميع القراء) (ve **أدبار النجوم**) (bu şâz bir kıraattir; **المطوعي** bunu **الأعمش**’tan okumuştur. Bkz.: **الإتحاف** s. 401). Böylece **إدبار**, zarf kılınmış bir masdardır; **مقدم الحاج** ve **خفوق النجم** gibi. **أدبار** okuyan ise cem‘ yapmıştır. Ondan bazen fâilin **دبر**’i itibarıyla, bazen mef‘ûlün **دبر**’i itibarıyla türetilir. Birinciden onların sözü: **دبر** فلان, ve **أمس الدابر**; ﴿والليل إذ **أدبر**﴾ [المدثر/33]. Mef‘ûl itibarıyla onların sözü: **دبر** السهم الهدف: onun arkasına düştü; ve **دبر** فلان القوم: onların arkasında oldu. Yüce Allah dedi ki: ﴿أن **دابر** هؤلاء مقطوع مصبيحين﴾ [الحجر/66]; ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فقطع **دابر** القوم الذين ظلموا﴾ [الأنعام/45]. Ve **الدابر**, geri kalan için ve tâbi olan için söylenir; ya mekân itibarıyla, ya zaman itibarıyla, ya mertebe itibarıyla. Ve **أدبر**: yüz çevirdi ve **دبره**’ni döndü. Dedi ki: ﴿ثم **أدبر** واستكبر﴾ [المدثر/23]; ve dedi ki: ﴿تدعو من **أدبر** وتولى﴾ [المعارج/17]. Ve عليه السلام dedi ki: (**لا تقاطعوا ولا تدابروا وكونوا عباد الله إخوانا**) (hadisi **مسلم** sahihinde (2564) numarayla; **البخاري** de **الفرائض** 12/4’te çıkarmıştır). Ve denildi: Sizden biriniz, arkadaşını onun arkasından anmasın. Ve **الاستدبار**: şeyin **دبر**’ini talep etmektir. Ve **تدابر** القوم: birbirlerinden her biri diğerinden yüz çevirdiği zaman. Ve **الدبار**: **دابرته**’nin masdarıdır; yani: ona arkasından düşmanlık ettim. Ve **التدبير**: işlerin **دبر**’inde tefekkür etmektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فالمدبرات أمرا﴾ [النازعات/5]; yani: birtakım işlerin tedbiriyle görevlendirilmiş melekler. Ve **التدبير**: köleyi **دبر** üzere, yahut ölümünden sonra âzâd etmektir. Ve **الدبار** ( **الأصمعي** dedi ki: **الدبار**: helâk; fetha ile, **الدمار** gibi. Bkz.: **اللسان** (**دبر**) ): onların **دابرتهم**’ini kesen helâktir. Ve câhiliyede çarşamba gününe **دبارا** ( **الدال**’ın kesri ve zammı ile) ad verilmiştir; denildi ki: bu, onunla uğursuzluk saymaları sebebiyledir. Ve **الدبير** (fitilden): **المدبور**’dur; yani: arkaya doğru bükülüp bükülmüş olan; **القبيل** ise onun zıddıdır. Ve bir adam **مقابل مدابر**: yani iki yanından şerefli. Ve bir koyun **مقابلة مدابرة**: kulağı önünden ve arkasından kesilmiş. Ve **دابرة** الطائر: onun geri parmağıdır. Ve **دابرة** الحافر: bilek çevresinde olan şeydir. Ve **الدبور** rüzgârlardan mâlûmdur. Ve **الدبرة** ekinden (tarladan): cem‘i **دبار**’dır. Şair dedi ki:
*على جربة تعلو الدبار غروبها*

( Bu bir beytin aczidir; sadrı:
*تحدر ماء البئر عن جرشية*
ve o, **لبش بن أبي خازم**’indir; divanında s. 14; ve **اللسان** (**دبر**); ve **المفضليات** s. 330; ve acz **معجم مقاييس اللغة** 1/450’dedir ) *** Ve **الدبر**: arıları, eşekarılarını ve benzerlerini; silahı **أدبارها**’nda olan şeylerdir; tekili **دبرة**’dir. Ve **الدبر**: sahibinden sonra kalan çok maldır; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Ve **دبر** ( **دبر** البعير kesr ile, **يدبر**; ve **الدبرة**: binek hayvanının ve devenin yarası) deve, **دبرا**; o hâlde o **أدبر** ve **دبر**’dir: yarasıyla **دبرا** oldu; yani: geri kalmış. Ve **الدبرة**: **الإدبار**’dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب ر
أدبر النهار ودبر دبوراً‏.‏
وصاروا كأمس الدابر‏.‏
قال‏:‏ وأبي الذي ترك الملوك وجمعها بصهاب هامـدة كأمـس الدابـر وقبح اللـه مـا قبـل منـه ومـا دبـر‏.‏
والدلـو بيـن قابـل ودابـر‏:‏ بيـن مـن يقبـل بهـا إلـى البئـر وبيـن مـن يدبـر بهـا إلـى الحـوض‏.‏
ومـا بقـي فـي الكنانـة إلا الدابـر وهـو آخـر السهـام‏.‏
وقطـع اللـه دابـره وغابـره أي آخـره ومـا بقـي منـه‏.‏
وصـكّ دابرتـه أي عرقوبـه‏.‏
وضربـه الجـارح بدابرتـه والجـوارح بدوابرهـا وهـي الأصبـع فـي مؤخـر رجلـه‏.‏
وأفنـى دوابـر الخيـل الركـض وهـي مآخيـر الحوافـر‏.‏
ومـا لهم من مقبل ولا مدبر أي من مذهب في إقبـال ولا إدبـار‏.‏
ودبرنـي فلـان وخلفنـي‏.‏
جـاء بعـدي وعلـى أثـري‏.‏
‏"‏ وقـدت قميصـه مـن دبـر ‏"‏ والمريـض إلـى الإقبـال أو إلـى الإدبـار‏.‏
وأمـر فلـان إلـى الإقبـال أو إلـى الإدبـار‏.‏
وجـاء دبرياً‏:‏ في آخـر القـوم‏.‏
وتدبّـر الأمـر‏:‏ نظـر فـي عواقبـه‏.‏
واستدبـره فرمـاه‏.‏
واستدبـر مـن أمـره مـا لـم يكن استقبل أي عـرف فـي آخـره مـا لـم يعـرف في أوله‏.‏
وتدابر القوم‏:‏ اختلفوا وتعادوا‏.‏
ودابرني فلان‏.‏
ودابر رحمه‏:‏ قطعها‏.‏
ودبر السهم الهدف‏:‏ جازه وسقط وراءه‏.‏
ودبرت الريح‏:‏ هبت دبوراً‏.‏
وأنا أدعو لك في أدبار الصلوات‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ ‏"‏ مـا يعـرف قبيـلاً مـن دبيـر ‏"‏ وجعلـه دبـر أذنـه‏:‏ أعـرض عنـه‏.‏
ورجـل مقابـل مدابـر‏:‏ كريم الطرفيـن‏.‏
وليس لهذا الأمر قبلة ولا دبرة‏:‏ إذا لم يعرف وجهه‏.‏
ودبر فلان‏:‏ شاخ‏.‏
وولّى دبره‏:‏ انهـزم‏.‏
وكانت الدبرة له إذا انهزم قرنه وكانت الدبرة عليه إذا انهزم هو‏.‏
وجعل الله الدابرة عليهم بمعنـى الدبـرة‏.‏
وولّـوا دبـرة‏:‏ منهزميـن‏.‏
‏"‏ وشر الرأي الدبري ‏"‏‏.‏
وفلان لا يصلي إلا دبرياً‏:‏ في آخر وقتها‏.‏
ونزلو في دابرة الرملة وفي دوابر الرمال‏.‏
ودبرت له الريح بعد ما قبلت إذا أدبر بعد الإقبال‏.‏
وتقول‏:‏ عصفت دبوره وسقطت عبوره أي غاب نجمه‏.‏

##### Türkçe

د ب ر
**أدبر النهار** ve **دبر دبوراً**: gündüz geri döndü (çekildi) ve batı rüzgârı olarak esti.
Ve **صاروا كأمس الدابر**: ve onlar, geçmiş olan dün gibi oldular.
Dedi: Ve beni, kralları terk eden ve onları, sönmüş sarılıklar üzerinde, geçmiş olan dün gibi toplayan (kimseye yemin ederim); ve Allah, ondan önce olanı da ondan sonra olanı da çirkin kılsın.
Ve **والدلو بين قابل ودابر**: kova, onu kuyuya doğru onunla gelen ile onu havuza doğru onunla geri götüren arasındadır.
Ve sadakta **الدابر**’den başka bir şey kalmadı; o, okların sonuncusudur.
Ve “Allah onun **دابره**’ini ve **غابره**’ini kesti” yani onun sonunu ve ondan kalan şeyi.
Ve **وصكّ دابرته**: yani onun aşilini (topuk kirişi).
Ve yırtıcı onu **بدابرته** ile vurdu; ve yırtıcılar **بدوابرهـا** ile (vurur); o, onun ayağının arkasındaki parmaktır.
Ve koşu, atların **دوابر**’ini tüketti; o, toynakların arka kısımlarıdır.
Ve onların ne bir **مقبل**’i ne de bir **مدبر**’i vardır: yani gelişte de gidişte de bir gidiş yolu yoktur.
Ve falan beni **دبرني** ve beni arkamda bıraktı.
Benden sonra ve izim üzere geldi.
“Ve gömleğini **من دبر**’den yırttı”: ve hasta, ya **الإقبال**’e (iyileşmeye) ya da **الإدبار**’a (kötüleşmeye) doğrudur.
Ve falanın işi ya **الإقبال**’e ya da **الإدبار**’adır.
Ve **جاء دبرياً**: kavmin sonunda (olarak) geldi.
Ve **تدبّر الأمر**: onun akıbetlerine baktı.
Ve **استدبره**: onu arkasına aldı da ona attı.
Ve **استدبر من أمره ما لم يكن استقبل**: yani onun başında bilmediğini, sonunda bildi.
Ve **تدابر القوم**: ayrılığa düştüler ve birbirlerine düşman oldular.
Ve falan bana **دابرني**.
Ve **ودابر رحمه**: onu kesti.
Ve **دبر السهم الهدف**: onu geçti ve onun arkasına düştü.
Ve **ودبرت الريح**: **دبوراً** olarak esti.
Ve ben, senin için namazların **أدبار**’ında dua ediyorum.
Ve mecazdandır: “**ما يعرف قبيلاً من دبيـر**”: ve onu kulağının **دبر**’ü yaptı: ondan yüz çevirdi.
Ve **رجل مقابل مدابر**: iki tarafı da kerim (soylu) olan adam.
Ve “bu işin ne bir **قبلة**’si ne de bir **دبرة**’si vardır”: eğer onun yönü bilinmiyorsa.
Ve **ودبر فلان**: yaşlandı.
Ve **وولّى دبره**: bozguna uğradı.
Ve **الدبرة** onun lehine olurdu, eğer rakibi bozguna uğrarsa; ve **الدبرة** onun aleyhine olurdu, eğer kendisi bozguna uğrarsa.
Ve Allah, onların üzerine **الدابرة**’yi, **الدبرة** mânâsında kıldı.
Ve **وولّوا دبـرة**: bozguna uğramışlar olarak.
“Ve görüşün şerri **الدبري**’dir.”
Ve falan, ancak **دبرياً** namaz kılar: onun vaktinin sonunda.
Ve kumluğun **دابرة**’sinde ve kumlukların **دوابر**’inde indiler.
Ve rüzgâr, geldikten sonra ona **دبرت**: eğer gelişten sonra geri dönerse.
Ve dersin ki: onun **دبوره** şiddetlendi ve onun **عبوره** düştü: yani onun yıldızı kayboldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما خلا قولهم
(* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛ يقال: جئتك دُبُرَ الشهر وفي دُبُرِه وعلى دُبُرِه، والجمع من كل ذلك أَدبار؛ يقال: جئتك أَدْبار الشهر وفي أَدْباره. والأَدْبار لذوات الحوافر والظِّلْفِ والمِخْلَبِ: ما يَجْمَعُ الاسْتَ والحَياءَ، وخص بعضهم به ذوات الخُفِّ، والحياءُ من كل ذلك وحده دُبُرٌ. ودُبُرُ البيت: مؤخره وزاويته. وإِدبارُ النجوم: تواليها، وأَدبارُها: أَخذها إِلى الغَرْبِ للغُرُوب آخر الليل؛ هذه حكاية أَهل اللغة؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأَن الأَدْبارَ لا يكون الأَخْذَ إِذ الأَخذ مصدر، والأَدْبارُ أَسماء. وأَدبار السجود وإِدباره. أَواخر الصلوات، وقد قرئ: وأَدبار وإِدبار، فمن قرأَ وأَدبار فمن باب خلف ووراء، ومن قرأَ وإِدبار فمن باب خفوق النجم. قال ثعلب في قوله تعالى: وإِدبار النجوم وأَدبار السجود؛ قال الكسائي: إِدبار النجوم أَن لها دُبُراً واحداً في وقت السحَر، وأَدبار السجود لأَن مع كل سجدة إدباراً؛ التهذيب: من قرأَ وأَدبار السجود، بفتح الأَلف، جمع على دُبُرٍ وأَدبار، وهما الركعتان بعد المغرب، روي ذلك عن علي بن أَبي طالب، كرّم الله وجهه، قال: وأَما قوله وإِدبار النجوم في سورة الطور فهما الركعتان قبل الفجر، قال: ويكسران جميعاً وينصبان؛ جائزان. ودَبَرَهُ يَدْبُرُه دُبُوراً: تبعه من ورائه.
ودابِرُ الشيء: آخره. الشَّيْبانِيُّ. الدَّابِرَةُ آخر الرمل. وقطع الله دابِرَهم أَي آخر من بقي منهم. وفي التنزيل: فَقُطِعَ دابِرُ القوم الذين ظلموا؛ أَي اسْتُؤْصِلَ آخرُهم؛ ودَابِرَةُ الشيء: كَدَابِرِه. وقال الله تعالى في موضع آخر: وقَضَيْنا إِليه ذلك الأَمْرَ أَن دَابِرَ هؤلاء مقطوع مُصْبِحِين. قولُهم: قطع الله دابره؛ قال الأَصمعي وغيره: الدابر الأَصل أَي أَذهب الله أَصله؛ وأَنشد لِوَعْلَةَ:
فِدًى لَكُمَا رِجْلَيَّ أُمِّي وخالَتِي،
غَداةَ الكُلابِ، إِذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ
أَي يقتل القوم فتذهب أُصولهم ولا يبقى لهم أَثر. وقال ابن بُزُرْجٍ: دَابِرُ الأَمر آخره، وهو على هذا كأَنه يدعو عليه بانقطاع العَقِبِ حتى لا يبقى أَحد يخلفه. الجوهري: ودُبُرُ الأَمر ودُبْرُه آخره؛ قال الكميت: أَعَهْدَكَ مِنْ أُولَى الشَّبِيبَةِ تَطْلُبُ
على دُبُرٍ؟ هَيْهَاتَ شأْوٌ مُغَرِّبُ
وفي حديث الدعاء: وابْعَثْ عليهم بأْساً تَقْطَعُ به دابِرَهُمْ؛ أَي جميعهم حتى لا يبقى منهم أَحد. ودابِرُ القوم: آخِرُ من يبقى منهم ويجيء في آخرهم. وفي الحديث: أَيُّما مُسْلِمٍ خَلَف غازياً ي دابِرَتِه؛ أَي من يبقى بعده. وفي حديث عمر: كنت أَرجو أَن يعيش رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى يَدْبُرَنا أَي يَخْلُفَنا بعد موتنا. يقال: دَبَرْتُ الرجلَ إِذا بقيت بعده. وعَقِبُ الرجل: دَابِرُه.
والدُّبُرُ والدُّبْرُ: الظهر. وقوله تعالى: سَيُهْزَمُ الجمع ويُوَلُّونَ الدُّبُرَ؛ جعله للجماعة، كما قال تعالى: لا يَرْتَدُّ إِليهم طَرْفُهُمْ؛ قال الفرّاء: كان هذا يومَ بدر وقال الدُّبُرَ فوَحَّدَ ولم يقل الأَدْبارَ، وكلٌّ جائز صوابٌ، تقول: ضربنا منهم الرؤوس وضربنا منهم الرأْس، كما تقول: فلان كثير الدينار والدرهم؛ وقال ابن مقبل:
الكاسِرِينَ القَنَا في عَوْرَةِ الدُّبُرِ
ودابِرَةُ الحافر: مُؤَخَّرُه، وقيل: هي التي تلي مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ، وجمعها الدوابر. الجوهري: دَابِرَة الحافر ما حاذى موضع الرسغ، ودابرة الإِنسان عُرْقُوبه؛ قال وعلة: إِذ تحز الدوابر. ابن الأَعرابي: الدَّابِرَةُ المَشْؤُومَةُ، والدابرة الهزيمة.
والدَّبْرَةُ، بالإِسكان والتحريك: الهزيمة في القتال، وهو اسم من الإِدْبار. ويقال: جعل الله عليهم الدَّبْرَةَ، أَي الهزيمة، وجعل لهم الدَّبْرَةَ على فلان أَي الظَّفَر والنُّصْرَةَ. وقال أَبو جهل لابن مسعود يوم بدر وهو مُثْبَتٌ جَريح صَرِيعٌ: لِمَنِ الدَّبْرَةُ؟ فقال: لله ولرسوله يا عدوّ الله؛ قوله لمن الدبرة أَي لمن الدولة والظفر، وتفتح الباء وتسكن؛ ويقال: عَلَى مَنِ الدَّبْرَةُ أَيضاً أَي الهزيمة. والدَّابِرَةُ: ضَرْبٌ من الشَّغْزَبِيَّة في الصِّرَاعِ. والدَّابِرَةُ: صِيصِيَةُ الدِّيك. ابن سيده: دَابِرَةُ الطائر الأُصْبُعُ التي من وراء رجله وبها يَضْرِبُ البَازِي، وهي للديك أَسفل من الصِّيصِيَةِ يطأُ بها.
وجاء دَبَرِيّاً أَي أَخِيراً. وفلان لا يصلي الصلاة إِلاَّ دَبَرِيّاً، بالفتح، أَي في آخر وقتها؛ وفي المحكم: أَي أَخيراً؛ رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي، قال: والمُحَدِّثُون يقولون دُبُرِيّاً، بالضم، أَي في آخر وقتها؛ وقال أَبو الهيثم: دَبْرِيّاً، بفتح الدال وإِسكان الباء. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجلٌ أَتى الصلاةَ دِباراً، رجل اعْتَبَدَ مُحرَّراً، ورجلٌ أَمَّ قوماً هم له كارهون؛ قال الإِفْرِيقيُّ راوي هذا الحديث: معنى قوله دباراً أَي بعدما يفوت الوقت. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: «إِن للمنافقين علامات يُعرفون بها: تَحِيَّتُهم لَعْنَةٌ، وطعامهم نُهْبَةٌ، لا يَقْرَبُون المساجد إِلا هَجْراً، ولا يأْتون الصلاة إِلا دَبْراً، مستكبرين لا يأْلَفُون ولا يُؤْلَفُونَ، خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ بالنهار؛ قال ابن الأَعرابي: قوله دباراً في الحديث الأَوَّل جمع دَبْرٍ ودَبَرٍ، وهو آخر أَوقات الشيء الصلاة وغيرها؛ قال: ومنه الحديث الآخر لا يأْتي الصلاة إِلا دبْراً، يروى بالضم والفتح، وهو منصوب على الظرف؛ وفي حديث آخر: لا يأْتي الصلاة إِلا دَبَرِيّاً، بفتح الباء وسكونها، وهو منسوب إِلى الدَّبْرِ آخر الشيء، وفتح الباء من تغييرات النسب، ونصبه على الحال من فاعل يأْتي، قال: والعرب تقول العِلم قَبْلِيٌّ وليس بالدَّبَرِيِّ؛ قال أَبو العباس: معناه أَن العالم المتقن يجيبك سريعاً والمتخلف يقول لي فيها نظر. ابن سيده: تبعت صاحبي دَبَرِيّاً إِذا كنت معه فتخلفت عنه ثم تبعته وأَنت تحذر أَن يفوتك.
ودَبَرَهُ يَدْبِرُه ويَدْبُرُه: تَلا دُبُرَه. والدَّابِرُ: التابع. وجاء يَدْبُرُهم أَي يَتْبَعُهُمْ، وهو من ذلك. وأَدْبَرَ إِدْباراً ودُبْراً: ولَّى؛ عن كراع. والصحيح أَن الإِدْبارَ المصدر والدُّبْر الاسم. وأَدْبَرَ أَمْرُ القوم: ولَّى لِفَسادٍ. وقول الله تعالى: ثم ولَّيتم مدبرين؛ هذا حال مؤكدة لأَنه قد علم أَن مع كل تولية إِدباراً فقال مدبرين مؤكداً؛ ومثله قول ابن دارة:
أَنا ابْنُ دَارَةَ مَعروفاً لها نسَبي،
وهَلْ بدارَةَ، با لَلنَّاسِ، من عارِ؟
قال ابن سيده: كذا أَنشده ابن جني لها نسبي وقال لها يعني النسبة، قال: وروايتي له نسبي.
والمَدْبَرَةُ: الإِدْبارُ؛ أَنشد ثعلب:
هذا يُصادِيكَ إِقْبالاً بِمَدْبَرَةٍ؛
وذا يُنادِيكَ إِدْباراً بِإِدْبارِ
ودَبَرَ بالشيء: ذهب به. ودَبَرَ الرجلُ: ولَّى وشَيَّخَ؛ ومنه قوله تعالى: والليل إِذا دَبَرَ؛ أَي تبع النهارَ قَبْلَه، وقرأَ ابن عباس ومجاهد: والليل إِذ أَدْبَرَ، وقرأَها كثير من الناس: والليل إِذا دَبَرَ، وقال الفراء: هما لغتان: دَبَرَ النهار وأَدْبَرَ، ودَبَرَ الصَّيْفُ وأَدْبَرَ، وكذلك قَبَلَ وأَقْبَلَ، فإِذا قالوا أَقبل الراكب أَو أَدبر لم يقولوا إِلا بالأَلف، قال: وإِنهما عندي في المعنى لَواحدٌ لا أُبْعِدُ اين يأْتي في الرجال ما أَتى في الأَزمنة، وقيل: معنى قوله: والليل إِذا دَبَرَ، جاء بعد النهار، كما تقول خَلَفَ. يقال: دَبَرَنِي فلان وخَلَفَنِي أَي جاء بعدي، ومن قرأَ: والليل إِذا أَدْبَرَ؛ فمعناه ولَّى ليذهب. ودَابِرُ العَيْشِ: آخره؛ قال مَعْقِلُ ابنُ خُوَيْلِدٍ الهُذَلِيُّ: وما عَرَّيْتُ ذا الحَيَّاتِ، إِلاَّ
لأَقْطَعَ دَابِرَ العَيْشِ الحُبَابِ
وذا الحيات: اسم سيفه. ودابر العيش: آخره؛ يقول: ما عريته إِلا لأَقتلك. ودَبَرَ النهار وأَدْبَرَ: ذهب. وأَمْسِ الدَّابِرُ:
الذاهب؛ وقالوا: مضى أَمْسِ الدَّابِرُ وأَمْسِ الْمُدْبِرُ، وهذا من التطوّع المُشامِّ للتأْكيد لأَن اليوم إِذا قيل فيه أَمْسِ فمعلوم أَنه دَبَرَ، لكنه أَكده بقوله الدابر كما بينا؛ قال الشاعر:
وأَبِي الذي تَرَكَ الملوكَ وجَمْعَهُمْ
بِصُهَابَ هامِدَةً، كأَمْسِ الدَّابِرِ
وقال صَخْرُ بن عمرو الثَّرِيد السُّلَمِي:
ولقد قَتَلْتُكُمُ ثُناءَ ومَوْحَداً،
وتَرَكْتُ مُرَّةَ مِثْلَ أَمْسِ الدَّابِرِ
ويروى المُدْبِرِ. قال ابن بري: والصحيح في إِنشاده مثل أَمس المدبر؛ قال: وكذلك أَنشده أَبو عبيدة في مقاتل الفرسان؛ وأَنشد قبله: ولقد دَفَعْتُ إِلى دُرَيْدٍ طَعْنَةً
نَجْلاءَ تُزْغِلُ مثل عَطِّ المَنْحَرِ
تُزْغِلُ: تُخْرِجُ الدَّمَ قِطَعاً قِطَعاً. والعَطُّ: الشَّقُّ. والنجلاء: الواسعة. ويقال: هيهات، ذهب فلان كما ذهب أَمْسِ الدابِرُ، وهو الماضي لا يرجع أَبداً. ورجل خاسِرٌ دابِرٌ إتباع، وسيأْتي خاسِرٌ دابِرٌ، ويقال خاسِرٌ دامِرٌ، على البدل، وإِن لم يلزم أَن يكون بدلاً. واسْتَدْبَرَهُ: أَتاه من ورائه؛ وقول الأَعشى يصف الخمر أَنشده أَبو عبيدة:
تَمَزَّزْتُها غَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ،
على الشُّرْبِ، أَو مُنْكِرٍ ما عُلِمْ
قال: قوله غير مستدبر فُسِّرَ غير مستأْثر، وإِنما قيل للمستأْثر مستدبر لأَنه إِذا استأْثر بشربها استدبر عنهم ولم يستقبلهم لأَنه يشربها دونهم ويولي عنهم. والدَّابِرُ من القداح: خلاف القَابِلِ، وصاحبه مُدَابِرٌ؛ قال صَخْر الغَيّ الهُذَلِيُّ يصف ماء ورده:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ،
خِيَاضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا
المُدابِرُ: المقمور في الميسر، وقيل: هو الذي قُمِرَ مرة بعد فَيُعَاوِدُ لِيَقْمُرَ؛ وقال الأَصمعي: المدابر المُوَلِّي المُعْرِض عن صاحبه؛ وقال أَبو عبيد: المدابر الذي يضرب بالقداح. ودَابَرْتُ فلاناً: عاديته. وقولهم: ما يَعْرِفُ قَبيلَهُ من دَبِيرِه، وفلان ما يَدْرِي قَبِيلاً من دَبِيرٍ؛ المعنى ما يدري شيئاً. وقال الليث: القَبِيلُ فَتْلُ القُطْنِ، والدَّبِيرُ: فَتْلُ الكَتَّانِ والصُّوف. ويقال: القَبِيلُ ما وَلِيَكَ والدَّبِيرُ ما خالفك. ابن الأَعرابي: أَدْبَرَ الرجلُ إِذا عَرَفَ دَبِيره من قَبيله. قال الأَصمعي: القَبيل ما أَقبل من الفاتل إِلى حِقْوِه، والدَّبِيرُ ما أَدبر به الفاتل إِلى ركبته. وقال المفضل: القبيل فَوْزُ القِدح في القِمَارِ، والدَّبِيرُ خَيْبَةُ القِدْحِ. وقال الشيباني: القَبيل طاعة الرب والدَّبير معصيته. الصحاح: الدَّبير ما أَدبرتْ به المرأَة من غَزْلها حين تَفْتِلُه. قال يعقوب: القَبيلُ ما أَقْبلتَ به إِلى صدرك، والدَّبير ما أَدبرتَ به عن صدرك. يقال: فلان ما يعرف قَبيلاً من دَبير، وسنذكر من ذلك أَشياء في ترجمةِ قَبَلَ، إِن شاء الله تعالى. والدِّبْرَةُ: خِلافُ القِبْلَة؛ يقال: فلان ما له قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ إِذا لم يهتد لجهة أَمره، وليس لهذا الأَمر قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ إِذا لم يعرف وجهه؛ ويقال: قبح الله ما قَبَلَ منه وما دَبَرَ. وأَدْبَرَ الرجلَ: جعله وراءه. ودَبَرَ السَّهْمُ أَي خرج من الهَدَفِ. وفي المحكم: دَبَرَ السهمُ الهَدَفَ يَدْبُرُه دَبْراً ودُبُوراً جاوزه وسقط وراءه. والدَّابِرُ من السهام: الذي يخرج من الهَدَفِ. ابن الأَعرابي: دَبَرَ ردَّ، ودَبَرَ تأَخر، وأَدْبَرَ إِذا انْقَلَبَتْ فَتْلَةُ أُذن الناقة إِذا نُحِرَتْ إِلى ناحية القَفَا، وأَقْبَلَ إِذا صارت هذه الفَتْلَةُ إِلى ناحية الوجه.
والدَّبَرَانُ: نجم بين الثُّرَيَّا والجَوْزاءِ ويقال له التَّابِعُ والتُّوَيْبِعُ، وهو من منازل القمر، سُمِّيَ دَبَرَاناً لأَنه يَدْبُرُ الثريا أَي يَتْبَعُها. ابن سيده: الدَّبَرانُ نجم يَدْبُرُ الثريا، لزمته الأَلف واللام لأَنهم جعلوه الشيء بعينه. قال سيبويه: فإِن قيل: أَيقال لكل شيء صار خلف شيء دَبَرانٌ؟ فإِنك قائل له: لا، ولكن هذا بمنزلة العدْل والعَدِيلِ، وهذا الضرب كثير أَو معتاد. الجوهري: الدَّبَرانُ خمسة كواكب من الثَّوْرِ يقال إِنه سَنَامُه، وهو من منازل القمر. وجعلتُ الكلامَ دَبْرَ أُذني وكلامَه دَبْرَ أُذني أَي خَلْفِي لم أَعْبَأْ به، وتَصَامَمْتُ عنه وأَغضيت عنه ولم أَلتفت إِليه، قال: يَدَاها كأَوْبِ الماتِحِينَ إِذا مَشَتْ،
ورِجْلٌ تَلَتْ دَبْرَ اليَدَيْنِ طَرُوحُ
وقالوا: إِذا رأَيت الثريا تُدْبِرُ فَشَهْر نَتَاج وشَهْر مَطَر، أَي إِذا بدأَت للغروب مع المغرب فذلك وقت المطر ووقت نَتاج الإِبل، وإِذا رأَيت الشِّعْرَى تُقْبِلُ فمَجْدُ فَتًى ومَجْدُ حَمْلٍ، أَي إِذا رأَيت الشعرى مع المغرب فذلك صَمِيمُ القُرِّ، فلا يصبر على القِرَى وفعل الخير في ذلك الوقت غير الفتى الكريم الماجد الحرّ، وقوله: ومجد حمل أَي لا يحمل فيه الثِّقْلَ إِلا الجَمَلُ الشديد لأَن الجمال تُهْزَلُ في ذلك الوقت وتقل المراعي.
والدَّبُورُ: ريح تأْتي من دُبُرِ الكعبة مما يذهب نحو المشرق، وقيل: هي التي تأْتي من خلفك إِذا وقفت في القبلة. التهذيب: والدَّبُور بالفتح، الريح التي تقابل الصَّبَا والقَبُولَ، وهي ريح تَهُبُّ من نحو المغرب، والصبا تقابلها من ناحية المشرق؛ قال ابن الأَثير: وقول من قال سميت به لأَنها تأْتي من دُبُرِ الكعبة ليس بشيء. ودَبَرَتِ الريحُ أَي تحوّلت دَبُوراً؛ وقال ابن الأَعرابي: مَهَبُّ الدَّبُور من مَسْقَطِ النَّسْر الطائر إِلى مَطْلَعِ سُهَيْلٍ من التذكرة، يكون اسماً وصفة، فمن الصفة قول الأَعشى:
لها زَجَلٌ كَحَفِيفِ الحَصا
د، صادَفَ باللَّيْلِ رِيحاً دَبُورا
ومن الاسم قوله أَنشده سيبويه لرجل من باهلة:
رِيحُ الدَّبُورِ مع الشَّمَالِ، وتارَةً
رِهَمُ الرَّبِيعِ وصائبُ التَّهْتانِ
قال: وكونها صفة أَكثر، والجمع دُبُرٌ ودَبائِرُ، وقد دَبَرَتْ تَدْبُرُ دُبُوراً. ودُبِرَ القومُ، على ما لم يسمَّ فاعله، فهم مَدْبُورُون: أَصابتهم ريح الدَّبُور؛ وأَدْبَرُوا: دخلوا في الدَّبور، وكذلك سائر الرياح. وفي الحديث: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: نُصِرْتُ بالصَّبَا وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبُورِ.
ورجل أُدابِرٌ: للذي يقطع رحمه مثل أُباتِرٍ. وفي حديث أَبي هريرة: إِذا زَوَّقْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ وحَلَّيْتُمْ مَصاحِفَكُمْ فالدَّبارُ عليكم، بالفتح، أَي الهلاك. ورجل أُدابِرٌ: لا يقبل قول أَحد ولا يَلْوِي على شيء. قال السيرافي: وحكى سيبويه أُدابِراً في الأَسماء ولم يفسره أَحد على أَنه اسم، لكنه قد قرنه بأُحامِرٍ وأُجارِدٍ، وهما موضعان، فعسى أَن يكون أُدابِرٌ موضعاً. قال الأَزهري: ورجل أُباتِرٌ يَبْتُرُ رَحِمَهُ فيقطعها، ورجل أُخايِلٌ وهو المُخْتالُ.
وأُذن مُدابَرَةٌ: قطعت من خلفها وشقت. وناقة مُدابَرَة: شُقت من قِبَلِ قَفاها، وقيل: هو أَن يَقْرِضَ منها قَرْضَةً من جانبها مما يلي قفاها، وكذلك الشاة. وناقة ذات إِقْبالَةٍ وإِدْبارة إِذا شُقَّ مُقَدَّمُ أُذنها ومُؤَخَّرُها وفُتِلَتْ كأَنها زَنَمَةٌ؛ وذكر الأَزهري ذلك في الشاة أَيضاً.
والإِدْبارُ: نقيضُ الإِقْبال؛ والاسْتِدْبارُ: خلافُ الاستقبال. ورجل مُقابَلٌ ومُدابَرٌ: مَحْضٌ من أَبويه كريم الطرفين. وفلان مُسْتَدْبَرُ المَجْدِ مُسْتَقْبَلٌ أَي كريم أَوَّل مَجْدِهِ وآخِرِه؛ قال الأَصمعي: وذلك من الإِقْبالة والإِدْبارَة، وهو شق في الأُذن ثم يفتل ذلك، فإِذا أُقْبِلَ به فهو الإِقْبالَةُ، وإِذا أُدْبِرَ به فهو الإِدْبارة، والجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ من الأُذن هي الإِقبالة والإِدبارة كأَنها زَنَمَةٌ، والشاة مُدابَرَةٌ ومُقابَلَةٌ، وقد أَدْبَرْتُها وقابَلْتُها. وناقة ذات إِقبالة وإِدبارة وناقة مُقابَلَة مُدابَرَةٌ أَي كريمة الطرفين من قِبَل أَبيها وأُمها.
وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى أَن يُضَحَّى بمقابَلَةٍ أَو مُدابَرَةٍ؛ قال الأَصمعي: المقابلة أَن يقطع من طرف أُذنها شيء ثم يترك معلقاً لا يَبِين كأَنه زَنَمَةٌ؛ ويقال لمثل ذلك من الإِبل: المُزَنَّمُ، ويسمى ذلك المُعَلَّقُ الرَّعْلَ. والمُدابَرَةُ: أَن يفعل ذلك بمؤخر الأُذن من الشاة؛ قال الأَصمعي: وكذلك إِن بان ذلك من الأُذن فهي مُقابَلَةٌ ومُدابَرَةٌ بعد أَن كان قطع. والمُدَابَرُ من المنازل: خلافُ المُقابَلِ. وتَدابَرَ القوم: تَعادَوْا وتَقاطَعُوا، وقيل: لا يكون ذلك إِلا في بني الأَب. وفي الحديث: قال النبي، صلى الله عليه وسلم: لا تَدَابَرُوا ولا تَقاطَعُوا؛ قال أَبو عبيد: التَّدَابُرُ المُصارَمَةُ والهِجْرانُ، مأْخوذ من أَن يُوَلِّيَ الرجلُ صاحِبَه دُبُرَه وقفاه ويُعْرِضَ عنه بوجهه ويَهْجُرَه؛ وأَنشد:
أَأَوْصَى أَبو قَيْسٍ بأَن تَتَواصَلُوا،
وأَوْصَى أَبو كُمْ، ويْحَكُمْ أَن تَدَابَرُوا؟ ودَبَرَ القومُ يَدْبُرُونَ دِباراً: هلكوا. وأَدْبَرُوا إِذا وَلَّى أَمرُهم إِلى آخره فلم يبق منهم باقية.
ويقال: عليه الدَّبارُ أَي العَفَاءُ إِذا دعوا عليه بأَن يَدْبُرَ فلا يرجع؛ ومثله: عليه العفاء أَي الدُّرُوس والهلاك. وقال الأَصمعي: الدَّبارُ الهلاك، بالفتح، مثل الدَّمار.
والدَّبْرَة: نقيضُ الدَّوْلَة، فالدَّوْلَةُ في الخير والدَّبْرَةُ في الشر. يقال: جعل الله عليه الدَّبْرَة، قال ابن سيده: وهذا أَحسن ما رأَيته في شرح الدَّبْرَة؛ وقيل: الدَّبْرَةُ العاقبة.
ودَبَّرَ الأَمْرَ وتَدَبَّره: نظر في عاقبته، واسْتَدْبَرَه: رأَى في عاقبته ما لم ير في صدره؛ وعَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّراً أَي بأَخَرَةٍ؛ قال جرير:
ولا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حتى يُصِيبَكُمْ،
ولا تَعْرِفُونَ الأَمرَ إِلا تَدَبُّرَا
والتَّدْبِيرُ في الأَمر: أَن تنظر إِلى ما تَؤُول إِليه عاقبته، والتَّدَبُّر: التفكر فيه. وفلان ما يَدْرِي قِبَالَ الأَمْرِ من دِباره أَي أَوَّله من آخره. ويقال: إِن فلاناً لو استقبل من أَمره ما استدبره لَهُدِيَ لِوِجْهَةِ أَمْرِه أَي لو علم في بَدْءِ أَمره ما علمه في آخره لاسْتَرْشَدَ لأَمره. وقال أَكْثَمُ بْنُ صَيْفِيٍّ لبنيه: يا بَنِيَّ لا تَتَدَبَّرُوا أَعجاز أُمور قد وَلَّتْ صُدُورُها. والتَّدْبِيرُ: أَن يَتَدَبَّرَ الرجلُ أَمره ويُدَبِّرَه أَي ينظر في عواقبه. والتَّدْبِيرُ: أَن يُعتق الرجل عبده عن دُبُرٍ، وهو أَن يعتق بعد موته، فيقول: أَنت حر بعد موتي، وهو مُدَبَّرٌ؛ وفي الحديث: إِن فلاناً أَعتق غلاماً له عن دُبُرٍ؛ أَي بعد موته. ودَبَّرْتُ العبدَ إِذا عَلَّقْتَ عتقه بموتك، وهو التدبير أَي أَنه يعتق بعدما يدبره سيده ويموت. ودَبَّرَ العبد: أَعتقه بعد الموت. ودَبَّرَ الحديثَ عنه: رواه. ويقال: دَبَّرْتُ الحديث عن فلان حَدَّثْتُ به عنه بعد موته، وهو يُدَبِّرُ حديث فلان أَي يرويه. ودَبَّرْتُ الحديث أَي حدّثت به عن غيري. قال شمر: دبَّرْتُ الحديث ليس بمعروف؛ قال الأَزهري: وقد جاء في الحديث: أَمَا سَمِعْتَهُ من معاذ يُدَبِّرُه عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم؟ أَي يحدّث به عنه؛ وقال: إِنما هو يُذَبِّرُه، بالذال المعجمة والباء، أَي يُتْقِنُه؛ وقال الزجاج: الذِّبْر القراءةُ، وأَما أَبو عبيد فإِن أَصحابه رووا عنه يُدَبِّرُه كما ترى، وروى الأَزهري بسنده إِلى سَلاَّمِ بن مِسْكِينٍ قال: سمعت قتادة يحدّث عن فلان، يرويه عن أَبي الدرداء، يُدَبِّرُه عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: ما شَرَقَتْ شمسٌ قَطُّ إِلا بِجَنْبَيْها ملكان يُنادِيانِ أَنهما يُسْمِعَانِ الخلائقَ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ الجن والإِنس، أَلا هَلُمُّوا إِلى ربكم فإِنَّ ما قَلَّ وكفَى خَيْرٌ مما كَثُرَ وأَلْهَى، اللهم عَجِّلْ لِمُنْفِقٍ خَلَفاً وعَجِّلْ لِمُمْسِكٍ تَلَفاً.
ابن سيده: ودَبَرَ الكتابَ يَدْبُرُه دَبْراً كتبه؛ عن كراع، قال: والمعروف ذَبَرَه ولم يقل دَبَره إِلا هو.
والرَّأْيُ الدَّبَرِيُّ: الذي يُمْعَنُ النَّظَرُ فيه، وكذلك الجوابُ الدَّبَرِيُّ؛ يقال: شَرُّ الرَّأْيِ الدَّبَرِيُّ وهو الذي يَسْنَحُ أَخيراً عند فوت الحاجة، أَي شره إِذا أَدْبَرَ الأَمْرُ وفات. والدَّبَرَةُ، بالتحريك: قَرْحَةُ الدابة والبعير، والجمع دَبَرٌ وأَدْبارٌ مثل شَجَرَةٍ وشَجَرٍ وأَشجار. ودَبِرَ البعيرُ، بالكسر، يَدْبَرُ دَبَراً، فهو دَبِرٌ وأَدْبَرُ، والأُنثى دَبِرَةٌ ودَبْراءُ، وإِبل دَبْرَى وقد أَدْبَرَها الحِمْلُ والقَتَبُ، وأَدْبَرْتُ البعير فَدَبِرَ؛ وأَدْبَرَ الرجلُ إِذا دَبِرَ بعيره، وأَنْقَبَ إِذا حَفِيَ خُفُّ بعيره. وفي حديث ابن عباس: كانوا يقولون في الجاهلية إِذا بَرَأَ الدَّبَرُ وعفا الأَثَرُ؛ الدبر، بالتحريك: الجرح الذي يكون في ظهر الدابة، وقيل: هو أَن يَقْرَحَ خف البعير، وفي حديث عمر: قال لامرأَة أَدْبَرْتِ وأَنْقَبْتِ أَي دَبِرَ بعيرك وحَفِيَ. وفي حديث قيس بن عاصم: إِني لأُفْقِرُ البَكْرَ الضَّرْعَ والنَّابَ المُدْبِرَ أَي التي أَدْبَرَ خَيْرُها. والأَدْبَرُ: لقب حُجْرِ بن عَدِيٍّ نُبِزَ به لأَن السلاح أَدْبَرَ ظهره، وقيل: سمي به لأَنه طُعِنَ مُوَلِّياً؛ ودُبَيْرٌ الأَسَدِيُّ: منه كأَنه تصغير أَدْبَرَ مرخماً.
والدَّبْرَةُ: الساقية بين المزارع، وقيل: هي المَشَارَةُ في المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْدَه، وجمعها دَبْرٌ ودِبارٌ؛ قال بشر بن أَبي خازم:تَحَدَّرَ ماءُ البِئْرِ عن جُرَشِيَّةٍ،
على جِرْبَةٍ، يَعْلُو الدِّبارَ غُرُوبُها
وقيل: الدِّبارُ الكُرْدُ من المزرعة، واحدتها دِبارَةٌ. والدَّبْرَةُ: الكُرْدَةُ من المزرعة، والجمع الدِّبارُ. والدِّباراتُ: الأَنهار الصغار التي تتفجر في أَرض الزرع، واحدتها دَبْرَةٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف كيف هذا إِلا أَن يكون جمع دَبْرَة على دِبارٍ أُلحقت الهاء للجمع، كما قالوا الفِحَالَةُ ثم جُمِعَ الجَمْعُ جَمْعَ السَّلامة. وقال أَبو حنيفة: الدَّبْرَة البقعة من الأَرض تزرع، والجمع دِبارٌ.
والدَّبْرُ والدِّبْرُ: المال الكثير الذي لا يحصى كثرة، واحده وجمعه سواء؛ يقال: مالٌ دَبْرٌ ومالان دَبْرٌ وأَموال دَبْرٌ. قال ابن سيده: هذا الأَعرف، قال: وقد كُسِّرَ على دُبُورٍ، ومثله مال دَثْرٌ. الفرّاء: الدَّبْرُ والدِّبْرُ الكثير من الضَّيْعَة والمال، يقال: رجل كثير الدَّبْرِ إِذا كان فاشِيَ الضيعة، ورجل ذو دَبْرٍ كثير الضيعة والمال؛ حكاه أَبو عبيد عن أَبي زيد.
والمَدْبُور: المجروح. والمَدْبُور: الكثير المال.
والدَّبْرُ، بالفتح: النحل والزنابير، وقيل: هو من النحل ما لا يَأْرِي، ولا واحد لها، وقيل: واحدته دَبْرَةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: وهَبْتُهُ من وَثَبَى فَمِطْرَهْ
مَصْرُورَةِ الحَقْوَيْنِ مِثْلِ الدَّبْرَهْ
وجمعُ الدَّبْرِ أَدْبُرٌ ودُبُورٌ؛ قال زيد الخيل:
بِأَبْيَضَ من أَبْكَارِ مُزْنِ سَحابَةٍ،
وأَرْيِ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ
أَراد: شاره من النحل؛ وفي الصحاح قال لبيد:
بأَشهب من أَبكار مزن سحابة،
وأَري دبور شاره النحلَ عاسل
قال ابن بري يصف خمراً مزجت بماء أَبيض، وهو الأَشهب. وأَبكار: جمع بِكْرٍ. والمزن: السحاب الأَبيض، الواحدة مُزْنَةٌ. والأَرْيُ: العسل. وشارَهُ: جناه، والنحل منصوب بإِسقاط من أَي جناه من النحل عاسل؛ وقبله: عَتِيق سُلافاتٍ سِبَتْها سَفِينَةٌ،
يَكُرُّ عليها بالمِزاجِ النَّياطِلُ
والنياطل: مكاييل الخمر. قال ابن سيده: ويجوز أَن يكون الدُّبُورُ جمع دَبْرَةٍ كصخرة وصخور، ومَأْنة ومُؤُونٍ.
والدَّبُورُ، بفتح الدال: النحل، لا واحد لها من لفظها، ويقال للزنابير أَيضاً دَبْرٌ.
وحَمِيُّ الدَّبْرِ: عاصم بن ثابت بن أَبي الأَفلح الأَنصاري من أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أُصيب يوم أُحد فمنعت النحل الكفار منه، وذلك أَن المشركين لما قتلوه أَرادوا أَن يُمَثِّلُوا به فسلط الله عز وجل عليهم الزنابير الكبار تَأْبِرُ الدَّارِعَ فارتدعوا عنه حتى أَخذه المسلمون فدفنوه. وقال أَبو حنيفة: الدِّبْرُ النحل، بالكسر، كالدَّبْرِ؛ وقول أَبي ذؤيب:
بَأَسْفَلِ ذَاتِ الدَّبْرِ أُفْرِدَ خِشْفها،
وقد طُرِدَتْ يَوْمَيْنِ، فهْي خَلُوجُ
عنى شُعْبَةً فيها دَبِرٌ، ويروي: وقد وَلَهَتْ. والدَّبْرُ والدِّبْرُ أَيضاً: أَولاد الجراد؛ عنه. وروى الأَزهري بسنده عن مصعب بن عبد الله الزبيري قال: الخَافِقَانِ ما بين مطلع الشمس إِلى مغربها. والدَّبْرُ: الزنابير؛ قال: ومن قال النحل فقد أَخطأَ؛ وأَنشد لامرأَة قالت لزوجها: إِذا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لم يَخْشَ لَسْعَها،
وخالَفَها في بَيْتِ نَوْبٍ عَوامِلُ
شبه خروجها ودخولها بالنوائب. قال الأَصمعي: الجماعة من النحل يقال لها الثَّوْلُ، قال: وهو الدَّبْرُ والخَشْرَمُ، ولا واحد لشيء من هذا؟ قال الأَزهري: وهذا هو الصواب لا ما قال مصعب. وفي الحديث: فأَرسل الله عليهم الظُّلَّةِ من الدَّبْرِ؛ هو بسكون الباء النحل، وقيل: الزنابير. والظلة: السحاب. وفي حديث بعض النساء
(* قوله: «وفي حديث بعض النساء» عبارة
النهاية: وفي حديث سكينة ا هـ. قال السيد مرتضى: هي سكينة بنت الحسين، كما صرح به الصفدي وغيره ا هـ. وسكينة بالتصغير كما في القاموس). جاءت إِلى أُمها وهي صغيرة تبكي فقالت لها: ما لَكِ؟ فقالت: مرت بي دُبَيْرَةٌ فَلَسَعَتْنِي بأُبَيْرَةٍ؛ هو تصغير الدَّبْرَةِ النحلة. والدَّبْرُ: رُقادُ كل ساعة، وهو نحو التَّسْبِيخ. والدَّبْرُ: الموت. ودَابَرَ الرجلُ: مات؛ عن اللحياني، وأَنشد لأُمية بن أَبي الصلت:
زَعَمَ ابْنُ جُدْعانَ بنِ عَمْـ
ـروٍ أَنَّنِي يَوْماً مُدابِرْ،
ومُسافِرٌ سَفَراً بَعِيـ
ـداً، لا يَؤُوبُ له مُسافِرْ
وأَدْبَرَ الرجلُ إِذا مات، وأَدْبَرَ إِذا تغافل عن حاجة صديقه، وأَدْبَرَ: صار له دِبْرٌ، وهو المال الكثير. ودُبارٌ، بالضم: ليلة الأَربعاء، وقيل: يوم الأَربعاء عادِيَّةٌ من أَسمائهم القديمة، وقال كراع: جاهلية؛ وأَنشد:
أُرَجِّي أَنْ أَعِيشَ، وأَنَّ يَوْمِي.
بِأَوَّلَ أَو بِأَهْوَنَ أَو جُبارِ
أَو التَّالِي دُبارِ، فإِن أَفُتْهُ
فَمُؤْنِس أَو عَرُوبَةَ أَوْ شِيارِ
أَول: الأَحَدُ. وشِيارٌ: السبتُ، وكل منها مذكور في موضعه. ابن الأَعرابي: أَدْبَرَ الرجلُ إِذا سافر في دُبارٍ. وسئل مجاهد عن يوم النَّحْسِ فقال: هو الأَربعاء لا يدور في شهره.
والدَّبْرُ: قطعة تغلظ في البحر كالجزيرة يعلوها الماء ويَنْضُبُ عنها. وفي حديث النجاشي أَنه قال: ما أُحِبُّ أَن تكون دَبْرَى لي ذَهبَاً وأَنِّي آذيت رجلاً من المسلمين؛ وفُسِّرَ الدَّبْرَى بالجبل، قال ابن الأَثير: هو بالقصر اسم جبل، قال: وفي رواية ما أُحب أَن لي دَبْراً من ذَهَبٍ، والدَّبْرُ بلسانهم: الجبل؛ قال: هكذا فُسِّر، قال: فهو في الأُولى معرفة وفي الثانية نكرة، قال: ولا أَدري أَعربي هو أَم لا. ودَبَرٌ: موضع باليمن، ومنه فلان الدَّبَرِيُّ.
وذاتُ الدَّبْرِ: اسم ثَنِيَّةٍ؛ قال ابن الأَعرابي: وقد صحفه الأَصمعي فقال: ذات الدَّيْرِ. ودُبَيْرٌ: قبيلة من بني أَسد. والأُدَيْبِرُ: دُوَيْبَّة. وبَنُو الدُّبَيْرِ: بطن؛ قال:
وفي بَنِي أُمِّ دُبَيْرٍ كَيْسُ
على الطعَّامِ ما غَبا غُبَيْسُ

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ر * * الدُّبْرُ * و * الدُّبُرُ * مخففا ومثقلا الظهر قال الله تعالى ﴿ويولون الدبر﴾ جعله للجماعة كما قال ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ والدُّبْرُ والدُّبُرُ أيضا ضد القبل و * الدَّبَرَةُ * بفتحتين الهزيمة في القتال وهي اسم من * الإدْبارِ * ويقال شر الرأي * الدَّبَرِيُّ * بوزن الطبري وهو الذي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة يقال فلان لا يصلي الصلاة إلا دبريا بفتحتين أي في آخر وقتها والمحدثون يقولون دبريا بوزن قمري وقطع الله * دَابِرَهُم * أي آخر من بقي منهم و * الدَّبِيرُ * ما أدبرت به عن صدرك عند الفتل والقبيل ما أقبلت به إلى صدرك يقال فلان ما يعرف قبيلا من دبير و * الدَّبَارُ * بالفتح الهلاك وفلان يأتي الصلاة * دِبَارا * بالكسر أي بعد ما ذهب الوقت و * الدَّبُورُ * الريح التي تقابل الصبا و * دَبَر * النهار ذهب وبابه دخل و * أدْبَرَ * مثله قال الله تعالى ﴿والليل إذا دبر﴾ أي تبع النهار وقرئ أدبر و * دَبَر * الرجل ولى وشيخ و * دَبَرَتِ * الريح تحولت دبورا و * أدْبَرَ * القوم دخلوا في ريح الدبور و * الإدْبَارُ * ضد الإقبال و * دَابَرَهُ * عاداه و * الاسْتِدْبارُ * ضد الاستقبال و * التدبِيرُ * في الأمر النظر إلى ما تئول إليه عاقبته و * التَّدَبُّرُ * التفكر فيه و * التَّدْبِيرُ * أيضا عتق العبد عن دبر فهو * مُدَبَّرٌ * و * تَدَابَرُوا * تقاطعوا وفي الحديث ﴿لا تدابروا﴾

##### Türkçe

* د ب ر * * **الدُّبْرُ** * ve * **الدُّبُرُ** * hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış olarak sırt(tır). Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿ويولون **الدبر**﴾ onu topluluk için kıldı; nitekim şöyle dedi: ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ ve **الدُّبْرُ** ile **الدُّبُرُ** ayrıca **القبل**’in zıddıdır. Ve * **الدَّبَرَةُ** * iki fetha ile, savaşta bozgun(du); ve o, * **الإدْبارِ** *’dan bir isimdir. Ve denir ki: görüşün şerri * **الدَّبَرِيُّ** * (dır); **الطبري** vezninde; ve o, ihtiyaç kaçtıktan sonra en son ortaya çıkan şeydir. Denir ki: falan kimse namazı ancak **دبريا** iki fetha ile kılar; yani vaktinin sonunda. Muhaddisler ise **دبريا** derler; **قمري** vezninde. Ve Allah onların * **دَابِرَهُم** *’unu kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonuncusunu. Ve * **الدَّبِيرُ** * bükmede göğsünden çevirdiğin şeydir; ve **القبيل** göğsüne doğru çevirdiğin şeydir. Denir ki: falan kimse **قبيلا**’yı **دبير**’den bilmez. Ve * **الدَّبَارُ** * fetha ile helâk(tır). Ve falan kimse namaza * **دِبَارا** * kesra ile gelir; yani vakit gittikten sonra. Ve * **الدَّبُورُ** * **الصبا**’ya karşı gelen rüzgârdır. Ve * **دَبَر** * gündüz gitti; ve onun bâbı **دخل**’dir. Ve * **أدْبَرَ** * onun gibidir. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿والليل إذا **دبر**﴾ yani gündüzü takip etti. Ve **أدبر** diye de okunmuştur. Ve * **دَبَر** * adam arkasını döndü; ve yaşlandı. Ve * **دَبَرَتِ** * rüzgâr **دبورا**’ya dönüştü. Ve * **أدْبَرَ** * kavim **الدبور** rüzgârına girdiler. Ve * **الإدْبَارُ** * **الإقبال**’in zıddıdır. Ve * **دَابَرَهُ** * ona düşmanlık etti. Ve * **الاسْتِدْبارُ** * **الاستقبال**’in zıddıdır. Ve * **التدبِيرُ** * işte, akıbetinin neye varacağını gözetmektir. Ve * **التَّدَبُّرُ** * onda tefekkür etmektir. Ve * **التَّدْبِيرُ** * ayrıca, köleyi ölümün ardından âzat etmektir; bu sebeple o * **مُدَبَّرٌ** *’dur. Ve * **تَدَابَرُوا** * birbirleriyle ilişkiyi kestiler. Hadiste: ﴿لا **تدابروا**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدبر، بالضم وبضمتين: نقيض القبل. الدبر من كل شيء: عقبه ومؤخره. ومن المجاز: جئتك دبر الشهر، أي آخره، على المثل. يقال: جئتك دبر الشهر وفيه، أي في دبره، وعليه، أي على دبره، والجمع من كل ذلك أدبار. يقال: جئتك أدباره وفيها، أي في الأدبار، أي آخره. و الأدبار لذوات الظلف والمخلب: ما يجمع الاست والحياء. وخص بعضهم به ذوات الخف والحياء، الواحد دبر. والدبر والدبر: الظهر، وبه صدر الزمخشرى في الأساس، والمصنف في البصائر، وزاد الاستدلال بقوله تعالى:  ويولون الدبر  قال: جعله للجماعة، كقوله تعالى:  لا يرتد إليهم طرهم  والجمع أدبار. قال الفراء: كان هذا يوم بدر. وقال ابن مقبل:
  الكاسرين القنا في عورة الدبر

  وإدبار النجوم: تواليها، وأدبارها أخذها إلى الغرب للغروب آخر الليل. هذه حكاية أهل اللغة، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا، لأن الأدبار لا يكون الأخذ، إذ الأخذ مصدر والأدبار أسماء، وأدبار السجود وإدباره: أواخر الصلوات. وقد قرئ: وأدبار، وإدبار، فمن قرأ وأدبار، فمن باب خلف ووراء، ومن قرأ وإدبار، فمن باب خفوق النجم. قال ثعلب في قوله تعالى  وإدبار النجوم   وأدبار السجود  قال الكسائي: إدبار النجوم أن لها دبرا وحدا في وقت السحر، وأدبار السجود لأن مع كل سجدة إدبارا.
 وفي التهذيب من قرأ:  وأدبار السجود  . بفتح الألف جمع على دبر وأدبار، وهما الركعتان بعد المغرب، روى ذلك عن علي بن أبي طالب رضي الله عنه. قال: وأما قوله  وإدبار النجوم  في سورة الطور، فهما الركعتان قبل الفجر، قال: ويكسران جميعا وينصبان، جائزان. و الدبر: زاوية البيت ومؤخره. والدبر، بالفتح: جماعة النحل، ويقال لها الثول والخشرم، ولا واحد لشيء من هذا، قاله الأصمعي. روى الأزهري بسنده عن مصعب بن عبد الله الزبيري: الدبر: الزنابير، ومن قال النحل فقد أخطأ، قال: والصواب ما قاله الأصمعي. وفسر أهل الغريب بهما في قصة عاصم بن ثابت الأنصاري المعروف بحمى الدبر، أصيب يوم أحد فمنعت النحل الكفار منه ؛ وذلك أن المشركين لما قتلوه أرادوا أن يمثلوا به، فسلط الله عليهم الزنابير الكبار تأبر الدارع، فارتدعوا عنه حتى أخذه المسلمون فدفنوه، وفي الحديث  فأرسل الله عليهم مثل الظلمة من الدبر  ، قيل: النحل، وقيل: الزنابير. ولقد أحسن المصنف في البصائر حيث قال: الدبر: النحل والزنابير ونحوهما مما سلاحها في أدبارها. وقال شيخنا نقلا عن أهل الاشتقاق: سميت دبرا لتدبيرها وتأنقها في العمل العجيب، ومنه بناء بيوتها، ويكسر فيهما، عن أبي حنيفة، وهكذا روى قول أبي ذؤيب الهذلي:
  بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين وهي خلوج عنى شعبة فيها دبر.
 وفي حديث سكينة بنت الحسين  جاءت إلى أمها وهي صغيرة تبكي فقالت لها: مالك ? فقالت: مرت بي دبيرة، فلسعتني بأبيرة  وهي تصغير الدبرة النحلة، ج أدبر ودبور، كفلس وأفلس وفلوس. قال لبيد:
  بأشهب من أبكار مزن سحـابة                      وأرى دبور شاره النحل عاسل أراد: شاره من النحل، أي جناه. قال ابن سيده: ويجوز أن يكون جمع دبرة، كصخرة وصخور، ومأنة ومؤون. والدبر: مشارات المزرعة، أي مجاري مائها، كالدبار، بالكسر، واحدهما بهاء، وقيل: الدبار جمع الدبرة، قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة يعلو الدبار غروبها

  وقيل الدبار: الكردة من المزرعة، الواحدة دبارة. والدبارات: الأنهار الصغار التي تتفجر في أرض الزرع، واحدتها دبرة، قال ابن سيده: ولا أعرف كيف هذا إلا أن يكون جمع دبرة على دبار، ثم ألحق الهاء للجمع، كما قالوا الفحالة، ثم جمع الجمع جمع السلامة. والدبر أيضا: أولاد الجراد، عن أبي حنيفة: ونص عبارته: صغار الجراد، ويكسر. والدبر: خلف الشيء، ومنه: جعل فلان قولك دبر أذنه، أي خلف أذنه. وفي حديث عمر:  كنت أرجو أن يعيش رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى يدبرنا  ، أي يخلفنا بعد موتنا، يقال: دبرت الرجل دبرا إذا خلفته وبقيت بعده. والدبر: الموت، ومنه دابر الرجل: مات، عن اللحياني، وسيأتي. والدبر: الجبل، بلسان الحبشة. ومنه حديث النجاشي ملك الحبشة أنه قال:  ما أحب أن لي دبرا ذهبا وأنى آذيت رجلا من المسلمين  . قال الصغاني: وانتصاب ذهبا على التمييز، ومثله قولهم: عندي راقود خلا، ورطل سمنا، والواو في وأنى بمعنى مع، أي ما أحب اجتماع هذين، انتهى، وفي رواية  دبرا من ذهب  . وفي أخرى:  ما أحب أن يكون دبرى لي ذهبا  وهكذا فسروا، فهو في الأول نكرة وفي الثاني معرفة. وقال الأزهري: لا أدري أعربي هو أم لا ?. و الدبر: رقاد كل ساعة، وهو نحو التسبيح، والدبر الاكتتاب، وفي بعض النسخ الالتتاب، باللام، وهو غلط. قال ابن سيده: دبر الكتاب يدبره دبرا: كتبه، عن كراع. قال: والمعروف ذبره، ولم يقل دبره إلا هو. والدبر: قطعة تغلظ في البحر كالجزيرة يعلوها الماء وينصب عنها، هكذا في النسخ، وهو موافق لما في الأمهات اللغوية. وفي بعض النسخ: ينضب من النضب، وكلاها صحيح. والدبر: المال الكثير الذي لا يحصى كثرة، واحده وجمعه سواء، ويكسر يقال: مال دبر، ومالان دبر، وأموال دبر. قال ابن سيده: هذا الأعرف، قال: وقد كسر على دبور، ومثله مال دثر. وقال الفراء: الدبر: الكثير من. الضيعة والمال. يقال: رجل كثير الدبر، إذا كان فاشي الضيعة، ورجل ذو دبر: كثير الضيعة والمال، حكاه أبو عبيد عن أبي زيد. والدبر: مجاوزة السهم الهدف، كالدبور، بالضم، يقال: دبر السهم الهدف يدبره دبرا ودبورا، جاوزه وسقط وراءه. وقولهم: جعل كلامك دبر أذنه، أي خلف أذنه، وذلك إذا لم يصغ إليه ولم يعرج عليه، أي لم يعبأ به وتصامم عنه وأغضى عنه ولم يلتفت إليه، قال الشاعر:
  يداها كأوب الماتحين إذا مشت                      ورجل تلت دبر اليدين طروح

  والدبرة: نقيض الدولة، فالدولة في الخير، والدبرة في الشر. يقال: جعل الله عليك الدبرة. قاله الأصمعي. قال ابن سيده: وهذا أحسن ما رأيته في شرح الدبرة، وقيل: الدبرة: العاقبة، ومنه قول أبي جهل: لابن مسعود وهو صريع جريح لمن الدبرة ? فقال لله ولرسوله يا عدو الله. ويقال: جعل الله عليهم الدبرة، أي الهزيمة في القتال، وهو اسم من الإدبار، ويحرك، كما في الصحاح، وذكره أهل الغريب. وعن أبي حنيفة: الدبرة: البقعة من الأرض تزرع، والجمع دبار. ومن المجاز: الدبرة: بالكسر، خلاف القبلة. ويقال: ماله قبلة ولا دبرة، أي لم يهتد لجهة أمره. وقولهم: فلان ما يدري قبال الأمر من دباره، أي أوله من آخره. ليس لهذا الأمر قبلة ولا دبرة، إذا لم يعرف وجهه. والدبرة: بالتحريك: قرحة الدابة والبعير، ج دبر، محركة، وأدبار، مثل شجرة وشجر وأشجار. وفي حديث ابن عباس  كانوا يقولون في الجاهلية: إذا برأ الدبر، وعفا الأثر  . وفسروه بالجرح الذي يكون في ظهر الدابة. وقيل: هو أن يقرح خف البعير، وقد دبر البعير، كفرح، يدر دبرا، وأدبر، واقتصر أئمة الغريب الأول، فهو، أي البعير دبر، ككتف، وأدبر، والأنثى دبرة ودبراء، وإبل دبرى. وفي المثل:  هان على الأملس ما لاقى الدبر  ذكره أهل الأمثال في كتبهم، وقالوا: يضرب في سوء اهتمام الرجل بصاحبه، وهكذا فسره شراح المقامات. وأدبره الحمل والقتب فدبر. ودبر الرجل دبرا: ولى كأدبر إدبارا، ودبرا، وهذا عن كراع. قال أبو منصور: والصحيح أن الإدبار المصدر، والدبر الاسم. وأدبر أمر القوم، ولى لفساد، وقول الله تعالى:  ثم وليتم مدبرين  هذا حال مؤكدة، لأنه قد علم أن مع كل تولية إدبارا فقال: مدبرين، مؤكدا. وقال الفراء: دبر النهار وأدبر، لغتان، وكذلك قبل وأقبل، فإذا قالوا: أقبل الراكب أو أدبر، لم يقولوا إلا بالألف. قال ابن سيده: وإنهما عندي في المعنى لواحد لا أبعد أن يأتي في الرجال ما أتى في الأزمنة. وقرأ ابن عباس ومجاهد  والليل إذ أدبر  معناه ولى ليذهب. ودبر بالشيء: ذهب به. ودبر الرجل: شيخ، وفي الأساس شاخ، وهو مجاز وقيل ومنه قوله تعالى:  والليل إذ أدبر  . ودبر الحديث عن فلان: حدثه عنه بعد موته، وهو يدبر حديث فلان أي يرويه. وروى الأزهري بسنده إلى سلام بن مسكين قال: سمعت قتادة يحدث عن فلان يرويه عن أبي الدرداء، يدبره عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قال:  ما شرقت شمس قط إلا بجنبها ملكان يناديان، إنهما يسمعان الخلائق غير الثقلين الجن والإنس: ألا هلموا إلى ربكم فإن ما قل وكفي خير مما كثروا وألهى، اللهم عجل لمنفق خلفا، وعجل لممسك تلفا  . قال شمر: ودبرت الحديث، غير معروف، وإنما هو يذبره، بالذال المعجمة، أي يتقنه، قال الأزهري: وأما أبو عبيد فإن أصحابه رووا عنه: يدبره، كما ترى.

  دبرت الريح: تحولت، وفي الأساس: هبت دبورا، وفي الحديث. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  نصرت بالصبا، وأهلكت عاد بالدبور  وهي - أي الدبور كصبور، وفي نسخة شيخنا  وهو بتذكير الضمير، وهو غلط، كما نبه عليه، إذ أسماء الرياح كلها مؤنثة إلا الإعصار - ريح تقابل الصبا. والقبول: ريح تهب من نحو المغرب، والصبا يقابلها من ناحية المشرق، كذا في التهذيب. وقيل: سميت بالدبور لأنها تأتي من دبر الكعبة مما يذهب نحو المشرق، وقد رده ابن الأثير وقال: ليس بشيء، وقيل: هي التي تأتي من خلفك إذا وقفت في القبلة.
 وقال ابن الأعرابي: مهب الدبور من مسقط النسر الطائر إلى مطلع سهيل. وقال أبو علي في التذكرة: الدبور: يكون اسما وصفة، فمن الصفة قول الأعشى:
  لها زجل كحفيف الحصـا                      د صادف بالليل ريحا دبورا ومن الاسم قوله، أنشده سيبويه لرجل من باهلة:
  ريح الدبور مع الشمال وتارة                      رهم الربيع وصائب التهتان قال: وكونها صفة أكثر. والجمع دبر ودبائر. وفي مجمع الأمثال للميداني: وهي أخبث الرياح، يقال إنها لا تلقح شجرا ولا تنشيء سحابا. ودبر الرجل، كعنى، فهو مدبور: أصابته ريح الدبور. وأدبر: دخل فيها، وكذلك سائر الرياح. عن ابن الأعرابي: أدبر الرجل إذا سافر في دبار، بالضم، يوم الأربعاء. كما سيأتي للمصنف قريبا، وهو يوم نحس، وسئل مجاهد عن يوم النحس فقال: هو الأربعاء لا يدور في شهره.
 من المجاز: قال ابن الأعرابي: أدبر الرجل، إذا عرف قبيله من دبيره، هكذا في النسخ، ونص ابن الأعرابي: دبيره من قبيله، ومن أمثالهم:  فلان ما يعرف قبيله من دبيره  أي ما يدري شيئا. وقال الليث: القبيل: فتل القطن، والدبير: فتل الكتان والصوف. قال أبو عمرو الشيباني: معناه طاعته من معصيته. ونص عبارته: معصيته من طاعته، كما في بعض النسخ أيضا، وهو موافق لنص ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: القبيل: ما أقبل من الفاتل إلى حقوه، والدبير: ما أدبر به الفاتل إلى ركبته. وقال المفضل: القبيل: فوز القداح في القمار، والدبير: خيبة القداح، وسيذكر من هذا شيء في قبل أن شاء الله تعالى، وسيأتي أيضا في المادة قريبا للمصنف ويذكر ما فسر به الجوهري، ونقل هنا قول الشيباني وترك الأقوال البقية تفقننا وتعمية على المطالع. أدبر الرجل، إذا مات كدابر، الأخير عن اللحياني، وأنشد لأمية بن أبي الصلت:
  زعم ابن جدعان بن عم                      رو أنني يوما مدابـر
  ومسافر سفرا بـعـي                      دا لا يؤوب له مسافر

  أدبر إذا تغافل عن حاجة صديقه، كأنه ولى عنه. وأدبر، إذا دبر بعيره، كما يقولون أنقب، إذا حفى خف بعيره، وقد جمعا في حديث عمر قال لامرأة:  أدبرت وأنقبت  ، أي دبر بعيرك وحفي،وفي حديث قيس بن عاصم إني لأفقر  البكر الضرع والناب المدبر  ، قالوا: التي أدبر خيرها. أدبر الرجل: صار له دبر، أي مال كثير. عن ابن الأعرابي: أدبر، إذا انقلبت فتلة أذن الناقة إذا نحرت إلى ناحية القفا، وأقبل، إذا صارت هذه الفتلة إلى ناحية الوجه. من المجاز: شر الرأي الدبري، وهو محركة: رأي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة، أي شره إذا أدبر الأمر وفات. وقيل: الرأي الدبري: الذي يمعن النظر فيه، وكذلك الجواب الدبري. من المجاز: الدبري: الصلاة في آخر وقتها. قلت: الذي ورد في الحديث:  لا يأتي الصلاة إلا دبريا  . وفي حديث آخر:  لا يأتي الصلاة إلا دبرا  ، يروى بالضم وبالفتح. قالوا: يقال: جاء فلان دبريا أي أخيرا، وفلان يصلي إلا دبريا، بالفتح، أي في آخر وقتها وفي المحكم: أي أخيرا، رواه أبوعبيد عن الأصمعي. وتسكن الباء، روى ذلك عن أبي الهيثم، وهو منصوب على الظرف. ولا تقل دبريا، بضمتين، فإنه من لحن المحدثين، كما في الصحاح. وقال ابن الأثير: هو منسوب إلى الدبر آخر الشيء، وفتح الباء من تغييرات النسب، ونصبه على الحال من فاعل يأتي. وعبارة المصنف لا تخلو عن قلاقه. وقول المحدثين: دبريا، أن صحت روايته بسماعهم من الثقات فلا لحن، وأما من حيث اللغة فصحيح، كما عرفت، وفي حديث آخر مرفوع أنه قال:  ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجل أتى الصلاة دبارا، ورجل اعتبد محررا، ورجل أم قوما هم له كارهون  ، قال الإفريقي، راوي هذا الحديث: معنى قوله: دبارا، أي بعد ما يفوت الوقت.
 وفي حديث أبي هريرة:  أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: أن للمنافقين علامات يعرفون بها، تحيتهم لعنة، وطعامهم نهبة، لا يقربون المساجد إلا هجرا، ولا يأتون الصلاة إلا دبرا، مستكبرين، لا يألفون ولا يؤلفون، خشب بالليل، صخب بالنهار  قال: ابن الأعرابي: قوله:  دبارا  في الحديث الأول جمع دبر ودبر، وهو آخر أوقات الشيء: الصلاة وغيرها. والدابر يقال للمتأخر والتابع، إما باعتبار المكان أو باعتبار الزمان أو باعتبار المرتبة. يقال: دبره يدبره ويدبره دبورا إذا اتبعه من ورائه وتلا دبره، وجاء يدبرهم، أي يتبعهم، وهو من ذلك. الدابر: آخر كل شيء، قاله ابن بزرج، وبه فسر قولهم: قطع الله دابرهم، أي آخر من بقى منهم، وفي الكتاب العزيز:  فقطع دابر القوم الذين ظلموا  ، أي استؤصل آخرهم، وقال تعالى في موضع آخر  وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين  وفي حديث الدعاء  وابعث علهم بأسا تقطع به دابرهم، أي جميعهم حتى لا يبقى منهم أحد. قال الأصمعي وغيره: الأصل. ومعنى قولهم: قطع الله دابره، أي أذهب الله أصله، وأنشد لوعلة:
  فدى لكما رجلي أمي وخالتي                      غداة الكلاب إذ تحز الدوابر

  أي يقتل القوم فتذهب أصولهم ولا يبقى لهم أثر. الدابر: سهم يخرج من الهدف ويسقط وراءه، وقد دبر دبورا. وفي الأساس: ما بقي في الكنانة إلا الدابر، وهو آخر السهام. الدابر: قدح غير فائز، وهو خلاف القابل، وصاحبه مدابر، قال صخر الغي الهذلي يصف ماء ورده:
  فخضخضت صفني في جمه                      خياض المدابر قدحا عطوفا المدابر: المقمور في الميسر. وقيل هو الي قمر مرة بعد مرة فيعاود ليقمر، وقال أبو عبيد: المدابر: الذي يضرب بالقداح. الدابر: البناء فوق الحسي، عن أبي زيد، قال الشماخ:
  ولما دعاها من أباطـح واسـط                      دوابر لم تضرب عليها الجرامز الدابر: رفرف البناء، عن أبي زيد. الدابرة، بهاء: آخر الرمل، عن الشيباني، يقال: نزلوا في دابرة الرملة، وفي دوابر الرمال، وهو مجاز. عن ابن الأعرابي: الدابرة: الهزيمة، كالدبرة. الدابرة: المشئومة، عنه أيضا. يقال: صك دابرته، هي منك عرقوبك، قال وعلة.

  إذ تحز الدوابر الدابرة: ضرب من الشغزبية في الصراع. دابرة الحافر: مؤخره، وقيل: ماحاذى موضع الرسغ، كما في الصحاح، وقيل: هي التي تلي مؤخر الرسغ، وجمعها الدوابر. والمدبور: المجروح، وقد دبر ظهره. والمدبور: الكثير المال يقال: هو ذو دبر ودبر، كما تقدم. والدبران محركة: نجم بين الثريا والجوزاء، ويقال له التابع والتويبع، وهو منزل للقمر سمى دبرانا لأنه يدبر الثريا، أي يتبه. وفي المحكم: الدبران: نجم يدبر الثريا، لزمته الألف واللام لأنهم جعلوه الشيء بعينه، وفي الصحاح: الدبران: خمسة كواكب من الثور يقال إنه سنامه.
 ورجل أدابر، بالضم: قاطع رحمه، كأباتر. رجل أدابر: لا يقبل قول أحد ولا يلوي على شيء. وقال ابن القطاع: هو الذي لا يقبل الموعظة. قال السيرافي: وحكى سيبويه أدابرا في الأسماء ولم يفسره أحد، على أنه اسم لكنه قد قرنه بأحامر وأجارد، وهما موضعان، فعسى أن يكون أدابر موضعا. وذكر الأزهري أخايل، وهو المختال، وهو أحد النظائر التسعة التي نبهنا عليها في جرد وبتر. في الصحاح: الدبير: ما أدبرت به المرأة من غزلها حين تفتله، وبه فسر: فلان ما يعرف دبيره من قبيله، قال يعقوب: القبيل: ما أقبلت به إلى صدرك، والدبير: ما أدبرت به عن صدرك، يقال: فلان ما يعرف قبيلا من دبير. وهو مجاز.
 يقال: هو مقابل ومدابر، أي محض من أبويه كريم الطرفين وهو مجاز، قال الأصمعي: وأصله من الإقبالة والإدبارة، وهو شق في الأذن ثم يفتل ذلك، فإن - وفي اللسان: فإذا - أقبل به فهو إقبالة، وإن - وفي اللسان: وإذا - أدبر به فإدبارة. والجلدة المعلقة من الأذن هي الإقبالة: والإدبارة كأنها زنمة. والشاة مقابلة ومدابرة، وقد دابرتها - والذي في اللسان: وقد أدبرتها - وقابلتها. والذي عند المصنف أصوب.

  وناقة ذات إقبالة وإدبارة وناقة مقابلة مدابرة، أي كريمة الطرفين من قبل أبيها وأمها، وفي الحديث  أنه نهى أن يضحى بمقابلة أو مدابرة  . قال الأصمعي: المقابلة: أن يقطع من طف أذنها شيء ثم يترك معلقا لا يبين كأنه زنمة، ويقال لمثل ذلك من الإبل: المزنم، ويسمى ذلك المعلق: الرعل، والمدابرة: أن يفعل ذلك بمؤخر الأذن من الشاة. قال الأصمعي، وكذلك أن بان ذلك من الأذن فيه مقابلة ومدابرة بعد أن كان قطع. ودبار، كغراب وكتاب: يوم الأربعاء. وفي كتاب العين للخليل ابن أحمد: ليلته، ورجحه بعض الأئمة، عادية، من أسمائهم القديمة. وقال كراع: جاهلية، وأنشد:
  أرجى أن أعيش وأن يومى                      بأول أو بأهون أو جبـار
  أو التالي دبار فإن أفـتـه                      فمؤنس أو عروبة أو شيار أول: الأحد، وشيار: السبت. وكل منها مذكور في موضعه.
 الدبار: بالكسر: المعاداة من خلف، كالمدابرة، يقال: دابر فلان فلانا مدابرة ودبارا: عاداه وقاطعه وأعرض عنه. والدبار: السواقي بين الزروع، واحدتها دبرة، وقد تقدم. قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها وقد يجمع الدبار على دبارات، وتقدم ذلك في أول المادة. والدبار: الوقائع والهزائم، جمع دبرة. يقال: أوقع الله بهم الدبار، وقد تقدم أيضا. قال الأصمعي: الدبار بالفتح: الهلاك، مثل الدمار. وزاد المصنف في البصائر: الذي يقطع دابرهم، ودبر القوم يدبرون دبارا: هلكوا، ويقال: عليه الدبار أي العفاء، إذا دعوا عليه بأن يدبر فلا يرجع، ومثله: عليه العفاء، أي الدروس والهلاك. والتدبير: النظر في عاقبة الأمر، أي إلى ما يؤول إليه عاقبته، كالتدبير، وقيل: التدبر التفكر أي تحصيل المعرفتين لتحصيل معرفة ثالثة، ويقال عرف الأمر تدبرا، أي بأخرة. قال جرير:
  ولا تتقون الشر حتى يصيبكم                      ولا تعرفون الأمر إلا تدبرا وقال أكثم بن صيفي لبنيه: يا بني، لا تتدبروا أعجاز أمور قد ولت صدورها. التدبير: عتق العبد عن دبر، هو أن يقول له: أنت حر بعد موتي، وهو مدبر، ودبرت العبد إذا علقت عتقه بموتك. التدبير: رواية الحديث ونقله عن غيرك، هكذا رواه أصحاب أبي عبيد عنه، وقد تقدم ذلك. وتدابروا: تعاودا وتقاطعوا. وقيل: لا يكون ذلك إلا في بنى الأب، وفي الحديث  لا تدابروا ولا تقاطعوا  قال أبو عبيد: التدابر: المصارمة والهجران، مأخوذ من أن يولى الرجل صاحبه دبره وقفاه، ويعرض عنه بوجهه ويهجره، وأنشد:
  أأوصى أبو قيس بأن تتواصلواوأوصى أبوكم ويحكم أن تدابروا وقيل في معنى الحديث: لا يذكر أحدكم صاحبه من خلفه. واستدبر: ضد استقبل، يقال استدبره فرماه، أي أتاه من ورائه. واستدبر الأمر: رأى في عاقبته ما لم ير في صدره. ويقال: أن فلانا لو استقبل من أمره ما استدبره لهدي لوجهة أمره أي لو علم في بدء أمره ما علمه في آخره لاسترشد لأمره.
 استدبر: استأثر، وأنشد أبو عبيدة للأعشى يصف الخمر:
  تمززتها غير مـسـتـدبـر                      على الشرب أو منكر ما علم

  قال: أي غير مستأثر، وإنما قيل للمستأثر مستدبر، لأنه إذا استأثر بشربها استدبر عنهم ولم يستقبلهم، لأنه يشربها دونهم ويولى عنهم. في الكتاب العزيز  أفلم يدبروا القول  أي ألم يتفهموا ما خوطبوا به في القرآن  وكذلك قوله تعالى  أفلا يتدبرون القرآن  أي أفلا يتفكرون فيعتبروا، فالتدبر هو التفكر والتفهم، وقوله تعالى  فالمدبرات أمرا  ، يعنى ملائكة موكلة بتدبير أمور. ودبير كزبير: أبو قبيلة من أسد وهو دبير بن مالك بن عمرو بن قعين ابن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد، واسمه كعب، وإليه يرجع كل دبيري، وفيهم كثرة دبير: اسم حمار. دبيرة، بهاء: ة، بالبحرين، لبني عبد القيس. وذات الدبر، بفتح فسكون: ثنية لهذيل، قال ابن الأعرابي، وقد صحفه الأصمعي فقال: ذات الدير، قال أبو ذؤيب:
  بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين فهي خلوج ودبر، بفتح فسكون: جبل بين تيماء وجبلى طيئ. ودبير كأمير: ة بنيسابور، على فرسخ، منها أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يوسف بن خرشيد الدبيري، ويقال الدويري أيضا، وذكره المصنف في دار، وسيأتي، وهنا ذكره السمعاني وغيره، رحل إلى بلخ ومرو، وكتب عن جماعة، وستأتي ترجمته. دبير: جد محمد بن سليمان القطان المحدث البصري، عن عبد الرحمن بن يونس السراج، توفي بعد الثلاثمائة، وكان ضعيفا في الحديث. ودبيرا: ة بالعراق من سواده، نقله الصغاني. دبر كجبل. ة باليمن من قرى صنعاء، منها أبو يعقوب إسحاق بن إبراهيم بن عباد المحدث راوى كتب عبد الرزاق بن همام، روى عنه أبو عوانة الأسفرايني الحافظ، وأبو القاسم الطبراني، وخيثمة بن سلمان الأطرابلسي وغيرهم. والأدبر: لقب حجر بن عدي الكندى، نبز به لأن السلاح أدبرت ظهره، وقيل: لأنه طعن موليا، قاله أبو عمرو. وقال غيره: الأدبر: لقب أبيه عدي، وقد تقدم الاختلاف في ح ج ر فراجعه.
 الأدبر أيضا: لقب جبلة بن قيس الكندي، قيل إنه، أي هذا الأخير صحابي، ويقال هو جبلة ابن أبي كرب بن قيس. له وفادة، قاله أبو موسى. قلت: وهو جد هانئ بن عدي ابن الأدبر. دبير، كزبير: لقب كعب ابن عمرو بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد الأسدي لأنه دبر من حمل السلاح، وقال أحمد بن الحباب الحميري النسابة: حمل شيئا فدبر ظهره. وفي الروض أنه تصغير أدبر، على الترخيم، ولا يخفى أنه بعينه الذي تقدم ذكره، وأنه أبو قبيلة من أسد، فلو صرح بذلك كان أحسن، كما هو ظاهر. والأديبر، مصغرا: دويبة، وقيل: ضرب من الحيات. ويقال: ليس هو من شرج فلان ولا دبوره، أي من ضربه وزيه وشكله. ودبورية: د، قرب طبرية، وفي التكملة: من قرى طبرية، وهي بتخفيف الياء التحتية.
 ومما يستدرك عليه:

  دابرالقوم: آخر من يبقى منهم ويجيئ في آخرهم، كالدابرة، وفي الحديث:  أيما مسلم خلف غازيا في دابته: أي من يبقى بعده. وعقب الرجل: دابره. ودبره: بقى بعده. ودابرة الطائر: الإصبع التي من وراء رجله، وبها يضرب البازي، يقال: ضربه الجارح بدابرته، والجوارح بدوابرها، والدابرة للديك: أسفل من الصيصية يطأ بها. وجاء دبريا، أي أخيرا، والعلم قبلى وليس بالدبري، قال أبو العباس: معناه أن العالم المتقن يجيبك سريعا، والمتخلف يقول: لي فيها نظر: وتبعت صاحبي دبريا، إذا كنت معه فتخلفت عنه ثم تبعته وأنت تحذر أن يفوتك، كذا في المحكم. والمدبرة، بالفتح: الإدبار. أنشد ثعلب:
  هذا يصاديك إقبالا بمدبرة                      وذا يناديك إدبارا بإدبار وأمس الدابر: الذاهب الماضي لا يرجع أبدا. وقالوا: مضى أمس الدابر وأمس المدبر، وهذا من التطوع المشام للتوكيد، لأن اليوم إذا قيل فيه أمس فمعلوم أنه دبر، لكنه أكده بقوله: الدابر، قال الشاعر:
  وأبى الذي ترك الملوك وجمعهم                      بصهاب هامدة كأمس الدابـر وقال صخر بن عمرو بن الشريد السلمي:
  ولقد قتلتكم ثنـاء ومـوحـدا                      وتركت مرة مثل أمس المدبر ورجل خاسر دابر، إتباع. ويقال: خاسر دامر، على البدل وإن لم يلزم أن يكون بدلا، وسيأتي. وقال الأصمعي: المدابر: المولى المعرض عن صاحبه. ويقال: قبح الله ما قبل منه وما دبر. والدلو بين قابل ودابر: بين من يقبل بها إلى البئر ومن يدبر بها إلى الحوض. ومالهم من مقبل و مدبر، أي من مذهب في إقبال ولا إدبار. وأمر فلان إلى إقبال وإلى إدبار. وعن ابن الأعرابي: دبر: رد ودبر: تأخر.
 وقالوا: إذا رأيت الثريا تدبر فشهر نتاج وشهر مطر. وفلان مستدبر المجد مستقبل، أي كريم أول مجده وآخره، وهو مجاز. ودابر رحمه: قطعها. والمدابر من المنازل خلاف المقابل. وأدبرالقوم، إذا ولى أمرهم إلى آخره، فلم يبق منهم باقية. ومن المجاز: جعله دبر أذنه إذا أعرض عنه، وولى دبره: انهزم. وكانت الدبرة له: انهزم قرنه، وكانت الدبرة عليه: انهزم هو ولوا دبرهم منهزمين، ودبرت له الريح بعد ما قبلت، ودر بعد إقبال، وتقول: عصفت دبوره، وسقطت عبوره، وكل ذلك مجاز. وكفر دبور، كتنور: قرية بمصر. والديبور: موضع في شعر أبي عباد، ذكره البكري. ودبرة، بفتح فسكون، ناحية شامية.

##### Türkçe

**الدبر**، ötre ile ve iki ötre ile: **القبل**’in zıddı. Her şeyden **الدبر**: onun arkası ve gerisi. Mecazdan: “Sana **دبر الشهر** geldim”, yani onun sonu, darbımesel üzere. Denir: “Sana **دبر الشهر** geldim ve onda”, yani onun **دبر**’inde; “ve onun üzerinde”, yani onun **دبر**’i üzerinde; bütün bunların cem‘i **أدبار**’dır. Denir: “Sana onun **أدباره** geldim ve onun içinde”, yani **الأدبار**’da, yani onun sonu. Ve toynaklı ve pençeli olanlar için **الأدبار**: makat ile hayâyı bir araya getiren şey. Bazıları bunu yalnızca tırnaklı olanlara ve hayâya tahsis etti; tekili **دبر**. Ve **الدبر** ve **الدبر**: sırt; Zemahşerî **الأساس**’ta bununla başladı, musannif de **البصائر**’da; ve şu yüce sözüyle istidlâli artırdı: **ويولون الدبر**. Dedi: onu cemaat için kıldı; tıpkı yüce sözü gibi: **لا يرتد إليهم طرهم**. Cem‘i **أدبار**. Ferrâ dedi: Bu, Bedir günü idi. İbn Mukbil dedi:

  **الكاسرين القنا في عورة الدبر**

Ve yıldızların **إدبار**’ı: onların peş peşe gelmesi; ve onların **أدبار**’ı: gecenin sonunda batmak için onları batıya doğru alması. Bu, lugat ehlinin hikâyesidir. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **الأدبار** “alma” olmaz; zira “alma” masdardır, **الأدبار** ise isimlerdir. Ve secdelerin **أدبار**’ı ve onun **إدبار**’ı: namazların sonları. Ve şöyle okunmuştur: **وأدبار** ve **إدبار**; kim **وأدبار** okursa, **خلف** ve **وراء** babındandır; kim **وإدبار** okursa, yıldızın **خفوق**’u babındandır. Sa‘leb, yüce sözü hakkında: **وإدبار النجوم** **وأدبار السجود** dedi. Kisâî dedi: Yıldızların **إدبار**’ı, seher vaktinde onların bir **دبر**’i ve bir haddi olmasıdır; secdelerin **أدبار**’ı ise, her secde ile birlikte bir **إدبار** bulunması sebebiyledir.

Ve **التهذيب**’de: kim **وأدبار السجود** okursa; elifi fetha ile, **دبر** ve **أدبار** üzerine cem‘ edilmiştir; ve bunlar, akşamdan sonra iki rek‘attır; bunu Ali b. Ebî Tâlib’den (Allah ondan razı olsun) rivayet etti. Dedi: **وإدبار النجوم** sözüne gelince, **الطور** sûresinde, bunlar fecirden önceki iki rek‘attır. Dedi: İkisi de kesrelenir ve nasb olunur; ikisi de câizdir. Ve **الدبر**: evin köşesi ve arkası. Ve **الدبر** fetha ile: arı topluluğu; ona **الثول** ve **الخشرم** denir; bunların hiçbirinin tekili yoktur; bunu Asma‘î söyledi. Ezherî, senediyle Mus‘ab b. Abdullah ez-Zübeyrî’den rivayet etti: **الدبر**: eşekarılarıdır; kim “arılar” derse hata etmiştir. Dedi: Doğru olan Asma‘î’nin söylediğidir. Garîb ehli, Ensârî Âsım b. Sâbit kıssasında—**حمى الدبر** diye bilinen—onu ikisiyle tefsir etti: Uhud günü yaralandı da arılar kâfirleri ondan men etti; bu, müşrikler onu öldürdüklerinde ona müsle yapmak istemeleri sebebiyledir; Allah onların üzerine büyük eşekarılarını musallat etti; zırhlıyı **تأبر** eder; onlar ondan vazgeçtiler; nihayet Müslümanlar onu alıp defnettiler. Hadiste: **فأرسل الله عليهم مثل الظلمة من الدبر**; “arılar” denildi, “eşekarıları” denildi. Musannifin **البصائر**’da söylediği şu söz ne güzel: **الدبر**: arılar ve eşekarıları ve benzerleri; silahı **أدبار**’ında olan şeylerdendir. Şeyhimiz, اشتقاق ehli nakliyle dedi: Acayip işteki tedbiri ve işteki inceliği sebebiyle **دبرا** diye adlandırıldı; ondan, evlerini bina etmeleri. Ve ikisinde de kesrelenir; Ebû Hanîfe’den. Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü böyle rivayet edilmiştir:

  **بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين وهي خلوج عنى شعبة فيها دبر.**

Ve Sekîne bintü’l-Hüseyn hadîsinde: “Annesine küçükken ağlayarak geldi; annesi ona dedi: ‘Neyin var?’ Dedi: ‘Bana bir **دبيرة** uğradı da beni bir **أبيرة** ile soktu.’” Bu, arı olan **الدبرة**’nin küçültmesidir; cem‘i **أدبر** ve **دبور**; tıpkı **فلس** ve **أفلس** ve **فلوس** gibi. Lebîd dedi:

  **بأشهب من أبكار مزن سحـابة                      وأرى دبور شاره النحل عاسل**
Muradı: “Onun **شاره**’i arılardandır”, yani onun topladığıdır. İbn Sîde dedi: **دبرة**’nin cem‘i olması da câizdir; tıpkı **صخرة** ve **صخور**; **مأنة** ve **مؤون** gibi. Ve **الدبر**: tarlanın işaretleri; yani suyunun akıntı yerleri; **الدبار** gibi, kesre ile; ikisinin de tekili tâ’ iledir. Ve denildi: **الدبار** **الدبرة**’nin cem‘idir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

  **تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة يعلو الدبار غروبها**

Ve denildi: **الدبار** tarladan bir parça; tekili **دبارة**. Ve **الدبارات**: ekin toprağında fışkıran küçük nehirler; tekili **دبرة**. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak **دبرة**’nin **دبار** üzerine cem‘i olması, sonra cem‘ için tâ’nın ilhak edilmesi olabilir; tıpkı **الفحالة** dedikleri gibi; sonra cem‘in cem‘i, سالم cem‘i ile cem‘ edilmiştir. Ve **الدبر** ayrıca: çekirge yavruları; Ebû Hanîfe’den. İbaresinin nassı: “çekirgenin küçükleri”; ve kesrelenir. Ve **الدبر**: bir şeyin arkası; ondan: “Falan, sözünü kulağının **دبر**’i yaptı”, yani kulağının arkasına. Ömer hadîsinde: **كنت أرجو أن يعيش رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى يدبرنا**; yani ölümümüzden sonra bize halef olur. Denir: “Adamı **دبرا** **دبرت**”, onu geride bıraktığında ve ondan sonra kaldığında. Ve **الدبر**: ölüm; ondan: “Adamın **دابر**’i”, öldü; Lihyânî’den; ve gelecektir. Ve **الدبر**: Habeş dilinde dağ. Ondan, Habeş kralı Necâşî hadîsi: **ما أحب أن لي دبرا ذهبا وأنى آذيت رجلا من المسلمين**. Sığânî dedi: “**ذهبا**”nın nasbı temyîz üzerinedir; bunun benzeri onların sözü: “Yanımda bir **راقود** sirke, ve bir rıtl yağ.” Ve **و** “**وأنى**”de “**مع**” mânâsınadır; yani bu ikisinin toplanmasını sevmem. Bitti. Bir rivayette: **دبرا من ذهب**. Bir diğerinde: **ما أحب أن يكون دبرى لي ذهبا**. Böyle tefsir ettiler; o hâlde birincide nekre, ikincide ma‘rifedir. Ezherî dedi: Arapça mıdır değil midir bilmiyorum. Ve **الدبر**: her saatin uykusu; o, tesbih gibidir. Ve **الدبر**: yazdırma; bazı nüshalarda **الالتتاب** lâm ile; o yanlıştır. İbn Sîde dedi: “Kitabı **دبرا** **يدبره**”: onu yazdı; Kurâ‘dan. Dedi: Bilinen “**ذبره**”dir; “**دبره**” demedi, yalnız o dedi. Ve **الدبر**: denizde ada gibi kalınlaşan bir parça; su onun üzerine yükselir ve ondan akar; nüshalarda böyledir; ve lugavî ana kaynaklarda olana uygundur. Bazı nüshalarda: “**ينضب**” (n-d-b’den); ikisi de doğrudur. Ve **الدبر**: sayılmayacak kadar çok olan çok mal; tekili ve cem‘i birdir; ve kesrelenir. Denir: “**مال دبر**”, “iki mal **دبر**”, “mallar **دبر**”. İbn Sîde dedi: Bu daha bilinenidir. Dedi: **دبور** üzerine de kırılmıştır; bunun benzeri “**مال دثر**”. Ferrâ dedi: **الدبر**: mülk ve maldan çok olan. Denir: “Adam çok **الدبر** sahibidir”, mülkü yaygın ise; ve “**ذو دبر** adam”, mülk ve malı çok. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den bunu hikâye etti. Ve **الدبر**: okun hedefi aşması; **الدبور** gibi, ötre ile. Denir: “Ok hedefi **دبرا** ve **دبورا** **دبر**”, onu geçti ve arkasına düştü. Ve onların sözü: “Sözünü kulağının **دبر**’i yaptı”, yani kulağının arkasına; bu, ona kulak vermediğinde ve ona yönelmediğinde olur; yani ona aldırmadı, ondan sağır kesildi, ondan göz yumdu ve ona dönüp bakmadı. Şair dedi:

  **يداها كأوب الماتحين إذا مشت                      ورجل تلت دبر اليدين طروح**

Ve **الدبرة**: **الدولة**’nin zıddı; **الدولة** hayırdadır, **الدبرة** şerdedir. Denir: “Allah senin üzerine **الدبرة** kılsın.” Asma‘î söyledi. İbn Sîde dedi: Bu, **الدبرة**’nin şerhinde gördüğümün en güzeli. Ve denildi: **الدبرة**: âkıbet. Ondan, Ebû Cehil’in, yaralı düşmüş halde olan İbn Mes‘ûd’a sözü: “**الدبرة** kimin?” O da: “Allah’ın ve Resûlü’nün, ey Allah’ın düşmanı!” Ve denir: “Allah onların üzerine **الدبرة** kılsın”, yani savaşta bozgun; o, **الإدبار**’dan bir isimdir; ve harekelenir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; garîb ehli onu zikretti. Ebû Hanîfe’den: **الدبرة**: ekilen yerden bir parça; cem‘i **دبار**. Mecazdan: **الدبرة** kesre ile: kıblenin hilâfı. Denir: “Onun ne **قبلة**’si var ne **دبرة**’si”, yani işinin yönüne hidayet bulmadı. Ve onların sözü: “Falan, işin **قبال**’ını **دباره**’inden bilmez”, yani evvelini âhirinden. “Bu işin ne **قبلة**’si var ne **دبرة**’si”, onun vechini bilmediğinde. Ve **الدبرة** hareke ile: binek hayvanının ve devenin yarası; cem‘i **دبر** (harekeli) ve **أدبار**; tıpkı **شجرة** ve **شجر** ve **أشجار** gibi. İbn Abbâs hadîsinde: **كانوا يقولون في الجاهلية: إذا برأ الدبر، وعفا الأثر**. Onu, binek hayvanının sırtında olan yara diye tefsir ettiler. Ve denildi: devenin tırnağının yaralanmasıdır. Ve deve **دبر** oldu; **فرح** gibi; **دبرا** akıtır; ve **أدبر**. Garîb imamları birincisiyle yetindi; o hâlde deve **دبر**’dir; **كتف** gibi; ve **أدبر**. Dişisi **دبرة** ve **دبراء**; ve develer **دبرى**. Meselde: **هان على الأملس ما لاقى الدبر**; bunu emsâl ehli kitaplarında zikretti; ve dediler: adamın arkadaşına kötü ihtimamı hakkında darbımeseldir; ve makamât şârihleri onu böyle tefsir etti. Yük ve semer onu **أدبر** etti de o **دبر** oldu. “Adam **دبرا** **دبر** etti”: **أدبر** gibi, **إدبارا**; ve **دبرا**; bu Kurâ‘dandır. Ebû Mansûr dedi: Doğru olan, **الإدبار**’ın masdar, **الدبر**’in isim olmasıdır. Ve kavmin işi **أدبر** etti: bozulma sebebiyle döndü. Yüce Allah’ın sözü: **ثم وليتم مدبرين**; bu, hâl-i müekkededir; çünkü her dönmeyle birlikte bir **إدبار** olduğu bilindi; bu yüzden “**مدبرين**” dedi, te’kîd edici olarak. Ferrâ dedi: “Gündüz **دبر** etti” ve “**أدبر** etti” iki lugattır; aynı şekilde “**قبل**” ve “**أقبل**”. “Binekli **أقبل** etti” veya “**أدبر** etti” dediklerinde, ancak elif ile söylerler. İbn Sîde dedi: Bana göre ikisi mânâda birdir; zamanlarda gelenin erkeklerde de gelmesi uzak değildir. İbn Abbâs ve Mücâhid okudu: **والليل إذ أدبر**; mânâsı: gitti, çekildi. Ve “Şey ile **دبر** etti”: onu götürdü. Ve **دبر** adam: ihtiyar; **الأساس**’ta “yaşlandı”; bu mecazdır. Ve denildi: Ondan yüce sözü: **والليل إذ أدبر**. Ve “Falandan hadisi **دبر** etti”: onun ölümünden sonra ondan rivayet etti; “Falanın hadisini **يدبر** eder” yani onu rivayet eder. Ezherî, senediyle Selâm b. Miskîn’e rivayet etti; dedi: Katâde’yi falandan hadis anlatırken işittim; o da onu Ebû’d-Derdâ’dan rivayet ediyor; onu Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den **يدبره** ediyor; dedi: **ما شرقت شمس قط إلا بجنبها ملكان يناديان، إنهما يسمعان الخلائق غير الثقلين الجن والإنس: ألا هلموا إلى ربكم فإن ما قل وكفي خير مما كثروا وألهى، اللهم عجل لمنفق خلفا، وعجل لممسك تلفا**. Şemmer dedi: “Hadisi **دبرت** ettim” bilinmez; ancak “**يذبره**”dir, mu‘ceme **ذال** ile; yani onu sağlam yapar. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd’e gelince, ashabı ondan “**يدبره**” diye rivayet etti; gördüğün gibi.

**دبرت الريح**: döndü (yön değiştirdi); aslında: **هبت دبورا** (yani **الدبور** olarak esti). Ve hadiste: Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم dedi ki: “**نصرت بالصبا، وأهلكت عاد بالدبور**”; o — yani **الدبور** — **صبور** vezninde (gibidir). Şeyhimizin nüshasında: “**وهو**” (zamirin müzekker kılınmasıyla) vardır; bu yanlıştır, onun buna dikkat çektiği gibi; zira rüzgâr adlarının hepsi müennestir, **الإعصار** hariç. — **ريح**: **الصبا**’ya karşılık gelen rüzgâr. Ve **القبول**: batı tarafı yönünden esen rüzgâr; **الصبا** ona doğu tarafı yönünden karşılık gelir; **التهذيب**’de böyledir. Ve denildi ki: **الدبور** diye adlandırıldı; çünkü doğuya giden şeyden, Kâbe’nin arka tarafından gelir; İbnü’l-Esîr bunu reddetti ve dedi ki: bir şey değildir. Ve denildi ki: kıblede durduğunda arkandan gelen rüzgârdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الدبور**’un esiş yeri, uçan kartalın düştüğü yerden Süheyl’in doğuşuna kadardır. Ebû Alî **التذكرة**’de dedi ki: **الدبور**: isim ve sıfat olur; sıfattan olanı A‘şâ’nın sözü:

  لها زجل كحفيف الحصـا                      د صادف بالليل ريحا دبورا

İsimden olanı ise — Sîbeveyh’in Bâhile’den bir adama okuttuğu — onun sözü:

  ريح الدبور مع الشمال وتارة                      رهم الربيع وصائب التهتان

Dedi ki: onun sıfat oluşu daha çoktur. Çoğulu **دبر** ve **دبائر**’dir. Meydânî’nin **مجمع الأمثال**’inde: o rüzgârların en habisidir; denilir ki: ne bir ağacı aşılar ne de bir bulut meydana getirir. **ودبر الرجل** ( **عنى** gibi), o hâlde o **مدبور**’dur: **الدبور** rüzgârı ona isabet etti. Ve **أدبر**: ona girdi; diğer rüzgârlar da böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den: **أدبر الرجل**: **دبار** (ضم ile) içinde, yani çarşamba günü yolculuk ettiğinde (denir). Müellife yakında geleceği üzere; o uğursuz bir gündür. Mücâhid’e uğursuz gün soruldu da dedi ki: o çarşambadır; ayı içinde dönüp durmaz.

Mecazdan: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أدبر الرجل**: **قبيله**’sini **دبيره**’sinden bildiğinde; nüshalarda böyledir. İbnü’l-A‘râbî’nin metni: **دبيره من قبيله**. Ve onların darbımesellerinden: **فلان ما يعرف قبيله من دبيره**; yani hiçbir şey bilmez. Leys dedi ki: **القبيل**: pamuğun bükümü; **الدبير**: ketenin ve yünün bükümü. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: manası, itaatini isyanından (ayırt etmesi)dir. İbaresinin metni: **معصيته من طاعته**; bazı nüshalarda da böyledir ve İbnü’l-A‘râbî’nin metnine uygundur. Asma‘î dedi ki: **القبيل**: bükücünün beline doğru gelen şey; **الدبير**: bükücünün dizi tarafına doğru geri çevirdiği şey. Mufaddal dedi ki: **القبيل**: kumarda okların kazanması; **الدبير**: okların kaybetmesi. Bundan bir şey, Allah تعالى dilerse, **قبل** maddesinde zikredilecektir; ayrıca müellife yakında bu maddede de gelecektir ve Cevherî’nin ne ile tefsir ettiğini zikredecektir; burada Şeybânî’nin sözünü nakletti ve geri kalan sözleri bıraktı; bu, bize göre, okuyana karşı bir eksiltme ve bir körleştirmedir. **أدبر الرجل**: **دابر** gibi, öldüğünde (denir); sonuncusu Lihyânî’dendir. Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyit okundu:

  زعم ابن جدعان بن عم                      رو أنني يوما مدابـر
  ومسافر سفرا بـعـي                      دا لا يؤوب له مسافر

**أدبر**: dostunun ihtiyacından gaflet ettiğinde; sanki ondan yüz çevirmiştir. Ve **أدبر**: devesini **دبر** ettiğinde; tıpkı onların “**أنقب**” demeleri gibi: devesinin tırnağı aşındığında. İkisi Ömer’in hadîsinde bir araya getirilmiştir; bir kadına dedi ki: **أدبرت وأنقبت**; yani deven **دبر** oldu ve tırnağı aşındı. Kays b. Âsım’ın hadîsinde: “**إني لأفقر  البكر الضرع والناب المدبر**”; dediler ki: hayrı geri kalmış olan (dişidir). **أدبر الرجل**: ona **دبر** oldu; yani çok mal (sahibi) oldu. İbnü’l-A‘râbî’den: **أدبر**: deve boğazlandığında, dişi devenin kulağının bükümü ense tarafına döndüğünde; ve **أقبل**: bu büküm yüz tarafına olduğunda.

Mecazdan: **شر الرأي الدبري**; o ( **محركة** ile): ihtiyaç kaçtıktan sonra en son beliren görüştür; yani iş geri dönüp geçtiğinde onun şerri. Ve denildi ki: **الرأي الدبري**: onda nazarı derinleştirdiği görüştür; aynı şekilde **الجواب الدبري**.

Mecazdan: **الدبري**: namazı vaktinin sonunda (kılmak). Dedim: hadiste gelen: **لا يأتي الصلاة إلا دبريا**. Başka bir hadiste: **لا يأتي الصلاة إلا دبرا**; ضم ile ve فتح ile rivayet edilir. Dediler ki: “falanca **دبريا** geldi” yani en son; ve “falanca namaz kılar, ancak **دبريا**” (فتح ile), yani vaktinin sonunda. **المحكم**’de: yani en son; bunu Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti. **الباء** sakin kılınır; bunu Ebû’l-Heysem’den rivayet etti; zarf olarak mansuptur. Ve “**دبريا**” (iki damme ile) deme; çünkü bu, muhaddislerin lahnındandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **الدبر**’e nisbetlidir; şeyin sonu. **الباء**’nın fethi, nisbetin değişikliklerindendir. Ve onu, “**يأتي**”nin fâilinden hâl olarak nasbetti. Müellifin ibaresi, bir sarsıntıdan hâlî değildir. Muhaddislerin “**دبريا**” sözü: eğer onların sika kimselerden semâ ile rivayetleri sahihse, lahn değildir; fakat dil bakımından ise doğrudur; bildiğin gibi. Başka bir merfû hadiste: dedi ki: “**ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجل أتى الصلاة دبارا، ورجل اعتبد محررا، ورجل أم قوما هم له كارهون**”. Bu hadisin râvisi İfrîkî dedi ki: “**دبارا**” sözünün manası: vakit geçtikten sonra (gelmesi)dir.

Ebû Hureyre’nin hadîsinde: Nebî صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Münafıkların, kendileriyle bilindikleri alâmetleri vardır: selâmları lânettir; yemekleri yağmadır; mescitlere ancak terk ederek yaklaşırlar; namaza ancak **دبرا** gelirler; kibirlenerek; ne ünsiyet ederler ne de kendileriyle ünsiyet edilir; geceleyin odun (gibi), gündüzün gürültü.” Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî: birinci hadisteki **دبارا** sözü, **دبر** ve **دبر**’ün cem‘idir; o, şeyin vakitlerinin sonudur: namaz ve başkası. **الدابر**, geri kalan ve tâbi olan için söylenir; ya mekân itibarıyla ya zaman itibarıyla ya mertebe itibarıyla. Denir ki: **دبره يدبره ويدبره دبورا**: onu arkasından takip ettiğinde ve onun arkasını izlediğinde. Ve “**جاء يدبرهم**” (denir): yani onları takip eder; bu ondandır. **الدابر**: her şeyin sonu; bunu İbn Büzerc söyledi. Ve bununla onların “**قطع الله دابرهم**” sözünü tefsir etti: yani onlardan kalan son (kimse). Kitâb-ı Azîz’de: **فقطع دابر القوم الذين ظلموا**; yani onların sonu kökünden kazındı. Ve تعالى başka bir yerde: **وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين**. Duâ hadîsinde: **وابعث علهم بأسا تقطع به دابرهم**; yani hepsi, onlardan hiç kimse kalmayıncaya kadar. Asma‘î ve başkaları dedi ki: asl (kök). Onların “**قطع الله دابره**” sözünün manası: Allah onun aslını giderdi. Ve Vu‘ale’den şu beyit okundu:

  فدى لكما رجلي أمي وخالتي                      غداة الكلاب إذ تحز الدوابر

Yani, kavmi öldürür de kökleri gider ve onlara hiçbir iz kalmaz. **الدابر**: hedeften çıkan ve onun arkasına düşen ok; ve **دبر** **دبورا**. Ve **الأساس**’ta: sadakta **الدابر**’den başka bir şey kalmadı; o, okların sonuncusudur. **الدابر**: kazanmayan ok; o, **القابل**’in zıddıdır; sahibi **مدابر**’dir. **صخر الغي الهذلي** su vardığı yeri vasfederek dedi:
  “İki yanımı onun ortasında çalkaladım;
  **المدابر**’in suya dalışı gibi; (o) bir ok (gibi) eğilip dönen.”

**المدابر**: kumarda yenilmiş olan. Ve denildi ki: o, bir kere sonra bir kere daha yenilen de tekrar yenilmek için geri dönendir. **أبو عبيد** dedi: **المدابر**: oklarla vuran kimsedir. **الدابر**: **الحسي**’nin üstündeki yapı; **أبو زيد**’den. **الشماخ** dedi:
  “Onu **واسط**’ın düzlüklerinden çağırınca,
  Üzerlerine **الجرامز** vurulmamış **دوابر** (vardı).”

**الدابر**: yapının saçaklığı; **أبو زيد**’den. **الدابرة** (هاء ile): kumun sonu; **الشيباني**’den. Denir: “Kumluğun **دابرة**’sinde indiler” ve “kumların **دوابر**’inde”; bu mecazdır. **ابن الأعرابي**’den: **الدابرة**: bozgun; **الدبرة** gibi. **الدابرة**: uğursuz olan; ondan da. Denir: “Onun **دابرته**’sine vurdu”; o, senden topuğundur; **وعلة** dedi:

  “Zira **الدوابر**’i keser.”

**الدابرة**: güreşte **الشغزبية**’den bir tür. **دابرة الحافر**: onun arkası; ve denildi ki: bilek yerinin hizasına gelen; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: bileğin arkasına bitişik olandır; çoğulu **الدوابر**’dir. **المدبور**: yaralı; ve sırtı **دبر** oldu. **المدبور**: çok mal sahibi; denir: “O, **دبر** ve **دبر** sahibidir”; daha önce geçtiği gibi. **الدبران** (harekeli): **الثريا** ile **الجوزاء** arasında bir yıldız; ona **التابع** ve **التويبع** denir; o, ayın bir menzilidir; **دبرانا** diye adlandırıldı, çünkü **الثريا**’yı **يدبر** eder; yani onu izler. **المحكم**’de: **الدبران**: **الثريا**’yı izleyen bir yıldız; ona **الألف واللام** lâzım oldu, çünkü onu bizzat şeyin kendisi yaptılar. **الصحاح**’ta: **الدبران**: **الثور**’dan beş yıldızdır; onun hörgücü olduğu söylenir.

Ve **أدابر** (ضم ile) bir adam: rahmini kesen; **أباتر** gibi. **أدابر** bir adam: kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye aldırmaz. **ابن القطاع** dedi: o, öğüdü kabul etmeyen kimsedir. **السيرافي** dedi: **سيبويه** isimlerde **أدابرا**yı nakletti ve onu kimse açıklamadı; onun bir isim olduğu üzere; fakat onu **أحامر** ve **أجارد** ile birlikte zikretmiştir; ikisi de yer adıdır; belki **أدابر** bir yer adıdır. **الأزهري** **أخايل**’i zikretti; o, böbürlenen kimsedir; o, **جرد** ve **بتر**’de işaret ettiğimiz dokuz benzerden biridir. **الصحاح**’ta: **الدبير**: kadının ipliğini bükerken eğirdiğinden arkasına çevirdiği şeydir; ve bununla şu açıklanır: “Falan, **دبيره**’ni **قبيله**’sinden bilmez.” **يعقوب** dedi: **القبيل**: göğsüne doğru çevirdiğin şeydir; **الدبير**: göğsünden uzağa doğru çevirdiğin şeydir. Denir: “Falan, **قبيلا**yı **دبير**den bilmez.” Bu mecazdır.

Denir: “O, **مقابل** ve **مدابر**’dir”; yani iki ebeveynden arı, iki taraftan soyludur; bu mecazdır. **الأصمعي** dedi: bunun aslı **الإقبالة** ve **الإدبارة**’dendir; o, kulakta bir yarıktır, sonra o bükülür; zira — **اللسان**’da: “artık” — onunla öne çevrilirse o **إقبالة**’dir; ve — **اللسان**’da: “ve eğer” — onunla arkaya çevrilirse o **إدبارة**’dir. Kulaktan sarkıtılan deri **الإقبالة**’dir; **الإدبارة** ise sanki bir **زنمة**’dir. Koyun **مقابلة** ve **مدابرة**’dir; ve onu **دابرتها** — **اللسان**’daki: “ve onu **أدبرتها**” — ve onu **قابلتها**. Musannifin yanındaki daha isabetlidir.

Ve **إقبالة** ve **إدبارة** sahibi bir dişi deve; ve **مقابلة مدابرة** bir dişi deve; yani babası ve annesi tarafından iki taraftan soylu. Hadiste: “**مقابلة** veya **مدابرة** ile kurban kesilmesini yasakladı.” **الأصمعي** dedi: **المقابلة**: kulağının kenarından bir şey kesilir, sonra sarkık bırakılır; sanki bir **زنمة** gibi görünür. Develerde bunun benzerine **المزنم** denir; ve o sarkıtılana **الرعل** denir. **المدابرة**: bunu koyunun kulağının arka tarafından yapmaktır. **الأصمعي** dedi: aynı şekilde, bu kulaktan belirgin olursa, kesilmiş olduktan sonra onda **مقابلة** ve **مدابرة** vardır. **دبار** (غراب ve كتاب vezninde): Çarşamba günü. **الخليل ابن أحمد**’ın **كتاب العين**’inde: onun gecesi; bazı imamlar bunu tercih etti. **عادية**: onların eski adlarındandır. **كراع** dedi: cahiliye (adıdır). Ve şu beyiti okudu:
  “Umarım yaşarım da günüm
  **أول** ile yahut **أهون** ile yahut **جبـار** ile olur;
  Yahut ardından **دبار**; eğer onu kaçırırsam
  **مؤنس** yahut **عروبة** yahut **شيار** (olur).”

**أول**: Pazar; **شيار**: Cumartesi. Her biri kendi yerinde zikredilmiştir.

**الدبار** (kesre ile): arkadan düşmanlık; **المدابرة** gibi. Denir: “Falan, falana **مدابرة** ve **دبارا** yaptı”: ona düşmanlık etti, onunla ilişkiyi kesti ve ondan yüz çevirdi. **الدبار**: ekinler arasındaki arklar; bir tanesi **دبرة**’dir; daha önce geçti. **بشر بن أبي خازم** dedi:
  “Kuyunun suyu **جـرشـية**’den aşağı iner,
  Üzerinde akşamı **الدبار**’ı yükselten bir **جربة** üzerine.”

Ve **الدبار** bazen **دبارات** üzerine cem edilir; bu, maddenin başında geçti. **الدبار**: vakalar ve bozgunlar; **دبرة**’nin çoğulu. Denir: “Allah onlara **الدبار**ı vaki kılsın”; bu da daha önce geçti. **الأصمعي** dedi: **الدبار** (fetha ile): helâk; **الدمار** gibi. Musannif **البصائر**’de şunu artırdı: “Onların **دابر**’ini kesen.” Ve “Kavim **دبر** ederler, **دبارا**”: helâk oldular. Ve denir: “Onun üzerine **الدبار** (olsun)”; yani silinme; ona beddua ettiklerinde: **يدبر** etsin de geri dönmesin. Bunun benzeri: “Onun üzerine **العفاء** (olsun)”; yani silinme ve helâk. **التدبير**: işin akıbetine bakmak; yani akıbetinin varacağı şeye; **التدبير** gibi. Ve denildi ki: **التدبر** tefekkürdür; yani üçüncü bir bilgiyi elde etmek için iki bilgiyi elde etmektir. Ve denir: “İşi **تدبرا** bildi”; yani sonradan. **جرير** dedi:
  “Şer size isabet edinceye dek ondan sakınmazsınız,
  Ve işi ancak **تدبرا** ile bilirsiniz.”

**أكثم بن صيفي** oğullarına dedi: “Ey oğullarım, başları geçmiş olan işlerin sonlarını **تتدبروا** etmeyin.” **التدبير**: kölenin ölümden sonra azadı; o, ona “Ben öldükten sonra sen hürsün” demendir; o, **مدبر**’dir. “Köleyi **دبرت** ettim”: onun azadını senin ölümüne bağladın. **التدبير**: hadisi rivayet etmek ve onu başkasından nakletmek; **أبو عبيد**’den ashabı onu böyle rivayet etti; bu daha önce geçti. “**تدابروا**”: birbirlerine dönüp (tekrar tekrar) sırt çevirdiler ve ilişkiyi kestiler. Ve denildi ki: bu ancak baba oğullarında olur. Hadiste: “**لا تدابروا ولا تقاطعوا**.” **أبو عبيد** dedi: **التدابر**: kesin kopuş ve terk ediştir; bir adamın arkadaşına sırtını ve ensesini dönmesinden alınmıştır; yüzüyle ondan yüz çevirir ve onu terk eder. Ve şu beyiti okudu:
  “**أبو قيس** size ‘bağ kurun’ diye mi vasiyet etti,
  Ve babanız — yazıklar olsun size — ‘**تدابروا** edin’ diye mi vasiyet etti?”

Ve hadisin manasında denildi ki: sizden biri arkadaşını arkasından anmasın. **استدبر**: **استقبل**’in zıddıdır. Denir: “Onu **استدبره** etti de ona attı”; yani ona arkasından geldi. “İşi **استدبر** etti”: akıbetinde, başında görmediğini gördü. Ve denir: “Falan, işinden **استقبل** ettiğini **استدبر** etseydi, işinin yönüne hidayet bulurdu”; yani işinin başında, sonunda bildiğini bilseydi, işinde doğru yolu bulurdu.

**استدبر**: tek başına aldı (kendine ayırdı). **أبو عبيدة** **الأعشى**’dan, şarabı vasfederek, şu beyiti okudu:
  “Onu, içişe karşı **مـسـتـدبـر** olmaksızın tattım,
  Yahut bildiğini inkâr eden (olarak değil).”

Dedi: yani müstesir (tek başına ayırıp sahiplenen) olmayan; ancak müstesire **مستدبر** denildi; çünkü onu içmede tek başına ayırıp sahiplenince onlardan **استدبر** eder ve onları karşılamaz; çünkü onu onların dışında içer ve onlardan yüz çevirir. Aziz kitapta: **أفلم يدبروا القول**; yani Kur’an’da kendilerine hitap edileni anlamadılar mı? Yine O’nun sözü (yüce): **أفلا يتدبرون القرآن**; yani düşünmezler mi de ibret alsınlar? O hâlde **التدبر** düşünme ve anlama demektir. O’nun sözü (yüce): **فالمدبرات أمرا**; yani işlerin tedbiriyle görevlendirilmiş melekler. Ve **دبير** (Zübeyr gibi): Esed’den bir kabilenin babasıdır; o, **دبير بن مالك بن عمرو بن قعين ابن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد**’dir; adı **كعب**’dır; her **دبيري** ona döner (nisbet edilir). Onlarda çokluk vardır. **دبير**: bir eşeğin adıdır. **دبيرة** (هاء ile): **ة**; Bahreyn’de, Benî Abdülkays’a ait. Ve **ذات الدبر** (fetha sonra sükûn ile): Hüzeyl’e ait bir geçittir; İbnü’l-A‘râbî dedi; Asma‘î onu tashif etti de **ذات الدير** dedi. Ebû Züeyb dedi:

  **بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين فهي خلوج**

Ve **دبر** (fetha sonra sükûn ile): Teymâ ile Tayy dağları arasında bir dağ. Ve **دبير** (Emîr gibi): Nîsâbûr’da bir **ة**; bir fersah mesafede; ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Yûsuf b. Hurşîd ed-Dübeyrî; ayrıca ed-Düveyri de denir. Musannif onu **دار** maddesinde zikretti; gelecek. Burada Sem‘ânî ve başkaları onu zikretti; Belh ve Merv’e yolculuk etti; bir cemaatten yazdı; tercümesi gelecek. **دبير**: Basralı muhaddis Muhammed b. Süleymân el-Kattân’ın dedesi; Abdurrahmân b. Yûnus es-Serrâc’dan (rivayet eder); üçyüzden sonra vefat etti; hadiste zayıftı. Ve **دبيرا**: Irak’ta sevâdından bir **ة**; Sığânî nakletti. **دبر** (Cebel gibi): Yemen’de San‘â köylerinden bir **ة**; ondan muhaddis Ebû Ya‘kûb İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd; Abdurrezzâk b. Hemmâm’ın kitaplarını rivayet eden; ondan hâfız Ebû Avâne el-Esferâînî, Ebü’l-Kâsım et-Taberânî, Haysame b. Selmân el-Etrâbülüsî ve başkaları rivayet etti. Ve **الأدبر**: Kindî Hacer b. Adî’nin lakabıdır; bununla lakaplandı; çünkü silah sırtını **أدبرت** etti (arkasını yaraladı/arkaya çevirdi). Ve denildi: çünkü dönüp giderken mızraklandı; Ebû Amr söyledi. Başkası dedi: **الأدبر**: babası Adî’nin lakabıdır; **ح ج ر**’de ihtilaf geçti; ona dönüp bak.

**الأدبر** ayrıca: Kindî Cebele b. Kays’ın lakabıdır; denildi ki o, yani bu sonuncu sahabîdir; ve denilir: o, Cebele b. Ebî Kerb b. Kays’tır. Onun bir heyet gelişi vardır; Ebû Mûsâ söyledi. Dedim: o, **هانئ بن عدي ابن الأدبر**’in dedesidir. **دبير** (Zübeyr gibi): Esedî **كعب ابن عمرو بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد**’in lakabıdır; çünkü silah taşımaktan **دبر** etti (sırtı yaralandı/arkası etkilendi). Nesep âlimi Ahmed b. el-Habbâb el-Himyerî dedi: bir şey taşıdı da sırtı **دبر** etti. **الروض**’da: o, **أدبر**’in küçültmesidir; ترخيم üzere. Gizli değildir ki o, aynen daha önce zikri geçenin kendisidir ve Esed’den bir kabilenin babasıdır; bunu açıkça söyleseydi daha iyi olurdu; görünen budur. Ve **الأديبر** (küçültme olarak): küçük bir hayvancık; ve denildi: yılanlardan bir tür. Ve denilir: o, falanın **شرج**’inden de değildir, **دبور**’undan da; yani onun darbesinden, kılığından ve şeklinden değildir. Ve **دبورية**: **د**; Taberiyye yakınında. **التكملة**’de: Taberiyye köylerindendir; ve o, alttaki **الياء**’ın hafifletilmesi iledir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir:

**دابرالقوم**: onlardan kalan en son kimse ve onların sonunda gelen; **الدابرة** gibi. Hadiste: **أيما مسلم خلف غازيا في دابته**: yani ondan sonra kalan kimse. Ve adamın **عقب**’ı: onun **دابره**’dir. Ve **دبره**: ondan sonra kaldı. Ve kuşun **دابرة**’si: bacağının arkasındaki parmak; doğan onunla vurur; denilir: yırtıcı onu **بدابرته** ile vurdu; yırtıcılar **بدوابرها** ile (vurur). Ve horoz için **الدابرة**: **الصيصية**’den aşağıda olan; onunla basar. Ve **دبريا** geldi: yani en son olarak. Ve ilim **قبلى**’dır, **بالدبري** değildir. Ebû’l-Abbâs dedi: manası, sağlam âlim sana çabuk cevap verir; geri kalan (geciken) ise: “onda bir bakışım var” der. Ve “arkadaşımı **دبريا** izledim”: onunla birlikteyken ondan geri kaldın, sonra onu izledin; sen onun senden kaçmasından korkarsın; **المحكم**’de böyledir. Ve **المدبرة** (fetha ile): **الإدبار**. Sa‘leb inşad etti:

  **هذا يصاديك إقبالا بمدبرة                      وذا يناديك إدبارا بإدبار**

Ve **أمس الدابر**: gidip geçmiş olan; asla geri dönmez. Dediler: “**مضى أمس الدابر** ve **أمس المدبر**”; bu, te’kîd için (lafzı) kendiliğinden eklemedendir; çünkü bir güne “dün” denilince onun arkada kaldığı bilinir; fakat onu **الدابر** sözüyle pekiştirdi. Şair dedi:

  **وأبى الذي ترك الملوك وجمعهم                      بصهاب هامدة كأمس الدابـر**

Ve Sülemî Sahr b. Amr b. eş-Şerîd dedi:

  **ولقد قتلتكم ثنـاء ومـوحـدا                      وتركت مرة مثل أمس المدبر**

Ve “**رجل خاسر دابر**”: itbâ‘. Ve denilir: “**خاسر دامر**”; بدل üzere; her ne kadar بدل olması gerekmezse de; gelecek. Asma‘î dedi: **المدابر**: sahibinden yüz çeviren efendi. Ve denilir: “Allah, ondan önce olanı da ondan sonra olanı da çirkin kılsın.” Ve kova **بين قابل ودابر**: onunla kuyuya doğru gelen ile onunla havuza doğru giden arasında. Ve “onların **مقبل**’den de **مدبر**’den de (kimseleri) yoktur”: yani gelişte de gidişte de bir gidiş yolu yoktur. Ve falanın işi **إلى إقبال**’a ve **إلى إدبار**’a (kalır). İbnü’l-A‘râbî’den: **دبر**: geri çevirdi; ve **دبر**: geri kaldı.

Ve dediler: Süreyyâ’yı **تدبر** eder görürsen, bir ay doğum (yavrulama) ve bir ay yağmur (vaktidir). Ve “falan **مستدبر** المجد **مستقبل**”: yani şerefli; şerefinin başı ve sonu; bu mecazdır. Ve onun rahmini **دابر** etti: onu kesti. Ve menzillerden **المدابر**, **المقابل**’in zıddıdır. Ve kavim **أدبر** etti: işlerini sonuna çevirdi; onlardan bir bakiye kalmadı. Mecazdandır: ondan yüz çevirince onu kulağının arkası yaptı. Ve sırtını döndü: bozguna uğradı. Ve **الدبرة** onun lehine oldu: rakibi bozguna uğradı. Ve **الدبرة** onun aleyhine oldu: kendisi bozguna uğradı. Ve sırtlarını dönüp bozguna uğrayarak gittiler. Ve rüzgâr ona, önden geldikten sonra arkadan geldi. Ve (süt) gelişten sonra aktı. Ve dersin: onun **دبوره** şiddetlendi; onun **عبوره** düştü; bunların hepsi mecazdır. Ve **كفر دبور** (Tennûr gibi): Mısır’da bir köy. Ve **الديبور**: Ebû Abbâd’ın şiirinde bir yer; Bekrî zikretti. Ve **دبرة** (fetha sonra sükûn ile): Şam tarafında bir nahiye.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَبَرَهُ
1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me, (T, A,) or following me nearly. (A.) And دَبَرَهُ, inf. N. دَبْرٌ, He succeeded him, and remained after him. (TA.) And قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَ مَا دَبَرَ [May God curse the beginning of it and the end]. (S, A.) ― -b2- See also 4, in four places. ― -b3- دَبَرَ said of an arrow, (S, Msb,) or دَبَرَ الهَدَفَ, (M, A,) aor. دَبُخَ , (S, M, Msb,) inf. N. دُبُورٌ (S, M, Msb, K) and دَبْرٌ, (M, K,) It passed forth from the butt: (S, Msb:) or passed beyond the butt, (M, A, K,) and fell behind it. (M, A.) ― -b4- دَبَرَ بِهِ He, or it, went away with it; took it away; carried it off; or caused it to go away, pass away, or cease. (S, K.) ― -b5- دَبَرَ القَوْمُ, aor. دَبُخَ , (M, TA,) inf. N. دَبَارٌ, (As, S, M, K,) like دَمَارٌ, (As, S,) [and دَبَارَةٌ, like دَمَارَةٌ (q. V.), and app. ↓ دَبَرَى, (see الخَيْبَرَى,) or دَبرَى may be a simple subst.,] The people, or company of men, perished; (As, * S, * M, K * TA;) went away, turning the back, and did not return. (TA. [And ادبر (q. V.) has a similar, or the same, meaning.]) Hence, عَلَيْهِ الدَّبَارُ Perdition befall him; may he go away, turning the back, and not return. (M, TA.) ― -b6- And دَبَرَ (tropical:) He became an old man. (S, A, K.) Hence, as some say, the expression in the Kur [lxxiv. 36], وَاللَّيْلُ اـِذَا دَبَرَ (tropical:) [And the night when it groweth old]. (TA. [See also 4.]) ― -b7- دَبَرَتِ الرِّيحُ, (S, M, A, K,) aor. دَبُخَ , inf. N. دُبُورٌ, (M,) The wind blew in the direction of that wind which is termed دَبُور [i. E. West, &c., which is regarded as the hinder quarter]: (M, A:) or changed, and came in that direction. (S, K.) [Hence,] دَبَرَتْ لَهُ الرِّيحُ بَعْدَ مَا أَقْبَلَتْ [lit. The wind became west to him after it had been east: meaning (tropical:) his fortune became evil after it had been good]: and دَبَرَ بَعْدَ اـِقْبَالٍ [(tropical:) which means the same: see دَبُورٌ; and see also 4 in this art., and in art. قبل]. (A.) ― -b8- And دُبِرَ, (S, K,) a verb of which the agent is not named, (S,) He, (K,) a man, (TA,) or it, a people, (S, M,) was smitten, or affected, by the wind called الدَّبُور. (S, M, K.) -A2- دَبَرَ الحَدِيثَ عَنْهُ: see 2. -A3- قَبَلْتُ الحَبْلَ وَدَبَرْتُهُ: see دَبِيرٌ. -A4- دَبَرَ, aor. دَبُخَ , inf. N. دَبْرٌ, signifies, accord. To Kr, He wrote a writing or letter or book: but none other says so; and the known word is ذَبَرَ. (M.) [The inf. N. Is explained in the K as syn. With اِكْتِتَابٌ.] -A5- دَبِرَ, (S, M, Mgh, K,) aor. دَبَخَ , (K,) inf. N. دَبَرٌ, (M, Mgh,) He (a horse or the like, M, K, and a camel, S, M, Mgh) had galls, or sores, on his back, (M, Mgh, K, * TA,) produced by the saddle and the like; (Mgh;) as also ↓ ادبر. (K. [But the corresponding passage in the M shows that this is probably a mistake for أَدْبَرُ a syn. Of دَبِرٌ.])

دبّر الأَمْرَ
2 دبّر الأَمْرَ ذ , (T, M, A,) or فِى الأَمْرِ (S,) inf. N. تَدْبِيرٌ, (T, S, K,) He considered, or forecast, the issues, or results, of the affair, or event, or case; (TA;) and so ↓ تدبّرهُ: (Mgh:) or its end, issue, or result; (T, M, K;) as also ↓ تدبّرهُ: (T, M, Msb, K:) or he looked to what would, or might, be its result: and فِيهِ ↓ تدبّر he thought, or meditated, upon it; (S;) [as also ↓ تدبّرهُ:] Aktham Ibn-Seyfee said to his sons, أَعْجَازَ ↓ يَابَنِىَّ لَا تَتَدَبَّرُوا أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا [O my sons, think not upon the ends of things whereof the beginnings have passed]: (T: [see عَجُزٌ:]) and in the Kur [iv. 84] it is said, القُرْآنَ ↓ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ Will they, then, not consider the meanings of the Kur-án, and endeavour to obtain a clear knowledge of what is in it? (Bd:) and again, in the Kur [xxiii. 70], القَوْلَ ↓ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا Have they, then, not thought upon, (TA,) and endeavoured to understand, (يَتَفَهَّمُوا, K,) what has been said to them in the Kur-án? For ↓ تَدَبُّرٌ signifies the thinking, or meditating, upon [a thing], and endeavouring to understand [it]; syn. تَفَكُّرٌ and تَفَهُّمٌ: (TA:) and ↓ تدبّرهُ he looked into it, considered it, examined it, or studied it, repeatedly, in order to know it, or until he knew it. (Msb in art. امل.) دبّر أَمْرًا, inf. N. As above, signifies [also] He did, performed, or executed, a thing, or an affair, with thought, or consideration. (Msb.) [And He devised, planned, or plotted, a thing, عَلَى غَيْرِهِ against another. And hence, He managed, conducted, ordered, or regulated, an affair; because the doing so requires consideration of the issues, or results, of the affair. You say, دبّر أُمُورَ البِلَادِ, and, elliptically, دبّر البِلَادَ, He managed, conducted, ordered, or regulated, the affairs of the provinces, or country: and in like manner, the affairs of a house. تَدْبِيرٌ is also attributed to irrational animals; as, for ex., to horses; meaning their conducting the affair of victory: and to inanimate things; as, for ex., to stars; meaning their regulating the alternations of seasons &c.: see Bd in lxxix. 5. And دبّر alone signifies He acted with consideration of the issues, or results, of affairs, or events, or cases; acted with, or exercised, forecast, or forethought; or acted with policy.] ― -b2- دبّر عَبْدَهُ, (M, Msb,) inf. N. As above, (T, S, Mgh, Msb, K,) He made his slave to be free after his own death, (S, M, Mgh, Msb, K,) saying to him, Thou art free after my death: (T, TA:) he made the emancipation of his slave to depend upon his own death. (TA.) ― -b3- دبّر الحَدِيثَ, (inf. N. As above, K,) He related the tradition, narrative, or story, having received it, or heard it, from another person: (As, T, S, K: *) and هُوَ يُدَبِّرُ حَدِيثَ فُلَانٍ He relates the tradition, &c., of, or received from, or heard from, such a one: (As, S:) and دبّر الحَدِيثَ عَنْهُ; (M;) or عَنْهُ ↓ دَبَرَهُ, (S, K,) aor. دَبُخَ ; (TA;) He related the tradition, &c., having received it, or heard it, from him, (S, M, K,) after his death: (S, K:) Sh says that دبّر الحَدِيثَ is unknown; but so the phrase is related on the authority of A'Obeyd: Ahmad Ibn-Yahyà [i. E. Th] disallows يُدَبِّرُهُ as meaning he relates it; and says that it is يَذْبُرُهُ, with ذ, meaning “he knows it, or learns it, well, soundly, or thoroughly;” syn. يُتْقِنُهُ. (T.)

دابرهُ
3 دابرهُ دابر دابره دابرة , (S, A, *) inf. N. مُدَابَرَةٌ and دِبَارٌ, (K,) [He turned his back upon him: see 6. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) He severed himself from him, and avoided him, or shunned him; (TA;) became at variance with him; (A;) regarded him, or treated him, with enmity, or hostility. (S, A, K.) And دابر رَحِمَهُ (assumed tropical:) He cut, or severed, the ties, or bonds, of his relationship; disunited himself from his relations. (A.) ― -b3- دَابَرْتُهَا I made a slit such as is termed اـِدْبَارَة in her (a ewe's or goat's or camel's) ear. (As, S, K.) -A2- See also 4.

ادبر
4 ادبر أدبر ادبر دبر , (M, K, and Bd in ix. 25,) inf. N. اـِدْبَارٌ (S, M) and ↓ دُبْرٌ, accord. To Kr, but correctly the latter is a simple subst. [or quasi-inf. N.]; (M;) and ↓ دَبَرَ, (Iaar, S, K,) inf. N. دَبْرٌ (TA) and دُبُورٌ; (TK;) He went, turning his back; turned back; went back; took a backward course; retreated; retired; retrograded; declined; syn. وَلَّىِ (S, M, K) and تَأَخَّرَ (Iaar) and ذَهَبَ اـِلَى خَلْفٍ; (Bd ubi suprà, and S and K in art. قبل;) contr. Of أَقْبَلَ. (S, Bd.) And ادبر بِهِ [He went back, or backward, with it, or him; removed, or turned, it, or him, backward]. (S, K.) You say, يُدْبِرُ بِالدَّلْوِ اـِلَى الحَوْضِ [He goes back with the bucket to the watering-trough]: opposed to the phrase يُقْبِلُ بِهَا اـِلَى بِئْرِ. (A.) See also دَبِيرٌ, first sentence. And ادبر عَنْهُ [He went back, &c., from it, or him]. (Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He feigned himself negligent of, or inattentive to, the want of his friend; (K;) as though he turned back from him. (TA.) ― -b3- [Hence also,] ادبر signifies (assumed tropical:) It went backward, to a bad state; said of the affair, or case, of a people. (M, TA.) You say also, أَمْرٌ فُلَانٍ اـِلَى اـِقْبَالٍ and [in the contr. Sense] الى اـِدْبَارٌ (assumed tropical:) [The affair, or case, of such a one is inclining to advance, and to go backward, to a bad state]. (A.) [اـِدْبَارٌ often signifies The retiring, or declining, of good fortune; opposed to اـِقْبَالٌ: see also 1, in the latter part of the paragraph.] And ادبر القَوْمُ (assumed tropical:) The case of the people took a backward course, and there remained none of them. (TA.) And ادبر النَّهَارِ and ↓ دَبَرَ (inf. N. Of the latter دُبُورٌ, A) signify the same; (Fr, T, S, M;) i. E. The day went, or departed; (M, A;) and so الصَّيْفُ [the summer, or the spring]: and in like manner one says [in the contr. Sense] أَقْبَلَ and قَبَلَ: so says Fr, and he adds, but you say of a man, اقبل الرَّاكِبُ and ادبر only, with ا, though [Az says] it seems to me that the two forms are applicable in the same manner to men as they are to times. (T.) Some read, in the Kur [lxxiv. 36], ↓ وَاللَّيْلِ اـِذَا دَبَرَ, (T, S,) which, accord. To some, means And the night when it cometh after the day; (T;) or when it followeth the day: (S: [for another rendering, see 1:]) others, (T, S,) the greater number, (T,) read اذا أَدْبَرَ, (T, S,) meaning when it retreateth to depart. (T.) [Hence,] ادبرت الصَّلَاةُ (assumed tropical:) The prayer ended. (Bd in l. 39.) And وَاـِدْبَارَ السُّجُودِ: and وَاـِدْبَارَ النُّجُومِ: see دُبُرٌ. And ادبر (assumed tropical:) He died; (K;) as also ↓ دابر. (Lh, M, K. [See also دَبَرَ القَوْمُ, in the first paragraph.]) ― -b4- مَا أَقْبَلَ مِنَ الجَبَلِ وَمَا أَدْبَرَ and مَا قَبَلَ ↓ مِنْهُ وَمَا دَبَرَ signify the same [i. E. What is in front, of the mountain; and what is behind]. (JK.) -A2- ادبر also signifies He made a man to be behind him. (M.) -A3- And It, (the saddle, S, K, or a burden, M, TA,) and he, (a man, S, Mgh,) caused a camel, (S, M, Mgh,) or a horse or the like, (K,) to have galls, or sores, on the back; galled the back. (M, Mgh, K. *) ― -b2- And His camel became galled in the back. (S, K.) ― -b3- See also 1, last signification. -A4- It is also said [app., of a man, as meaning He slit the ear of a she-camel in a particular manner, i. E.,] when (T) the فَتْلَة [or twisted slip formed by slitting (see اـِدْبَارَةٌ)] of the ear of a she-camel, (T, K,) it being slit, (T, [but for اذا نحرت in the TT and TA, from which this is taken, I read اـِذَا بُحِرَتْ, an emendation evidently required,]) turns towards the back of the neck: (Iaar, T, TT, K, * TA:) and أَقْبَلَ is said in like manner when this فتلة is turned towards the face. (Iaar, T, TT, TA. [See also 3.]) -A5- It signifies also عَرَفَ دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ, (Iaar,) or عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ; (K;) said of a man. (Iaar. [See دَبِيرٌ.]) -A6- Also He, (K,) a man, (TA,) or it, a company of men, (S, M,) entered upon [a time in which blew] the wind called الدَّبُور. (S, M, K.) -A7- And He journeyed on the day called دُبَار, i. E. Wednesday. (K, TA.) -A8- And He became possessed of much property or wealth, or of many camels or the like. (Msb, * K.)

5 تَدَبَّخَ see 2, in nine places. ― -b2- عَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّرًا means He knew the thing at the last, (M, Mgh,) after it had past. (Mgh.) Jereer says, (M,)
وَلَا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حَتَّىيُصِيبَكُمْ
وَلَا تَعْرِفُونَ الأَمْرَ اـِلَّا تَدَبُّرَا
[And ye fear not evil until it befalleth you, and ye know not the thing save at the last, when it has past]. (M, Mgh. *) [See also 10.] And in like manner, تَدَبَّرَ الكَلَامَ [meaning He postponed the saying] is said of one who has sworn after doing a thing. (Mgh.)

تدابروا
6 تدابروا تدابر تدابروا They turned their backs, one upon another. (A'Obeyd, T.) ― -b2- And hence, (A'Obeyd, T,) (assumed tropical:) They severed themselves, one from another, (A'Obeyd, T, S, M, K,) and avoided, or shunned, one another; (A'Obeyd, T;) became at variance, one with another; (A;) regarded, or treated, one another with enmity, or hostility: (M, A:) or it is only said of the sons of one father, or ancestor. (M.) ― -b3- (assumed tropical:) They spoke [evil], one of another, behind the other's back. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) They abstained from, or neglected, aiding, or assisting, one another. (TA in art. خذل.)

استدبرهُ
10 استدبرهُ أستدبره استدبره استدبرة ٱستدبر ٱستدبره contr. Of استقبلهُ. (S, * Msb, K. *) [As such it signifies He turned his back towards him, or it.] You say, استدبر القِبْلَةَ He turned his back towards the kibleh. (MA.) ― -b2- [As such also,] He came behind him. (TA.) You say, استدبرهُ فَرَمَاهُ (A, TA) He came behind him and cast, or shot, at him. (TA.) ― -b3- [As such also, He saw it behind him: he looked back to it: he saw it, or knew it, afterwards:] he saw, (M, K,) or knew, (TA,) at the end of it, namely, an affair, or a case, what he did not see, (M, K,) or know, (TA,) at the beginning of it: (M, K:) [or rather] he knew it at the end of an affair, or a case; namely, a thing that he did not know at the beginning of it. (T, A.) You say, اِسْتَدْبَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَالَمْ يَسْتَقْبِلْ He knew at the end of his affair, or case, what he did not know at the beginning of it. (A.) And اـِنَّ فُلَانًا لَوِ اسْتَقْبَلَ مِنْ أَمْرِهِ مَا اسْتَدْبَرَهُ لَهُدِىَ لِوِجْهَةِ أَمْرِهِ Verily such a one, had he known at the beginning of his affair, or case, what he knew at the end thereof, had been directed to the right way of executing his affair. (T.) [See also 5.] ― -b4- استدبرهُ عَلَى غَيْرِهِ He appropriated it to himself exclusively, in preference to others: (AO, K:) because he who does so turns his back upon others, and retires from them. (TA.) El-Aashà says, describing wine,
عَلَى الشَّرْبِ أَوْ مُنْكِرٍ مَا عُلِمْ
تَمَزَّرْتُهَاغَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ
i. E. [I sipped it] not appropriating [it] to myself exclusively [in preference to the other drinkers, nor denying what was known]. (AO, TA.)

دَبْرٌ
دَبْرٌ دبر The location, or quarter, that is behind a thing. (K. [In the CK, for خَلْف is put خَلَف.]) Hence the saying, (TA,) جَعَلْتُ كَلَامَهُ دَبْرَ أُذُنِى (assumed tropical:) I turned away from his speech, and feigned myself deaf to it: (T, S:) I did not listen to his speech, nor care for it, or regard it. (M, K, * TA.) You say also, أُذُنِهِ ↓ جَعَلَهُ دَابِرَ (tropical:) He turned away from him, avoided him, or shunned him. (T, * A.) ― -b2- See also دَبَرِىٌّ. ― -b3- Also, [like اـِدْبَارٌ, inf. N. Of 4,] (assumed tropical:) Death. (K.) ― -b4- And (assumed tropical:) Constant sleep: (M, K:) it is like تَسْبِيخٌ. (M.) -A2- I. Q. ↓ دِبَارٌ; these two words being pls. [or rather coll. Gen. Ns.] whereof the sings. [or ns. Un.] are ↓ دَبْرَةٌ and ↓ دِبَارَةٌ; which signify A مَشَارَة [explained in the TA as meaning a channel of water; but it seems to be here used as meaning a portion of ground separated from the adjacent parts, for sowing or planting, being surrounded by dams, or by ridges of earth, which retain the water for irrigation, as explained in art. شور, and as is indicated by its Persian equivalent here following,] in, (S,) or of, (K,) land that is sown or for sowing; (S, K;) called in Persian كُرْد: (S:) and دِبَارٌ signifies small channels for irrigation between tracts of seedproduce; (K;) and its sing. Is دَبْرَةٌ: (TA:) [Mtr says,] دَبْرَةٌ is syn. With مَشَارَةٌ; in Persian كَرْدَه [app. A mistranscription for كُرْد as above]; and the pl. Is دَبْرٌ and دِبَارٌ: (Mgh:) [Isd says,] دَبْرَةٌ signifies a small channel for irrigation between tracts of land sown or for sowing: or, as some say, i. Q. مَشَارَةٌ: and the pl. Is دِبَارٌ: it is also said that دِبَارٌ signifies i. Q. كُرْدَةٌ; and its n. Un. Is دِبَارَةٌ: and دِبَارَاتٌ signifies rivulets that flow through land of seed-produce; and its sing. Is دَبْرَةٌ: but I know not how this is, unless دَبْرَةٌ have دِبَارٌ for its pl., and this have ة added to it, as in فِحَالَةٌ, and so دبارات be a pl. Pl., i. E. Perfect pl. Of دِبَارَةٌ: Ahn says that دَبْرَةٌ signifies a patch of ground that is sown; [as is also said in the K;] and the pl. Is دِبَارٌ. (M.) ― -b2- Also A piece of rugged ground in a بَحْرٌ [i. E. Sea or large river], like an island, which the water overflows [at times] and from which [at times] it recedes. (M, K.) ― -b3- And A mountain; (T, K;) in the Abyssinian language: (TA: [Az says, “I know not whether it be Arabic or not:”]) whence the saying of the King of Abyssinia, (T, * K, * TA,) مَا أُحِبُّ أَنَّ لِى دَبْرًا ذَهَبًا وَأَنِّىآذَيْتُ رَجُلًا مِنَ المُسْلِمِينَ [I would not that I had a mountain of gold and that I had harmed a man of the Muslims]: (T, K:) but [SM says that] this is a confounding of two readings; which are, دَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ and أَنْ يَكُونَ دَبْرٌ لِى ذَهَبًا: (TA:) another reading is ذَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ. (TA in art. ذبر.) ― -b4- See also دِبْرٌ. ― -b5- Also, (S, M, K, &c.,) and ↓ دِبْرٌ, (Ahn, M, K,) A swarm of bees: and hornets, or large wasps; syn. زَنَابِيرُ: (S, M, K:) and the like thereof, having stings in their hinder parts: (B:) it has no sing., or n. Un.: (As, M:) or the n. Un. Is ↓ دَبْرَةٌ or ↓ دِبْرَةٌ; of which the dim. ↓ دُبَيْرَةٌ occurs in a trad.: (TA:) pl. [of pauc.] أَدْبُرٌ (K) and [of mult.] دُبُورٌ: (As, S, K:) and ↓ دَبُورٌ, with fet-h to the first letter, signifies bees; and has no proper sing. (M.) 'Ásim Ibn-Thábit El-Ansáree was called حَمِىُّ الدَّبْرِ [The protected of hornets, or bees], because his corpse was protected from his enemies by large hornets, (S,) or by a swarm of bees. (M, Mgh * in art. حمى.) ― -b6- دَبْرٌ also signifies The young ones of locusts; (Ahn, K;) and so ↓ دِبْرٌ. (Ahn, M, K.)

دُبْرٌ
دُبْرٌ دبر : see دُبُرٌ: and دَبَرِىٌّ; the latter in two places. -A2- See also 4, first sentence.

دِبْرٌ
دِبْرٌ دبر : see دَبْرٌ, last sentence but two, and last sentence. ― -b2- Also, (S, M, K,) and ↓ دَبْرٌ, (M, K,) Much property or wealth; or many camels or the like; (S, M, K;) such as cannot be computed, or calculated: (M:) the sing. [and dual] and pl. Are alike: you say [using it as an epithet] مَالٌ دِبْرٌ and مَالَانِ دِبْرٌ and أَمْوَالٌ دِبْرٌ: (S, M:) this mode of usage is best known; but sometimes دُبُورٌ is used as its pl.: (M:) in like manner you say مَالٌ دَثْرٌ: and you say also رَجُلٌ ذُو دِبْرٍ, (S, TA,) and رجل دبر, [unless this be a mistake for the phrase immediately preceding,] (Fr, TA,) meaning a man having large possessions in land or houses or other property. (Fr, S, TA.)

دَبَرٌ
دَبَرٌ دبر [app. Signifies A tract of the western sky at sunset: for] the Arabs said, اـِذَا رَأَيْتَ الثُّرَيَّا بِدَبَرْ فَشَهْرٌ نِتَاجْ وَشَهْرٌ مَطَرْ وَاـِذَا رَأَيْتَ الشِّعْرَى بِقَبَلْ فَمَجْدُ فَتًى وَحِمْلُ جَمَلْ, meaning When thou seest the Pleiades near to setting with sunset, then [is a month which] is a time of breeding of camels, and [a month which is] a time of rain: and when thou seest Sirius [near to rising] with sunset, [then is the glory of the generous man, and the time for the burden of the full-grown hecamel; for] then is the most intense degree of cold, when none but the generous and noble and ingenuous man will patiently persevere in the exercise of hospitality and beneficence, and when the heavy burden is not laid save upon the strong full-grown he-camel, because then the camels become lean and the pasturage is scanty. (M.) -A2- Also, and so is أَدْبَارٌ, a pl. [or rather the former is a coll. Gen. N.] of ↓ دَبَرَةٌ, (S, M, K,) which signifies A gall, or sore, on the back (M, * Mgh, K, * TA) of a horse or the like (M, K, TA) and of a camel, (M, Mgh,) produced by the saddle and the like; (Mgh;) and also on the كِرْكِرَة [or callous projection on the breast] of a camel. (S and K in art. سر.) They used to say, in the Time of Ignorance, اـِذَا بَرَأَ الدَّبَرُ وَعَفَا الأَثَرُ, explained as meaning [When] the galls on the back of the beast or upon the foot of the camel [shall heal, and the footstep, or mark, become obliterated]. (TA from a trad.) -A3- Also inf. N. Of دَبِرَ. (M, Mgh.)

دَبِرٌ
دَبِرٌ دبر (M, K) and ↓ أَدْبَرُ (M) A horse or the like, (M, K,) and a camel, (M,) having galls, or sores, (M, K,) on his back (TA) [produced by the saddle and the like; having his back galled: see دَبَرٌ]: fem. [of the former] دَبِرَةٌ and [of the latter] ↓ دَبْرَآءُ: and pl. [of either] دَبْرَى. (M, TA.) [Hence the prov.,] هَانَ عَلَى الأَمْلَسِ مَا لَاقَى الدَّبِرُ [What he that had galls on his back experienced was a light matter to him that had a sound back]: applied to one who has an ill concern for his companion. (K.) ― -b2- In the phrase رَجُلٌ خَسِرٌ وَدَبِرٌ [app. Meaning A man erring and perishing], Lh says that دَبِرٌ is an imitative sequent to خَسِرٌ: but [Isd says,] I think that خَسِرٌ is a verbal epithet, and that دَبِرٌ is a possessive epithet. (M in art. دمر.) You say also أَحْمَقٌ دَامِرٌ ↓ خَاسِرٌ دَابِرٌ: (T in art. بت: [see art. خسر:]) and دَابِرٌ is said to be an imitative sequent to خَاسِرٌ. (TA.)

دُبُرٌ
دُبُرٌ دبر and ↓ دُبْرٌ, (the latter a contraction of the former, Msb, [and not so commonly used, like as اـِبْلٌ is not so commonly used as اـِبِلٌ,]) The back; syn. ظَهْرٌ: (S, A, B, K;) the first signification given in the [S and] A and B: pl. أَدْبَارٌ. (TA.) You say, وَلَّى دُبُرَهُ [lit., He turned his back; and tropically,] (tropical:) he was put to flight. (A.) And وَلَّاهُ دُبُرَهُ [lit., He turned his back to him; and tropically,] the same as the phrase immediately preceding. (Mgh, Msb.) It is said in the Kur [liv. 45], وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [And they shall turn the back, in flight]: where الدبر is used in a collective sense, agreeably with another passage in the Kur [xiv. 44], لَا يَرْتَدُّ اـِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ. (S, B.) You also say, ↓ وَلَّوْا دَبْرَةً (tropical:) They turned back in flight, or being routed. (A, TA.) ― -b2- The back, or hinder part, contr. Of قُبُلٌ, (S, A, Msb, K,) of anything: (Msb:) as, for instance, of a shirt. (Kur xii. 25, 27, and 28.) You say, وَقَعَ السَّهْمُ بِدُبْرِ الهَدَفِ The arrow fell behind the butt. (TA in art. قبل.) ― -b3- The backside; posteriors; buttocks; rump; or podex: and the anus: syn. اِسْتٌ. (K.) [It has the former of these two significations in many instances; and the latter of them in many other instances: in the S and K in art. جعر, it is given as a syn. Of مَجْعَرٌ, which has the latter signification in the present day. This latter signification may also be intended in the S, M, A, Msb, and K, by the explanation “ contr. Of قُبُلٌ, ” as well as the “ back, or hinder part, ” of anything: for قُبُلٌ very often signifies the “ anterior pudendum ” of a man or woman, and is so explained. The anus is also called حَلْقَةُ الدُّبُرِ and حِتَارُ الدُّبُرِ and شَرَجُ الدُّبُرِ.] Its pl. أَدْبَارٌ is also applied to the part which comprises the اِسْت [or anus] and the حَيَآء [or vulva, i. E., external portion of the female organs of generation,] of a solid-hoofed animal, and of a cloven-hoofed animal, and of that which has claws, or talons: or, as some say, of a camel, or an animal having feet like those of the camel: and the sing., to the حَيَآء [or vulva] alone, of any such animal. (M, TT.) ― -b4- (assumed tropical:) The latter, or last, part, (T, S, M, Msb, K,) of a thing, an affair, or an event, (T, S, Msb,) or of anything: (M, K:) pl. أَدْبَارٌ (M) [and دِبَارٌ: see دَبَرِىٌّ]. [See also دَابِرٌ.] One says, جِئْتُكَ دُبُرِ الشَّهْرِ, and فِى دُبُرِهِ, and عَلَى دُبُرِهِ, and أَدْبَارَ الشَّهْرِ, and فِى أَدْبَارِهِ, (tropical:) I came to thee in the latter, or last, part or parts, of the month. (M, K.) And أَدْعُو لَكَ فِى أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ (assumed tropical:) [I will petition for thee in the latter, or last, parts, or the conclusions, of the prayers]. (A.) See also دَبَرِىٌّ. In the Kur [I. Xxxix.], وَأَدْبَارَ السُّجُودِ signifies (assumed tropical:) And in the latter parts, or the ends, of the prayers: and السُّجُودِ ↓ وَاـِدْبَارَ [virtually] signifies the same [i. E. And in the ending of prostration], and is another reading of the text: Ks and Th adopt the former reading, because every single prostration has its latter part: or, accord. To the T, the meaning is, and in the two rek'ahs (الرَّكْعَتَانِ) after sunset; as is related on the authority of 'Alee the son of Aboo-Tálib. (TA.) The similar expression in the Kur [lii. Last verse] وَأَدْبَارَ النُّجُومِ is explained by the lexicologists as signifying (assumed tropical:) And during the consecution of the stars, and their taking towards the west, to set: but [Isd says,] I know not how this is, since أَخْذٌ, by which they explain it, is an inf. N., and أَدْبَار is a pl. Of a subst.: النُّجُومِ ↓ وَاـِدْبَارَ, which is another reading of the text, signifies and during the setting of the stars: and Ks and Th adopt this latter reading: (M:) or, accord. To the T, both mean and in the two rek'ahs before daybreak. (TA.) ― -b5- Also The hinder part, (M,) and angle, (زَاوِيَة,) of a house or chamber or tent. (M, K.) ― -b6- عِتْقَ العَبْدِ عَنْ دُبُرٍ (S, K) means The emancipation of the slave after the death of his owner. (S, Mgh, * Msb. * [See 2.]) ― -b7- [See also دَبِيرٌ, of which, and of دِبَارٌ, دُبُرٌ is said in the TA in art. قبل to be a pl.].

دَبْرَةٌ
دَبْرَةٌ دبر دبره دبرة : see دُبُرٌ. ― -b2- Also (assumed tropical:) A turn of evil fortune; an unfavourable turn of fortune: or a turn to be vanquished; contr. Of دَوْلَةٌ: (As, M, K:) دَوْلَةٌ relates to good; and دَبْرَةٌ, to evil: one says, جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الدَّبْرَةَ (assumed tropical:) [May God make the turn of evil fortune to be against him]: (As, T, M:) this [says Isd] is the best explanation that I have seen of دَبْرَةٌ: (M:) or (so accord. To the M, but in the K “ and ”) it signifies (assumed tropical:) the issue, or result, of a thing or an affair or a case; (M, K;) as in the saying of Aboo-Jahl to Ibn-Mes'ood, when he [the former] lay prostrate, wounded, لِمَنِ الدَّبْرَةُ (assumed tropical:) In whose favour is the issue, or result? And was answered, “ In favour of God and his apostle, O enemy of God: ” (T, TA:) also (tropical:) defeat in fight; (S, A, Mgh, K;) a subst. From الاـِدْبَارُ, as also ↓ دَبَرَةٌ, (S,) and ↓ دَابِرَةٌ: (Iaar, A, K:) you say, كَانَتِ الدَّبْرَةُ لَهُ, meaning (tropical:) His adversary was defeated; and عَلَيْهِ meaning (tropical:) He was himself defeated: (A:) and لِمَنِ الدَّبْرَةُ, meaning (assumed tropical:) Who is the defeater? And عَلَىمَنِ الدَّبْرَةُ (assumed tropical:) Who is the defeated? The pl. Of دَبْرَةٌ in the last sense is دِبَارٌ: (TA:) which also signifies conflicts and defeats; (K;) as in the saying, أَوْقَعَ اللّٰهُ بِهِمُ الدِّبَارَ God caused, or may God cause, to befall them conflicts and defeats. (TA.) -A2- See also دَبْرٌ, in two places.

دِبْرَةٌ
دِبْرَةٌ دبر دبره دبرة The direction, or point, towards which one turns his back; contr. Of قِبْلَةٌ. (S, K.) One says, مَا لَهُ قِبْلَةٌ وَلَا دِبْرَةٌ, meaning (tropical:) He has no way of applying himself rightly to his affair. (S, K, TA.) And لَيْسَ لِهٰذَا الأَمْرِ قِبْلَةٌ وَلَا دِبْرَةٌ (tropical:) The right way of executing this affair is not known. (S, A.) ― -b2- See also اـِدْبَارَةٌ. -A2- And see دَبْرٌ, near the end.

دَبَرَةٌ
دَبَرَةٌ دبر دبره دبرة : see دَبْرَةٌ: -A2- and see also دَبَرٌ.

دَبَرَى
دَبَرَى دبر دبرى دبري دبريي : see 1.

دَبْرِىٌّ
دَبْرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي : see the next paragraph, in two places.

دَبَرِىٌّ
دَبَرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي [Backward: and hence, (tropical:) late]. You say, العِلْمُ قَبَلِىٌّوَلَيْسَ بِالدَّبَرِىِّ (assumed tropical:) [True learning is prompt, and is not backward]: i. E., the man of sound learning answers thee quickly; but the backward says, I must consider it. (Th, T.) And تَبِعْتُ صَاحِبِى دَبَرِيًّا (assumed tropical:) I followed my companion, fearing that he would escape me, after having been with him, and having fallen back from him. (M.) And شَرُّ الرَّأْىِ الدَّبَرِىُّ (T, S, A, K *) (tropical:) The worst opinion, or  counsel, is that which occurs [to one] late, when the want [of it] is past; (T, S, K, * TA;) i. E., when the affair is past: or رَأْىٌ دَبَرِىٌّ signifies an opinion, or a counsel, not deeply looked into; and in like manner, جَوَابٌ, an answer, or a reply. (M.) And فُلَانٌ لَا يُصَلِّى الصَّلَاةَ اـِلَّا دَبَرِيًّا (AZ, S, M, A, K) and ↓ دَبْرِيًّا, (Aheyth, K,) and the relaters of traditions say ↓ دُبُرِيًّا, (S,) which is said in the K to be a corruption, but it may have been heard from a good authority, and with respect to the rules of the language is chaste, for, accord. To Iath, دَبَرِىٌّ is a rel. N. Irregularly formed from دُبُرٌ, (TA,) (tropical:) Such a one performs not prayer save in the last part of its time. (AZ, S, K *) It is said in a trad., لَا يَأْتِى الصَّلَاةِ اـِلَّا دَبَرِيًّا; and in another, ↓ الّا دُبْرًا or ↓ دَبْرًا, accord. To different relations; (tropical:) He will not come to prayer save at the last, or late: and in another, ↓ أَتَى الصَّلَاةَ دِبَارًا (tropical:) He came to prayer at the latest of the times thereof; (Iaar, TA;) or after the time had gone: (S:) ↓ دِبَارٌ being a pl. Of ↓ دُبُرٌ and ↓ دُبْرٌ meaning the last of the times of prayer &c. (Iaar, TA.) One says also, ↓ جَآءَ فُلَانٌ دَبْرِيًّا (tropical:) Such a one came last, or latest. (A, * TA.) دبريًّا is in the accus. Case as an adv. N. Of time [like دُبْرًا and دَبْرًا and دِبَارًا], or as a denotative of state with respect to the agent of the verb. (TA.) In the passage in the K [where it is said that دَبَرِىٌّ signifies Prayer in the last of its time, &c.], there is a looseness. (TA.)

دُبُرِىٌّ
دُبُرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي : see the next preceding paragraph.

الدَّبَرَانُ
الدَّبَرَانُ الدبران دبر [The Hyades: or the five chief stars of the Hyades: or the brightest star among them, a of Taurus:] five stars of Taurus, said to be his hump; (S;) one of the Mansions of the Moon; [namely, the Fourth;] a certain star, or asterism, between الثُّرَيَّا [or the Pleiades] and الجَوْزَآءُ [or Orion], also called التَّابِعُ and التُّوَيْبِعُ; (T;) it follows الثريّا, (T, M,) and therefore is thus named. (T.) [See مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل: and see المِجْدَحُ, in art. جدح.]

دُبَارٌ
دُبَارٌ دبار , (S, M, K, [in the M, accord. To the TT, written دُبَارُ, and it occurs in poetry imperfectly decl., but there is no reason for its being so in prose,]) and ↓ دِبَارٌ, (K,) Wednesday; the fourth day of the week; (S, K;) an ancient name thereof: (S, M, * TA:) or, accord. To the 'Eyn, (K,) the night of [i. E. Preceding the day of] Wednesday: (M, K:) which latter explanation is preferred by some authorities. (TA.) Wednesday is a day of ill luck: Mujáhid, being asked respecting the day of ill luck, answered, “ The Wednesday that does not come round [again, i. E. The last Wednesday,] in the month. ” (TA.)

دِبَارٌ
دِبَارٌ دبار : see دَبَرِىٌّ, in two places. ― -b2- You say also, فُلَانٌ مَا يَدْرِى قِبَالَ الأَمْرِ مِنْ دِبَارِهِ Such a one does not know the first part of the affair from the last thereof. (TA.) And مَا يَعْرِفُ قِبَالًا: مِنْ دِبَارٍ: see دَبِيرٌ. And مَا أَنْتَ لَهُمْ فِى قِبَالٍ وَلَا دِبَارٍ (assumed tropical:) Thou art not one for whom they care. (TA in art. قبل.) -A2- See also دَبْرٌ: -A3- and دُبَارٌ.

دَبُورٌ
دَبُورٌ دبور , used as a subst. And as an epithet, [of the fem. Gender,] so that one says either رِيحُ الدَّبُورِ or رِيحٌ دَبُورٌ and simply دَبُورٌ, but more commonly used as an epithet, (M,) [The west wind: or a westerly wind: the west being regarded as the hinder quarter:] the wind that is opposite to that called الصَّبَا (S, L, Msb, K) and القَبُولُ, (L,) blowing from the direction of the place of sunset: (L, Msb:) or the wind that comes from [the direction of] the back, or hinder part, of the Kaabeh, going towards the place of sunrise: (M:) but Iath rejects this explanation: (TA:) or the wind that comes from the quarter behind a person when he is standing at the kibleh: [but this is a most strange explanation:] or, accord. To Iaar, the wind that blows from the tract extending from the place where En-Nesr et-Táïr [or Aquila] sets [i. E. About W. 10° N. In Central Arabia] to the place where Suheyl [or Canopus] rises [about S. 29° E. In Central Arabia]: (M:) or that comes from the direction of the south (الجَنُوب), going towards the place of sunrise: (Msb:) it is the worst of winds: it is said that it does not fecundate trees, nor raise clouds: (Meyd, TA:) and in a trad. It is said that the tribe of 'Ád was destroyed by it: (T, TA:) it blows only in the hot season, and is very thirsty: (TA voce نَكْبَآءُ:) pl. دُبُرٌ and دَبَائِرُ. (M.) [Hence the saying,] عَصَفَتْ دَبُورُهُ وَسَقَطَتْ عَبُورُهُ [lit. His west wind, or westerly wind, blew violently, and his Sirius set: meaning (tropical:) his evil fortune prevailed, and his good fortune departed: for the دبور is the worst of winds, as observed above, and Sirius sets aurorally in the beginning of winter, when provisions become scarce]. (A.) -A2- See also دَبْرٌ, last sentence but two.

دَبِيرٌ
دَبِيرٌ دبير A twist which a woman turns backward (بِهِ ↓ مَا أَدْبَرَتْ), in twisting it: (S, K:) or what one turns backward from his chest [in rolling it against the front of his body]: (Yaakoob, S, A, K:) and قَبِيلٌ signifies “ what one turns forward (مَا أَقْبَلَ بِهِ) towards his chest: ” (Yaakoob, S, A:) or the former, what the twister turns backward towards his knee [in rolling it against his thigh; against which, or against the front of the body, the spindle is commonly rolled, except when it is twirled only with the hand while hanging loosely]: and the latter, “ what he turns forward towards his flank or waist: ” (As, T:) [whence the saying,] قَبَلْتُ أُخْرَى ↓ الحَبْلُ مَرَّةً وَ دَبَرْتُهُ [I turned the rope, or cord, forward, or toward me, in twisting it, one time, and turned it backward, or from me, another time]: (TA in art. قبل:) or دَبِيرٌ signifies the twisting of flax and wool: and قَبِيلٌ, the “ twisting of cotton. ” (Lth, T.) One says, عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ, meaning (tropical:) He knew, or distinguished, his obedience from his disobedience; (K,) TA;) or دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ his disobedience from his obedience. (Aboo-' Amr Esh-Sheybánee, Iaar, T.) And فُلَانٌ مَا يَعْرِفُ قَبِيلًا مِنْ دَبِيرٍ (S, A) or قَبِيلَهُ من دَبِيرِهِ (TA) (tropical:) [Such a one knows not &c.]: or مَا يَعْرِفُ قَبِيلًا مِنْ دَبِيرٍ and ↓ قِبَالًا مِنْ دِبَارٍ he knows not the ewe, or she-goat, that is termed مُقَابَلَة from that which is termed مُدَابَرَة: or him who advances towards him from him who goes back from him: or the parentage of his mother from that of his father: (K in art. قبل:) or that of his father from that of his mother: so says Idrd in explaining the former phrase: or a قُبُل from a دُبُر: or a thing when advancing from a thing when going back: and the pls. Of each are قُبُلٌ and دُبُرٌ. (TA in that art.) Accord. To El-Mufaddal, دَبِيرٌ signifies An arrow's losing in a game of chance [such as المَيْسِر]; and قَبِيلٌ, its “ winning therein. ” (T, TA.) [See قَبِيلٌ, in art. قبل.] ― -b2- Also The upper [because it is the hinder] part of the ear of a camel: the lower part is called the قَبِيل. (TA in art. قبل.)

دِبَارَةٌ
دِبَارَةٌ دباره دبارة : see دَبْرٌ.

دُبَيْرَةٌ
دُبَيْرَةٌ دبيره دبيرة : see دَبْرٌ.

دَابِرٌ
دَابِرٌ دابر act. Part. N. Of دَبَرَ, Following (S, K, TA) behind the back; following the back; following, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) [Hence,] دَابِرُ قَوْمٍ The last that remains of a people or party; he who comes at the end of a people or party; as also ↓ دَابِرَتُهُمْ; which likewise signifies those who remain after them: and ↓ دَابِرَةٌ [so in the TA, but accord. To the T دَابِرٌ, which I think the right reading,] signifies one who comes after; or follows, another. (TA.) And الدَّلْوُ بَيْنَ قَابِلٍ وَدَابِرٍ The bucket is between one who advances with it to the well and one who goes back, or returns, with it to the wateringtrough. (A.) And جَعَلَهُ دَابِرَ أُذُنِهِ: see دَبْرٌ. And أَمْسِ الدَّابِرُ and ↓ المُدْبِرُ Yesterday that is past: (S, M, K:) the epithet being here a corroborative. (S, * M.) You say, صَارُوا كَأَمْسِ الدَّابِرِ [They became like yesterday that is past]. (A.) And هَيْهَاتَ ذَهَبَ كَمَا ذَهَبَ أَمْسِ الدَّابِرُ [Far distant is he, or it! He, or it, hath gone like as hath gone yesterday that is past]. (S.) ― -b2- Also An arrow that passes forth from the butt, (S, Msb, K,) [or passes beyond it, (see 1,)] and falls behind it: (TA:) you say سَهْمٌ دَابِرٌ, and سِهَامٌ دَابِرَةٌ and دَوَابِرُ. (Msb.) ― -b3- An arrow that does not win [in the game called المَيْسِر]; (K, TA;) contr. Of قَابِلٌ. (S, TA.) ― -b4- The last arrow remaining in the quiver. (A.) ― -b5- The last of anything; (Ibn-Buzurj, T, M, K;) and so ↓ دَابِرَةٌ: (M:) [see also دُبُرٌ:] and (accord. To As and others, TA) the root, stock, race, or the like; syn. أَصْلٌ. (K.) One says, قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُمْ May God cut off the last that remain of them. (S.) And قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُ May God cut off the last of him, or it: (A:) or may God extirpate him. (As, T.) And in the Kur [vi. 45] it is said, فَقُطِعَ دَابِرُ القَوْمِ And the last of the people were extirpated. (M, TA.) And in a trad., يُقْطَعُ بِهِ دَابِرُهُمْ All of them shall be cut off thereby, not one remaining. (TA.) ― -b6- See also دَبِرٌ, last sentence. ― -b7- As an epithet applied to a camel: see غُدَّةٌ.

دَابِرَةٌ
دَابِرَةٌ دابر دابره دابرة : see the next preceding paragraph, in three places. ― -b2- Also (tropical:) The end of a tract of sand: (Esh-Sheybánee, S, A, * K:) pl. دَوَابِرُ. (A.) ― -b3- Of a solid hoof, The hinder part: (T, TA:) or the part that corresponds to the hinder part of the pastern: (S, K:) or the part that is next after the hinder part of the pastern: (M, TA:) pl. As above. (T, TA.) ― -b4- Of a bird, The back toe: it is with this that the hawk strikes: (M, TA:) or a thing like a toe, in the inner side of the foot, with which the bird strikes: (S:) that of a cook is beneath his صِيصِيَة [or spur]; and with it he treads: (M, TA:) pl. As above. (TA.) ― -b5- See also دَبْرَةٌ. ― -b6- Also A mode of شَغْزَبِيَّة [or throwing down by a trick] (S, K) in wrestling. (S.)

أَدْبَرُ
أَدْبَرُ ذ ; and its fem. دَبْرَآهُ: see دَبِرٌ.

اـِدْبَارٌ
اـِدْبَارٌ أدبار اـدبار ادبار دبر [originally inf. N. Of 4]: see the next paragraph, in two places.

اـِدْبَارَةٌ
اـِدْبَارَةٌ أدباره اـدبار اـدباره ادباره ادبارة دبر A slit in the ear [of a ewe or she-goat or she-camel], which being made, that thing [thus made, meaning the pendulous strip,] is twisted, and turned backward: if turned forward, it is termed اـِقْبَالَةٌ: and the hanging piece of skin of the ear is termed اـِدْبَارَةٌ [in the former case] and اـِقْبَالَةٌ [in the latter case]; as though it were a زَنَمَة [q. V.]; (As, S, M, * K;) and, respectively, ↓ اـِدْبَارٌ and اـِقْبَالٌ, and ↓ دِبْرَةْ and قِبْلَةٌ. (TA in art. قبل.) The ewe or she-goat [to which this has been done] is termed ↓ مُدَابَرَةٌ [in the former case] and مُقَابَلَةٌ [in the latter]: and you say of yourself [when you have performed the operation, in these two cases respectively], دَابَرْتُهَا and قَابَلْتُهَا: and the she-camel is termed ذَاتُ اـِدْبَارَة and ذَاتُ اـِقْبَالَةٌ; (As, S, K;) and so is the ewe or she-goat; (As, T;) and the she-camel, ↓ ذَاتُ اـِدْبَارٍ and ذَاتٌ اـِقْبَالٍ. (TA in art. قبل.)

أُدَابِرٌ
أُدَابِرٌ ذ A man who cuts, or severs, the ties, or bonds, of his relationship; who disunites himself from his relations; (S, K;) like أُبَاتِرٌ: (S:) one who does not accept what any one says, (AO, [who mentions أُبَاتِرٌ therewith as having the former signification,] T, S, M, K,) nor regard anything: (AO, T, S, M:) one who will not receive admonition. (Iktt.) [See أُخَايِلٌ.]

مُدْبِرٌ
مُدْبِرٌ مدبر [Going, turning his back; turning back; &c.: see its verb, 4]. You say, مَا لَهُمْ مِنْ مُقْبِلٍ وَلَا مُدْبِرٍ They have not one that goes forward nor one that goes back. (A.) In the phrase in the Kur [ix. 25], ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [Then ye turned back retreating], the last word is a corroborative denotative of state; for with every تَوْلِيَة is اـِدْبَار. (M.) See also دَابِرٌ. ― -b2- نَابٌ مُدْبِرٌ is said to signify (assumed tropical:) An aged she-camel whose goodness has gone. (TA.) ― -b3- أَرْضٌ مدبرةٌ [app. مُدْبِرَةٌ] (assumed tropical:) A land upon which rain has fallen partially, not generally, or not universally. (TA in art. قبل. [This explanation is there given as though applying also to ارض مقبلة, app. مُقْبِلَةٌ; but I think that there is an omission, and that the latter phrase has the contr. Meaning.])

مَدْبَرَةٌ
مَدْبَرَةٌ مدبر مدبره مدبرة i. Q. اـِدْبَارٌ [inf. N. Of 4, q. V.]. (M.)

مُدَبَّرٌ
مُدَبَّرٌ مدبر A slave made to be free after his owner's death; (S;) to whom his owner has said, “ Thou art free after my death; ” whose emancipation has been made to depend upon his owner's death. (TA.)

مُدَبِّرٌ
مُدَبِّرٌ مدبر [is extensively and variously applied as meaning One who manages, conducts, orders, or regulates, affairs of any kind, but generally affairs of importance]. فَالْمَدَبِّرَاتِ أَمْرًا, in the Kur [lxxix. 5], signifies [accord. To most of the Expositors] And those angels who are charged with the managing, conducting, ordering, or regulating, of affairs. (TA. [See also Bd.])

مَدْبُورٌ
مَدْبُورٌ مدبور , (TA,) and مَدْبُورُونَ, (S,) A man, (TA,) and people, (S,) smitten, or affected, by the [westerly] wind called الدَّبُور. (S, TA.) -A2- Also, the former, Wounded: (K:) or galled in the back. (TA.) -A3- And Possessing much property or wealth, or many camels or the like. (K.)

مُدَابَرٌ
مُدَابَرٌ مدابر applied to a place of abode, Contr. Of مُقَابَلٌ. (M.) You say, هٰذَا جَارِى مُقَابَلِى and مُدَابَرِى [This is my neighbour in front of me and in rear of me]. (TA in art. قبل.) ― -b2- مُدَابَرَةٌ applied to a ewe or she-goat: see اـِدْبَارَةٌ: so applied, Having a portion of the hinder part of her ear cut, and left hanging down, not separated: and also when it is separated: and مُقَابَلَةٌ is applied in like manner to one having a portion of the extremity [or fore part] of the ear so cut: (As, T:) and the former, applied to a she-camel, having her ear slit in the part next the back of the neck: or having a piece cut off from that part of her ear: and in like manner applied to a ewe or she-goat: also an ear cut, or slit, in the hinder part. (M.) [It seems that a she-camel had her ear thus cut if of generous race. And hence,] نَاقَةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ (tropical:) A she-camel of generous race by sire and dam. (T, TA.) And فُلَانٌ مُقَابَلٌ وَ مُدَابَرٌ (tropical:) Such a one is of pure race, (S, K,) or of generous, or noble, race, (A,) by both parents: (S, A, K:) accord. To As, (S,) from الاـِقْبَالَةُ and الاـِدْبَارَةُ. (S, K.)

مُدَابِرٌ
مُدَابِرٌ مدابر [act. Part. N. Of 3, q. V.:] (assumed tropical:) One who turns back, or away, from his companion; who avoids, or shuns, him. (As.) ― -b2- Also A man whose arrow does not win [in the game called المَيْسِر]: (S, K:) or one who is overcome in the game called الميسر: or one who has been overcome [therein] time after time, and returns in order that he may overcome: or, accord. To A'Obeyd, he who turns about, or shuffles, the arrows in the رِبَابَة in that game. (TA.) [See an ex. In a verse cited in art. خض.]

فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ
فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ فلان مستدبر المجد مستقبله فلان مستدبر المجد مستقبلة (tropical:) Such a one is [as though he had behind him and before him honour or dignity or nobility; meaning that he is] generous, or noble, in respect of his first and his last acquisition of honour or dignity. (TA. [But it is there without any syll. Signs; and with مستقبل in the place of مُسْتَقْبِلُهُ.])

##### Türkçe

**دَبَرَهُ**
1 **دَبَرَهُ** دبر دبره دبرة, muzâri‘ı **دَبُرَ** ve **دَبِرَ**, mastarı **دُبُورٌ**, O, onun sırtının arkasından tâkip etti; onun sırtını tâkip etti; (M, TA;) onu, mekân bakımından da, zaman bakımından da, ve ayrıca (mecazî olarak:) rütbe yahut makam bakımından da tâkip etti. (TA.) Sen dersin ki, **جَآءَ يَدْبُرُهُمْ** O, onları tâkip ederek geldi. (M, TA.) Ve **دَبَرَنِى فُلَانٌ** Falan kimse benden sonra geldi, arkamdan, (T, A,) yahut beni yakından tâkip ederek. (A.) Ve **دَبَرَهُ**, mastarı **دَبْرٌ**, O, onun yerine geçti ve ondan sonra kaldı. (TA.) Ve **قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَ مَا دَبَرَ** [Allah onun başını da sonunu da çirkin kılsın]. (S, A.) ― -b2- Dört yerde 4’e de bak. ― -b3- **دَبَرَ** ok hakkında söylenir, (S, Msb,) yahut **دَبَرَ الهَدَفَ**, (M, A,) muzâri‘ı **دَبُخَ**, (S, M, Msb,) mastarı **دُبُورٌ** (S, M, Msb, K) ve **دَبْرٌ**, (M, K,) O, kabzadan dışarı geçti: (S, Msb:) yahut kabzayı aştı, (M, A, K,) ve onun arkasına düştü. (M, A.) ― -b4- **دَبَرَ بِهِ** O, onunla gitti; onu götürdü; onu alıp götürdü; yahut onun gitmesine, geçip gitmesine, yahut yok olmasına veya kesilmesine sebep oldu. (S, K.) ― -b5- **دَبَرَ القَوْمُ**, muzâri‘ı **دَبُخَ**, (M, TA,) mastarı **دَبَارٌ**, (As, S, M, K,) **دَمَارٌ** gibi, (As, S,) [ve **دَبَارَةٌ**, **دَمَارَةٌ** gibi (q. V.), ve görünüşe göre ↓ **دَبَرَى**, (bk. **الخَيْبَرَى**, ) yahut **دَبرَى** basit bir isim olabilir,] Kavim, yahut erkekler topluluğu helâk oldu; (As, * S, * M, K * TA;) sırt çevirerek gitti ve geri dönmedi. (TA. [Ve **ادبر** (q. V.) benzer, yahut aynı, bir mânâya sahiptir.]) Bundan dolayı, **عَلَيْهِ الدَّبَارُ** Helâk ona gelsin; sırt çevirerek gitsin ve geri dönmesin. (M, TA.) ― -b6- Ve **دَبَرَ** (mecazî:) O, ihtiyar bir adam oldu. (S, A, K.) Bundan dolayı, bazılarına göre, Kur’ân’daki [lxxiv. 36] ifade, **وَاللَّيْلُ اـِذَا دَبَرَ** (mecazî:) [Ve gece, ihtiyarladığı zaman]. (TA. [4’e de bak.]) ― -b7- **دَبَرَتِ الرِّيحُ**, (S, M, A, K,) muzâri‘ı **دَبُخَ**, mastarı **دُبُورٌ**, (M,) Rüzgâr, **دَبُور** diye adlandırılan rüzgârın yönünde esti [yani Batı, vb., ki arka taraf sayılır]: (M, A:) yahut değişti ve o yönden geldi. (S, K.) [Bundan dolayı,] **دَبَرَتْ لَهُ الرِّيحُ بَعْدَ مَا أَقْبَلَتْ** [lafzen: Rüzgâr ona, doğu olduktan sonra batı oldu: mânâsı (mecazî:) talihi iyi olduktan sonra kötü oldu]: ve **دَبَرَ بَعْدَ اـِقْبَالٍ** [(mecazî:) aynı mânâdadır: **دَبُورٌ**’a bak; ve ayrıca bu maddede 4’e ve قبل maddesine de bak]. (A.) ― -b8- Ve **دُبِرَ**, (S, K,) faili zikredilmeyen bir fiildir, (S,) O, (K,) bir adam, (TA,) yahut o, bir kavim, (S, M,) **الدَّبُور** denilen rüzgâr ile vuruldu, yahut etkilendi. (S, M, K.)

-A2- **دَبَرَ الحَدِيثَ عَنْهُ**: 2’ye bak.

-A3- **قَبَلْتُ الحَبْلَ وَدَبَرْتُهُ**: **دَبِيرٌ**’e bak.

-A4- **دَبَرَ**, muzâri‘ı **دَبُخَ**, mastarı **دَبْرٌ**, Kr’ye göre şu mânâya gelir: O, bir yazı yahut mektup yahut kitap yazdı: fakat başkası bunu söylemez; bilinen kelime **ذَبَرَ**’dır. (M.) [Mastar, K’da **اِكْتِتَابٌ** ile eş anlamlı olarak açıklanmıştır.]

-A5- **دَبِرَ**, (S, M, Mgh, K,) muzâri‘ı **دَبَخَ**, (K,) mastarı **دَبَرٌ**, (M, Mgh,) O (bir at yahut benzeri, M, K, ve bir deve, S, M, Mgh) sırtında eyer ve benzerinden meydana gelen yaralar yahut bereler vardı; (M, Mgh, K, * TA,) (Mgh;) ve ayrıca ↓ **ادبر**. (K. [Fakat M’deki karşılık gelen pasaj bunun muhtemelen **أَدْبَرُ** için bir hata olduğunu gösterir; **أَدْبَرُ**, **دَبِرٌ**’ün eş anlamlısıdır.])

**دبّر الأَمْرَ**

2 **دبّر الأَمْرَ** **ذ** , (T, M, A,) yahut **فِى الأَمْرِ** (S,) mastar ismi **تَدْبِيرٌ**, (T, S, K,) O, işin, olayın yahut hâlin meselelerini veya sonuçlarını düşündü yahut öngördü; (TA;) ve böylesi ↓ **تدبّرهُ**: (Mgh:) yahut onun sonunu, akıbetini yahut sonucunu; (T, M, K;) yine bunun gibi ↓ **تدبّرهُ**: (T, M, Msb, K:) yahut onun sonucu ne olacak yahut olabilir diye baktı: ve **فِيهِ** ↓ **تدبّر** onun üzerinde düşündü yahut tefekkür etti; (S;) [yine bunun gibi ↓ **تدبّرهُ:**] Aktham İbn-Seyfee oğullarına dedi ki, **أَعْجَازَ** ↓ **يَابَنِىَّ لَا تَتَدَبَّرُوا أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا** [Ey oğullarım, başlangıçları geçmiş olan şeylerin sonları üzerine düşünmeyin]: (T: [bk. **عَجُزٌ:**]) ve Kur’ân’da [iv. 84] şöyle denir, **القُرْآنَ** ↓ **أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ** Kur’ân’ın mânâlarını, onda olanı açık bir bilgiyle elde etmeye çalışarak, düşünmezler mi? (Bd:) ve yine, Kur’ân’da [xxiii. 70], **القَوْلَ** ↓ **أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا** Kur’ân’da kendilerine söylenen şey üzerine düşünmediler mi, (TA,) ve anlamaya çalışmadılar mı, (**يَتَفَهَّمُوا**, K,) ? Çünkü ↓ **تَدَبُّرٌ** [bir şey] üzerine düşünmeyi yahut tefekkür etmeyi ve [onu] anlamaya çalışmayı ifade eder; eş anlamlısı **تَفَكُّرٌ** ve **تَفَهُّمٌ**: (TA:) ve ↓ **تدبّرهُ** onu bilmek için, yahut onu bilinceye kadar, tekrar tekrar içine baktı, düşündü, inceledi yahut mütalaa etti. (Msb, **امل** maddesinde.) **دبّر أَمْرًا**, mastar ismi yukarıdaki gibi, [ayrıca] bir şeyi yahut bir işi düşünceyle yahut değerlendirmeyle yaptı, icra etti yahut yerine getirdi, mânâsına gelir. (Msb.) [Ve bir şeyi, **عَلَى غَيْرِهِ** başkasına karşı, tertip etti, planladı yahut kurdu. Ve buradan: bir işi idare etti, yürüttü, emretti yahut düzenledi; çünkü bunu yapmak, işin sonuçlarını yahut neticelerini düşünmeyi gerektirir. Sen dersin ki, **دبّر أُمُورَ البِلَادِ**, ve hazf ile, **دبّر البِلَادَ**, o, vilâyetlerin yahut ülkenin işlerini idare etti, yürüttü, emretti yahut düzenledi: ve aynı şekilde, bir evin işleri. **تَدْبِيرٌ** akılsız hayvanlara da nisbet edilir; meselâ atlara; mânâsı, zafer işini yürütmeleridir: ve cansız şeylere de; meselâ yıldızlara; mânâsı, mevsimlerin ard arda gelişlerini vb. düzenlemeleridir: bk. Bd, lxxix. 5’te. Ve **دبّر** tek başına, işlerin, olayların yahut hâllerin sonuçlarını yahut neticelerini gözeterek davrandı; öngörüyle yahut ileri görüşlülükle davrandı; yahut siyasetle davrandı, mânâsına gelir.] ― -b2- **دبّر عَبْدَهُ**, (M, Msb,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (T, S, Mgh, Msb, K,) kölesini kendi ölümünden sonra hür olacak kıldı, (S, M, Mgh, Msb, K,) ona “Benim ölümümden sonra hürsün” diyerek: (T, TA:) kölesinin âzâd edilmesini kendi ölümüne bağlı kıldı. (TA.) ― -b3- **دبّر الحَدِيثَ**, (mastar ismi yukarıdaki gibi, K,) rivayeti, haberi yahut kıssayı, onu başka bir kimseden almış yahut işitmiş olarak, nakletti: (As, T, S, K: *) ve **هُوَ يُدَبِّرُ حَدِيثَ فُلَانٍ** o, falanın rivayetini vb., ondan almış yahut ondan işitmiş olarak, nakleder: (As, S:) ve **دبّر الحَدِيثَ عَنْهُ**; (M;) yahut **عَنْهُ** ↓ **دَبَرَهُ**, (S, K,) muzârisi **دَبُخَ** ; (TA;) ondan almış yahut ondan işitmiş olarak, onun ölümünden sonra, rivayeti vb. nakletti, (S, M, K,) : (S, K:) Sh, **دبّر الحَدِيثَ**’in bilinmediğini söyler; fakat ibare A'Obeyd’in rivayetiyle böyle nakledilmiştir: Ahmad İbn-Yahyà [yani Th], **يُدَبِّرُهُ**’yu “onu rivayet eder” mânâsında kabul etmez; ve onun **يَذْبُرُهُ**, **ذ** ile, olduğunu söyler; mânâsı “onu iyi, sağlam yahut tam olarak bilir yahut öğrenir;” eş anlamlısı **يُتْقِنُهُ**. (T.)
**دابرهُ**
3 **دابرهُ** **دابر** **دابره** **دابرة** , (S, A, *) mastar ismi **مُدَابَرَةٌ** ve **دِبَارٌ**, (K,) [Ona arkasını döndü: bk. 6. ― -b2- Ve buradan,] (mecaz kabul edilerek:) ondan ayrıldı ve ondan kaçındı yahut sakındı; (TA;) onunla ihtilâfa düştü; (A;) ona düşmanlıkla yahut husumetle baktı yahut muamele etti. (S, A, K.) Ve **دابر رَحِمَهُ** (mecaz kabul edilerek:) akrabalık bağlarını kesti yahut kopardı; akrabalarından ayrıldı. (A.) ― -b3- **دَابَرْتُهَا** onun (bir koyunun yahut keçinin yahut devenin) kulağında **اـِدْبَارَة** denilen türden bir yarık yaptım. (As, S, K.) -A2- 4’e de bak.
**ادبر**

4 **ادبر** **أدبر** **ادبر** **دبر**, (M, K, and Bd in ix. 25,) mastar ismi **اـِدْبَارٌ** (S, M) ve ↓ **دُبْرٌ**, Kr’ye göre; fakat doğru olan, ikincisinin basit bir isim [yahut mastar-vari isim] olmasıdır; (M;) ve ↓ **دَبَرَ**, (Iaar, S, K,) mastar ismi **دَبْرٌ** (TA) ve **دُبُورٌ**; (TK;) Sırtını dönerek gitti; geri döndü; geri gitti; geriye doğru bir yol tuttu; geri çekildi; çekildi; geriledi; geriledi/azaldı; eş anlamlısı **وَلَّىِ** (S, M, K) ve **تَأَخَّرَ** (Iaar) ve **ذَهَبَ اـِلَى خَلْفٍ**; (Bd ubi suprà, and S and K in art. قبل;) zıddı **أَقْبَلَ**’in. (S, Bd.) Ve **ادبر بِهِ** [Onunla, yahut onu, geri gitti; onu geri götürdü, yahut geri çevirdi]. (S, K.) Dersin ki, **يُدْبِرُ بِالدَّلْوِ اـِلَى الحَوْضِ** [Kovayla yalak/tekneye doğru geri gider]: şu ibareye karşıttır: **يُقْبِلُ بِهَا اـِلَى بِئْرِ**. (A.) Ayrıca **دَبِيرٌ**’e bak, ilk cümle. Ve **ادبر عَنْهُ** [Ondan, yahut ondan, geri gitti, vb.]. (Msb.)

― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Dostunun ihtiyacına karşı kendini ihmalkâr, yahut ilgisiz gösterdi; (K;) sanki ondan geri dönmüş gibi. (TA.)

― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **ادبر** (mecaz kabul edilerek:) Geriye, kötü bir hâle doğru gitti; bir kavmin işi yahut hâli hakkında söylenir. (M, TA.) Yine dersin ki, **أَمْرٌ فُلَانٍ اـِلَى اـِقْبَالٍ** ve [zıt mânada] **الى اـِدْبَارٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Falancanın işi yahut hâli ilerlemeye meylediyor; ve geriye, kötü bir hâle gitmeye meylediyor]. (A.) [**اـِدْبَارٌ** çoğu kez talihin geri çekilmesi yahut gerilemesi mânasına gelir; **اـِقْبَالٌ**’in zıddıdır: ayrıca paragrafın son kısmında 1’e bak.] Ve **ادبر القَوْمُ** (mecaz kabul edilerek:) Halkın işi geriye doğru bir seyir aldı ve onlardan hiç kimse kalmadı. (TA.) Ve **ادبر النَّهَارِ** ve ↓ **دَبَرَ** (ikincinin mastar ismi **دُبُورٌ**, A) aynı mânaya gelir; (Fr, T, S, M;) yani: Gün gitti, yahut ayrıldı; (M, A;) ve aynı şekilde **الصَّيْفُ** [yaz, yahut bahar]: ve benzer biçimde [zıt mânada] **أَقْبَلَ** ve **قَبَلَ** denir: Fr böyle der ve ekler; fakat bir adam hakkında, yalnız **اقبل الرَّاكِبُ** ve **ادبر** dersin, **ا** ile; her ne kadar [Az der ki] bana göre iki şekil, zamanlara uygulandığı gibi insanlara da aynı tarzda uygulanabilir. (T.) Bazıları Kur’ân’da [lxxiv. 36], ↓ **وَاللَّيْلِ اـِذَا دَبَرَ** diye okur, (T, S,) ki bu, bazılarına göre, “Gecenin, gündüzden sonra geldiği zaman” demektir; (T;) yahut “gündüzü takip ettiği zaman”: (S: [başka bir tercüme için 1’e bak:]) diğerleri, (T, S,) çoğunluk, (T,) **اذا أَدْبَرَ** diye okur, (T, S,) “ayrılmak üzere geri çekildiği zaman” mânasında. (T.) [Bundan dolayı,] **ادبرت الصَّلَاةُ** (mecaz kabul edilerek:) Namaz bitti. (Bd in l. 39.) Ve **وَاـِدْبَارَ السُّجُودِ**: ve **وَاـِدْبَارَ النُّجُومِ**: **دُبُرٌ**’e bak. Ve **ادبر** (mecaz kabul edilerek:) Öldü; (K;) ve ayrıca ↓ **دابر**. (Lh, M, K. [Ayrıca ilk paragrafta **دَبَرَ القَوْمُ**’a bak.])

― -b4- **مَا أَقْبَلَ مِنَ الجَبَلِ وَمَا أَدْبَرَ** ve **مَا قَبَلَ** ↓ **مِنْهُ وَمَا دَبَرَ** aynı mânaya gelir [yani: Dağın ön tarafında olan; ve arka tarafında olan]. (JK.)

-A2- **ادبر** ayrıca, Bir adamı kendi arkasında kıldı, mânasına gelir. (M.)

-A3- Ve o, (eyer, S, K, yahut bir yük, M, TA,) ve o, (bir adam, S, Mgh,) bir deveye, (S, M, Mgh,) yahut bir ata veya benzerine, (K,) sırtta yara/berelenme meydana getirdi; sırtını yaraladı. (M, Mgh, K.*)

― -b2- Ve onun devesinin sırtı yaralandı. (S, K.)

― -b3- Ayrıca 1’e bak, son mânaya.

-A4- Şöyle de denir [görünüşe göre bir adam hakkında, “Dişi devenin kulağını belirli bir tarzda yardı” mânasında, yani:] (T) dişi devenin kulağının **فَتْلَة**’si [yarma ile oluşan bükülü şerit (bk. **اـِدْبَارَةٌ**)] (T, K,) yarılmış iken, (T, [fakat TT ve TA’da, buradan alındığı yerdeki اذا نحرت yerine, ben **اـِذَا بُحِرَتْ** okurum; açıkça gerekli bir tashih]) boynun arkasına doğru döndüğü zaman: (Iaar, T, TT, K,* TA:) ve **أَقْبَلَ** de benzer şekilde, bu **فتلة** yüz tarafına çevrildiği zaman söylenir. (Iaar, T, TT, TA. [Ayrıca 3’e bak.])

-A5- Ayrıca **عَرَفَ دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ**, (Iaar,) yahut **عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ**; (K;) bir adam hakkında söylenir. (Iaar. [**دَبِيرٌ**’e bak.])

-A6- Yine o, (K,) bir adam, (TA,) yahut o, bir erkekler topluluğu, (S, M,) **الدَّبُور** denilen rüzgârın [estiği] bir zamana girdi. (S, M, K.)

-A7- Ve **دُبَار** denilen günde, yani Çarşamba’da, yolculuk etti. (K, TA.)

-A8- Ve çok mal-mülk yahut servet, yahut çok deve ve benzeri sahibi oldu. (Msb,* K.)

5 **تَدَبَّخَ**: dokuz yerde 2’ye bak.

― -b2- **عَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّرًا** demek, Şeyi en sonunda bildi; (M, Mgh,) geçip gittikten sonra. (Mgh.) Cerîr der ki, (M,)
وَلَا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حَتَّىيُصِيبَكُمْ
وَلَا تَعْرِفُونَ الأَمْرَ اـِلَّا تَدَبُّرَا
[Ve siz, size isabet edinceye kadar şerden sakınmazsınız; ve şeyi ancak en sonunda, geçip gittikten sonra bilirsiniz]. (M, Mgh.*) [Ayrıca 10’a bak.] Ve benzer şekilde, bir şeyi yaptıktan sonra yemin etmiş kimse hakkında **تَدَبَّرَ الكَلَامَ** [mânası: Sözü erteledi] denir. (Mgh.)

**تدابروا**
6 **تدابروا** **تدابر** **تدابروا** Birbirlerine sırt döndüler. (A'Obeyd, T.)

― -b2- Ve bundan dolayı, (A'Obeyd, T,) (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerinden ayrıldılar, (A'Obeyd, T, S, M, K,) ve birbirlerinden kaçındılar, yahut sakındılar; (A'Obeyd, T;) birbirleriyle ihtilafa düştüler; (A;) birbirlerine düşmanlıkla, yahut husumetle baktılar, yahut muamele ettiler: (M, A:) yahut yalnız bir babanın, yahut atanın oğulları hakkında söylenir. (M.)

― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Birbirleri hakkında, ötekinin arkasından [kötü] konuştular. (TA.)

― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerine yardım etmeyi terk ettiler, yahut ihmal ettiler. (TA in art. خذل.)

**استدبرهُ**

10 **استدبرهُ** **أستدبره** **استدبره** **استدبرة** **ٱستدبر** **ٱستدبره**: **استقبلهُ**’nun zıddı. (S, * Msb, K. *) [Böylece şu mânaya gelir: Ona, yahut ona (ona/ona şeye) sırtını döndü.] **استدبر القِبْلَةَ** dersin: Kıbleye sırtını döndü. (MA.) ― -b2- [Böylece ayrıca,] onun arkasından geldi. (TA.) **استدبرهُ فَرَمَاهُ** (A, TA) dersin: Onun arkasından geldi ve ona attı, yahut ona ok/mermi attı. (TA.) ― -b3- [Böylece ayrıca, onu arkasında gördü: ona dönüp baktı: onu, yahut onu sonradan gördü, yahut bildi:] onu gördü, (M, K,) yahut bildi, (TA,) onun sonunda; yani bir işte yahut bir hâlde, onun başında görmediğini, (M, K,) yahut bilmediğini: (M, K:) [daha doğrusu] onu bir işin yahut bir hâlin sonunda bildi; yani onun başında bilmediği bir şeyi. (T, A.) **اِسْتَدْبَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَالَمْ يَسْتَقْبِلْ** dersin: İşinin yahut hâlinin sonunda, onun başında bilmediğini bildi. (A.) Ve **اـِنَّ فُلَانًا لَوِ اسْتَقْبَلَ مِنْ أَمْرِهِ مَا اسْتَدْبَرَهُ لَهُدِىَ لِوِجْهَةِ أَمْرِهِ**: Şüphesiz falan kimse, işinin yahut hâlinin başında, onun sonunda bildiğini bilmiş olsaydı, işinin yönüne (icrasının doğru yoluna) hidayet olunmuş olurdu. (T.) [5’e de bak.] ― -b4- **استدبرهُ عَلَى غَيْرِهِ**: Onu, başkalarına tercih ederek, kendisine mahsus kıldı: (AO, K:) çünkü bunu yapan kimse başkalarına sırtını döner ve onlardan çekilir. (TA.) El-A‘şâ şarabı vasfederek der ki,
عَلَى الشَّرْبِ أَوْ مُنْكِرٍ مَا عُلِمْ
تَمَزَّرْتُهَاغَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ
yani: [Onu yudumladım] onu kendime mahsus kılmaksızın [diğer içenlere tercih ederek], ve bilinen şeyi inkâr etmeksizin. (AO, TA.)

**دَبْرٌ**
**دَبْرٌ** **دبر**: Bir şeyin arkasında olan yer, yahut cihet. (K. [CK’de **خَلْف** yerine **خَلَف** konmuştur.]) Bundan dolayı şu söz (TA): **جَعَلْتُ كَلَامَهُ دَبْرَ أُذُنِى** (mecaz kabul edilerek): Onun sözünden yüz çevirdim ve ona karşı kendimi sağır gösterdim: (T, S:) Onun sözünü dinlemedim; ona aldırmadım, yahut onu umursamadım. (M, K, * TA.) Yine **جَعَلَهُ دَابِرَ** **أُذُنِهِ** dersin (mecaz): Ondan yüz çevirdi; ondan kaçındı, yahut ondan sakındı. (T, * A.) ― -b2- **دَبَرِىٌّ**’ye de bak. ― -b3- Ayrıca, [**اـِدْبَارٌ** gibi, 4’ün mastarı olarak,] (mecaz kabul edilerek): Ölüm. (K.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek): Sürekli uyku: (M, K:) o, **تَسْبِيخٌ** gibidir. (M.) -A2- I. Q. **دِبَارٌ**; bu iki kelime, tekilleri [yahut daha doğrusu cins isimleri olup birim isimleri] **دَبْرَةٌ** ve **دِبَارَةٌ** olan çoğullardır; bunlar, ekin ekilmiş yahut ekin ekmek için olan arazide (S,) yahut arazinin (K,) bir **مَشَارَة**’sını ifade eder; (S, K;) Farsçada buna **كُرْد** denir: (S:) ve **دِبَارٌ**, ekin alanları arasında sulama için küçük kanalcıklar demektir; (K;) ve onun tekili **دَبْرَةٌ**’dır: (TA:) [Mtr der ki:] **دَبْرَةٌ**, **مَشَارَةٌ** ile eş anlamlıdır; Farsçada **كَرْدَه**; ve çoğulu **دَبْرٌ** ve **دِبَارٌ**’dır: (Mgh:) [Isd der ki:] **دَبْرَةٌ**, ekin ekilmiş yahut ekin ekmek için olan arazi parçaları arasında sulama için küçük bir kanalcık demektir: yahut bazılarına göre, **مَشَارَةٌ** ile aynıdır: ve çoğulu **دِبَارٌ**’dır: ayrıca **دِبَارٌ**’ın **كُرْدَةٌ** ile aynı olduğu da söylenmiştir; ve onun birim ismi **دِبَارَةٌ**’dır: ve **دِبَارَاتٌ**, ekin arazisinden akan küçük dereler demektir; ve onun tekili **دَبْرَةٌ**’dır: fakat bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; meğer ki **دَبْرَةٌ**’nin çoğulu **دِبَارٌ** olsun da buna **ة** eklenmiş olsun; **فِحَالَةٌ**’da olduğu gibi; böylece **دبارات** da çoğulun çoğulu, yani **دِبَارَةٌ**’nın tam çoğulu olsun: Ahn, **دَبْرَةٌ**’nin ekilmiş bir toprak parçası demek olduğunu söyler; [K’de de böyle denir;] ve çoğulu **دِبَارٌ**’dır. (M.) ― -b2- Ayrıca, bir **بَحْرٌ**’da [yani denizde yahut büyük nehirde], ada gibi, suyun [bazen] üstünü örttüğü ve [bazen] çekildiği engebeli bir yer parçası. (M, K.) ― -b3- Ve bir dağ; (T, K;) Habeş dilinde: (TA: [Az der ki: “Arapça mı değil mi bilmiyorum:”]) buradan Habeş kralının sözü (T, * K, * TA): **مَا أُحِبُّ أَنَّ لِى دَبْرًا ذَهَبًا وَأَنِّىآذَيْتُ رَجُلًا مِنَ المُسْلِمِينَ**: Müslümanlardan bir adama eziyet etmiş olduğum hâlde, benim altından bir dağım olmasını istemem: (T, K:) fakat [SM der ki] bu, iki kıraatin birbirine karıştırılmasıdır; bunlar: **دَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ** ve **أَنْ يَكُونَ دَبْرٌ لِى ذَهَبًا**: (TA:) başka bir kıraat **ذَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ**’dır. (TA, **ذبر** maddesinde.) ― -b4- **دِبْرٌ**’e de bak. ― -b5- Ayrıca, (S, M, K, &c.,) ve **دِبْرٌ** (Ahn, M, K): Arı oğulu; ve eşekarıları yahut büyük yaban arıları; **زَنَابِيرُ** ile eş anlamlı: (S, M, K:) ve benzerleri; arka kısımlarında iğneleri olan: (B:) bunun tekili yahut birim ismi yoktur: (As, M:) yahut birim ismi **دَبْرَةٌ** veya **دِبْرَةٌ**’dır; bunların küçültmesi **دُبَيْرَةٌ** bir hadiste vârid olmuştur: (TA:) [azlık] çoğulu **أَدْبُرٌ** (K) ve [çokluk] çoğulu **دُبُورٌ**: (As, S, K:) ve ilk harfi fetha ile **دَبُورٌ**, arılar demektir; ve bunun da sahih bir tekili yoktur. (M.) ‘Âsım b. Sâbit el-Ensârî’ye **حَمِىُّ الدَّبْرِ** [eşekarılarının yahut arıların korunanı] denilmiştir; çünkü cesedi, düşmanlarından büyük eşekarılarıyla (S,) yahut bir arı oğuluyla korunmuştu. (M, Mgh * **حمى** maddesinde.) ― -b6- **دَبْرٌ** ayrıca çekirgelerin yavruları demektir; (Ahn, K;) ve böylesi **دِبْرٌ**’dür. (Ahn, M, K.)

**دُبْرٌ**
**دُبْرٌ** **دبر**: **دُبُرٌ**’e bak: ve **دَبَرِىٌّ**; ikincisi iki yerde. -A2- 4’e de bak, ilk cümle.

**دِبْرٌ**

**دِبْرٌ** **دبر**: bkz. **دَبْرٌ**, sondan iki önceki cümle ve son cümle. ― -b2- Ayrıca, (S, M, K,) ve ↓ **دَبْرٌ**, (M, K,) Çok mal veya servet; yahut çok deve veya benzeri; (S, M, K;) sayılıp hesaplanamayacak, yahut hesap edilemeyecek kadar: (M:) tekil [ve ikil] ve çoğul aynıdır: [onu sıfat olarak kullanarak] **مَالٌ دِبْرٌ** ve **مَالَانِ دِبْرٌ** ve **أَمْوَالٌ دِبْرٌ** dersin: (S, M:) bu kullanım tarzı en çok bilinenidir; fakat bazen **دُبُورٌ** onun çoğulu olarak kullanılır: (M:) aynı şekilde **مَالٌ دَثْرٌ** dersin: ve ayrıca **رَجُلٌ ذُو دِبْرٍ**, (S, TA,) ve **رجل دبر**, [meğer ki bu, hemen önceki ibare için bir hata ola,] (Fr, TA,) yani arazide veya evlerde yahut başka malda büyük mülklere sahip bir adam. (Fr, S, TA.)

**دَبَرٌ**

**دَبَرٌ** **دبر** [görünüşe göre, Güneş batarken batı göğünün bir parçasını ifade eder: zira] Araplar şöyle dedi: **اـِذَا رَأَيْتَ الثُّرَيَّا بِدَبَرْ فَشَهْرٌ نِتَاجْ وَشَهْرٌ مَطَرْ وَاـِذَا رَأَيْتَ الشِّعْرَى بِقَبَلْ فَمَجْدُ فَتًى وَحِمْلُ جَمَلْ**, yani: Süreyyâ’yı gün batımıyla batmaya yakın görürsen, o vakit [bir ay ki] deve doğurtma zamanıdır ve [bir ay ki] yağmur zamanıdır: ve Şi‘râ’yı gün batımıyla [doğmaya yakın] görürsen, [o vakit] cömert yiğidin şanı ve yetişkin erkek devenin yük zamanı [dır; zira] o vakit soğuğun en şiddetli derecesidir; o vakitte ancak cömert, soylu ve asil tabiatlı adam misafirperverlik ve iyilikte sabırla sebat eder; ve ağır yük, ancak güçlü yetişkin erkek deveye yüklenir; çünkü o vakitte develer zayıflar ve otlak az olur. (M.) -A2- Ayrıca, ve **أَدْبَارٌ** da böyledir, ↓ **دَبَرَةٌ**’nın bir çoğulu [yahut daha doğrusu birincisi cem‘-i cins ismidir], (S, M, K,) ki şu manaya gelir: bir atın veya benzerinin (M, * Mgh, K, * TA) sırtında (M, K, TA) ve bir devenin (M, Mgh,) sırtında, eyer ve benzeri sebebiyle meydana gelen bir yara, yahut sırt yarası; (Mgh;) ve ayrıca devenin **كِرْكِرَة**’sinde [yahut göğüsteki nasırlı çıkıntıda]. (S ve K, madde **سر**’de.) Câhiliye devrinde şöyle derlerdi: **اـِذَا بَرَأَ الدَّبَرُ وَعَفَا الأَثَرُ**, “hayvanın sırtındaki yahut devenin ayağındaki yaralar iyileştiği ve ayak izi yahut iz silindiği zaman” diye açıklanmıştır. (TA, bir rivayetten.) -A3- Ayrıca **دَبِرَ**’nın mastarıdır. (M, Mgh.)

**دَبِرٌ**

**دَبِرٌ** **دبر** (M, K) ve ↓ **أَدْبَرُ** (M) sırtında (TA) yaralar, yahut sırt yaraları, (M, K,) bulunan bir at veya benzeri, (M, K,) ve bir deve; (M,) [eyer ve benzeri sebebiyle; sırtı yara olmuş: bkz. **دَبَرٌ**]: [birincinin] müennesi **دَبِرَةٌ** ve [ikincinin] ↓ **دَبْرَآءُ**; ve [ikisinin de] çoğulu **دَبْرَى**. (M, TA.) [Bundan dolayı darb-ı mesel:] **هَانَ عَلَى الأَمْلَسِ مَا لَاقَى الدَّبِرُ** [Sırtı sağlam olana, sırtı yara olanın karşılaştığı şey hafif geldi]: arkadaşına karşı kötü bir ilgisi olan kimse hakkında kullanılır. (K.) ― -b2- **رَجُلٌ خَسِرٌ وَدَبِرٌ** ibaresinde [görünüşe göre “şaşırmış ve helâk olmuş bir adam” manasında], Lh der ki **دَبِرٌ**, **خَسِرٌ**’e uydurma bir ardıldır: fakat [Isd der ki] ben zannederim ki **خَسِرٌ** fiilî bir sıfattır ve **دَبِرٌ** sahiplik bildiren bir sıfattır. (M, madde **دمر**’de.) Ayrıca **أَحْمَقٌ دَامِرٌ** ↓ **خَاسِرٌ دَابِرٌ** dersin: (T, madde **بت**’te: [bkz. madde **خسر**:]) ve **دَابِرٌ**’in **خَاسِرٌ**’e uydurma bir ardıl olduğu söylenir. (TA.)

**دُبُرٌ**

**دُبُرٌ** **دبر** ve ↓ **دُبْرٌ**, (ikincisi birincinin bir daraltmasıdır, Msb, [ve **اـِبْلٌ**’ün **اـِبِلٌ** kadar yaygın kullanılmaması gibi, o kadar yaygın kullanılmaz,]) Sırt; **ظَهْرٌ** eşanlamlısı: (S, A, B, K;) [S ve] A ve B’de verilen ilk anlam: çoğulu **أَدْبَارٌ**. (TA.) Şöyle dersin, **وَلَّى دُبُرَهُ** [lafzen, Sırtını döndü; ve mecazen,] (mecaz:) bozguna uğratıldı. (A.) Ve **وَلَّاهُ دُبُرَهُ** [lafzen, Ona sırtını döndürdü; ve mecazen,] hemen önceki ibare ile aynı. (Mgh, Msb.) Kur’da [liv. 45] şöyle denilmiştir, **وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ** [Ve kaçışta sırtı dönecekler]: burada **الدبر** topluluk anlamında kullanılmıştır; Kur’daki başka bir pasajla [xiv. 44], **لَا يَرْتَدُّ اـِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ** uyumlu olarak. (S, B.) Yine şöyle dersin, ↓ **وَلَّوْا دَبْرَةً** (mecaz:) kaçışta, yahut bozguna uğrayarak geri döndüler. (A, TA.) ― -b2- Sırt, yahut arka kısım; **قُبُلٌ**’ün zıddı, (S, A, Msb, K,) herhangi bir şeyin: (Msb:) meselâ bir gömleğin. (Kur xii. 25, 27, ve 28.) Şöyle dersin, **وَقَعَ السَّهْمُ بِدُبْرِ الهَدَفِ** Ok, hedefin arkasına düştü. (TA, md. **قبل**’de.) ― -b3- Arka taraf; kalçalar; kaba et; sağrı; yahut makat: ve anüs: **اِسْتٌ** eşanlamlısı. (K.) [Bu iki anlamdan birincisi birçok yerde; ikincisi de birçok yerde vardır: S ve K’de md. **جعر**’de, günümüzde mevcut olan ikinci anlama sahip **مَجْعَرٌ**’un eşanlamlısı olarak verilmiştir. Bu ikinci anlam, S, M, A, Msb ve K’de “**قُبُلٌ**’ün zıddı” açıklamasıyla da kastedilmiş olabilir; herhangi bir şeyin “sırtı yahut arka kısmı” ile birlikte: zira **قُبُلٌ** çok defa bir erkek yahut kadının “ön avret yeri” anlamına gelir ve böyle açıklanır. Anüs ayrıca **حَلْقَةُ الدُّبُرِ** ve **حِتَارُ الدُّبُرِ** ve **شَرَجُ الدُّبُرِ** diye de adlandırılır.] Çoğulu **أَدْبَارٌ**, katı toynaklı bir hayvanın, ve yarık toynaklı bir hayvanın, ve pençeleri yahut tırnakları olanın, **اِسْت**’i [yahut anüsü] ve **حَيَآء**’ı [yahut vulvası, yani dişi üreme organlarının dış kısmı]nı kapsayan kısma da uygulanır: yahut bazılarına göre, bir devenin, yahut deve ayaklarına benzer ayakları olan bir hayvanın: ve tekili, bu tür herhangi bir hayvanın yalnız **حَيَآء**’ına [yahut vulvasına]. (M, TT.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) Bir şeyin, bir işin, yahut bir olayın, (T, S, M, Msb, K,) sonraki yahut son kısmı, (T, S, Msb,) yahut herhangi bir şeyin: (M, K:) çoğulu **أَدْبَارٌ** (M) [ve **دِبَارٌ**: **دَبَرِىٌّ**’ye bak]. [Ayrıca **دَابِرٌ**’e bak.] Şöyle denir, **جِئْتُكَ دُبُرِ الشَّهْرِ**, ve **فِى دُبُرِهِ**, ve **عَلَى دُبُرِهِ**, ve **أَدْبَارَ الشَّهْرِ**, ve **فِى أَدْبَارِهِ**, (mecaz:) Sana ayın sonraki yahut son kısmında yahut kısımlarında geldim. (M, K.) Ve **أَدْعُو لَكَ فِى أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ** (varsayılan mecaz:) [Senin için namazların sonraki yahut son kısımlarında, yahut sonuçlarında dua edeceğim]. (A.) Ayrıca **دَبَرِىٌّ**’ye bak. Kur’da [I. Xxxix.], **وَأَدْبَارَ السُّجُودِ** (varsayılan mecaz:) Namazların sonraki kısımlarında, yahut sonlarında demektir: ve **السُّجُودِ** ↓ **وَاـِدْبَارَ** [fiilen] aynı şeyi ifade eder [yani Secdenin bitişinde]; ve metnin başka bir kıraatidir: Ks ve Th birinci kıraati benimser; çünkü her bir tek secdenin bir sonraki kısmı vardır: yahut T’ye göre, anlam, gün batımından sonra iki rek‘at (**الرَّكْعَتَانِ**)tır; Ebû-Tâlib’in oğlu ‘Alî’den rivayet olunduğu üzere. (TA.) Kur’daki benzer ifade [lii. son âyet] **وَأَدْبَارَ النُّجُومِ**, lugatçılar tarafından (varsayılan mecaz:) yıldızların ardı sıra gelmesi ve batıya doğru, batmak üzere yönelmesi sırasında, diye açıklanır: fakat [Isd der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; zira kendisiyle açıkladıkları **أَخْذٌ** bir mastardır, **أَدْبَار** ise bir ismin çoğuludur: **النُّجُومِ** ↓ **وَاـِدْبَارَ**, metnin başka bir kıraatidir, yıldızların batması sırasında demektir: ve Ks ve Th bu ikinci kıraati benimser: (M:) yahut T’ye göre, ikisi de tan yeri ağarmadan önceki iki rek‘at demektir. (TA.) ― -b5- Ayrıca bir evin yahut odanın yahut çadırın arka kısmı, (M,) ve köşesi (**زَاوِيَة**). (M, K.) ― -b6- **عِتْقَ العَبْدِ عَنْ دُبُرٍ** (S, K) kölenin, sahibinin ölümünden sonra azat edilmesi demektir. (S, Mgh, * Msb. * [2’ye bak.]) ― -b7- [Ayrıca **دَبِيرٌ**’e bak; onun ve **دِبَارٌ**’ın, **دُبُرٌ**’un bir çoğul olduğu, TA’da md. **قبل**’de söylenir.]

**دَبْرَةٌ**

**دَبْرَةٌ** دبر دبره دبرة : bkz. **دُبُرٌ**. ― -b2- Ayrıca (mecazen farz olunan:) kötü talihin bir dönüşü; talihin elverişsiz bir dönüşü: yahut yenik düşmeye bir dönüş; **دَوْلَةٌ**’nın zıddı: (As, M, K:) **دَوْلَةٌ** hayra ilişkindir; **دَبْرَةٌ** ise şerre: şöyle denir, جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْهِ **الدَّبْرَةَ** (mecazen farz olunan:) [Allah kötü talihin dönüşünü onun aleyhine kılsın]: (As, T, M:) bu [der Isd] **دَبْرَةٌ** hakkında gördüğüm en iyi açıklamadır: (M:) yahut (M’ye göre böyle; fakat K’da “ ve ”) (mecazen farz olunan:) bir şeyin yahut bir işin yahut bir davanın akıbeti, yahut sonucu manasına gelir; (M, K;) Ebû-Cehl’in, o [birincisi] yüzüstü yatmış, yaralı iken, İbn-Mes‘ûd’a sözünde olduğu gibi, لِمَنِ **الدَّبْرَةُ** (mecazen farz olunan:) Akıbet, yahut sonuç kimin lehinedir? Ve şöyle cevaplandı, “Allah ve resulünün lehinedir, ey Allah’ın düşmanı:” (T, TA:) ayrıca (mecazen:) savaşta yenilgi; (S, A, Mgh, K;) **الاـِدْبَارُ**’dan bir isimdir; bunun gibi ↓ **دَبَرَةٌ**, (S,) ve ↓ **دَابِرَةٌ**: (Iaar, A, K:) şöyle dersin, كَانَتِ **الدَّبْرَةُ** لَهُ, yani (mecazen:) onun hasmı yenildi; ve عَلَيْهِ yani (mecazen:) kendisi yenildi: (A:) ve لِمَنِ **الدَّبْرَةُ**, yani (mecazen farz olunan:) yenen kimdir? Ve عَلَىمَنِ **الدَّبْرَةُ** (mecazen farz olunan:) yenilen kimdir? Bu son manada **دَبْرَةٌ**’nın çoğulu **دِبَارٌ**’dur: (TA:) ki ayrıca çatışmalar ve yenilgiler manasına da gelir; (K;) şu sözde olduğu gibi, أَوْقَعَ اللّٰهُ بِهِمُ **الدِّبَارَ** Allah onlara çatışmalar ve yenilgiler vâki kıldı; yahut Allah vâki kılsın. (TA.) -A2- Ayrıca iki yerde **دَبْرٌ**’e bkz.

**دِبْرَةٌ**
**دِبْرَةٌ** دبر دبره دبرة Sırtını çevirdiği yön, yahut nokta; **قِبْلَةٌ**’nın zıddı. (S, K.) Şöyle denir, مَا لَهُ **قِبْلَةٌ** وَلَا **دِبْرَةٌ**, yani (mecazen:) işine doğru biçimde yönelmenin hiçbir yolu yoktur. (S, K, TA.) Ve لَيْسَ لِهٰذَا الأَمْرِ **قِبْلَةٌ** وَلَا **دِبْرَةٌ** (mecazen:) bu işi icra etmenin doğru yolu bilinmez. (S, A.) ― -b2- Ayrıca **اـِدْبَارَةٌ**’ye bkz. -A2- Ve sona yakın **دَبْرٌ**’e bkz.

**دَبَرَةٌ**
**دَبَرَةٌ** دبر دبره دبرة : bkz. **دَبْرَةٌ**: -A2- ve ayrıca **دَبَرٌ**’e de bkz.

**دَبَرَى**
**دَبَرَى** دبر دبرى دبري دبريي : bkz. 1.

**دَبْرِىٌّ**
**دَبْرِىٌّ** دبر دبرى دبري دبريي : iki yerde, bir sonraki paragrafa bkz.

**دَبَرِىٌّ**
**دَبَرِىٌّ** دبر دبرى دبري دبريي [Geriye dönük: ve bundan dolayı, (mecazen:) geç]. Şöyle dersin, العِلْمُ **قَبَلِىٌّ** وَلَيْسَ بِ**الدَّبَرِىِّ** (mecazen farz olunan:) [Gerçek ilim çabuktur ve geriye dönük değildir]: yani, sağlam ilim sahibi kimse sana çabucak cevap verir; fakat geriye dönük olan, “bunu düşünmeliyim” der. (Th, T.) Ve تَبِعْتُ صَاحِبِى **دَبَرِيًّا** (mecazen farz olunan:) arkadaşımı, onun benden kaçmasından korkarak, onunla birlikte olduktan ve ondan geri kaldıktan sonra, takip ettim. (M.) Ve شَرُّ الرَّأْىِ **الدَّبَرِىُّ** (T, S, A, K *) (mecazen:) en kötü görüş, yahut öğüt, [kişiye] geç gelen, ihtiyaç [ona] geçtikten sonra olanıdır; (T, S, K, * TA;) yani, iş geçtikten sonra: yahut رَأْىٌ **دَبَرِىٌّ** derinlemesine bakılmamış bir görüş, yahut öğüt manasına gelir; ve aynı şekilde, **جَوَابٌ**, bir cevap, yahut karşılık. (M.) Ve فُلَانٌ لَا يُصَلِّى الصَّلَاةَ اـِلَّا **دَبَرِيًّا** (AZ, S, M, A, K) ve ↓ **دَبْرِيًّا**, (Aheyth, K,) ve hadis rivayet edenler ↓ **دُبُرِيًّا** derler, (S,) ki bunun K’da bir bozulma olduğu söylenir; fakat iyi bir otoriteden işitilmiş olabilir; ve dil kaideleri bakımından fasihdir; zira Iath’a göre, **دَبَرِىٌّ** **دُبُرٌ**’dan düzensiz olarak yapılmış bir nisbet ismidir, (TA,) (mecazen:) böyle biri namazı ancak vaktinin son kısmında kılar. (AZ, S, K *) Bir hadiste şöyle denmiştir, لَا يَأْتِى الصَّلَاةِ اـِلَّا **دَبَرِيًّا**; ve bir diğerinde, farklı rivayetlere göre, ↓ الّا **دُبْرًا** yahut ↓ **دَبْرًا**; (mecazen:) namaza ancak en sonda, yahut geç gelir: ve bir diğerinde, ↓ أَتَى الصَّلَاةَ **دِبَارًا** (mecazen:) namaza vakitlerinin en geç olanında geldi; (Iaar, TA;) yahut vakit çıktıktan sonra: (S:) ↓ **دِبَارٌ**, ↓ **دُبُرٌ** ve ↓ **دُبْرٌ**’ün bir çoğulu olup namaz vakitlerinin vb. sonu manasınadır. (Iaar, TA.) Ayrıca şöyle denir, ↓ جَآءَ فُلَانٌ **دَبْرِيًّا** (mecazen:) falan kimse en son, yahut en geç geldi. (A, * TA.) **دبريًّا**, zaman zarfı olarak mansub hâlde [**دُبْرًا** ve **دَبْرًا** ve **دِبَارًا** gibi], yahut fiilin failine nispetle hâl bildireni olarak [mansub]dur. (TA.) K’daki pasajda [orada **دَبَرِىٌّ**’ün namazı vaktinin sonunda kılmak vb. manasına geldiği söylendiği yerde], bir gevşeklik vardır. (TA.)

**دُبُرِىٌّ**
**دُبُرِىٌّ** dبر دبرى دبري دبريي : bir önceki paragrafa bkz.

**الدَّبَرَانُ**
**الدَّبَرَانُ** الدبران دبر [Hyades: yahut Hyades’in beş başlıca yıldızı: yahut onların arasındaki en parlak yıldız, Boğa burcundan:] Boğa’nın beş yıldızı; onun hörgücü olduğu söylenir; (S;) Ay’ın menzillerinden biri; [yani Dördüncü;] **الثُّرَيَّا** [yahut Pleiades] ile **الجَوْزَآءُ** [yahut Orion] arasında bulunan belirli bir yıldız, yahut yıldız kümesi; ayrıca **التَّابِعُ** ve **التُّوَيْبِعُ** diye adlandırılır; (T;) **الثريّا**’yı takip eder, (T, M,) bu yüzden böyle adlandırılmıştır. (T.) [mad. نزل’de **مَنَازِلُ القَمَرِ**’e bkz: ve mad. جدح’de **المِجْدَحُ**’a bkz.]

**دُبَارٌ**

دُبَارٌ دبار, (S, M, K, [M’de, TT’ye göre, **دُبَارُ** yazılmıştır; ve şiirde eksik i‘râblı olarak vâki olur; fakat nesirde böyle olmasının hiçbir sebebi yoktur,]) ve ↓ **دِبَارٌ**, (K,) Çarşamba; haftanın dördüncü günü; (S, K;) onun eski bir adı: (S, M, * TA:) yahut, **العين**’e göre, (K,) Çarşamba’nın [yani günün öncesindeki] gecesi: (M, K:) ki bu son açıklama bazı otoritelerce tercih edilmiştir. (TA.) Çarşamba uğursuzluk günüdür: Mücâhid’e uğursuzluk günü hakkında sorulunca, “Ay içinde [yeniden, yani son Çarşamba olarak] dönüp gelmeyen Çarşamba” diye cevap verdi. (TA.)
**دِبَارٌ**
**دِبَارٌ** دبار: iki yerde **دَبَرِىٌّ**’ye bak. ― -b2- Sen ayrıca şöyle dersin: فُلَانٌ مَا يَدْرِى قِبَالَ الأَمْرِ مِنْ دِبَارِهِ Böyle biri işin ilk kısmını sonundan bilmez. (TA.) Ve مَا يَعْرِفُ قِبَالًا: مِنْ دِبَارٍ: **دَبِيرٌ**’e bak. Ve مَا أَنْتَ لَهُمْ فِى قِبَالٍ وَلَا دِبَارٍ (mecazî farz edilerek:) Sen onlar için önemsenen biri değilsin. (TA, madde **قبل**’de.) -A2- Ayrıca **دَبْرٌ**’e bak: -A3- ve **دُبَارٌ**’a.
**دَبُورٌ**
**دَبُورٌ** دبور, isim olarak kullanılır. Ve [müennes cinsiyet için] sıfat olarak; öyle ki kişi ya رِيحُ **الدَّبُورِ** yahut رِيحٌ **دَبُورٌ** ve yalın olarak **دَبُورٌ** der; fakat daha çok sıfat olarak kullanılır, (M,) [batı rüzgârı: yahut batılı bir rüzgâr: batı, arka yön sayıldığı için:] **الصَّبَا** (S, L, Msb, K) ve **القَبُولُ**’a (L,) karşı olan rüzgâr; güneşin battığı yer yönünden esen: (L, Msb:) yahut Kâbe’nin arka, yahut geri kısmı yönünden gelip güneşin doğduğu yere doğru giden rüzgâr: (M:) fakat Lays bu açıklamayı reddeder: (TA:) yahut kişi kıbleye durmuşken onun arkasındaki taraftan gelen rüzgâr: [fakat bu pek garip bir açıklamadır:] yahut, İyâr’a göre, En-Nesr et-Tâir’in battığı yerden Suheyl’in doğduğu yere kadar uzanan bölgeden esen rüzgâr: (M:) yahut güney (**الجَنُوب**) yönünden gelip güneşin doğduğu yere doğru giden: (Msb:) rüzgârların en kötüsüdür: ağaçları döllemediği, bulut kaldırmadığı söylenir: (Meyd, TA:) ve bir hadiste, ‘Âd kavminin onunla helâk edildiği söylenir: (T, TA:) yalnız sıcak mevsimde eser ve çok susuzdur: (TA, **نَكْبَآءُ** maddesinde:) çoğulu **دُبُرٌ** ve **دَبَائِرُ**. (M.) [Bundan şu söz gelir:] عَصَفَتْ **دَبُورُهُ** وَسَقَطَتْ **عَبُورُهُ** [lafzen: onun batı rüzgârı şiddetle esti ve Şi‘râ’sı battı: anlamı (mecazî:) onun kötü talihi galip geldi ve iyi talihi gitti: çünkü **دبور** rüzgârların en kötüsüdür, yukarıda geçtiği üzere; ve Şi‘râ kışın başında seher vakti batar, o vakit azıklar kıtlaşır]. (A.) -A2- Ayrıca **دَبْرٌ**’e bak, sondan iki önceki cümle.
**دَبِيرٌ**
**دَبِيرٌ** دبير Kadının, bükmede onu geriye çevirdiği büküm (بِهِ ↓ مَا أَدْبَرَتْ): (S, K:) yahut kişinin göğsünden geriye çevirdiği şey [onu bedeninin önüne karşı yuvarlarken]: (Ya‘kûb, S, A, K:) ve **قَبِيلٌ**, “göğsüne doğru ileri çevirdiği şey (مَا أَقْبَلَ بِهِ)” demektir: (Ya‘kûb, S, A:) yahut birincisi, bükücünün dizine doğru geriye çevirdiği şey [onu uyluğuna karşı yuvarlarken; iğ genellikle uyluğa yahut bedenin önüne karşı yuvarlanır; yalnız elde çevrilip serbestçe sarkarken olan hâli müstesna]: ve ikincisi, “böğrüne yahut beline doğru ileri çevirdiği şey”: (As, T:) [buradan şu söz:] قَبَلْتُ أُخْرَى ↓ الحَبْلُ مَرَّةً وَ دَبَرْتُهُ [Ben ipi bükmede bir defa ileriye, yahut kendime doğru çevirdim; bir başka defa da geriye, yahut benden uzağa çevirdim]: (TA, madde **قبل**’de:) yahut **دَبِيرٌ**, keten ve yünün bükülmesi demektir: ve **قَبِيلٌ**, “pamuğun bükülmesi”dir. (Lth, T.) Şöyle denir: عَرَفَ **قَبِيلَهُ** مِنْ **دَبِيرِهِ**, anlamı (mecazî:) itaatini isyanından bildi, yahut ayırdı; (K,) TA;) yahut **دَبِيرَهُ** مِنْ **قَبِيلِهِ** isyanını itaatinden. (Aboo-‘Amr Eş-Şeybânî, İyâr, T.) Ve فُلَانٌ مَا يَعْرِفُ **قَبِيلًا** مِنْ **دَبِيرٍ** (S, A) yahut **قَبِيلَهُ** من **دَبِيرِهِ** (TA) (mecazî:) [böyle biri bilmez vb.]: yahut مَا يَعْرِفُ **قَبِيلًا** مِنْ **دَبِيرٍ** ve ↓ **قِبَالًا** مِنْ **دِبَارٍ**, **مُقَابَلَة** denilen koyunu yahut keçiyi **مُدَابَرَة** denilenden bilmez: yahut kendisine doğru geleni kendisinden geri gidenden bilmez: yahut annesinin nesebini babasının nesebinden bilmez: (**قبل** maddesinde K:) yahut babasının nesebini annesinin nesebinden: İdrd, ilk ibareyi açıklarken böyle söyler: yahut bir **قُبُل**’ü bir **دُبُر**’den: yahut ilerleyen bir şeyi geri giden bir şeyden: ve her birinin çoğulları **قُبُلٌ** ve **دُبُرٌ**’dür. (TA, o maddede.) El-Mufaddal’a göre, **دَبِيرٌ**, bir kumar oyununda [**المَيْسِر** gibi] okun kaybetmesi demektir; ve **قَبِيلٌ**, onun “orada kazanması”dır. (T, TA.) [**قَبِيلٌ**’e, **قبل** maddesinde bak.] ― -b2- Ayrıca devenin kulağının üst [çünkü arka] kısmı: alt kısmına **قَبِيل** denir. (TA, madde **قبل**’de.)
**دِبَارَةٌ**
**دِبَارَةٌ** دباره دبارة: **دَبْرٌ**’e bak.
**دُبَيْرَةٌ**
**دُبَيْرَةٌ** دبيره دبيرة: **دَبْرٌ**’e bak.
**دَابِرٌ**

**دَابِرٌ** دابر: **دَبَرَ**’ın ism-i fâili. Sırtın arkasında olan; sırtın arkasını izleyen; mekân bakımından da, zaman bakımından da, ve ayrıca (mecazen farz edilerek) rütbe veya makam bakımından da izleyen. (TA.) [Bundan dolayı,] **دَابِرُ قَوْمٍ** Bir kavim veya zümreden geriye kalan son (kimse); bir kavim veya zümrenin sonunda gelen kimse; bunun gibi ↓ **دَابِرَتُهُمْ**; bu da aynı şekilde, onlardan sonra kalanları ifade eder: ve ↓ **دَابِرَةٌ** [TA’da böyle; fakat T’ye göre **دَابِرٌ**, ki ben bunun doğru kıraat olduğunu düşünüyorum,] bir başkasından sonra gelen; yahut bir başkasını izleyen kimseyi ifade eder. (TA.) Ve **الدَّلْوُ بَيْنَ قَابِلٍ وَدَابِرٍ** Kova, onunla kuyuya doğru ilerleyen kimse ile onunla yalak/yalak yerine doğru geri giden yahut dönen kimse arasındadır. (A.) Ve **جَعَلَهُ دَابِرَ أُذُنِهِ**: **دَبْرٌ**’e bak. Ve **أَمْسِ الدَّابِرُ** ve ↓ **المُدْبِرُ** Geçmiş olan dün: (S, M, K:) burada sıfat, pekiştirici bir sıfattır. (S, * M.) Şöyle dersin: **صَارُوا كَأَمْسِ الدَّابِرِ** [Geçmiş olan dün gibi oldular]. (A.) Ve **هَيْهَاتَ ذَهَبَ كَمَا ذَهَبَ أَمْسِ الدَّابِرُ** [Ne kadar uzak! O, geçmiş olan dünün gittiği gibi gitmiştir]. (S.) ― -b2- Ayrıca, kabzadan (S, Msb, K,) [yahut onu aşıp geçen, (1’e bak)] çıkıp onun arkasına düşen ok: (TA:) **سَهْمٌ دَابِرٌ**, ve **سِهَامٌ دَابِرَةٌ** ve **دَوَابِرُ** dersin. (Msb.) ― -b3- **المَيْسِر** denilen oyunda kazanmayan ok; (K, TA;) **قَابِلٌ**’in zıddı. (S, TA.) ― -b4- Sadakta kalan son ok. (A.) ― -b5- Herhangi bir şeyin sonu; (İbn-Buzurj, T, M, K;) ve bunun gibi ↓ **دَابِرَةٌ**: (M:) [**دُبُرٌ**’e de bak:] ve (As ve başkalarına göre, TA) kök, asıl, soy veya benzeri; eş anlamlısı **أَصْلٌ**. (K.) Şöyle denir: **قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُمْ** Allah onlardan geriye kalan sonu kessin. (S.) Ve **قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُ** Allah onun (yahut onun/şeyin) sonunu kessin: (A:) yahut Allah onu kökünden kazısın. (As, T.) Ve Kur’ân’da [vi. 45] şöyle denmiştir: **فَقُطِعَ دَابِرُ القَوْمِ** Böylece kavmin sonu kökünden kazındı. (M, TA.) Ve bir hadiste: **يُقْطَعُ بِهِ دَابِرُهُمْ** Bununla onların hepsi kesilip yok edilecektir; bir kişi bile kalmayacaktır. (TA.) ― -b6- **دَبِرٌ**’e de bak, son cümle. ― -b7- Deveye sıfat olarak: **غُدَّةٌ**’ye bak.

**دَابِرَةٌ**
**دَابِرَةٌ** دابر دابره دابرة : üç yerde, bir önceki paragrafın hemen sonrasına bak. ― -b2- Ayrıca (mecazen:) bir kumluk arazinin sonu: (Eş-Şeybânî, S, A, * K:) çoğulu **دَوَابِرُ**. (A.) ― -b3- Katı bir tırnağın arka kısmı: (T, TA:) yahut bileğin arka kısmına karşılık gelen kısım: (S, K:) yahut bileğin arka kısmından sonra gelen kısım: (M, TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (T, TA.) ― -b4- Bir kuşun arka parmağı: doğan bununla vurur: (M, TA:) yahut ayağın iç tarafında, kuşun onunla vurduğu, parmak gibi bir şey: (S:) horozunki **صِيصِيَة**’sinin [yahut mahmuzunun] altındadır; ve onunla basar: (M, TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) ― -b5- **دَبْرَةٌ**’ye de bak. ― -b6- Ayrıca güreşte **شَغْزَبِيَّة**’nin [yahut bir hile ile yere atmanın] bir tarzı. (S, K) (S.)

**أَدْبَرُ**
**أَدْبَرُ** ذ ; ve onun müennesi **دَبْرَآهُ**: **دَبِرٌ**’e bak.

**اـِدْبَارٌ**
**اـِدْبَارٌ** أدبار اـدبار ادبار دبر [aslında 4’ün masdarı]: iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**اـِدْبَارَةٌ**
**اـِدْبَارَةٌ** أدباره اـدبار اـدباره ادباره ادبارة دبر Koyun yahut keçi yahut dişi devenin kulağında bir yarık; bu yapıldığında, o şey [böyle yapılan şey, yani sarkık şerit kastedilerek] bükülür ve arkaya çevrilir: öne çevrilirse, ona **اـِقْبَالَةٌ** denir: ve kulağın sarkan deri parçasına [birinci durumda] **اـِدْبَارَةٌ** ve [ikinci durumda] **اـِقْبَالَةٌ** denir; sanki o bir **زَنَمَة** imiş gibi; (As, S, M, * K;) ve buna karşılık olarak, ↓ **اـِدْبَارٌ** ve **اـِقْبَالٌ**, ve ↓ **دِبْرَةْ** ve **قِبْلَةٌ**. (TA, **قبل** maddesinde.) Bu yapılan koyun yahut keçiye ↓ **مُدَابَرَةٌ** [birinci durumda] ve **مُقَابَلَةٌ** [ikinci durumda] denir: ve kendin hakkında [bu iki durumda sırasıyla, işlemi yaptığında] **دَابَرْتُهَا** ve **قَابَلْتُهَا** dersin: ve dişi deveye **ذَاتُ اـِدْبَارَة** ve **ذَاتُ اـِقْبَالَةٌ** denir; (As, S, K;) ve koyun yahut keçiye de böyledir; (As, T;) ve dişi deveye, ↓ **ذَاتُ اـِدْبَارٍ** ve **ذَاتٌ اـِقْبَالٍ**. (TA, **قبل** maddesinde.)

**أُدَابِرٌ**
**أُدَابِرٌ** ذ Akrabalık bağlarını kesen yahut koparan; akrabalarından ayrılan kimse; (S, K;) **أُبَاتِرٌ** gibidir: (S:) herhangi bir kimsenin söylediğini kabul etmeyen, (AO, [orada **أُبَاتِرٌ**’i bununla birlikte, önceki anlamla zikreder,] T, S, M, K,) ve hiçbir şeye aldırmayan: (AO, T, S, M:) öğüt kabul etmeyen kimse. (Iktt.) [**أُخَايِلٌ**’e bak.]

**مُدْبِرٌ**
**مُدْبِرٌ** مدبر [Giden, arkasını dönen; geri dönen; vb.: fiiline bak, 4]. Şöyle dersin: **مَا لَهُمْ مِنْ مُقْبِلٍ وَلَا مُدْبِرٍ** Onların ne ileri gidenleri vardır ne geri gidenleri. (A.) Kur’ân’daki [ix. 25] ibarede, **ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ** [Sonra geri dönüp kaçtınız], son kelime, hâli gösteren pekiştirici bir kelimedir; çünkü her **تَوْلِيَة** ile birlikte **اـِدْبَار** vardır. (M.) **دَابِرٌ**’e de bak. ― -b2- **نَابٌ مُدْبِرٌ**’ün (mecazen farz edilerek) iyiliği gitmiş yaşlı bir dişi deveyi ifade ettiği söylenir. (TA.) ― -b3- **أَرْضٌ مدبرةٌ** [görünüşe göre **مُدْبِرَةٌ**] (mecazen farz edilerek:) üzerine yağmurun kısmen, genel olarak değil, yahut bütünüyle değil, düştüğü bir arazi. (TA, **قبل** maddesinde. [Bu açıklama orada sanki **ارض مقبلة**’ye, görünüşe göre **مُقْبِلَةٌ**’ye de uygulanıyormuş gibi verilmiştir; fakat ben bir düşme olduğunu ve ikinci ibarenin zıt anlamlı olduğunu düşünüyorum.])

**مَدْبَرَةٌ**

**مَدْبَرَةٌ** **مدبر** **مدبره** **مدبرة** i. Q. **اـِدْبَارٌ** [4’ün mastarı, bkz.]. (M.)

**مُدَبَّرٌ**
**مُدَبَّرٌ** **مدبر** Efendisinin ölümünden sonra hür olacak kılınmış bir köle; (S;) efendisinin kendisine “Sen benim ölümümden sonra hürsün” dediği; âzat edilmesi efendisinin ölümüne bağlı kılınmış olan. (TA.)

**مُدَبِّرٌ**
**مُدَبِّرٌ** **مدبر** [genişçe ve çeşitli biçimlerde, Herhangi bir tür işlerin idaresini, yürütülmesini, düzenlenmesini veya tanzimini yapan kimse anlamında kullanılır; fakat genellikle önemli işlerin]. **فَالْمَدَبِّرَاتِ أَمْرًا**, Kur’ân’da [lxxix. 5], [müfessirlerin çoğuna göre] işleri idare etmekle, yürütmekle, düzenlemekle veya tanzim etmekle görevlendirilmiş olan o melekler demektir. (TA. [Ayrıca Bd.’ye de bak.])

**مَدْبُورٌ**
**مَدْبُورٌ** **مدبور**, (TA,) ve **مَدْبُورُونَ**, (S,) bir adam, (TA,) ve insanlar, (S,) **الدَّبُور** denilen [batı] rüzgârı tarafından vurulmuş yahut etkilenmiş. (S, TA.) —A2— Ayrıca, birincisi, Yaralı: (K:) yahut sırtından yara olmuş. (TA.) —A3— Ve çok mal-mülk veya servet, yahut çok deve ve benzeri şeye sahip olan. (K.)

**مُدَابَرٌ**
**مُدَابَرٌ** **مدابر** bir ikamet yerine nispetle kullanılır; **مُقَابَلٌ**’in zıddı. (M.) Şöyle dersin: **هٰذَا جَارِى مُقَابَلِى** ve **مُدَابَرِى** [Bu, önümde ve arkamda olan komşumdur]. (TA, madde **قبل**’de.) ― -b2- **مُدَابَرَةٌ** bir koyuna veya keçiye nispetle: **اـِدْبَارَةٌ**’ye bak: böyle nispetle, kulağının arka kısmından bir parça kesilmiş ve ayrılmayıp aşağı sarkar bırakılmış olan; ve ayrıca ayrıldığı zaman da: ve **مُقَابَلَةٌ** da benzer şekilde, kulağın ucundan [yahut ön kısmından] bir parçası böyle kesilmiş olana nispetle kullanılır: (As, T:) ve birincisi, bir dişi deveye nispetle, kulağı boynun arka tarafına yakın kısımdan yarılmış olan; yahut kulağının o kısmından bir parça kesilip alınmış olan: ve benzer şekilde bir koyuna veya keçiye nispetle: ayrıca, kulağın arka kısmından kesilmiş yahut yarılmış olan. (M.) [Görünüşe göre bir dişi devenin kulağı, soylu ırktan ise böyle kesilirdi. Ve bundan dolayı,] **نَاقَةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ** (mecaz:) baba ve anne tarafından soylu ırktan bir dişi deve. (T, TA.) Ve **فُلَانٌ مُقَابَلٌ وَ مُدَابَرٌ** (mecaz:) falan kimse saf soydandır, (S, K,) yahut her iki ebeveyn tarafından soylu yahut asil soydandır: (S, A, K:) As’a göre, (S,) **الاـِقْبَالَةُ** ve **الاـِدْبَارَةُ**’den. (S, K.)

**مُدَابِرٌ**
**مُدَابِرٌ** **مدابر** [3’ün ism-i fâili, bkz.:] (mecaz olduğu varsayılarak:) arkadaşından sırt çeviren yahut uzaklaşan; ondan kaçınan yahut sakınan. (As.) ― -b2- Ayrıca **المَيْسِر** denilen oyunda oku kazanmayan bir adam: (S, K:) yahut **الميسر** denilen oyunda yenilen kimse: yahut orada defalarca yenilmiş olup yenmek için geri dönen kimse: yahut, A’Obeyd’e göre, o oyunda **رِبَابَة** içindeki okları çevirip karıştıran kimse. (TA.) [Madde **خض**’de zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.]

**فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ**
**فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ** **فلان مستدبر المجد مستقبله** **فلان مستدبر المجد مستقبلة** (mecaz:) böyle bir kimse, [sanki arkasında ve önünde şeref yahut itibar yahut asalet varmış gibi; yani] şerefi yahut itibarı ilk ve son elde edişi bakımından cömert yahut asil olandır. (TA. [Fakat orada hiçbir hareke işareti olmaksızın; ve **مستقبل**’in **مُسْتَقْبِلُهُ** yerinde olmasıyla.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَر
دَبَر I ,  U ( n. ac. دُبُوْر 27 ),
a.  Came behind, after; followed; succeeded.

b.  U ( n. ac. دَبْر 1 ,  دَبَاْر 22 ,  دُبُوْر 27 ), Turned his back, fled; perished.

c.  Grew old.

d.  [ Bi ], Ran away with, carried off.

e.  [ acc. &  'An ], Related of.

f.  ( n. ac. دُبُوْر 27 ), Changed into the west ( wind ).

دَبِرَ
دَبِرَ A ( n. ac. دَبَر 4 ),
a.  Was covered with sores.

دَبَّرَ
دَبَّرَ II ,
a.  Managed, directed,   guided, regulated.

b.  [ 'Ala ], Applied himself to.

c.  [ 'Ala ], Plotted against.

d.  see V .

دَاْبَرَ
دَاْبَرَ III ,
a.  Turned his back upon.

b.  Opposed, withstood.

c.  Died.

أَدْبَرَ
أَدْبَرَ IV ,
a.  Turned his back, turned, went back, retreated.

b.  Died.

c.  Was exposed to the west wind.

تَدَبَّرَ
تَدَبَّرَ V ,
a.  Considered carefully; considered consequences.

تَدَاْبَرَ
تَدَاْبَرَ VI ,
a.  see III (a) .

b.  Back-bit, slandered.

اِسْتَدْبَرَ
اِسْتَدْبَرَ X ,
a.  Turned his back to.

b.  Followed, came after.

c.  Knew in the end.

دَبْر
دَبْر 1 , ( pl. أَدْبُر 16 ,  دُبُوْر 27 ),
a.  Swarm ( of bees ).

b.  see 3 .

دَبْرَة
دَبْرَة 1t , ( pl. دِبَاْر 23 ),
a.  Flight, rout.

b.  Misfortune, adversity.

دِبْر
دِبْر 2 ,
a.  Wealth, riches.

b.  see 1 (a) .

دِبْرَة
دِبْرَة 2t ,
a.  Place behind, in the rear.

دُبْر
دُبْر 3 , ( pl. دِبَاْر 23 ,  أَدْبَاْر 38 ),
a.  Hinder part, back; rear.

b.  Posterior, buttocks.

c.  End, conclusion.

دَبَرَة
دَبَرَة 4t , ( pl. دَبَر 4 ,  أَدْبَاْر 38 ),
a.  Sore, gall.

دَبَرِيّ
دَبَرِيّ 4yi ,
a.  Behindhand, late; late-comer.

دَبِر
دَبِر 5 , ( pl. دَبْرَى 1ya ),
a.  Galled; ulcerous.

دُبُر
دُبُر 10 ,
a.  see 3 .

دَاْبِر
دَاْبِر 21 ,
a.  Past, gone.

b.  Last; left behind, remaining.

c.  Overshooting the mark ( arrow ).

d.  Root, stock.

دَاْبِرَة
دَاْبِرَة 21t , ( pl. دَوَاْبِرُ 41 ),
a.  Hinder or backpart.

b.  Tendon ( foot ).

c.  Spur ( of certain birds ).

دَبَاْر
دَبَاْر 22 ,
a.  Ruin, destruction.

دَبُوْر
دَبُوْر 26 , ( pl. دُبُر 10 .  دَبَاْئِرُ 46 ),
a.  The west wind.

b.  ( pl. دَبَاْبِيْرُ 70 ), Hornet.

دَبُّوْر
دَبُّوْر 31 ,
a.  see 26 (b) .

دَبُّوْرَة
دَبُّوْرَة 31t ,
a.  Mason's hammer.

دَبَرَاْن
دَبَرَاْن 36
a.  [ art. ], The Hyades: 5 stars in Taurus; the 4th Mansion of the Moon.

دَبَّرَ
N. Ag. دَبَّرَ II ,
a.  Administrator; director.

دَبَّرَ
N. Ac. دَبَّرَ II , ( pl. تَدَاْبِيْر 64 ),
a.  Administration; management.

دَبَرِيًّا
دَبَرِيًّا
a.  Too late!

##### Türkçe

**دَبَر**
**دَبَر** I, U (mast. isim **دُبُوْر** 27),
a. Arkadan geldi, sonra geldi; tâkip etti; ardınca geldi.

b. U (mast. isim **دَبْر** 1, **دَبَاْر** 22, **دُبُوْر** 27), arkasını döndü, kaçtı; helâk oldu.

c. Yaşlandı.

d. [Bi], ile kaçtı, alıp götürdü.

e. [mef‘ûl & 'An], hakkında rivayet etti.

f. (mast. isim **دُبُوْر** 27), (rüzgâr) batıya döndü.

**دَبِرَ**
**دَبِرَ** A (mast. isim **دَبَر** 4),
a. Yaralarla kaplandı.

**دَبَّرَ**
**دَبَّرَ** II,
a. İdare etti, yönetti, sevk etti, tanzim etti.

b. [ 'Ala ], kendini verdi.

c. [ 'Ala ], aleyhine tuzak kurdu.

d. V’e bak.

**دَاْبَرَ**
**دَاْبَرَ** III,
a. Ona arkasını döndü.

b. Karşı koydu, direndi.

c. Öldü.

**أَدْبَرَ**
**أَدْبَرَ** IV,
a. Arkasını döndü, döndü, geri gitti, geri çekildi.

b. Öldü.

c. Batı rüzgârına maruz kaldı.

**تَدَبَّرَ**
**تَدَبَّرَ** V,
a. İyice düşündü; sonuçları düşündü.

**تَدَاْبَرَ**
**تَدَاْبَرَ** VI,
a. III (a)’ya bak.

b. Gıybet etti, iftira etti.

**اِسْتَدْبَرَ**
**اِسْتَدْبَرَ** X,
a. Sırtını döndü.

b. Tâkip etti, ardından geldi.

c. Sonunda bildi.

**دَبْر**
**دَبْر** 1, (çoğ. **أَدْبُر** 16, **دُبُوْر** 27),
a. (arıların) oğulu.

b. 3’e bak.

**دَبْرَة**
**دَبْرَة** 1t, (çoğ. **دِبَاْر** 23),
a. Kaçış, bozgun.

b. Musibet, sıkıntı.

**دِبْر**
**دِبْر** 2,
a. Servet, zenginlik.

b. 1 (a)’ya bak.

**دِبْرَة**
**دِبْرَة** 2t,
a. Arkadaki yer, geride.

**دُبْر**
**دُبْر** 3, (çoğ. **دِبَاْر** 23, **أَدْبَاْر** 38),
a. Arka kısım, sırt; arka taraf.

b. Arka, kalça.

c. Son, sonuç.

**دَبَرَة**
**دَبَرَة** 4t, (çoğ. **دَبَر** 4, **أَدْبَاْر** 38),
a. Yara, vuruk.

**دَبَرِيّ**
**دَبَرِيّ** 4yi,
a. Geri kalmış, geç; sonradan gelen.

**دَبِر**
**دَبِر** 5, (çoğ. **دَبْرَى** 1ya),
a. Vuruklu; ülserli.

**دُبُر**
**دُبُر** 10,
a. 3’e bak.

**دَاْبِر**
**دَاْبِر** 21,
a. Geçmiş, gitmiş.

b. Son; geride bırakılmış, kalan.

c. Hedefi aşan (ok).

d. Kök, asıl.

**دَاْبِرَة**
**دَاْبِرَة** 21t, (çoğ. **دَوَاْبِرُ** 41),
a. Arka yahut arka kısım.

b. Kiriş (ayak).

c. Mahmuz (bazı kuşların).

**دَبَاْر**
**دَبَاْر** 22,
a. Yıkım, helâk.

**دَبُوْر**
**دَبُوْر** 26, (çoğ. **دُبُر** 10, **دَبَاْئِرُ** 46),
a. Batı rüzgârı.

b. (çoğ. **دَبَاْبِيْرُ** 70), eşekarısı.

**دَبُّوْر**
**دَبُّوْر** 31,
a. 26 (b)’ye bak.

**دَبُّوْرَة**
**دَبُّوْرَة** 31t,
a. Duvarcı çekici.

**دَبَرَاْن**
**دَبَرَاْن** 36
a. [art.], Hyades: Boğa’da 5 yıldız; Ay’ın 4. menzili.

**دَبَّرَ**
İsm-i fâil **دَبَّرَ** II,
a. İdareci; yönetici.

**دَبَّرَ**
Mast. isim **دَبَّرَ** II, (çoğ. **تَدَاْبِيْر** 64),
a. İdare; yönetim.

**دَبَرِيًّا**
**دَبَرِيًّا**
a. Çok geç!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دبر
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) - دَابِر - دُبُر - أَدْبَار - أَدْبَرَ - يُدْبِرُ - مُدْبِر - مُدْبِراً - مُدْبِرِيْن - دَبَّرَ - يًدَبِّرُ - تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ
دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ) + كائن + كائناً: ضد "قَبَلَ وأَقبَلَ ": يبتعد عنه وهو يجعل مؤخرته تقابل الكائن: يتقدمه ويجعله يتبعه وهو يوليه ظهره أو الجهة الخلفية منه: يبتعد عنه وهو يتقدمه ويسير أمامه ويجعله يلحقه من ورائه وهو يعطيه ظهره أو جهته الخلفية، باستمرار، وبحيث يبقى الآخر متخلفاً عنه لا يدركه
دَابِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " دَبَرَ - يَدْبُرُ ": المؤخرة: الكائن أو الشيء أو الجزء منه الذي يتقدمك وهو موليك ظهره: مؤخرة الشيء: كل ما يظهر للمتلقي أو الناظر من الوجه الخلفي للشيء الذي يتحرك بعيداً عنه
يقطع + دابِر الشيء: يقطع كل ما يظهر للمتلقي أو الناظر من الوجه الخلفي للشيء الذي يتحرك بعيداً، كناية عن استئصال كل أثر متبقي للشيء المتحرك بعيداً عن الناظر أو المتلقي، أي يقضي على البقايا التي يمكن الوصول إليها من الفلول المنهزمة
دُبُر- الدُبُر: على وزن"فـُعـُل": اسم فعل بمعنى مفعول من " دَبَرَ - يَدْبُرُ ": ضد القبل: الجهة من الشيء والتي تعتبر الوجه الخلفي الذي لا يواجه المتلقي أو الناظر: الجهة الخلفية للشيء أو الكائن
القُبُل: الجهة الأمامية من الشيء: الجهة من الشيء التي تعتبر الوجه الأمامي الذي يواجه المتلقي أو الناظر
أَدْبَار: جمع " دُبُر"
مِن دُبُر: من جهة " الدُبُر": من جهة الخلف أو الظهر
ولَّى - يُوْلي + كائن + كائناً + دُبُرَه: استدار ليكون الوجه الخلفي منه هو الذي يقابل المتلقي أو الناظر: كناية عن الفرار والهروب
يُوْلي + على دبره - أدبارهم: يولي على جهة دبره
ارْتَدَّ - يَرْتَد + كائن + على أدْبَارِه: يكون بحالة حركة نحو الأمام فيتلقى صدمة على " قُبُلِه" (أي الوجه الأمامي منه)  تؤدي إلى استدارته بحيث يصبح الوجه الخلفي منه (الدبر) هو الذي يقابل الناظر بدلاً من القبل (الوجه الأمامي)
ردَّ - يَرُدُّ + كائن + كائناً + على أَدْبَارِه: يقوم بتوجيه صدمة على القبل (الوجه الأمامي) لشيء بحالة حركة نحو الأمام، تؤدي إلى استدارته بحيث يصبح الوجه الخلفي منه ( الدبر) هو الذي يقابل الناظر بدلاً من القبل (الوجه الأمامي)
تَبِعَ - يَتْبَعُ + كائن + أَدْبارَهم: يتبع جهتهم الخلفية أي ظهورهم
أَدْبَرَ - يُدْبِرُ: على وزن " أفعل " من " دَبَرَ - يَدْبُرُ ": جعله " يَدْبُرُ ": أو جعل نفسه " تَدْبُرُ ": جعل دبره  يظهر للمتلقي: استدار ليكون الوجه الخلفي هو الذي يقابل المتلقي أو الناظر، مع بدء التحرك بعيداً عن الناظر
مُدْبِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " أدْبَرَ - يُدْبِرُ "
مُدْبِرِيْن: جمع " مُدْبِر"
مُدْبِراً: حال من " مُدْبِر"
وَلَّى - يُوَلِّي + كائن + مُدْبِراً: يتحرك بعيداً عن الناظر ويكون الوجه الخلفي منه هو الذي يقابل الناظر
دَبَّرَ - يُدَبِّرُ + كائن + أمراً: على وزن " فـَعـَّل" من " دَبَرَ - يَدْبُرُ ": يجعله " يَدْبُرُ " على وجه التكرار والشدة: يضع للأمر وجهه الخلفي (أو وجوهه الخلفية) غير الظاهرة للوهلة الأولى للمتلقي أو الناظر: وهي سكناية عن وضع التفاصيل والحيثيات الدقيقة التي لا تظهر للناظر العادي، بل لا بد من التدبر للوصول إليها، أي لا بد من  البحث عن الوجه الخلفي غير الظاهر للمتلقي أو الناظر منها
تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ: على وزن " تفعـَّل" من " دَبَرَ - يَدْبُرُ ": طلب وجهد بشكل ذاتي أن يلقى وينظر " الدُبُر" في الشيء: يبحث عن الوجه الخلفي غير الظاهر للمتلقي أو الناظر:يبحث عن خفايا الأمور وأسرارها غير الظاهرة لأول وهلة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الابتعاد والانفصال عن  اللصيق الإلف، بمسافة ابتعاد قريبة"، وهي:
شَطَنَ - يَشْطُنُ، دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ)، شَتَّ - يَشِتُّ، نَبَا - يَنْبُو ،نَشَزَ - يَنْشُزُ، جَفا - يَجْفو
أدبار
 	﴿ولو ترى إذ يتوفى الذين كفروا الملائكة يضربون وجوههم وأدبارهم وذوقوا عذاب الحريق(50)﴾ الأنفال ﴿فكيف إذا توفتهم الملائكة يضربون وجوههم وأدبارهم(27)﴾ محمد
 	﴿ومن الليل فسبحه وأدبار السجود (40)﴾ ق ﴿ومن الليل فسبحه وإدبار النجوم (49)﴾ الطور
من دبر
 ﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26) وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ يوسف ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ يوسف
يُوْلي دبره - أدبارهم
 ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)﴾ الأنفال ﴿أم يقولون نحن جميع منتصر(44) سيهزم الجمع ويولون الدبر(45)﴾ القمر
 	﴿لن يضروكم إلا أذى وإن يقاتلوكم يولوكم الأدبار ثم لا ينصرون(111)﴾ آل عمران ﴿ولو قاتلكم الذين كفروا لولوا الأدبار ثم لا يجدون وليا ولا نصيرا(22)﴾ الفتح
 	﴿لئن أخرجوا لا يخرجون معهم ولئن قوتلوا لا ينصرونهم ولئن نصروهم ليولن الأدبار ثم لا ينصرون(12)﴾ الحشر ﴿ولقد كانوا عاهدوا الله من قبل لا يولون الأدبار وكان عهد الله مسئولا(15)﴾ الأحزاب ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا لقيتم الذين كفروا زحفا فلا تولوهم الأدبار(15)﴾ الأنفال
يُوَلي + على دبره - أدبارهم
 ﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا (46)﴾ الإسراء
يتبع أدبارهم
 ﴿فأسر بأهلك بقطع من الليل واتبع أدبارهم ولا يلتفت منكم أحد وامضوا حيث تؤمرون (65)﴾ الحجر
يرتد على أدباره
 ﴿ياقوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم ولا ترتدوا على أدباركم فتنقلبوا خاسرين(21)﴾ المائدة ﴿إن الذين ارتدوا على أدبارهم من بعد ما تبين لهم الهدى الشيطان سول لهم وأملى لهم(25)﴾ محمد
يرده على أدباره
 ﴿ياأيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معكم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها أو نلعنهم كما لعنا أصحاب السبت وكان أمر الله مفعولا(47)﴾ النساء
يقطع دابر الشيء
 ﴿فقطع دابر القوم الذين ظلموا والحمد لله رب العالمين(45)﴾ الأنعام ﴿فأنجيناه والذين معه برحمة منا وقطعنا دابر الذين كذبوا بآياتنا وما كانوا مؤمنين(72)﴾ الأعراف
 	﴿وإذ يعدكم الله إحدى الطائفتين أنها لكم وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم ويريد الله أن يحق الحق بكلماته ويقطع دابر الكافرين(7)﴾ الأنفال ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين(66)﴾ الحجر
أدبر - يدبر
 ﴿ثم أدبر واستكبر (23)﴾ المدثر ﴿ثم أدبر يسعى(22)﴾ النازعات
 	﴿تدعوا من أدبر وتولى(17)﴾ المعارج ﴿والليل إذ أدبر(33)﴾ المدثر
ولى - يُوَلّي - مدبراً
 ﴿وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أن تولوا مدبرين(57)﴾ الأنبياء ﴿فقال إني سقيم(89) فتولوا عنه مدبرين (90)﴾ الصافات
 	﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ التوبة ﴿وياقوم إني أخاف عليكم يوم التنادي(32) يوم تولون مدبرين ما لكم من الله من عاصم ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ غافر
 	﴿وألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى لا تخف إني لا يخاف لدي المرسلون(10)﴾ النمل ﴿وأن ألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى أقبل ولا تخف إنك من الآمنين(31)﴾ القصص
 	﴿إنك لا تسمع الموتى ولا تسمع الصم الدعاء إذا ولوا مدبرين(80)﴾ النمل ﴿فإنك لا تسمع الموتى ولا تسمع الصم الدعاء إذا ولوا مدبرين(52)﴾ الروم
دَبَّر - يُدَبِّرُ
الله يدبر الأمر
 ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يدبر الأمر ما من شفيع إلا من بعد إذنه ذلكم الله ربكم فاعبدوه أفلا تذكرون(3)﴾ يونس ﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ الرعد
 	﴿قل من يرزقكم من السماء والأرض أمن يملك السمع والأبصار ومن يخرج الحي من الميت ويخرج الميت من الحي ومن يدبر الأمر فسيقولون الله فقل أفلا تتقون(31)﴾ يونس ﴿يدبر الأمر من السماء إلى الأرض ثم يعرج إليه في يوم كان مقداره ألف سنة مما تعدون (5)﴾ السجدة
الملائكة تدبر الأمر؟	﴿فالمدبرات أمرا (5)﴾ النازعات
تدبر - يتدبر: ليدبروا آياته
 ﴿أفلا يتدبرون القرآن ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا(82)﴾ النساء ﴿أفلا يتدبرون القرآن أم على قلوب أقفالها(24)﴾ محمد
 	﴿أفلم يدبروا القول أم جاءهم ما لم يأت آباءهم الأولين(68)﴾ المؤمنون ﴿كتاب أنزلناه إليك مبارك ليدبروا آياته وليتذكر أولوا الألباب(29)﴾ ص
مختار الصحاح
● [دبر] د ب ر: الدُّبْرُ و الدُّبُرُ مخففا ومثقلا الظهر قال الله تعالى ﴿ويولون الدبر﴾ جعله للجماعة كما قال ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ والدُّبْرُ والدُّبُرُ أيضا ضد القبل و الدَّبَرَةُ بفتحتين الهزيمة في القتال وهي اسم من الإدْبارِ ويقال شر الرأي الدَّبَرِيُّ بوزن الطبري وهو الذي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة يقال فلان لا يصلي الصلاة إلا دبريا بفتحتين أي في آخر وقتها والمحدثون يقولون دبريا بوزن قمري وقطع الله دَابِرَهُم أي آخر من بقي منهم و الدَّبِيرُ ما أدبرت به عن صدرك عند الفتل والقبيل ما أقبلت به إلى صدرك يقال فلان ما يعرف قبيلا من دبير و الدَّبَارُ بالفتح الهلاك وفلان يأتي الصلاة دِبَارا بالكسر أي بعد ما ذهب الوقت و الدَّبُورُ الريح التي تقابل الصبا و دَبَر النهار ذهب وبابه دخل و أدْبَرَ مثله قال الله تعالى ﴿والليل إذا دبر﴾ أي تبع النهار وقرئ أدبر و دَبَر الرجل ولى وشيخ و دَبَرَتِ الريح تحولت دبورا و أدْبَرَ القوم دخلوا في ريح الدبور و الإدْبَارُ ضد الإقبال و دَابَرَهُ عاداه و الاسْتِدْبارُ ضد الاستقبال و التدبِيرُ في الأمر النظر إلى ما تئول إليه عاقبته و التَّدَبُّرُ التفكر فيه و التَّدْبِيرُ أيضا عتق العبد عن دبر فهو مُدَبَّرٌ و تَدَابَرُوا تقاطعوا وفي الحديث ﴿لا تدابروا﴾
الراغب
دبر
- دبر الشيء: خلاف القبل (أكثر هذا الباب منقول من المجمل 2/344)، وكني بهما عن العضوين المخصوصين، ويقال: دبر ودبر، وجمعه أدبار، قال تعالى: }ومن يولهم يومئذ دبره﴿[الأنفال/16]، وقال:﴾يضربون وجوههم وأدبارهم﴿[الأنفال/50]، أي: قدامهم وخلفهم، وقال:﴾فلا تولوهم الأدبار﴿[الأنفال/15]، وذلك نهي عن الانهزام، وقوله:﴾وأدبار السجود﴿[ق/40] : أواخر الصلوات، وقرئ:﴾وإدبار النجوم﴿(سورة الطور: آية 49، وهي قراءة جميع القراء) (وأدبار النجوم) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها المطوعي عن الأعمش. انظر: الإتحاف ص 401)، فإدبار مصدر مجعول ظرفا، نحو: مقدم الحاج، وخفوق النجم، ومن قرأ: (أدبار) فجمع. ويشتق منه تارة باعتبار دبر الفاعل، وتارة باعتبار دبر المفعول، فمن الأول قولهم: دبر فلان، وأمس الدابر،﴾والليل إذ أدبر﴿[المدثر/33]، وباعتبار المفعول قولهم: دبر السهم الهدف: سقط خلفه، ودبر فلان القوم: صار خلفهم، قال تعالى:﴾أن دابر هؤلاء مقطوع مصبيحين﴿[الحجر/66]، وقال تعالى:﴾فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴿[الأنعام/45]، والدابر يقال للمتأخر، وللتابع؛ إما باعتبار المكان؛ أو باعتبار الزمان، أو باعتبار المرتبة، وأدبر: أعرض وولى دبره، قال:﴾ثم أدبر واستكبر﴿[المدثر/23]، وقال:﴾تدعو من أدبر وتولى﴿[المعارج/17]، وقال عليه السلام: (لا تقاطعوا ولا تدابروا وكونوا عباد الله إخوانا) (الحديث أخرجه مسلم في صحيحه برقم (2564). والبخاري في الفرائض 12/4)، وقيل: لا يذكر أحدكم صاحبه، من خلفه، والاستدبار: طلب دبر الشيء، وتدابر القوم: إذا ولى بعضهم عن بعض، والدبار مصدر دابرته، أي: عاديته من خلفه، والتدبير: التفكر في دبر الأمور قال تعالى:﴾فالمدبرات أمرا{ [النازعات/5]، يعني: ملائكة موكلة بتدبير أمور، والتدبير: عتق العبد عن دبر، أو بعد موته. والدبار (قال الأصمعي: والدبار: الهلاك، بالفتح مثل الدمار. انظر: اللسان (دبر) ) : الهلاك الذي يقطع دابرتهم، وسمي يوم الأربعاء في الجاهلية دبارا (بكسر الدال وضمها)، قيل: وذلك لتشاؤمهم به، والدبير من الفتيل: المدبور، أي: المفتول إلى خلف، والقبيل بخلافه. ورجل مقابل مدابر، أي: شريف من جانبيه. وشاة مقابلة مدابرة. مقطوعة الأذن من قبلها ودبرها. ودابرة الطائر: أصبعه المتأخرة، ودابرة الحافر ما حول الرسغ، والدبور من الرياح معروف، والدبرة من المزرعة، جمعها دبار، قال الشاعر: - 154 - على جربة تعلو الدبار غروبها
(هذا عجز بيت، وشطره: تحدر ماء البئر عن جرشية
وهو لبش بن أبي خازم، في ديوانه ص 14؛ واللسان (دبر) ؛ والمفضليات ص 330؛ والعجز في معجم مقاييس اللغة 1/450) *** والدبر: النحل والزنانير ونحوهما مما سلاحها في أدبارها، الواحدة دبرة. والدبر: المال الكثير الذي يبقى بعد صاحبه، ولا يثنى ولا يجمع. ودبر (دبر البعير بالكسر، يدبر، والدبرة: قرحة الدابة والبعير) البعير دبرا، فهو أدبر ودبر: صار بقرحه دبرا، أي: متأخرا، والدبرة: الإدبار.
ملخص اللسان
1.    ودَبَرَهُ يَدْبِرُه ويَدْبُرُه: تَلا دُبُرَه. والدَّابِرُ: التابع.  وجاء يَدْبُرُهم أَي يَتْبَعُهُمْ، وهو من ذلك. وأَدْبَرَ إِدْباراً  ودُبْراً: ولَّى؛
2.     وجاء دَبَرِيّاً أَي أَخِيراً - واسْتَدْبَرَهُ: أَتاه من ورائه؛
3.     دَبَرَ السهمُ الهَدَفَ يَدْبُرُه دَبْراً ودُبُوراً جاوزه وسقط وراءه.  والدَّابِرُ من السهام: الذي يخرج من الهَدَفِ.
4.     ودَبَرَهُ يَدْبُرُه دُبُوراً: تبعه من ورائه.  ودابِرُ الشيء: آخره. - وقطع  الله دابِرَهم أَي آخر من بقي منهم. وفي التنزيل: فَقُطِعَ دابِرُ القوم  الذين ظلموا؛ أَي اسْتُؤْصِلَ آخرُهم؛ ودَابِرَةُ الشيء: كَدَابِرِه. وقال  الله تعالى في موضع آخر: وقَضَيْنا إِليه ذلك الأَمْرَ أَن دَابِرَ هؤلاء  مقطوع مُصْبِحِين. قولُهم: قطع الله دابره؛ قال الأَصمعي وغيره: الدابر  الأَصل أَي أَذهب الله أَصله؛ - ودُبُرُ الأَمر ودُبْرُه آخره؛
5.     حتى يَدْبُرَنا أَي يَخْلُفَنا بعد موتنا. يقال: دَبَرْتُ الرجلَ  إِذا بقيت بعده. وعَقِبُ الرجل: دَابِرُه.
6.     والإِدْبارُ: نقيضُ الإِقْبال؛ والاسْتِدْبارُ: خلافُ الاستقبال. - والدِّبْرَةُ: خِلافُ القِبْلَة؛ يقال: فلان ما له قِبْلَةٌ ولا  دِبْرَةٌ إِذا لم يهتد لجهة أَمره، وليس لهذا الأَمر قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ إِذا  لم يعرف وجهه؛
7.     الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه  ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ - الدُّبْرُ  والدُّبُرُ خلاف القُبُل،
8.     والدُّبُرُ والدُّبْرُ: الظهر. وقوله تعالى: سَيُهْزَمُ الجمع  ويُوَلُّونَ الدُّبُرَ؛ - ودابِرَةُ الحافر: مُؤَخَّرُه، وقيل: هي التي تلي مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ،  وجمعها الدوابر - ودابرة  الإِنسان عُرْقُوبه؛
9.     ودُبُرُ الشهر: آخره،- والحياءُ من كل ذلك وحده دُبُرٌ. ودُبُرُ البيت: مؤخره وزاويته.  - وأَدبار السجود وإِدباره. أَواخر الصلوات -
10.                        وإِدبارُ النجوم: تواليها، وأَدبارُها: أَخذها إِلى الغَرْبِ للغُرُوب  آخر الليل؛
11.                        الدَّبْرَةُ العاقبة.  ودَبَّرَ الأَمْرَ وتَدَبَّره: نظر في عاقبته، واسْتَدْبَرَه: رأَى في  عاقبته ما لم ير في صدره؛ وعَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّراً أَي بأَخَرَةٍ؛ -والتَّدْبِيرُ في الأَمر: أَن تنظر إِلى ما تَؤُول إِليه عاقبته،  والتَّدَبُّر: التفكر فيه. وفلان ما يَدْرِي قِبَالَ الأَمْرِ من دِباره أَي  أَوَّله من آخره. ويقال: إِن فلاناً لو استقبل من أَمره ما استدبره  لَهُدِيَ لِوِجْهَةِ أَمْرِه أَي لو علم في بَدْءِ أَمره ما علمه في آخره  لاسْتَرْشَدَ لأَمره. -
12.                        والدَّبْرَةُ، بالإِسكان والتحريك: الهزيمة في القتال، وهو اسم من  الإِدْبار. ويقال: جعل الله عليهم الدَّبْرَةَ، أَي الهزيمة، وجعل لهم  الدَّبْرَةَ على فلان أَي الظَّفَر والنُّصْرَةَ
13.                        فالدَّبارُ عليكم،  بالفتح، أَي الهلاك. - ودَبَرَ القومُ  يَدْبُرُونَ دِباراً: هلكوا. وأَدْبَرُوا إِذا وَلَّى أَمرُهم إِلى آخره فلم  يبق منهم باقية.  ويقال: عليه الدَّبارُ أَي العَفَاءُ إِذا دعوا عليه بأَن يَدْبُرَ فلا  يرجع؛ ومثله: عليه العفاء أَي الدُّرُوس والهلاك. وقال الأَصمعي:  الدَّبارُ الهلاك، بالفتح، مثل الدَّمار.  والدَّبْرَة: نقيضُ الدَّوْلَة، فالدَّوْلَةُ في الخير والدَّبْرَةُ في  الشر. يقال: جعل الله عليه الدَّبْرَة، - والدَّبْرُ: الموت. ودَابَرَ الرجلُ: مات؛
14.                        وتَدابَرَ القوم: تَعادَوْا وتَقاطَعُوا، وقيل: لا يكون ذلك  إِلا في بني الأَب. - لا  تَدَابَرُوا ولا تَقاطَعُوا؛ -: التَّدَابُرُ المُصارَمَةُ  والهِجْرانُ، مأْخوذ من أَن يُوَلِّيَ الرجلُ صاحِبَه دُبُرَه وقفاه ويُعْرِضَ عنه  بوجهه ويَهْجُرَه؛
15.                        ودَبَرَ الكتابَ يَدْبُرُه دَبْراً كتبه؛ عن كراع، قال:  والمعروف ذَبَرَه ولم يقل دَبَره إِلا هو.  والرَّأْيُ الدَّبَرِيُّ: الذي يُمْعَنُ النَّظَرُ فيه، وكذلك الجوابُ  الدَّبَرِيُّ؛ يقال: شَرُّ الرَّأْيِ الدَّبَرِيُّ وهو الذي يَسْنَحُ  أَخيراً عند فوت الحاجة، أَي شره إِذا أَدْبَرَ الأَمْرُ وفات.
16.                        والتَّدْبِيرُ: أَن  يُعتق الرجل عبده عن دُبُرٍ، وهو أَن يعتق بعد موته، فيقول: أَنت حر بعد  موتي، وهو مُدَبَّرٌ؛
17.                        والدَّبْرُ والدِّبْرُ: المال الكثير الذي لا يحصى كثرة، واحده وجمعه  سواء؛ يقال: مالٌ دَبْرٌ ومالان دَبْرٌ وأَموال دَبْرٌ.
لسان العرب
● - دبر: الدُّبُرُ والدُّبْرُ: نقيض القُبُل. ودُبُرُ كل شيء: عَقِبُه  ومُؤخَّرُه؛ وجمعهما أَدْبارٌ. ودُبُرُ كلِّ شيء: خلاف قُبُلِه في كل شيء ما  خلا قولهم  (* قوله: «ما خلا قولهم جعل فلان إلخ» ظاهره أن دبر في قولهم  ذلك بضم الدال والباء، وضبط في القاموس ونسخة من الصحاح بفتح الدال وسكون  الموحدة). جعل فلان قولك دبر أُذنه أَي خلف أُذنه. الجوهري: الدُّبْرُ  والدُّبُرُ خلاف القُبُل، ودُبُرُ الشهر: آخره، على المثل؛ يقال: جئتك  دُبُرَ الشهر وفي دُبُرِه وعلى دُبُرِه، والجمع من كل ذلك أَدبار؛ يقال: جئتك  أَدْبار الشهر وفي أَدْباره. والأَدْبار لذوات الحوافر والظِّلْفِ  والمِخْلَبِ: ما يَجْمَعُ الاسْتَ والحَياءَ، وخص بعضهم به ذوات الخُفِّ،  والحياءُ من كل ذلك وحده دُبُرٌ. ودُبُرُ البيت: مؤخره وزاويته.  وإِدبارُ النجوم: تواليها، وأَدبارُها: أَخذها إِلى الغَرْبِ للغُرُوب  آخر الليل؛ هذه حكاية أَهل اللغة؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا لأَن  الأَدْبارَ لا يكون الأَخْذَ إِذ الأَخذ مصدر، والأَدْبارُ أَسماء.  وأَدبار السجود وإِدباره. أَواخر الصلوات، وقد قرئ: وأَدبار وإِدبار، فمن قرأَ  وأَدبار فمن باب خلف ووراء، ومن قرأَ وإِدبار فمن باب خفوق النجم. قال  ثعلب في قوله تعالى: وإِدبار النجوم وأَدبار السجود؛ قال الكسائي: إِدبار  النجوم أَن لها دُبُراً واحداً في وقت السحَر، وأَدبار السجود لأَن مع كل  سجدة إدباراً؛ التهذيب: من قرأَ وأَدبار السجود، بفتح الأَلف، جمع على  دُبُرٍ وأَدبار، وهما الركعتان بعد المغرب، روي ذلك عن علي بن أَبي طالب،  كرّم الله وجهه، قال: وأَما قوله وإِدبار النجوم في سورة الطور فهما  الركعتان قبل الفجر، قال: ويكسران جميعاً وينصبان؛ جائزان.  ودَبَرَهُ يَدْبُرُه دُبُوراً: تبعه من ورائه.  ودابِرُ الشيء: آخره. الشَّيْبانِيُّ. الدَّابِرَةُ آخر الرمل. وقطع  الله دابِرَهم أَي آخر من بقي منهم. وفي التنزيل: فَقُطِعَ دابِرُ القوم  الذين ظلموا؛ أَي اسْتُؤْصِلَ آخرُهم؛ ودَابِرَةُ الشيء: كَدَابِرِه. وقال  الله تعالى في موضع آخر: وقَضَيْنا إِليه ذلك الأَمْرَ أَن دَابِرَ هؤلاء  مقطوع مُصْبِحِين. قولُهم: قطع الله دابره؛ قال الأَصمعي وغيره: الدابر  الأَصل أَي أَذهب الله أَصله؛ وأَنشد لِوَعْلَةَ:  فِدًى لَكُمَا رِجْلَيَّ أُمِّي وخالَتِي،  غَداةَ الكُلابِ، إِذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ  أَي يقتل القوم فتذهب أُصولهم ولا يبقى لهم أَثر. وقال ابن بُزُرْجٍ:  دَابِرُ الأَمر آخره، وهو على هذا كأَنه يدعو عليه بانقطاع العَقِبِ حتى لا  يبقى أَحد يخلفه. الجوهري: ودُبُرُ الأَمر ودُبْرُه آخره؛ قال الكميت:  أَعَهْدَكَ مِنْ أُولَى الشَّبِيبَةِ تَطْلُبُ  على دُبُرٍ؟ هَيْهَاتَ شأْوٌ مُغَرِّبُ  وفي حديث الدعاء: وابْعَثْ عليهم بأْساً تَقْطَعُ به دابِرَهُمْ؛ أَي  جميعهم حتى لا يبقى منهم أَحد. ودابِرُ القوم: آخِرُ من يبقى منهم ويجيء في  آخرهم. وفي الحديث: أَيُّما مُسْلِمٍ خَلَف غازياً ي دابِرَتِه؛ أَي من  يبقى بعده. وفي حديث عمر: كنت أَرجو أَن يعيش رسولُ الله، صلى الله عليه  وسلم، حتى يَدْبُرَنا أَي يَخْلُفَنا بعد موتنا. يقال: دَبَرْتُ الرجلَ  إِذا بقيت بعده. وعَقِبُ الرجل: دَابِرُه.  والدُّبُرُ والدُّبْرُ: الظهر. وقوله تعالى: سَيُهْزَمُ الجمع  ويُوَلُّونَ الدُّبُرَ؛ جعله للجماعة، كما قال تعالى: لا يَرْتَدُّ إِليهم  طَرْفُهُمْ؛ قال الفرّاء: كان هذا يومَ بدر وقال الدُّبُرَ فوَحَّدَ ولم يقل  الأَدْبارَ، وكلٌّ جائز صوابٌ، تقول: ضربنا منهم الرؤوس وضربنا منهم الرأْس،  كما تقول: فلان كثير الدينار والدرهم؛ وقال ابن مقبل:  الكاسِرِينَ القَنَا في عَوْرَةِ الدُّبُرِ  ودابِرَةُ الحافر: مُؤَخَّرُه، وقيل: هي التي تلي مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ،  وجمعها الدوابر. الجوهري: دَابِرَة الحافر ما حاذى موضع الرسغ، ودابرة  الإِنسان عُرْقُوبه؛ قال وعلة: إِذ تحز الدوابر. ابن الأَعرابي:  الدَّابِرَةُ المَشْؤُومَةُ، والدابرة الهزيمة.  والدَّبْرَةُ، بالإِسكان والتحريك: الهزيمة في القتال، وهو اسم من  الإِدْبار. ويقال: جعل الله عليهم الدَّبْرَةَ، أَي الهزيمة، وجعل لهم  الدَّبْرَةَ على فلان أَي الظَّفَر والنُّصْرَةَ. وقال أَبو جهل لابن مسعود يوم  بدر وهو مُثْبَتٌ جَريح صَرِيعٌ: لِمَنِ الدَّبْرَةُ؟ فقال: لله ولرسوله  يا عدوّ الله؛ قوله لمن الدبرة أَي لمن الدولة والظفر، وتفتح الباء  وتسكن؛ ويقال: عَلَى مَنِ الدَّبْرَةُ أَيضاً أَي الهزيمة.  والدَّابِرَةُ: ضَرْبٌ من الشَّغْزَبِيَّة في الصِّرَاعِ.  والدَّابِرَةُ: صِيصِيَةُ الدِّيك. ابن سيده: دَابِرَةُ الطائر  الأُصْبُعُ التي من وراء رجله وبها يَضْرِبُ البَازِي، وهي للديك أَسفل من  الصِّيصِيَةِ يطأُ بها.
وجاء دَبَرِيّاً أَي أَخِيراً. وفلان لا يصلي الصلاة إِلاَّ دَبَرِيّاً،  بالفتح، أَي في آخر وقتها؛ وفي المحكم: أَي أَخيراً؛ رواه أَبو عبيد عن  الأَصمعي، قال: والمُحَدِّثُون يقولون دُبُرِيّاً، بالضم، أَي في آخر  وقتها؛ وقال أَبو الهيثم: دَبْرِيّاً، بفتح الدال وإِسكان الباء. وفي الحديث  عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة:  رجلٌ أَتى الصلاةَ دِباراً، رجل اعْتَبَدَ مُحرَّراً، ورجلٌ أَمَّ قوماً  هم له كارهون؛ قال الإِفْرِيقيُّ راوي هذا الحديث: معنى قوله دباراً أَي  بعدما يفوت الوقت. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم،  قال: «إِن للمنافقين علامات يُعرفون بها: تَحِيَّتُهم لَعْنَةٌ، وطعامهم  نُهْبَةٌ، لا يَقْرَبُون المساجد إِلا هَجْراً، ولا يأْتون الصلاة إِلا  دَبْراً، مستكبرين لا يأْلَفُون ولا يُؤْلَفُونَ، خُشُبٌ بالليل، صُخُبٌ  بالنهار؛ قال ابن الأَعرابي: قوله دباراً في الحديث الأَوَّل جمع دَبْرٍ  ودَبَرٍ، وهو آخر أَوقات الشيء الصلاة وغيرها؛ قال: ومنه الحديث الآخر لا  يأْتي الصلاة إِلا دبْراً، يروى بالضم والفتح، وهو منصوب على الظرف؛ وفي  حديث آخر: لا يأْتي الصلاة إِلا دَبَرِيّاً، بفتح الباء وسكونها، وهو  منسوب إِلى الدَّبْرِ آخر الشيء، وفتح الباء من تغييرات النسب، ونصبه على  الحال من فاعل يأْتي، قال: والعرب تقول العِلم قَبْلِيٌّ وليس  بالدَّبَرِيِّ؛ قال أَبو العباس: معناه أَن العالم المتقن يجيبك سريعاً والمتخلف يقول  لي فيها نظر. ابن سيده: تبعت صاحبي دَبَرِيّاً إِذا كنت معه فتخلفت عنه  ثم تبعته وأَنت تحذر أَن يفوتك.  ودَبَرَهُ يَدْبِرُه ويَدْبُرُه: تَلا دُبُرَه. والدَّابِرُ: التابع.  وجاء يَدْبُرُهم أَي يَتْبَعُهُمْ، وهو من ذلك. وأَدْبَرَ إِدْباراً  ودُبْراً: ولَّى؛ عن كراع. والصحيح أَن الإِدْبارَ المصدر والدُّبْر الاسم.  وأَدْبَرَ أَمْرُ القوم: ولَّى لِفَسادٍ. وقول الله تعالى: ثم ولَّيتم  مدبرين؛ هذا حال مؤكدة لأَنه قد علم أَن مع كل تولية إِدباراً فقال مدبرين  مؤكداً؛ ومثله قول ابن دارة:  أَنا ابْنُ دَارَةَ مَعروفاً لها نسَبي،  وهَلْ بدارَةَ، با لَلنَّاسِ، من عارِ؟  قال ابن سيده: كذا أَنشده ابن جني لها نسبي وقال لها يعني النسبة، قال:  وروايتي له نسبي.  والمَدْبَرَةُ: الإِدْبارُ؛ أَنشد ثعلب:  هذا يُصادِيكَ إِقْبالاً بِمَدْبَرَةٍ؛  وذا يُنادِيكَ إِدْباراً بِإِدْبارِ  ودَبَرَ بالشيء: ذهب به. ودَبَرَ الرجلُ: ولَّى وشَيَّخَ؛ ومنه قوله  تعالى: والليل إِذا دَبَرَ؛ أَي تبع النهارَ قَبْلَه، وقرأَ ابن عباس  ومجاهد: والليل إِذ أَدْبَرَ، وقرأَها كثير من الناس: والليل إِذا دَبَرَ، وقال  الفراء: هما لغتان: دَبَرَ النهار وأَدْبَرَ، ودَبَرَ الصَّيْفُ  وأَدْبَرَ، وكذلك قَبَلَ وأَقْبَلَ، فإِذا قالوا أَقبل الراكب أَو أَدبر لم  يقولوا إِلا بالأَلف، قال: وإِنهما عندي في المعنى لَواحدٌ لا أُبْعِدُ اين  يأْتي في الرجال ما أَتى في الأَزمنة، وقيل: معنى قوله: والليل إِذا  دَبَرَ، جاء بعد النهار، كما تقول خَلَفَ. يقال: دَبَرَنِي فلان وخَلَفَنِي  أَي جاء بعدي، ومن قرأَ: والليل إِذا أَدْبَرَ؛ فمعناه ولَّى ليذهب.  ودَابِرُ العَيْشِ: آخره؛ قال مَعْقِلُ ابنُ خُوَيْلِدٍ الهُذَلِيُّ:  وما عَرَّيْتُ ذا الحَيَّاتِ، إِلاَّ  لأَقْطَعَ دَابِرَ العَيْشِ الحُبَابِ  وذا الحيات: اسم سيفه. ودابر العيش: آخره؛ يقول: ما عريته إِلا لأَقتلك.  ودَبَرَ النهار وأَدْبَرَ: ذهب. وأَمْسِ الدَّابِرُ:  الذاهب؛ وقالوا: مضى أَمْسِ الدَّابِرُ وأَمْسِ الْمُدْبِرُ، وهذا من  التطوّع المُشامِّ للتأْكيد لأَن اليوم إِذا قيل فيه أَمْسِ فمعلوم أَنه  دَبَرَ، لكنه أَكده بقوله الدابر كما بينا؛ قال الشاعر:  وأَبِي الذي تَرَكَ الملوكَ وجَمْعَهُمْ  بِصُهَابَ هامِدَةً، كأَمْسِ الدَّابِرِ  وقال صَخْرُ بن عمرو الثَّرِيد السُّلَمِي:  ولقد قَتَلْتُكُمُ ثُناءَ ومَوْحَداً،  وتَرَكْتُ مُرَّةَ مِثْلَ أَمْسِ الدَّابِرِ  ويروى المُدْبِرِ. قال ابن بري: والصحيح في إِنشاده مثل أَمس المدبر؛  قال: وكذلك أَنشده أَبو عبيدة في مقاتل الفرسان؛ وأَنشد قبله:  ولقد دَفَعْتُ إِلى دُرَيْدٍ طَعْنَةً  نَجْلاءَ تُزْغِلُ مثل عَطِّ المَنْحَرِ  تُزْغِلُ: تُخْرِجُ الدَّمَ قِطَعاً قِطَعاً. والعَطُّ: الشَّقُّ.  والنجلاء: الواسعة. ويقال: هيهات، ذهب فلان كما ذهب أَمْسِ الدابِرُ، وهو  الماضي لا يرجع أَبداً. ورجل خاسِرٌ دابِرٌ إتباع، وسيأْتي خاسِرٌ دابِرٌ،  ويقال خاسِرٌ دامِرٌ، على البدل، وإِن لم يلزم أَن يكون بدلاً.  واسْتَدْبَرَهُ: أَتاه من ورائه؛ وقول الأَعشى يصف الخمر أَنشده أَبو  عبيدة:  تَمَزَّزْتُها غَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ،  على الشُّرْبِ، أَو مُنْكِرٍ ما عُلِمْ  قال: قوله غير مستدبر فُسِّرَ غير مستأْثر، وإِنما قيل للمستأْثر مستدبر  لأَنه إِذا استأْثر بشربها استدبر عنهم ولم يستقبلهم لأَنه يشربها دونهم  ويولي عنهم. والدَّابِرُ من القداح: خلاف القَابِلِ، وصاحبه مُدَابِرٌ؛  قال صَخْر الغَيّ الهُذَلِيُّ يصف ماء ورده:  فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ،  خِيَاضَ المُدابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا  المُدابِرُ: المقمور في الميسر، وقيل: هو الذي قُمِرَ مرة بعد  فَيُعَاوِدُ لِيَقْمُرَ؛ وقال الأَصمعي: المدابر المُوَلِّي المُعْرِض عن صاحبه؛  وقال أَبو عبيد: المدابر الذي يضرب بالقداح. ودَابَرْتُ فلاناً: عاديته.  وقولهم: ما يَعْرِفُ قَبيلَهُ من دَبِيرِه، وفلان ما يَدْرِي قَبِيلاً  من دَبِيرٍ؛ المعنى ما يدري شيئاً. وقال الليث: القَبِيلُ فَتْلُ  القُطْنِ، والدَّبِيرُ: فَتْلُ الكَتَّانِ والصُّوف. ويقال: القَبِيلُ ما  وَلِيَكَ والدَّبِيرُ ما خالفك. ابن الأَعرابي: أَدْبَرَ الرجلُ إِذا عَرَفَ  دَبِيره من قَبيله. قال الأَصمعي: القَبيل ما أَقبل من الفاتل إِلى حِقْوِه،  والدَّبِيرُ ما أَدبر به الفاتل إِلى ركبته. وقال المفضل: القبيل فَوْزُ  القِدح في القِمَارِ، والدَّبِيرُ خَيْبَةُ القِدْحِ. وقال الشيباني:  القَبيل طاعة الرب والدَّبير معصيته. الصحاح: الدَّبير ما أَدبرتْ به  المرأَة من غَزْلها حين تَفْتِلُه. قال يعقوب: القَبيلُ ما أَقْبلتَ به إِلى  صدرك، والدَّبير ما أَدبرتَ به عن صدرك. يقال: فلان ما يعرف قَبيلاً من  دَبير، وسنذكر من ذلك أَشياء في ترجمةِ قَبَلَ، إِن شاء الله تعالى.  والدِّبْرَةُ: خِلافُ القِبْلَة؛ يقال: فلان ما له قِبْلَةٌ ولا  دِبْرَةٌ إِذا لم يهتد لجهة أَمره، وليس لهذا الأَمر قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ إِذا  لم يعرف وجهه؛ ويقال: قبح الله ما قَبَلَ منه وما دَبَرَ. وأَدْبَرَ  الرجلَ: جعله وراءه. ودَبَرَ السَّهْمُ أَي خرج من الهَدَفِ. وفي المحكم:  دَبَرَ السهمُ الهَدَفَ يَدْبُرُه دَبْراً ودُبُوراً جاوزه وسقط وراءه.  والدَّابِرُ من السهام: الذي يخرج من الهَدَفِ. ابن الأَعرابي: دَبَرَ ردَّ،  ودَبَرَ تأَخر، وأَدْبَرَ إِذا انْقَلَبَتْ فَتْلَةُ أُذن الناقة إِذا  نُحِرَتْ إِلى ناحية القَفَا، وأَقْبَلَ إِذا صارت هذه الفَتْلَةُ إِلى  ناحية الوجه.  والدَّبَرَانُ: نجم بين الثُّرَيَّا والجَوْزاءِ ويقال له التَّابِعُ  والتُّوَيْبِعُ، وهو من منازل القمر، سُمِّيَ دَبَرَاناً لأَنه يَدْبُرُ  الثريا أَي يَتْبَعُها. ابن سيده: الدَّبَرانُ نجم يَدْبُرُ الثريا، لزمته  الأَلف واللام لأَنهم جعلوه الشيء بعينه. قال سيبويه: فإِن قيل: أَيقال  لكل شيء صار خلف شيء دَبَرانٌ؟ فإِنك قائل له: لا، ولكن هذا بمنزلة العدْل  والعَدِيلِ، وهذا الضرب كثير أَو معتاد. الجوهري: الدَّبَرانُ خمسة  كواكب من الثَّوْرِ يقال إِنه سَنَامُه، وهو من منازل القمر.  وجعلتُ الكلامَ دَبْرَ أُذني وكلامَه دَبْرَ أُذني أَي خَلْفِي لم  أَعْبَأْ به، وتَصَامَمْتُ عنه وأَغضيت عنه ولم أَلتفت إِليه، قال:  يَدَاها كأَوْبِ الماتِحِينَ إِذا مَشَتْ،  ورِجْلٌ تَلَتْ دَبْرَ اليَدَيْنِ طَرُوحُ  وقالوا: إِذا رأَيت الثريا تُدْبِرُ فَشَهْر نَتَاج وشَهْر مَطَر، أَي  إِذا بدأَت للغروب مع المغرب فذلك وقت المطر ووقت نَتاج الإِبل، وإِذا  رأَيت الشِّعْرَى تُقْبِلُ فمَجْدُ فَتًى ومَجْدُ حَمْلٍ، أَي إِذا رأَيت  الشعرى مع المغرب فذلك صَمِيمُ القُرِّ، فلا يصبر على القِرَى وفعل الخير  في ذلك الوقت غير الفتى الكريم الماجد الحرّ، وقوله: ومجد حمل أَي لا يحمل  فيه الثِّقْلَ إِلا الجَمَلُ الشديد لأَن الجمال تُهْزَلُ في ذلك الوقت  وتقل المراعي.  والدَّبُورُ: ريح تأْتي من دُبُرِ الكعبة مما يذهب نحو المشرق، وقيل: هي  التي تأْتي من خلفك إِذا وقفت في القبلة. التهذيب: والدَّبُور بالفتح،  الريح التي تقابل الصَّبَا والقَبُولَ، وهي ريح تَهُبُّ من نحو المغرب،  والصبا تقابلها من ناحية المشرق؛ قال ابن الأَثير: وقول من قال سميت به  لأَنها تأْتي من دُبُرِ الكعبة ليس بشيء. ودَبَرَتِ الريحُ أَي تحوّلت  دَبُوراً؛ وقال ابن الأَعرابي: مَهَبُّ الدَّبُور من مَسْقَطِ النَّسْر الطائر  إِلى مَطْلَعِ سُهَيْلٍ من التذكرة، يكون اسماً وصفة، فمن الصفة قول  الأَعشى:  لها زَجَلٌ كَحَفِيفِ الحَصا  د، صادَفَ باللَّيْلِ رِيحاً دَبُورا  ومن الاسم قوله أَنشده سيبويه لرجل من باهلة:  رِيحُ الدَّبُورِ مع الشَّمَالِ، وتارَةً  رِهَمُ الرَّبِيعِ وصائبُ التَّهْتانِ  قال: وكونها صفة أَكثر، والجمع دُبُرٌ ودَبائِرُ، وقد دَبَرَتْ تَدْبُرُ  دُبُوراً. ودُبِرَ القومُ، على ما لم يسمَّ فاعله، فهم مَدْبُورُون:  أَصابتهم ريح الدَّبُور؛ وأَدْبَرُوا: دخلوا في الدَّبور، وكذلك سائر  الرياح. وفي الحديث: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: نُصِرْتُ بالصَّبَا  وأُهْلِكَتْ عادٌ بالدَّبُورِ.  ورجل أُدابِرٌ: للذي يقطع رحمه مثل أُباتِرٍ. وفي حديث أَبي هريرة: إِذا  زَوَّقْتُمْ مَسَاجِدَكُمْ وحَلَّيْتُمْ مَصاحِفَكُمْ فالدَّبارُ عليكم،  بالفتح، أَي الهلاك. ورجل أُدابِرٌ: لا يقبل قول أَحد ولا يَلْوِي على  شيء. قال السيرافي: وحكى سيبويه أُدابِراً في الأَسماء ولم يفسره أَحد على  أَنه اسم، لكنه قد قرنه بأُحامِرٍ وأُجارِدٍ، وهما موضعان، فعسى أَن  يكون أُدابِرٌ موضعاً. قال الأَزهري: ورجل أُباتِرٌ يَبْتُرُ رَحِمَهُ  فيقطعها، ورجل أُخايِلٌ وهو المُخْتالُ.  وأُذن مُدابَرَةٌ: قطعت من خلفها وشقت. وناقة مُدابَرَة: شُقت من قِبَلِ  قَفاها، وقيل: هو أَن يَقْرِضَ منها قَرْضَةً من جانبها مما يلي قفاها،  وكذلك الشاة. وناقة ذات إِقْبالَةٍ وإِدْبارة إِذا شُقَّ مُقَدَّمُ  أُذنها ومُؤَخَّرُها وفُتِلَتْ كأَنها زَنَمَةٌ؛ وذكر الأَزهري ذلك في الشاة  أَيضاً.  والإِدْبارُ: نقيضُ الإِقْبال؛ والاسْتِدْبارُ: خلافُ الاستقبال. ورجل  مُقابَلٌ ومُدابَرٌ: مَحْضٌ من أَبويه كريم الطرفين. وفلان مُسْتَدْبَرُ  المَجْدِ مُسْتَقْبَلٌ أَي كريم أَوَّل مَجْدِهِ وآخِرِه؛ قال الأَصمعي:  وذلك من الإِقْبالة والإِدْبارَة، وهو شق في الأُذن ثم يفتل ذلك، فإِذا  أُقْبِلَ به فهو الإِقْبالَةُ، وإِذا أُدْبِرَ به فهو الإِدْبارة،  والجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ من الأُذن هي الإِقبالة والإِدبارة كأَنها زَنَمَةٌ،  والشاة مُدابَرَةٌ ومُقابَلَةٌ، وقد أَدْبَرْتُها وقابَلْتُها. وناقة ذات  إِقبالة وإِدبارة وناقة مُقابَلَة مُدابَرَةٌ أَي كريمة الطرفين من قِبَل  أَبيها وأُمها.  وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه نهى أَن يُضَحَّى بمقابَلَةٍ  أَو مُدابَرَةٍ؛ قال الأَصمعي: المقابلة أَن يقطع من طرف أُذنها شيء ثم  يترك معلقاً لا يَبِين كأَنه زَنَمَةٌ؛ ويقال لمثل ذلك من الإِبل:  المُزَنَّمُ، ويسمى ذلك المُعَلَّقُ الرَّعْلَ. والمُدابَرَةُ: أَن يفعل ذلك  بمؤخر الأُذن من الشاة؛ قال الأَصمعي: وكذلك إِن بان ذلك من الأُذن فهي  مُقابَلَةٌ ومُدابَرَةٌ بعد أَن كان قطع. والمُدَابَرُ من المنازل: خلافُ  المُقابَلِ. وتَدابَرَ القوم: تَعادَوْا وتَقاطَعُوا، وقيل: لا يكون ذلك  إِلا في بني الأَب. وفي الحديث: قال النبي، صلى الله عليه وسلم: لا  تَدَابَرُوا ولا تَقاطَعُوا؛ قال أَبو عبيد: التَّدَابُرُ المُصارَمَةُ  والهِجْرانُ، مأْخوذ من أَن يُوَلِّيَ الرجلُ صاحِبَه دُبُرَه وقفاه ويُعْرِضَ عنه  بوجهه ويَهْجُرَه؛ وأَنشد:  أَأَوْصَى أَبو قَيْسٍ بأَن تَتَواصَلُوا،  وأَوْصَى أَبو كُمْ، ويْحَكُمْ أَن تَدَابَرُوا؟ ودَبَرَ القومُ  يَدْبُرُونَ دِباراً: هلكوا. وأَدْبَرُوا إِذا وَلَّى أَمرُهم إِلى آخره فلم  يبق منهم باقية.  ويقال: عليه الدَّبارُ أَي العَفَاءُ إِذا دعوا عليه بأَن يَدْبُرَ فلا  يرجع؛ ومثله: عليه العفاء أَي الدُّرُوس والهلاك. وقال الأَصمعي:  الدَّبارُ الهلاك، بالفتح، مثل الدَّمار.  والدَّبْرَة: نقيضُ الدَّوْلَة، فالدَّوْلَةُ في الخير والدَّبْرَةُ في  الشر. يقال: جعل الله عليه الدَّبْرَة، قال ابن سيده: وهذا أَحسن ما  رأَيته في شرح الدَّبْرَة؛ وقيل: الدَّبْرَةُ العاقبة.  ودَبَّرَ الأَمْرَ وتَدَبَّره: نظر في عاقبته، واسْتَدْبَرَه: رأَى في  عاقبته ما لم ير في صدره؛ وعَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّراً أَي بأَخَرَةٍ؛ قال  جرير:  ولا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حتى يُصِيبَكُمْ،  ولا تَعْرِفُونَ الأَمرَ إِلا تَدَبُّرَا  والتَّدْبِيرُ في الأَمر: أَن تنظر إِلى ما تَؤُول إِليه عاقبته،  والتَّدَبُّر: التفكر فيه. وفلان ما يَدْرِي قِبَالَ الأَمْرِ من دِباره أَي  أَوَّله من آخره. ويقال: إِن فلاناً لو استقبل من أَمره ما استدبره  لَهُدِيَ لِوِجْهَةِ أَمْرِه أَي لو علم في بَدْءِ أَمره ما علمه في آخره  لاسْتَرْشَدَ لأَمره. وقال أَكْثَمُ بْنُ صَيْفِيٍّ لبنيه: يا بَنِيَّ لا  تَتَدَبَّرُوا أَعجاز أُمور قد وَلَّتْ صُدُورُها. والتَّدْبِيرُ: أَن  يَتَدَبَّرَ الرجلُ أَمره ويُدَبِّرَه أَي ينظر في عواقبه. والتَّدْبِيرُ: أَن  يُعتق الرجل عبده عن دُبُرٍ، وهو أَن يعتق بعد موته، فيقول: أَنت حر بعد  موتي، وهو مُدَبَّرٌ؛ وفي الحديث: إِن فلاناً أَعتق غلاماً له عن دُبُرٍ؛  أَي بعد موته. ودَبَّرْتُ العبدَ إِذا عَلَّقْتَ عتقه بموتك، وهو التدبير  أَي أَنه يعتق بعدما يدبره سيده ويموت. ودَبَّرَ العبد: أَعتقه بعد  الموت. ودَبَّرَ الحديثَ عنه: رواه. ويقال: دَبَّرْتُ الحديث عن فلان  حَدَّثْتُ به عنه بعد موته، وهو يُدَبِّرُ حديث فلان أَي يرويه. ودَبَّرْتُ  الحديث أَي حدّثت به عن غيري. قال شمر: دبَّرْتُ الحديث ليس بمعروف؛ قال  الأَزهري: وقد جاء في الحديث: أَمَا سَمِعْتَهُ من معاذ يُدَبِّرُه عن رسول  الله، صلى الله عليه وسلم؟ أَي يحدّث به عنه؛ وقال: إِنما هو يُذَبِّرُه،  بالذال المعجمة والباء، أَي يُتْقِنُه؛ وقال الزجاج: الذِّبْر القراءةُ،  وأَما أَبو عبيد فإِن أَصحابه رووا عنه يُدَبِّرُه كما ترى، وروى  الأَزهري بسنده إِلى سَلاَّمِ بن مِسْكِينٍ قال: سمعت قتادة يحدّث عن فلان،  يرويه عن أَبي الدرداء، يُدَبِّرُه عن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال:  ما شَرَقَتْ شمسٌ قَطُّ إِلا بِجَنْبَيْها ملكان يُنادِيانِ أَنهما  يُسْمِعَانِ الخلائقَ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ الجن والإِنس، أَلا هَلُمُّوا إِلى  ربكم فإِنَّ ما قَلَّ وكفَى خَيْرٌ مما كَثُرَ وأَلْهَى، اللهم عَجِّلْ  لِمُنْفِقٍ خَلَفاً وعَجِّلْ لِمُمْسِكٍ تَلَفاً.  ابن سيده: ودَبَرَ الكتابَ يَدْبُرُه دَبْراً كتبه؛ عن كراع، قال:  والمعروف ذَبَرَه ولم يقل دَبَره إِلا هو.  والرَّأْيُ الدَّبَرِيُّ: الذي يُمْعَنُ النَّظَرُ فيه، وكذلك الجوابُ  الدَّبَرِيُّ؛ يقال: شَرُّ الرَّأْيِ الدَّبَرِيُّ وهو الذي يَسْنَحُ  أَخيراً عند فوت الحاجة، أَي شره إِذا أَدْبَرَ الأَمْرُ وفات.  والدَّبَرَةُ، بالتحريك: قَرْحَةُ الدابة والبعير، والجمع دَبَرٌ  وأَدْبارٌ مثل شَجَرَةٍ وشَجَرٍ وأَشجار. ودَبِرَ البعيرُ، بالكسر، يَدْبَرُ  دَبَراً، فهو دَبِرٌ وأَدْبَرُ، والأُنثى دَبِرَةٌ ودَبْراءُ، وإِبل  دَبْرَى وقد أَدْبَرَها الحِمْلُ والقَتَبُ، وأَدْبَرْتُ البعير فَدَبِرَ؛  وأَدْبَرَ الرجلُ إِذا دَبِرَ بعيره، وأَنْقَبَ إِذا حَفِيَ خُفُّ بعيره. وفي  حديث ابن عباس: كانوا يقولون في الجاهلية إِذا بَرَأَ الدَّبَرُ وعفا  الأَثَرُ؛ الدبر، بالتحريك: الجرح الذي يكون في ظهر الدابة، وقيل: هو أَن  يَقْرَحَ خف البعير، وفي حديث عمر: قال لامرأَة أَدْبَرْتِ وأَنْقَبْتِ  أَي دَبِرَ بعيرك وحَفِيَ. وفي حديث قيس بن عاصم: إِني لأُفْقِرُ البَكْرَ  الضَّرْعَ والنَّابَ المُدْبِرَ أَي التي أَدْبَرَ خَيْرُها.  والأَدْبَرُ: لقب حُجْرِ بن عَدِيٍّ نُبِزَ به لأَن السلاح أَدْبَرَ  ظهره، وقيل: سمي به لأَنه طُعِنَ مُوَلِّياً؛ ودُبَيْرٌ الأَسَدِيُّ: منه  كأَنه تصغير أَدْبَرَ مرخماً.  والدَّبْرَةُ: الساقية بين المزارع، وقيل: هي المَشَارَةُ في  المَزْرَعَةِ، وهي بالفارسية كُرْدَه، وجمعها دَبْرٌ ودِبارٌ؛ قال بشر بن أَبي  خازم:تَحَدَّرَ ماءُ البِئْرِ عن جُرَشِيَّةٍ،  على جِرْبَةٍ، يَعْلُو الدِّبارَ غُرُوبُها  وقيل: الدِّبارُ الكُرْدُ من المزرعة، واحدتها دِبارَةٌ. والدَّبْرَةُ:  الكُرْدَةُ من المزرعة، والجمع الدِّبارُ. والدِّباراتُ: الأَنهار الصغار  التي تتفجر في أَرض الزرع، واحدتها دَبْرَةٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف  كيف هذا إِلا أَن يكون جمع دَبْرَة على دِبارٍ أُلحقت الهاء للجمع، كما  قالوا الفِحَالَةُ ثم جُمِعَ الجَمْعُ جَمْعَ السَّلامة. وقال أَبو حنيفة:  الدَّبْرَة البقعة من الأَرض تزرع، والجمع دِبارٌ.  والدَّبْرُ والدِّبْرُ: المال الكثير الذي لا يحصى كثرة، واحده وجمعه  سواء؛ يقال: مالٌ دَبْرٌ ومالان دَبْرٌ وأَموال دَبْرٌ. قال ابن سيده: هذا  الأَعرف، قال: وقد كُسِّرَ على دُبُورٍ، ومثله مال دَثْرٌ. الفرّاء:  الدَّبْرُ والدِّبْرُ الكثير من الضَّيْعَة والمال، يقال: رجل كثير الدَّبْرِ  إِذا كان فاشِيَ الضيعة، ورجل ذو دَبْرٍ كثير الضيعة والمال؛ حكاه أَبو  عبيد عن أَبي زيد.  والمَدْبُور: المجروح. والمَدْبُور: الكثير المال.  والدَّبْرُ، بالفتح: النحل والزنابير، وقيل: هو من النحل ما لا يَأْرِي،  ولا واحد لها، وقيل: واحدته دَبْرَةٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وهَبْتُهُ من وَثَبَى فَمِطْرَهْ  مَصْرُورَةِ الحَقْوَيْنِ مِثْلِ الدَّبْرَهْ  وجمعُ الدَّبْرِ أَدْبُرٌ ودُبُورٌ؛ قال زيد الخيل:  بِأَبْيَضَ من أَبْكَارِ مُزْنِ سَحابَةٍ،  وأَرْيِ دَبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ  أَراد: شاره من النحل؛ وفي الصحاح قال لبيد:  بأَشهب من أَبكار مزن سحابة،  وأَري دبور شاره النحلَ عاسل  قال ابن بري يصف خمراً مزجت بماء أَبيض، وهو الأَشهب. وأَبكار: جمع  بِكْرٍ. والمزن: السحاب الأَبيض، الواحدة مُزْنَةٌ. والأَرْيُ: العسل.  وشارَهُ: جناه، والنحل منصوب بإِسقاط من أَي جناه من النحل عاسل؛ وقبله:  عَتِيق سُلافاتٍ سِبَتْها سَفِينَةٌ،  يَكُرُّ عليها بالمِزاجِ النَّياطِلُ  والنياطل: مكاييل الخمر. قال ابن سيده: ويجوز أَن يكون الدُّبُورُ جمع  دَبْرَةٍ كصخرة وصخور، ومَأْنة ومُؤُونٍ.  والدَّبُورُ، بفتح الدال: النحل، لا واحد لها من لفظها، ويقال للزنابير  أَيضاً دَبْرٌ.  وحَمِيُّ الدَّبْرِ: عاصم بن ثابت بن أَبي الأَفلح الأَنصاري من أَصحاب  سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أُصيب يوم أُحد فمنعت النحل الكفار  منه، وذلك أَن المشركين لما قتلوه أَرادوا أَن يُمَثِّلُوا به فسلط الله  عز وجل عليهم الزنابير الكبار تَأْبِرُ الدَّارِعَ فارتدعوا عنه حتى  أَخذه المسلمون فدفنوه. وقال أَبو حنيفة: الدِّبْرُ النحل، بالكسر،  كالدَّبْرِ؛ وقول أَبي ذؤيب:  بَأَسْفَلِ ذَاتِ الدَّبْرِ أُفْرِدَ خِشْفها،  وقد طُرِدَتْ يَوْمَيْنِ، فهْي خَلُوجُ  عنى شُعْبَةً فيها دَبِرٌ، ويروي: وقد وَلَهَتْ. والدَّبْرُ والدِّبْرُ  أَيضاً: أَولاد الجراد؛ عنه. وروى الأَزهري بسنده عن مصعب بن عبد الله  الزبيري قال: الخَافِقَانِ ما بين مطلع الشمس إِلى مغربها. والدَّبْرُ:  الزنابير؛ قال: ومن قال النحل فقد أَخطأَ؛ وأَنشد لامرأَة قالت لزوجها:  إِذا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لم يَخْشَ لَسْعَها،  وخالَفَها في بَيْتِ نَوْبٍ عَوامِلُ  شبه خروجها ودخولها بالنوائب. قال الأَصمعي: الجماعة من النحل يقال لها  الثَّوْلُ، قال: وهو الدَّبْرُ والخَشْرَمُ، ولا واحد لشيء من هذا؟ قال  الأَزهري: وهذا هو الصواب لا ما قال مصعب. وفي الحديث: فأَرسل الله عليهم  الظُّلَّةِ من الدَّبْرِ؛ هو بسكون الباء النحل، وقيل: الزنابير. والظلة:  السحاب. وفي حديث بعض النساء  (* قوله: «وفي حديث بعض النساء» عبارة  النهاية: وفي حديث سكينة ا هـ. قال السيد مرتضى: هي سكينة بنت الحسين، كما  صرح به الصفدي وغيره ا هـ. وسكينة بالتصغير كما في القاموس). جاءت إِلى  أُمها وهي صغيرة تبكي فقالت لها: ما لَكِ؟ فقالت: مرت بي دُبَيْرَةٌ  فَلَسَعَتْنِي بأُبَيْرَةٍ؛ هو تصغير الدَّبْرَةِ النحلة. والدَّبْرُ: رُقادُ كل  ساعة، وهو نحو التَّسْبِيخ. والدَّبْرُ: الموت. ودَابَرَ الرجلُ: مات؛  عن اللحياني، وأَنشد لأُمية بن أَبي الصلت:  زَعَمَ ابْنُ جُدْعانَ بنِ عَمْـ  ـروٍ أَنَّنِي يَوْماً مُدابِرْ،  ومُسافِرٌ سَفَراً بَعِيـ  ـداً، لا يَؤُوبُ له مُسافِرْ  وأَدْبَرَ الرجلُ إِذا مات، وأَدْبَرَ إِذا تغافل عن حاجة صديقه،  وأَدْبَرَ: صار له دِبْرٌ، وهو المال الكثير. ودُبارٌ، بالضم: ليلة الأَربعاء،  وقيل: يوم الأَربعاء عادِيَّةٌ من أَسمائهم القديمة، وقال كراع: جاهلية؛  وأَنشد:  أُرَجِّي أَنْ أَعِيشَ، وأَنَّ يَوْمِي.  بِأَوَّلَ أَو بِأَهْوَنَ أَو جُبارِ  أَو التَّالِي دُبارِ، فإِن أَفُتْهُ  فَمُؤْنِس أَو عَرُوبَةَ أَوْ شِيارِ  أَول: الأَحَدُ. وشِيارٌ: السبتُ، وكل منها مذكور في موضعه. ابن  الأَعرابي: أَدْبَرَ الرجلُ إِذا سافر في دُبارٍ. وسئل مجاهد عن يوم النَّحْسِ  فقال: هو الأَربعاء لا يدور في شهره.  والدَّبْرُ: قطعة تغلظ في البحر كالجزيرة يعلوها الماء ويَنْضُبُ عنها.  وفي حديث النجاشي أَنه قال: ما أُحِبُّ أَن تكون دَبْرَى لي ذَهبَاً  وأَنِّي آذيت رجلاً من المسلمين؛ وفُسِّرَ الدَّبْرَى بالجبل، قال ابن  الأَثير: هو بالقصر اسم جبل، قال: وفي رواية ما أُحب أَن لي دَبْراً من  ذَهَبٍ، والدَّبْرُ بلسانهم: الجبل؛ قال: هكذا فُسِّر، قال: فهو في الأُولى  معرفة وفي الثانية نكرة، قال: ولا أَدري أَعربي هو أَم لا.  ودَبَرٌ: موضع باليمن، ومنه فلان الدَّبَرِيُّ.  وذاتُ الدَّبْرِ: اسم ثَنِيَّةٍ؛ قال ابن الأَعرابي: وقد صحفه الأَصمعي  فقال: ذات الدَّيْرِ. ودُبَيْرٌ: قبيلة من بني أَسد. والأُدَيْبِرُ:  دُوَيْبَّة. وبَنُو الدُّبَيْرِ: بطن؛ قال:  وفي بَنِي أُمِّ دُبَيْرٍ كَيْسُ  على الطعَّامِ ما غَبا غُبَيْسُ
مقاييس اللغة:
(دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
* عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
القاموس المحيط:
الدُّبُرُ، بالضم وبضمتين نقيضُ القُبُلِ، من كُلِّ شيءٍ عَقِبُه ومؤخَّرُه.وجِئْتُكَ دُبُرَ الشهرِ، وفيه، وعليه،
وأدْبَارَهُ، وفيها: أي: آخِرَهُ، والاسْتُ، والظَّهْرُ، وزَاوِيَةُ البَيْتِ، وبالفتح: جماعةُ النَّحْلِ والزَّنابيرِ، ويكسرُ فيهما
ج: أدبُرٌ ودُبُورٌ، ومَشاراتُ المَزْرَعَةِ،كالدِّبارِ، بالكسر، واحِدُهُما: بهاءٍ، وأولادُ الجرادِ، ويكسرُ، وخَلْفُ الشيءِ، والموتُ، والجبلُ، ومنه حديثُ النَّجاشِيِّ: " ما أُحِبُّ أنَّ لِي دَبْراً ذَهَباً، وأنِّي آذَيْتُ رجلاً من المسلمين " ، ورُقادُ كُلِّ ساعةٍ، والالْتِتابُ، وقِطْعَةٌ تَغْلُظُ في البَحْرِ كالجَزيرَةِ، يَعْلُوها الماءُ، ويَنْضُبُ عنها، والمالُ الكثيرُ، ويكسرُ، ومُجاوَزَةُ السَّهْمِ الهَدَفَ، كالدُّبُور.وجَعَلَ كَلاَمَكَ دَبْرَ أُذُنِهِ: لم يُصْغِ إليه، ولم يُعَرِّجِ عليه.والدَّبْرَةُ: نَقيضُ الدَّوْلَةِ، والعاقِبةُ، والهَزيمَةُ في القِتالِ، والبُقْعَةُ تُزْرَعُ، وبالكسرِ: خِلافُ القِبْلَةِ.ومالَهُ قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي: لم يَهْتَدِ لِجِهَةِ أمرِهِ، وبالتحريكِ: قَرْحَةُ الدَّابَّة ج: دَبَرٌ وأدبارٌ، دَبِرَ، كفَرِحَ، وأدْبَرَ، فهو دَبِرٌ.و هانَ على الأَمْلَسِ ما لاقَى الدَّبِرُ يُضْرَبُ في سُوءِ اهْتِمامِ الرَّجُلِ بشأنِ صاحبهِ. وأدْبَرَهُ القَتَبُ.ودَبَرَ: وَلَّى،كَأَدْبَرَ، بالشيءِ: ذَهَبَ به، الرجلُ: شَيَّخَ، الحديثَ: حَدَّثَهُ عنه بعدَ مَوْتِهِ، الرِّيحُ: تَحَوَّلَتْ دَبُوراً، وهي ريحٌ تُقابِلُ الصَّبا.ودُبِرَ، كَعُنِيَ: أصابَتْهُ.وأدْبَرَ: دَخَلَ فيها. وسافَرَ في دُبار،وعَرَفَ قَبِيلَهُ من دَبِيرِه: مَعْصِيَتَهُ من طاعَتِهِ، وماتَ،كدَابَرَ، وتَغافَلَ عن حاجَةِ صَديقِهِ، ودَبِرَ بَعيرُهُ، وصارَ له مالٌ كثيرٌ، وانْقَلَبَت فَتْلَةُ أُذنِ الناقَةِ إلى القَفَا.والدَّبَرِيُّ، محركةً: رأيٌ يَسْنَحُ أخيراً عندَ فَوْتِ الحاجَةِ، والصلاةُ في آخِرِ وقتِها، وتُسَكَّنُ الباءُ، ولا تَقُلْ بضمتينِ، فإنه من لحنِ المحدِّثينَ.والدَّابِرُ: التابعِ، وآخِرُ كلِّ شيءٍ، والأصلُ، وسَهْمٌ يَخْرُجُ من الهَدَفِ، وقِدْحٌ غيرُ فائِزٍ، وصاحِبُهُ مُدابِرٌ، والبِناء فَوْقَ الحِسْيِ، ورَفْرَفُ البِناءِ، وبِهاءٍ: آخِرُ الرَّمْلِ، والهَزيمةُ، والمَشؤُومَةُ، ومنكَ: عُرْقوبُكَ، وضَرْبٌ من الشَّغْرَبِيَّةِ، وما حاذَى مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ من الحافِرِ.
والمَدْبُورُ: المَجْرُوحُ، والكثيرُ المالِ.والدَّبَرَانُ، محركةً: مَنْزِلٌ لِلقَمَرِ.ورجلٌ أُدابِرٌ، بالضم: قاطِعٌ رَحِمَهُ، ولا يَقْبَلُ قولَ أحدٍ.والدَّبيرُ: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غَزْلِها حينَ تَفْتِلُهُ، وما أدْبَرْتَ به عن صَدْرِكَ.وهو مُقابَلٌ ومُدابَرٌ: مَحْضٌ من أبَوَيْهِ، وأصلُهُ من الإِقْبالَةِ والإِدْبارَةِ، وهو شَقٌّ في الْأُذُنِ، ثم يُفْتَلُ ذلك فإن أُقْبِلَ به، فهو إِقْبالَةٌ، وإنْ أُدْبِرَ به، فإِدْبارَةٌ، والجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ من الأُذُنِ هي الإِقْبالَةُ والإِدْبارَةُ، كأنها زَنَمَةٌ.والشاةُ مُقابَلَةٌ ومُدَابَرَةٌ، وقد دَابَرْتُها وقابَلْتُها، وناقَةٌ ذاتُ إقْبالَةٍ وإدبارَةٍ.ودُبارٌ، كغرابٍ وكِتابٍ: يومُ الأربعاءٍ، وفي كِتابِ العينِ: لَيْلَتُهُ، وبالكسر: المُعاداةُ، كالمُدابَرَةِ، والسَّواقِي بينَ الزُّروعِ، والوقائعُ، والهَزَائِمُ، وبالفتح: الهلاكُ.والتَّدْبِيرُ: النَّظَرُ في عاقِبةِ الأمرِ، كالتَّدَبُّرِ، وعِتْقُ العَبْدِ عن دُبُرٍ، وروايةُ الحديثِ ونَقْلُهُ عن غيرِكَ.وتَدابَروا: تَقاطَعوا.واسْتَدْبَرَ: ضِدُّ اسْتَقْبَلَ، الأمرَ: رأى في عاقِبتهِ ما لم ير في صَدْرِهِ، واسْتَأْثَرَ.وأفَلَمْ يَدَّبَّرُوا القولَ، أي: ألَم يَتَفَهَّمُوا ما خُوطِبُوا به في القُرْآنِ.
ودُبَيْرٌ، كزُبَيْرٍ: أبو قبيلةٍ من أسَدٍ، واسمُ حِمارٍ،وبهاءٍ: ة بالبَحْرَيْنِ.وذاتُ الدَّبْرِ: ثَنِيَّةٌ لهُذَيْلٍ.ودَبْرٌ: جبلٌ بينَ تَيْماءَ، وجَبَلَيْ طَيِّىءٍ.ودَبِيرٌ، كأَميرٍ: ة بنَيْسابورَ، منها محمدُ بنُ عبدِ اللّهِ بنِ يوسف، وجَدُّ محمدِ بنِ سليمانَ القطَّانِ المحدِّثِ.ودَبيرَا: ة بالعِراقِ.وكجَبَلٍ: ة باليمنِ، منها إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بنِ عَبَّادٍ المحدِّثُ.والأَدْبَرُ: لَقَبُ حُجْرِ بنِ عَدِيٍّ، ولقب جَبَلَةَ بنِ قَيْسٍ الكِنْدِيِّ، قيلَ: صحابِيُّ. وكزُبَيْرٍ: لقبُ كعْبِ بنِ عَمْرٍو الأَسَدِيِّ.والأُدَيْبِرُ: ضَرْبٌ من الحَيَّاتِ.وليس هو من شَرْجِ فلانٍ ولا دَبُّورِهِ، كتَنُّورِهِ، أي: من ضَرْبِهِ وزِيِّهِ.ودَبُّورِيَّةُ: د قُرْبَ طَبَرِيَّةَ.
تاج العروس:
د ب ر
الدُّبْرُ بالضَّمّ وبِضَمَّتَيْن : نَقِيضُ القُبُلِ . الدُّبُر مِنْ كُلِّ شَيْءٍ : عَقِبهُ ومُؤَخَّرُه . ومن المَجاز : جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْرِ أَي آخِرَه على المَثَل . يقال : جِئْتك دُبُرَ الشَّهْر وفِيهِ أَي في دُبُره وَعَلَيْهِ أَي عَلى دُبُره والجَمْع من كُلّ ذلك أدْبَارٌ . يقال : جئتُك أدْبَارَه وفِيهَا أَي في الأَدْبار أَي آخِرَه . و الأَدْبارُ لذَوات الظِّلف والمِخْلَب : ما يَجْمَع الاسْت والحَيَاءِ . وخَصّ بعضُهُم به ذَواتِ الخُفِّ والحَيَاءِ الواحِدُ دُبُرٌ . والدُّبُر والدُّبْر : الظَّهْرُ وبه صَدَّرَ الزَّمَخْشَرِىّ في الأساس والمصنِّف في البصائر وزاد الاستدلالَ بقوله تعالى : " وَيُوَلُّوَن الدُّبُر " قال : جَعَله للجماعة كقوله تعالى : " لا يَرْتَدُّ إلَيْهِم طَرُْهُمْ " والجمعُ أَدْبَارٌ . قال الفَرّاءُ : كان هذا يوم بَدْرٍ . وقال ابن مُقْبِل :
" الكاسِرِينَ القَنَا في عَوْرَةِ الدُّبُرِ
وإدْبَارُ النُّجُومِ : تَوَالِيهَا وأَدْبارُهَا أخْذُهَا إلى الغَرْب للغُرُوب آخِرَ اللَّيْل . هذه حِكايَةُ أهل اللُّغَة قال ابنٌ سِيدَه : ولا أدرِي كَيْف هذا لأَنَّ الأَدْبَارَ لا يَكُون الأَخْذَ إِذ الأَخْذُ مَصْدرٌ والأَدْبَارُ أَسماءٌ وأَدْبار السُّجُودِ وإِدبارُه : أَواخِرُ الصَّلوَاتِ . وقد قُرِئَ : وأَدْبار وإِدْبار فمَنْ قرأَ وأَدْبَار فمِن بابِ خَلْفَ ووَرَاء ومَن قَرأَ وإِدْبَار فمِن بابِ خُفُوق النَّجْم . قال ثعلب في قوله تعالى " وإِدْبَار النُّجُوم " " وأَدْبَار السُّجُود " قال الكسَائيّ : إِدبار النجوم أَن لها دُبُراً وحداً في وقت السحر وأَدْبَار السجود لأنَّ مع كل سَجْدة إِدْباراً
وفي التهذيب مَنْ قرأَ : " وأَدْبار السُّجُود " . بفتح الَألف جمع على دُبُر وأَدْبَار وهما الرَّكْعَتَان بعد المَغْرِب رُوِىَ ذلِك عن عَلِيّ بن أَبِي طالِبٍ رضي الله عَنْه . قال : وأَما قوله " وإِدبار النُّجُوم " في سورة الطُّور فهما الرَّكْعَتَان قبل الفجر قال : ويُكسرَان جميعا ويُنْصَبانِ جائزانِ . و الدُّبُر : زَاوِيَةُ البَيْتِ ومُؤَخَّرُه . والدَّبْر بالفَتْحِ : جَماعَةُ النَّحْلِ ويقال لها الثَّوْلُ والخَشْرَمُ ولا وَاحِدَ لشْيءٍ من هذا قاله الأَصمَعِيّ . روَى الأَزْهَرِيّ بسنده عن مُصعَب بن عبد الله الزُّبَيْرِيّ : الدَّبْر : الزَّنَابِيرُ ومن قال النَّحْل فقد أَخطأَ قال : والصواب ما قاله الأَصمَعِيّ . وفَسَّر أَهلُ الغَرِيبِ بهما في قصّة عاصم بن ثابتٍ الأَنصاريّ المعروف بِحَمِىِّ الدَّبْرِ أُصِيبَ يومَ أُحُدٍ فمَنَعت النَّحْلُ الكُفَّارُ منه ؛ وذلك أَن المشركين لمَّا قَتلُوه أَرادوا أَن يُمَثِّلُوا به فسلَّطَ الله عليهم الزَّنابيرَ الكِبَارَ تَأْبِر الدَّارِعَ فارتَدَعوا عنه حتى أَخَذَه المُسْلِمُون فَدَفَنُوه وفي الحَدِيث " فأَرْسلَ اللهُ عليهم مِثْلَ الظُّلْمَةِ مِن الدَّبْرِ " قيل : النَّحْل وقيل : الزَّنابير . ولقد أَحسنَ المُصنِّف في البَصَائر حيث قال : الدَّبْر : النَّحْل والزّنابِير ونَحْوُهَما مما سِلاحُها في أَدْبَارِها . وقال شَيْخُنَا نَقْلاً عن أَهْل الاشْتِقَاق : سُمِّيَت دَبْراً لتَدْبِيرها وتَأَنُّقِها في العَمَل العَجِيب ومنه بِنَاءُ بُيوتِها ويُكْسَر فِيهمِا عن أَبي حَنِيفَة وهكذا رُوِىَ قولُ أبي ذُؤَيب الهُذَليّ :
بأَسْفَلِ ذَاتِ الدَّبْرِ أُفرِدَ خِشْفُهَا ... وقد طُرِدَتْ يَوْمَيْن وهْي خَلُوجُ عَنَى شُعْبَةً فيها دَبْر
وفي حديث سُكَيْنةَ بنتِ الحُسَيْن " جاءَت إلى أُمّها وهي صغيرة تَبْكِي فقالت لها : مالَكِ ؟ فقالتْ : مَرَّت بي دُبَيْرة فلسَعَتْني بأُبَيْرة " وهي تصغير الدَّبْرة النّحلة ج أَدْبُرٌ ودُبُورٌ كفَلْس وأَفْلُسٍ وفُلُوس . قال لبيد :
بأَشْهَبَ من أَبْكارِ مُزْنِ سَحَابةٍ ... وأَرْىِ دُبُورٍ شَارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ أَراد : شارَه من النَّحْل أَي جَناه . قال ابنٌ سِيدَه : ويجوز أَن يكون جمْع دَبْرة كصَخْرَة وصُخُور ومَأْنَة ومُؤُون . والدَّبْرُ : مَشَارَاتُ المَزْرَعَةِ أَي مَجَارِي مائِها كالدِّبَارِ بالكَسْرِ واحِدُهُما بِهَاءٍ وقيل : الدِّبَار جمْع الدَّبْرة قال بِشْر بن أَبِي خَازِم :
تَحَدُّرَ ماءِ البِئْر عن جُرَشِيَّةٍ ... علَى جِرْبةٍ يَعْلُو الدِّبَارَ غُرُوبُها
وقيل الدِّبَار : الكُرْدَة من المَزْرعَة الواحِدَة دِبَارَةٌ . والدِّبَاراتُ : الأَنْهَار الصِّغَار التي تَتَفَجَّر في أَرض الزَّرْع واحدتها دَبْرة قال ابنٌ سِيدَه : ولا أَعْرف كيف هذا إِلاَّ أَن يكون جمعَ دَبْرَة على دِبَار ثمّ أُلْحِق الْهاءُ للجَمْع كما قالُوا الفِحَالَة ثُمَّ جُمِع الجَمْعُ جَمْعَ السَّلاَمة . والدَّبْر أَيضاً : أَوْلادُ الجَرَادِ عن أَبي حَنِيفَة : ونصّ عبارته : صِغَار الجَرَادِ ويُكْسَرُ . والدَّبْر : خَلْفُ الشَّيْءِ ومنه : جَعَلَ فُلانٌ قَوْلَكَ دَبْرَ أُذُنِهِ أَي خَلْف أُذُنه . وفي حديث عُمَر : " كُنْتُ أَرجو أَن يَعيشَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم حتى يَدْبُرَنا " أَي يَخْلُفنا بعد مَوْتِنَا يقال : دبَرْتُ الرَّجُلَ دَبْراً إِذَا خَلَفْتَه وبَقِيتَ بَعْدَه . والدَّبْر : المَوْتُ ومنه دَابَر الرَّجُلُ : ماتَ عن اللِّحْيَانيّ وسيأْتي . والدَّبْر : الجَبَلُ بلسانِ الحَبشة . ومِنْه حَدِيثُ النَّجَاشِيِّ مَلِكِ الحَبَشةِ أَنه قال : " ما أُحِبُّ أَن لِي دَبْراً ذَهَباً وأَنِّى آذَيْتُ رَجُلاً مِنَ المُسْلِمِين " . قال الصَّغانِيّ : وانْتِصَاب ذَهَباً على التَّمْيِيز ومثله قولُهم : عندي راقُودٌ خَلاًّ ورِطْلٌ سَمْناً والواو في وأَنّى بمعنى مَعَ أَي ما أُحِبّ اجْتِمَاع هذَيْنِ انْتَهَى وفي رواية " دَبْراً من ذَهبٍ " . وفي أخرى : " ما أُحَبُّ أَن يكون دَبْرَى لي ذَهَباً " وهكذا فَسَّروا فهو في الأَوَّل نَكِرة وفي الثَّاني مَعْرفة . وقال الأَزْهَرِيّ : لا أَدْرِي أَعرَبِيّ هو أَم لا ؟ . و الدَّبْر : رُقَادُ كُلِّ سَاعَة وهو نحْو التَّسبيح والدَّبْر الاكْتِتابُ وفي بعض النسخ الالتتاب باللام وهو غَلَط . قال ابنٌ سِيدَه : دَبَرَ الكِتَابَ يَدْبُره دَبْراً : كَتَبَه عن كُراع . قال : والمعروف ذَبَره ولم يَقُل دَبَرَه إلاّ هو . والدَّبْر : قِطْعَةٌ تَغْلُظُ في البَحْرِ كالجَزِيرَة يَعْلوهَا الماءُ ويَنْصَبُّ عنها هكذا في النُّسَخ وهو مُوافِقٌ لِما في الأُمَّهات اللُّغَوِيَّة . وفي بعض النُّسخ : يَنضُب من النضب وكلاها صَحِيح . والدَّبْر : المَالُ الكَثِيرُ الذي لا يُحصَى كَثْرة واحدُه وجَمْعُه سَوَاءٌ ويُكْسَرُ يقال : مَالٌ دَبْر ومَالانِ دَبْر وأَمْوالٌ دَبْرٌ . قال ابنٌ سِيدَه : هذا الأَعْرف قال : وقد كُسِّر على دُبُور ومثلْه مال دَثْر . وقال الفَرّاءُ : الدَّبْرُ : الكَثِير من . الضَّيْعَة والمَالِ . يقال : رجلٌ كَثِيرُ الدَّبْرِ إِذَا كانَ فاشِيَ الضَّيْعَة ورجُل ذو دَبْرٍ : كثيرُ الضَّيْعَةِ والمال حكاه أَبو عُبَيْد عن أَبِي زَيْد . والدَّبْرُ : مُجَاوَزَةُ السَّهْمِ الهَدَفَ كالدُّبُورِ بالضَّمّ يقال : دَبَرَ السَّهْمُ الهَدَفَ يَدْبُره دَبْراً ودبُوُراً جاوَزَه وسَقَطَ وَراءَه . وقولُهم : جَعَلَ كَلاَمَكَ دَبْرَ أُذُنِه أَي خَلْفَ أُذُنه وذلِك إِذَا لم يُصْغِ إلَيْهِ ولم يُعَرِّجْ عَلَيْهِ أَي لم يَعْبَأْ به وتَصَامَمَ عنه وأَغْضَى عنه ولم يَلتفِتْ إليه قال الشاعر :
يَدَاهَا كأَوْبِ الماتِحِينَ إِذَا مَشَتْ ... ورِجْلٌ تَلَتْ دَبْرَ اليَدَيْن طَرُوحُ
والدَّبْرَةُ : نَقِيضُ الدَّوْلِة فالدَّوْلةُ في الخَيْر والدَّبْرَة في الشَّرّ . يقال : جَعَل اللهُ عليك الدَّبْرَة . قاله الأَصمَعِيّ . قال ابنٌ سِيدَه : وهذا أَحْسَنُ ما رأَيْتُه في شَرْح الدَّبْرَةِ وقيل : الدَّبْرَةُ : العَاقِبَةُ ومنه قَولُ أبَيِ جهل : لابْنِ مَسْعودٍ وهو صَرِيعٌ جَريحٌ لِمَنِ الدَّبْرةُ ؟ فقال لِلّه ولرسُولِه يا عَدُوَّ الله . ويقال : جَعَلَ اللهُ عليهم الدَّبْرةَ أَي الهَزِيمة في القِتَالِ وهو اسْمٌ من الإِدْبَار ويُحَرَّك كما في الصّحاح وذَكَرَه أَهْلُ الغَرِيب . وعن أَبي حَنِيفةَ : الدَّبْرَةُ : البُقْعَةُ من الأَرْض تُزْرَعُ والجَمْع دِبَارٌ . ومن المَجَاز : الدِّبْرَة : بالكَسْرِ خِلاَفُ القِبْلَةِ . ويقال : مالَهُ قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ أَي لَمْ يَهْتَدِ لجِهَةِ أَمْرِهِ . وقَوْلُهم : فُلانٌ مَا يَدْرِي قِبَالَ الأَمر من دبِارِه أَي أوَّلَه من آخِرِه . ليس لِهذا الأَمرِ قِبْلَةٌ ولا دِبْرَةٌ إِذَا لم يُعْرَف وَجْهُه . والدَّبَرَة : بالتَّحْرِيكِ : قَرْحَةُ الدَّابَّةِ والبَعِيرِ ج دَبَرٌ مُحَرَّكةً وأَدْبَارٌ مثل شَجَرة وشَجَر وأَشْجَار . وفي حديث ابْنِ عَبّاس " كانُوا يَقولون في الجاهليّة : إِذَا بَرَأَ الدَّبَر وَعَفَا الأَثَر " . وفسّروه بالجُرْح الذي يكون في ظَهْر الدّابّة . وقيل : هو أَن يَقْرَح خُفُّ البَعِير وقد دَبِرَ البَعِيرُ كفَرِحَ يَدَْر دَبَراً وأَدْبَرَ واقتصر أَئِمَّة الغَرِيب الأَوَّل فهو أَي البَعِيرُ دَبِرٌ ككَتِف وأَدْبَرُ والأُنثَى دَبِرَةٌ ودَبْراءُ وإبِلٌ دَبْرَى . وفي المَثَل : " هَاَن عَلَى الأَمْلَسِ ما لَاقَى الدَّبِرُ " ذَكَرَه أَهلُ الأَمْثَال في كُتُبِهم وقالوا : يُضْرَبُ في سُوءِ اهْتِمَامِ الرَّجُلِ بِصَاحِبِه وهكذا فَسَّرَه شُرَّاحُ المَقَامَات . وأَدْبَرَهُ الحِمْلُ والقَتَبُ فدَبِرَ . ودَبَرَ الرَّجلُ دَبْراً : وَلَّى كأَدْبَرَ إدْبَاراً ودُبْراً وهذا عن كُرَاع . قال أَبو مَنْصُور : والصَّحيح أَن الإدْبارَ المَصْدَرُ والدُّبْر الاسْمُ . وأَدْبَرَ أَمرُ القَوْمِ وَلَّى لِفَسَادٍ وقَوْلُ الله تعالى : " ثُمَّ وَلَّيْتُم مُدْبِرِين " هذا حالٌ مُؤَكّدة لأنه قد عُلِم أَن مع كُلِّ تَوْلِيَة إِدباراً فقال : مُدْبِرِين مُؤَكّداً . وقال الفَرّاءُ : دَبَرَ النَّهَارُ وأَدْبَرَ لُغَتانِ وكذلك قَبَلَ وأَقْبَلَ فإِذا قالوا : أَقْبَلَ الرَّاكبُ أَو أَدْبَرَ لم يقولوا إلاّ بالأَلف . قال ابنٌ سِيدَه : وإِنَّهُمَا عندي في المعَنى لَواحِدٌ لا أُبْعِدُ أَن يَأْتِيَ في الرِّجَال ما أَتَى في الأَزْمِنَة . وقرأَ ابن عَبَّاس ومُجَاهِدٌ " واللَّيْلِ إذْ أَدْبَرَ " مَعْنَاه وَلَّى ليَذْهَب . ودَبَر بالشَّيْءِ : ذَهَبَ بِهِ . ودَبَر الرَّجُلُ : شَيَّخَ وفي الأَساس شَاخَ وهو مَجَاز وقيل ومنه قَوْلُه تعالى : " واللَّيْلِ إِذ أَدْبَر " . ودَبَرَ الحَدِيث عن فُلانٍ : حَدَّثَه عَنْه بَعْدَ مَوْتِهِ وهو يَدْبُر حَدِيثَ فُلانٍ أَي يَرْوِيه . ورَوَى الأَزْهَرِيّ بسَنَده إلى سَلاَّم بنِ مِسْكين قال : سَمِعْتُ قَتَادَةَ يُحدِّث عن فلانٍ يَروِيه عن أَبي الدَّرْدَاءِ يَدْبُرُه عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال : " ما شَرَقَتْ شَمْسٌ قطُّ إلاّ بجَنْبِهَا مَلَكَانِ يُنادِيَان إنهما يُسْمِعَانِ الخلائقَ غَيْرَ الثَّقلَيْن الجِنِّ والإِنْس : أَلاَ هَلُمُّوا إلى رَبّكم فإِنَّ ما قَلَّ وكَفَي خَيْرٌ مما كَثُروا وأَلْهَى الّلهُمَّ عَجِّل لمُنْفِقٍ خَلَفاً وعَجِّل لمُمْسِك تَلَفاً " . قال شَمِرٌ : ودبَرَتْ الحَدِيث غيْرُ مَعروف وإِنما هو يُذْبُره بالذّال المُعْجَمَة أَي يُتْقِنه قال الأَزْهَرِيّ : وأَما أَبو عُبَيْد فإِن أَصحابَه رَوَوْا عنه : يَدْبُرُه كما تَرَى
دَبَرَت الرِّيحُ : تَحَوَّلتَ وفي الأَسَاس : هَبَّت دَبُوراً وفي الحَدِيث . قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " نُصِرْت بالصَّبَا وأُهلِكَت عادٌ بالدَّبُور " وهي - أَي الدَّبور كصَبُور وفي نسخة شَيْخنا " وهو بتَذْكِير الضَّمِير وهو غَلَطٌ كما نَبَّه عليه إذ أَسماءُ الرِّيَاح كُلِّهَا مُؤَنَّثةٌ إلاَّ الإِعْصَارَ - ريِحٌ تُقَابِل الصَّبَا . والقَبَولُ : رِيحٌ تَهُبّ من نَحْو المَغْرب والصَّبَا يُقَابِلها من ناحِيَة المَشْرِق كذا في التَّهْذِيب . وقيل : سُمِّيَت بالدَّبُور لأَنَّهَا تأْتِي من دبُرُ الكَعبة ممّا يَذْهَب نحو المَشْرق وقد رَدَّه ابنُ الأَثِير وقال : ليس بشْيءٍ وقيل : هي التي تَأْتِي من خَلْفِك إِذَا وَقفْت في القِبْلَة
وقال ابنُ الأَعرابيِّ : مَهَبُّ الدَّبُور من مَسْقَطِ النَّسْر الطَّائرِ إلى مَطْلَعِ سُهَيْلٍ . وقال أَبو عَلِيّ في التّذْكِرَة : الدَّبُور : يكون اسْماً وصِفَةً فمِنَ الصِّفة قَولُ الأَعْشَى :
لها زَجَلٌ كحَفِيف الحَصَا ... دِ صادَف باللَّيْل رِيحاً دَبُورَا ومن الاسم قولُه أَنشَده سِيبَوَيْهِ لرجُل من باهِلَة :
رِيحُ الدَّبُور مع الشَّمَالِ وتارَةً ... رِهَمُ الرَّبِيعِ وصائِبُ التَّهْتانِ قال : وكَونُها صِفَةً أَكثرُ . والجمع دُبُرٌ ودَبائِرُ . وفي مجمع الأمثال للمَيْدانيّ : وهي أَخْبَثُ الرِّياح يقال إنَّهَا لا تُلِقح شَجراً ولا تُنْشِيُء سَحاباً . ودُبِرَ الرّجلُ كعُنِىَ فهو مَدْبُورٌ : أصابَتْه رِيحُ الدًّبُورِ . وأَدْبَرَ : دَخَل فِيهَا وكذلِك سائِرُ الرِّيَاح . عن ابنِ الأَعرابيِّ : أَدْبَرَ الرَّجلُ إِذَا سافَر في دُبَارٍ بالضَّمّ يومِ الأَرْبَعَاءِ . كما سيأْتِي للمُصَنِّف قريباً وهو يَومُ نَحْسٍ وسُئِل مُجَاهِدٌ عن يوم النَّحْس فقال : هو الأَربعاءُ لا يَدُور في شَهْرِه
من المَجاز : قال ابنُ الأَعرابيِّ : أَدْبَرَ الرّجلُ إِذَا عَرَفَ قَبِيلَه مِنْ دَبِيرِه هكذا في النُّسَخ ونَصُّ ابنِ الأَعرابيِّ : دَبِيرَه من قَبِيله ومن أَمْثَالهم : " فُلانٌ ما يَعْرِف قَبِيلَه من دَبِيرِه " أَي ما يَدْرِي شيئاً . وقال اللَّيْث : القَبِيل : فَتْل القُطْنِ والدَّبِير : فَتْل الكَتّانِ والصُّوفِ . قال أَبو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيّ : مَعْنَاهُ طَاعَته من مَعْصِيتَه . ونصّ عِبارته : مَعْصِيتَه من طَاعَتِه كما في بَعْض النُّسَخ أَيضاً وهو مُوافِقٌ لنَصِّ ابْنِ الأَعرابيِّ . وقال الأَصمَعِيّ : القَبِيلُ : ما أَقْبَلَ مِن الفاتِل إلى حَقْوِه والدَّبِير : ما أَدْبَر به الفاتِلُ إلى رُكْبَته . وقال المُفَضَّل : القَبِيلُ : فَوْزُ القِدَاح في القِمَار والدَّبِيرُ : خَيْبَةُ القِدَاحِ وسيُذْكَر من هذا شَيْءٌ في قبل أَن شَاءَ اللهُ تعالى وسيأْتي أَيضاً في المَادَّة قَرِيباً للمُصنِّف ويَذْكُر ما فَسَّر به الجَوْهَرِيّ ونقل هنا قَوْلَ الشّيبَانِيّ وتَرَكَ الأَقْوَالَ البقَيِة تَفَقُّنناً وتَعْمِيَةً على المُطالِع . أَدْبَرَ الرَجلُ إِذَا مَاتَ كدَابَرَ الأَخير عن اللِّحْيَانيّ وأَنْشَد لأُميَّةَ بنِ أَبي الصَّلْت :
زَعَمَ ابنُ جُدْعَانَ بنِ عَمْ ... رٍو أَنَّني يَوْماً مُدابِرْ
ومُسَافِرٌ سَفَراً بَعِي ... داً لا يَؤُوبُ له مُسَافِرْ
أَدْبَر إِذَا تَغَافَلَ عَنْ حاجَةِ صَدِيقِه كأَنَّه وَلَّى عنه . وأَدْبَرَ إِذَا دَبِرَ بَعِيرُهُ كما يقولون أَنْقَبُ إِذَا حَفِىَ خُفُّ بَعِيرِه وقد جُمِعَا في حَدِيث عُمَر قال لامرأَة : " أَدْبَرْتِ وأَنْقَبْتِ " أَي دَبِرَ بَعِيرُك وحَفِي وفي حَدِيث قَيْسِ بنِ عاصمِ إنّي لأُفْقِرُ " البَكْرَ الضَّرَعَ والنّابَ المُدِبرَ " قالوا : التَّي أَدْبَرَ خَيْرُهَا . أَدَبَر الرجُلُ : صَارَ له دَبْر أَي مَالٌ كَثِيرٌ . عن ابنِ الأَعرابيِّ : أَْدَبَر إِذَا انْقَلَبَتْ فَتْلَةُ أُذُنِ النَّاقَةِ إِذَا نُحِرَت إلى ناحِيَة القَفَا وأَقْبَلَ إِذَا صارتْ هذه الفَتْلَةُ إلى ناحِيَةِ الوَجْهِ . من المَجاز : شَرُّ الرَّأْي الدَّبَرِيّ وهو مُحرّكةً : رَأْيٌ يَسْنَحُ أَخِيراً عنْد فَوْتِ الحَاجَةِ أَي شَرُّه إِذَا أَدْبَر الَأمرُ وفَاتَ . وقيل : الرَّأيُ الدَّبَرِيّ : الذي يُمْعَنُ النَّظَرُ فيه وكذلك الجَوَابُ الدَّبَرِيّ . من المَجاز : الدَّبرِيّ : الصّلاةُ في آخِرِ وَقْتِها . قلت : الّذي وَرَدَ في الحَدِيث : " لا يَأْتِي الصَّلاةَ إلاَّ دَبَرِيّاً " . وفي حَدِيثٍ آخَرَ : " لا يَأْتِي الصَّلاةَ إلا دَبُرْاً " يَروَى بالضَّمّ وبالفَتْح . قالوا : يقال : جاءَ فُلانٌ دَبَرِيّاً أَي أَخيراً وفُلانُ يُصَلِّي إلاَّ دَبَرِياً بالفَتْح أَي في آخِر وَقْتها وفي المحكم : أَي أخيراً رَواه أَبوعُبَيدٍ عن الأَصمَعِيّ . وتُسَكَّنُ الباءُ رُوِىَ ذِلك عن أَبي الهَيْثَم وهو مَنْصُوب على الظَّرف . ولا تَقُلْ دُبُرِياً بِضَمَّتَيْن فإنَّه مِنْ لَحْنِ المُحَدِّثِين كما في الصّحاح . وقال ابنُ الأَثِير : هو منسوبٌ إلى الدَّبْرِ آخِرِ الشْيءِ وفَتْح الباءِ من تَغْييرات النَّسب ونَصْبُه على الحَالِ من فاعلِ يَأْتِي . وعِبارة المُصَنِّف لا تَخْلو عن قَلاقَهٍ . وقَولُ المُحَدِّثين : دُبُرِيّاً أَن صَحَّت رِوِايَتُه بسَمَاعِهم من الثِّقات فلا لَحْنَ وأَمّا مِن حَيْثُ اللُّغَة فصَحِيحٌ كما عَرَفْت وفي حَدِيثٍ آخرَ مَرْفُوعٍ أَنه قال : " ثَلاثَةٌ لا يَقْبَل اللهُ لهُم صَلاَةً : رَجُلٌ أَتَى الصَّلاةَ دِبَاراً ورَجلٌ اعتَبَدَ مُحَرَّراً ورُجلٌ أَمَّ قَوماً هم له كارهون " قال الإِفْرِيقيّ راوِي هذا الحَدِيث : معنَى قوله : دِبَاراً أَي بعدَ ما يَفُوت الوَقْتُ
وفي حديثِ أَبي هُرَيْرَة : " أَن النبِيَّ صلى الله عليه وسلم قال : أَن للمُنافقِين عَلاماتٍ يُعْرَفُون بها تَحِيَّتُهم لَعْنَةٌ وطَعَامُهم نُهْبَةُ لا يَقْرَبُون المساجدَ إلاَّ هَجْراً ولا يَأْتُون الصلاةَ إلا دَبْراً مُسْتَكْبِرِين لا يَأْلَفون ولاَ يُؤْلَفُون خُشُبٌ باللَّيْل صُخُب بالنَّهَار " قال : ابن الأَعرابيِّ : قوله : " دبِاراً " في الحَدِيث الأَوّل جمع دَبْرٍ ودَبَرٍ وهو آخِر أَوقاتِ الشَّيْءِ : الصّلاِة وغَيْرِهَا . والدَّاِبرُ يقال للمُتَأَخِّرِ والتّابِع إمَّا باعْتِبَار المَكَانِ أَو بِاعْتِبَارِ الزّمَان أَو باعْتِبَار المَرْتَبَة . يقال : دَبَرَه يَدْبُره ويَدْبِره دُبُوراً إِذَا اتَّبَعه مِنْ ورائِه وتَلاَ دُبُرَه وجاءَ يَدْبُرهُم أَي يَتْبَعُهم وهو من ذلك . الدّابِر : آخِرُ كُلِّ شَيْءٍ قاله ابن بُزُرْج وبه فسُرِّ قولُهُم : قَطَع اللهُ دابِرَهم أَي آخِرَ مَنْ بَقِىَ منهم وفي الكتاب العَزِيز : " فقُطِعَ دابِرُ القَوْمِ الذَّيِنَ ظَلَمُوا " أَي اسُتؤصِلِ آخِرُهم وقال تَعَالى في مَوضع آخَرَ " وقضَيَنْاَ إلَيْه ذلِك الأمْرَ أَن دَابِرَ هؤُلاَءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِين " وفي حَدِيث الدّعَاءِ " وابْعَث عَلَْهم بأْساً تَقْطَع به دَابِرَهم أَي جَمِيعَهم حتَّى لا يَبْقَى منهم أحَدٌَ . قال الأَصمَعِيّ وغيره : الأَصْلُ . ومَعْنَى قَوْلهم : قَطَع اللهُ داِبرَه أَي أَذْهَبَ اللهُ أَصْلَه وأَنشد لوَعْلَةَ :
فِدًى لَكْمَا رِجْلَيّ أُمِّي وخَالَتِي ... غَداةَ الكُلاَبِ إذْ تُحَزُّ الدَّوابِرُ
أي يُقتَل القَومُ فتَذْهَب أُصُولُهم ولا يَبْقَى لهم أَثَرٌ . الدَّابِر : سَهْمٌ يَخْرُجُ من الهَدَفِ وَيْسُقط وَرَاءَه وقد دَبَرَ دُبُوراً . وفي الأَسَاس : ما بَقِيَ في الكِنَانة إلا الدَّابِرُ وهو آخِرُ السِّهَام . الدَّابِرُ : قِدْحٌ غَيْرُ فَائِز وهو خِلافُ القَابِل وصاحِبُه مُدَابِرٌ قال صَخْرُ الغَيِّ الهُذَلِيّ يَصِف ماءً وَرَدَه :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِيَ في جَمِّه ... خِيَاضَ المُدَابِرِ قِدْحاً عَطُوفَا المُدَابِر : المَقْمُور في المَيْسِر . وقيل هو الِّي قُمِرَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ فيُعَاوِدُ ليَقْمُرَ وقال أَبو عُبيد : المُدابِر : الذي يَضْرِب بالقِداح . الدَّابِر : البِنَاءُ فَوْقَ الحِسْيِ عن أبي زَيْد قال الشَّمَّاخ :
ولمَّا دَعَاهَا مِنْ أَبَاطِحِ وَاِسطٍ ... دَوَابِرُ لم تُضْرَبْ علَيْهَا الجَرَامِزُ الدَّابِر : رَفْرَفُ البِنَاءِ عن أَبي زَيْد . الدَّابِرَةُ بهاءٍ : آخِرُ الرَّمْلِ عن الشَّيْبَانِيّ يقال : نَزَلوا في دَابِرَةِ الرَّمْلةَِ وفي دَوابِرِ الرِّمَال وهو مَجَاز . عن ابن الأَعرابيِّ : الدَّاِبَرةُ : الهَزِيمَةُ كالدَّبْرَةِ . الدّابِرَةُ : المَشْئُومَةُ عنه أَيضاً . يقال : صَكَّ دَابِرَتَهَ هي مِنْكَ عُرْقُوبُكَ قال وَعْلَةُ
" إذ تُحَزُّ الدَّواِبرُ الدَّابِرَةُ : ضَرْبٌ من الشَّغْزَبِيَّة في الصِّرَاع . دابِرةُ الحافِرِ : مُؤَخَّرُه وقيل : ماحاذَى مَوْضِعَ الرُّسْغِ كما في الصّحاح وقيل : هي التَّي تَلِي مُؤَخَّرَ الرُّسْغِ وجَمْعُهَا الدَّوَابِرُ . والمَدْبُورُ : المَجْرُوحُ وقد دُبِرَ ظَهْرُه . والمَدْبُور : الكَثِيرُ المَالِ يقال : هو ذو دَبْرٍ ودِبْرٍ كما تقدَّم . والدَّبَرَانُ مُحَرَّكَةً : نَجْمٌ بَينَ الثُّرَيَّا والجَوْزاءِ ويقال له التَّابِعُ والتُّوَيْبع وهو مَنْزِلٌ للقَمر سُمِّىَ دَبَرَاناً لأنَّه يَدْبُر الثُّرَيَّا أَي يَتْبَُه . وفي المُحْكَم : الدَّبَرَانُ : نَجْمٌ يَدْبُر الثُّرَيَّا لَزِمته الأَلفُ واللامُ لأَنَّهم جَعَلوه الشَّيْءَ بعَيْنه وفي الصّحاح : الدَّبَرَانُ : خَمْسَةُ كَوَاكِبَ من الثَّوْرِ يقال إنّه سَنَامُه
ورجُلٌ أُدَابِرٌ بالضَّمّ : قاطِعٌ رَحِمَه كأُبَاتِر . رجل أُدَابِرٌ : لا يَقْبَلُ قولَ أَحَدٍ ولا يَلْوِي على شْيءٍ . وقال ابنُ القَطَّاع : هو الّذِي لا يَقْبَل المَوْعِظَةَ . قال السِّيَرافِيّ : وحكَى سِيبويهِ أُدابِراً في الأَسماءِ ولم يُفْسِّره أَحَدٌ على أَنّه اسمٌ لكنّه قد قَرَنهَ بأٌُحامِرٍ وأُجارِدٍ وهما مَوْضعانِ فعَسَى أَن يكون أُدَابِرٌ مَوْضِعاً . وذَكَر الأَزْهَرِيّ أُخَايِل وهو المُخْتَالُ وهو أَحَدُ النَّظائر التِّسْعَةِ التي نَبَّهْنا عليها في جرد وبتر . في الصّحاح : الدَّبِيرُ : ما أَدْبَرَتْ به المَرْأَةُ من غَزْلِها حينَ تَفْتلُه وبه فُسِّرَ : فُلانٌ ما يَعْرِف دَبِيرَه مِن قَبِيلِه قال يَعْقُوب : القبيل : ما أَقْبلتَ به إلى صَدْرِك والدَّبِيرُ : مَا أَدْبَرْتَ به عن صَدْرِك يقال : فُلانٌ ما يَعْرِف قَبِيلاً من دَبِير . وهو مَجَاز
يقال : هو مُقَابَلٌ ومُدابَرٌ أَي مَحْضٌ مِنْ أَبَوَيْهِ كَريمُ الطَّرَفَيْن وهو مَجَاز قال الأَصمَعِيّ : وأَصلُه من الإقْبالَةِ والإدْبَارَةِ وهو شَقٌّ في الأُذُن ثم يُفْتَلُ ذلك فإنْ - وفي اللسان : فإذا - أُقْبِلَ بِهِ فَهو إِقْبَالَةٌ وإن - وفي اللِّسَان : وإذا - أُدْبِرَ بِهِ فإِدْبَارَةٌ . والجِلْدَةُ المُعَلَّقَةُ مِن الأُذُنِ هي الإِقبالَةُ : والإِدْبَارَةُ كأَنَّهَا زَنَمَةٌ . والشّاةُ مُقَابَلَةٌ ومُدَابَرَةٌ وقد دابَرْتُها - والَّذي في اللسان : وقد أَدْبَرْتُها - وقَابَلْتُها . والّذِي عند المُصَنِّف أَصْوَبُ
ونَاقَةٌ ذاتُ إِقْبَالَةٍ وإِدبارَةٍ وناقةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ أَي كَريمةُ الطَّرفَيْنِ من قِبَلِ أَبِيهَا وأُمِّهَا وفي الحَدِيث " أَنه نَهَى أَن يُضَحَّى بمُقَابَلَةٍ أَو مُدَابَرَة " . قال الأَصمَعِيّ : المُقَابَلَة : أَن يُقْطَع من طََف أُذُنِهَا شَيْءٌ ثمّ يُتْرَك مُعَلَّقاً لا يَبِينُ كأَنَّه زَنَمةٌ ويقال لِمِثل ذلك من الإِبلِ : المُزَنَّمُ ويُسَمَّى ذلك المُعَلَّقُ : الرَّعْلَ والمُدَابَرَةُ : أَن يُفْعَل ذلك بمُؤَخَّرِ الأُذُنِ من الشّاةِ . قال الأَصمَعِيّ وكذلك أَن بان ذِلك من الأُذُن فيه مُقَابَلَة ومُدَابَرة بعد أَن كان قُطِعَ . وِدُبَارٌ كُغَرابٍ وكِتَابٍ : يَومُ الأَربعاءِ . وفي كِتَاب العَيْن للخَلِيل ابنِ أَحْمَد : ليلَتُه ورَجَّحَه بَعْضُ الأَئِمَّة عاِديَّة من أَسمائهم القديمةِ . وقال كُرَاع : جاهِلِيةَّ وأَنشد :
أُرَجِّى أَن أَعِيَش وأَنَّ يَوِمى ... بِأَوّلَ أَو بأَهْوَنَ أَو جُبَار
أَو التّالي دُبَارِ فإِن أَفُتْه ... فمُؤنْسِ أو عَرُوبَةَ أَو شِيَارِ أَوَّلٌ : الأَحَد وشِيَارٌ : السَّبْت . وكلّ منها مَذْكُور في مَوْضِعه
الدِّبَارُ : بالكَسْرِ : المُعَادَاةُ من خَلْفٍ كالمُدابَرَةِ يقال : دَابَرَ فلانٌ فُلاناً مُدَابَرةً ودبِاراً : عَادَاه وقَاطَعَه وأَعَرضَ عنه . والدِّبَارُ : السَّواِقي بَيْنَ الزُّرُوعِ واحدتها دَبْرةٌ وقد تقدّم . قال بِشْرُ بنُ أَبِي خازِم :
تَحَدَّرَ ماءُ البِئْر عن جُرَشِيَّة ... على جِرْبةٍ تَعلُو الدِّبَارَ غُرُوبُهَا وقد يُجْمَع الدِّبَار على دِبَاراتٍ وتقدّم ذِلك في أَوّل المَادّةِ . والدِّبَار : الوَقَائِعُ والهَزَائِمُ جمْعُ دَبْرة . يقال : أَوْقَعَ اللهُ بهم الدِّبَارَ وقد تقدّم أَيضاً . قال الأَصمَعِيّ : الدَّبَارُ بالفَتْحِ : الهَلاَكُ مثل الدَّمَار . وزادَ المصنِّف في البَصائر : الّذِي يَقْطَع دابِرَهم ودَبَرَ القَوْمُ يَدْبُرُون دبَاراً : هَلَكُوا ويقال : عَلَيْهِ الدَّبارُ أَي العَفَاءُ إِذَا دَعَوْا عَلَيْه بأَن يَدْبُرَ فلا يَرْجع ومثله : عَلَيْهِ العَفَاءُ أَي الدَّرُوسُ والهَلاكُ . والتَّدْبِيرُ : النَّظَرُ في عاقِبَةِ الأَمْر أَي إلى ما يَؤُول إلِيه عاِقَبُته كالتَّدَبُّير وقيل : التَّدَبُّر التَّفكُّر أَي تَحْصِيل المَعْرِفَتَيْنِ لتَحْصِيل مَعْرِفةٍ ثالثة ويقال عَرَف الأَمرَ تَدَبُّراً أَي بأَخَرَةٍ . قال جَرِير :
ولا تَتَّقُون الشَّرَّ حتَّى يُصِيبَكُمْ ... ولا تَعْرِفون الأَمرَ إلاَّ تَدَبُّرَا وقال أَكَثمُ بن صَيْفِيّ لبَنِيه : يا بَنِيّ لا تَتَدَبَّروا أَعْجازَ أُمُورٍ قد وَلَّتْ صُدُورُها . التَّدْبِير : عِتْقُ العَبْدِ عَنْ دُبُرٍ هو أَن يَقُول له : أنت حُرٌّ بعد مَوْتِي وهو مُدَبَّر ودَبَّرْتُ العَبْدَ إِذَا عَلَّقْتَ عِتْقَه بمَوْتِك . التَّدْبِير : رِوَايَةُ الحَدِيث ونَقْلُه عن غَيْرِك هكذا رواه أَصْحَابُ أَبِي عُبَيْد عَنْه وقد تَقَدَّم ذلك . وتَدَابَرُوا : تَعَاوَدْا وتَقاطَعُوا . وقِيلَ : لا يَكُون ذلِك إلاّ في بَنِى الأَبِ وفي الحَدِيث " لا تَدَابَرُوا ولا تَقاطَعُوا " قال أَبو عُبَيْد : التَّدَابُر : المُصَارَمَة والهِجْرَانُ مأْخُوذٌ من أَن يُوَلِّىَ الرجلُ صاحبَه دُبُرَه وقَفَاه ويُعِرضَ عنه بوَجْهه ويَهْجُرَه وأنشد :
" أَأَوْصَى أَبُو قَيْسٍ بأَنْ تَتَواَصُلواوأَوْصَى أَبُوكُم وَيْحَكُمْ أَن تَدَابَرُوا وقيل في معنَى الحَدِيث : لا يَذْكُرْ أَحَدُكم صاحِبَه من خَلْفِه . واسْتَدَْبَر : ضِدُّ استَقْبَلَ يقال استَدْبَرَه فَرَمَاه أَي أَتَاه من وَرائِه . واستدَبَر الأَمْرَ : رَأَى في عاقِبَتِه ما لَمْ يَرَ في صَدْرِهِ . ويقال : أَن فُلاناً لو استَقْبَلَ من أَمْرِه ما استَدْبَره لَهُدِيَ لِوِجْهَةِ أَمْرِه أَي لو عَلِمَ في بَدْءِ أَمِره ما علِمَه في آخِرِه لاسْتَرْشَدَ لأَمْره
اسَتْدَبَر : اسَتْأَثَر وأنشد أبو عُبَيْدةَ للأَعْشَى يَصِف الخَمْر :
تَمَزَّزْتُها غَيْرَ مُسَتْدِبرٍ ... علَى الشَّرْبِ أو مُنْكِرٍ ما عُلِمْ
قال : أَي غير مُستَأْثِر وإِنما قيلَ للمُسْتَأْثِر مُسْتَدبِر لأَنَّه إِذَا استأْثَر بشُرْبها استَدْبَر عنهم ولم يَسْتَقْبِلهم لأَنَّه يَشرَبُها دُونَهُم ويُوَلِّى عنهم . في الكتَاب العَزِيز " أَفَلَم يَدَّبَّرُوا القَوْلَ " أَي أَلم يَتَفَهَّموا ما خُوطِبُوا به في القُرآن " وكذلك قوله تعالى " أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ القُرآنَ " أَي أَفَلاَ يَتَفَكَّرُون فيَعتبِروا فالتَّدبُّر هو التَّفَكُّر والتَّفَهُّم وقوله تعالى " فالمُدَبِّرَاتِ أَمْراً " يَعِنى ملائِكَةً مُوَكَّلَةً بتَدْبِير أُمورٍ . ودُبَيْر كزُبَيْر : أَبو قَبِيلَة من أَسَدٍ وهو دُبَيْر بن مالِك بنِ عَمْرو بن قُعَيْن ابن الحارِث بن ثَعْلَبَة بنِ دُودَانَ بْنِ أسدٍ واسمه كَعْب وإِليه يَرْجِع كُلُّ دُبَيْريّ وفيهم كَثْرةٌ دُبَيْر : اسْمُ حِمَارٍ . دُبَيْرَةُ بِهاءٍ : ة بالبَحْرَين لبَنِي عَبْدِ القَيْس . وذَاتُ الدَّبْر بفتح فسكون : ثَنِيَّةٌ لِهُذَيْل قال ابنُ الأَعرابيِّ وقد صَحَّفه الأَصمَعِيّ فقال : ذات الدَّيْر قال أبو ذُؤَيب :
بأَسْفلِ ذاتِ الدَّبْرِ أُفرِدَ خِشْفها ... وقد طُرِدَت يَوْمَيْنِ فهْيَ خَلُوجُ ودَبْرٌ بفتح فسكون : جَبَلٌ بَينَ تَيْمَاءَ وجَبَلَىْ طَيِّئ . ودَبِيرٌ كأَمِيرٍ : ة بنَيْسَابُورَ على فَرْسَخ مِنهَا أبو عبد الله مُحَمَّد بن عبدِ اللهِ بن يُوسفَ بن خُرْشِيد الدَّبِيْرِيّ ويقال الدَّوِيرِيّ أَيضاً وذكره المُصنّف في دار وسيأْتي وهنا ذَكَره السَّمْعَانيّ وغيره رَحَل إلى بَلْخَ ومَرْو وكتَبَ عن جماعةٍ وستأْتي ترجمته . دَبِير : جَدُّ مُحَمَّد بن سُليمانَ القَطَّانِ المحدِّثِ البَصْرِيّ عن عَبدِ الرَّحمن بنِ يُونس السَّرّاج تُوفِّيَ بعد الثلاثمائة وكان ضَعِيفاً في الحَدِيث . ودَبِيرَا : ة بالعِراقِ من سَوادِه نقله الصّغانِيّ . دَبَرُ كجَبَل . ة باليَمَنِ من قُرَى صَنْعَاءَ منها أَبو يَعْقُوب إسحاقُ بن إبراهِيمَ بن عبَّادٍ المحدِّثُ راوِى كُتُب عبد الرزّاق بن هَمَّام روى عنه أبو عَوانَةَ الأَسْفَرَاينيّ الحافظ وأبو القَاسم الطَّبَرانّي وخَيْثَمَة بنُ سَلْمَان الأَطْرابُلُسّي وغَيْرُهم . والأَدْبَرُ : لقَبُ حُجْرِ بْنِ عَدِيٍّ الكِنْدِىّ نُبِزَ به لأَن السِّلاح أَدْبَرَت ظَهَرْه وقيلَ : لأَنّه طُعِنَ مُوَلِّياً قاله أبو عَمْرو . وقال غيرُه : الأَدْبَرُ : لَقَبُ أَبِيه عَدِيٍّ وقد تقدّم الاخْتِلاف في ح ج ر فراجِعْه
الأَدْبَر أيضاً : لَقَبُ جَبَلَةَ بن قَيْسٍ الكِنْدِيّ قِيلَ إنه أَي هذا الأَخير صَحَابيّ ويقال هو جَبَلَةُ ابنُ أَبي كَرِبِ بنِ قَيْسٍ . له وِفَادَةٌ قاله أَبو موسَى . قُلْت : وهو جَدُّ هانِئِ بْنِ عَدِيِّ ابن الأَدْبر . دُبَيْرٌ كَزُبَيْر : لَقَبُ كَعْبِ ابن عَمْرِو بن قُعَيْن بن الحَارث بن ثَعْلَبَةَ بن دُودَانَ بن أَسَد الأَسَدِيِّ لأَنه دبُرِ َمن حَمْل السِّلاح وقال أَحمدُ بنُ الحباب الحِمْيَريّ النَّسّابة : حَمَلَ شيئاً فَدبَرَ ظَهْرَه . وفي الروض أَنه تَصْغِير أَدبَر على التَّرخِيم ولا يَخْفَى أنه بعَيْنه الذي تقدَّم ذِكْرُه وأَنه أَبو قَبِيلَةٍ من أَسد فلو صَرَّحَ بذلِك كان أحَسنَ كما هو ظاهرٌ . والأُدَيْبِرُ مُصَغَّراً : دُوَيْبَّة وقيل : ضَرْبٌ مِنَ الحَيَّاتِ . ويقال : لَيْسَ هُوَ من شَرْجِ فُلان ولا دَبُّوِرِهِ أَي من ضَرْبِه وزِيِّهِ وشَكْلِه . ودَبُّورِيَةُ : د قُربَ طَبَرِيَّةَ وفي التَّكْمِلَة : من قُرَى طَبَرِيَّةَ وهي بتَخْفِيف الياءِ التحتيةّ
ومما يستدرك عليه :
دَابِرُالقَوْمِ : آخِرُ مَنْ يَبْقَى منهم ويَجِيئُ في آخِرِهم كالدَّابِرَة وفي الحَدِيث : " أَيُّمَا مُسْلِمٍ خَلَفَ غازِياً في دابَِته : أَي مَنْ يَبْقَى بعدَه . وعَقِبُ الرَّجُلِ : دابِرُه . ودَبَرَه : بَقِىَ بَعْدَه . ودابِرةُ الطّائر : الإِصْبَعُ الَّتي من وَراءِ رِجْله وبها يَضرِب البازِي يقال : ضَرَبَه الجارِحُ بدَابِرَتِه والجوارِحُ بدُوابِرِها والدّابِرة للدِّيك : أسَفْل ُمن الصِّيصِيَة يَطَأُ بها . وجاءَ دَبَرِيّاً أَي أخيراً والعِلْم قَبلِىّ وليس بالدَّبَرِيّ قال أبو العَبَّاس : معناه أَن العالم المُتْقِنَ يُجِيبُك سَرِيعاً والمُتَخَلِّف يقول : لي فيها نَظَرٌ : وتَبِعْتُ صاحبِي دَبَرِياً إِذَا كنتَ معه فتَخَلَّفْت عنه ثم تَبِعْتَه وأنتَ تَحْذَر أَن يَفُوتَك كذا في المحكم . والمَدْبَرَة بالفَتْح : الِإْدبار . أَنشدَ ثَعْلبٌ :
هذا يُصَادِيك إِقبَالاً بمَدْبَرَةٍ ... وذَا يُنَادِيك إدْبَاراً بإْدبارِ وأَمْسِ الدَّابِرُ : الذّاهِبُ الماضي لا يَرْجِع أَبداً . وقالوا : مَضَى أَمْسِ الدّابِرُ وأَمْسِ المُدْبِرُ وهذا من التَّطوّع المُشَام للتَّوكيد لَأن اليوم إِذَا قيل فيه أَمْسِ فمعلوم أَنَّه دَبَرَ لكنه أَكَّده بقوله : الدَّابِر قال الشاعر :
وأَبِى الَّذي تَرَكَ المُلُوكَ وجَمْعَهمْ ... بصُهَابَ هامِدَةً كأَمْسِ الدَّابِرِ وقال صَخْرُ بن عَمْرِو بن الشَّرِيد السُّلَمِيّ :
ولقدْ قَتَلْتكُمُ ثُنَاءَ ومَوْحَداً ... وتَرَكْتُ مُرَّة مِثْلَ أَمسِ المُدْبِرِ ورجل خاسِرٌ دَابِرٌ إتْبَاعٌ . ويقال : خاسِرٌ دامِرٌ على البَدَل وِإن لم يَلْزم أَن يكون بَدَلاً وسيأتي . وقال الأَصمَعِيّ : المُدابِرُ : المُوَلِّى المُعْرِض عن صاحِبِه . ويقال : قَبَحَ اللهُ ما قَبَلَ منه وما دَبَرَ . والدّلْوُ بَينَ قابِلٍ ودابِرٍ : بين مَنْ يُقبِل بها إلى البِئْر ومَنْ يُدْبِر بها إلى الحَوْض . ومالَهُم من مُقْبَلٍ و مُدْبَرٍ أَي من مَذْهِب في إِقبال ولا إدبار . وأَمْرُ فُلانٍ إلى إقبالٍ وإلى إدبارٍ . وعن ابْنِ الأَعرابيِّ : دَبَرَ : رَدَّ ودَبَرَ : تأَخَّر
وقالوا : إِذَا رأَيتَ الثُّريَّا تُدْبِر فشَهْرُ نَتَاجٍ وشَهْرُ مَطَرٍ . وفلان مُسْتَدْبَرُ المَجْدِ مُسْتَقْبَلٌ أَي كَريم أَوّل مَجْدِهِ وآخِره وهو مَجَاز . ودَابَر رَحِمَه : قَطَعها . والمُدَابَرُ من المَناِزل خِلاُف المُقَابَلِ . وأَدْبَرَالقَوْمُ إِذَا وَلَّى أَمرُهُم إلى آخِرِه فلم يَبْقَ منهم باقِيَةٌ . ومن المَجَاز : جَعَلَه دَبْرَ أُذُنِه إِذَا أَعْرضَ عنه ووَلَّى دُبُرَه : انهزمَ . وكانت الدَّبْرةُ له : انْهزمَ قِرْنُه وكانت الدَّبْرَة عليه : انهزمَ هو وََلّوا دُبُرَهم مُنْهَزِمين ودَبَرَتْ له الرِّيحُ بعد ما قَبَلَتْ ودََر بعد إِقبال وتقول : عَصَفَت دَبُورُه وسَقَطت عَبُورُه وكلّ ذلك مَجَاز . وكَفْر دَبُّور كتنَوّر : قرَية بمصر . والدَّيْبور : موضع في شعر أبي عباد ذكره البَكْرِيّ . ودَبْرَةُ بفتح فسكون ناحيةٌ شاميّة

##### Türkçe

**دبر**
**دَبَرَ - يَدْبُرُ** (**دَبَرَ - يَدْبِرُ**) - **دَابِر** - **دُبُر** - **أَدْبَار** - **أَدْبَرَ** - **يُدْبِرُ** - **مُدْبِر** - **مُدْبِراً** - **مُدْبِرِيْن** - **دَبَّرَ** - **يًدَبِّرُ** - **تَدَبَّرَ** - **يَتَدَبَّرُ**

**دَبَرَ - يَدْبُرُ** (**دَبَرَ - يَدْبِرُ**) + varlık + varlığı: “**قَبَلَ وأَقبَلَ**”in zıddı: ondan uzaklaşır; hâlbuki art tarafını varlığa karşılık getirir: onun önüne geçer ve onu kendisine tâbi kılar; ona sırtını yahut ondan arka yönü döndürmüş olarak: ondan uzaklaşır; hâlbuki onun önüne geçer ve onun önünde yürür ve onu arkasından kendisine yetişir kılar; hâlbuki ona sırtını yahut arka yönünü verir; sürekli olarak ve öyle ki diğeri ondan geri kalmış olarak kalır, ona yetişemez.

**دَابِر**: “**دَبَرَ - يَدْبُرُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: arka taraf: seni geçen, sana sırtını dönmüş olan varlık yahut şey yahut onun bir parçası: şeyin arka tarafı: kendisinden uzaklaşarak hareket eden şeyin arka yüzünden, alıcıya yahut bakana görünen her şey.

keser + şeyin **دَابِر**’ini: kendisinden uzaklaşarak hareket eden şeyin arka yüzünden alıcıya yahut bakana görünen her şeyi keser; bakana yahut alıcıya uzaklaşarak hareket eden şeyin geride kalmış her izini kökünden kazımaya kinaye; yani yenilmiş kalıntılardan ulaşılabilen artıkları ortadan kaldırır.

**دُبُر- الدُبُر**: “فـُعـُل” vezninde: “**دَبَرَ - يَدْبُرُ**”dan mef‘ûl mânasında ism-i fiil: **القبل**’in zıddı: alıcıya yahut bakana yönelmeyen arka yüz sayılan şeyin yönü: şeyin yahut varlığın arka yönü.

**القُبُل**: şeyin ön yönü: alıcıya yahut bakana yönelen ön yüz sayılan şeyin yönü.

**أَدْبَار**: **دُبُر**’ün çoğulu.

**مِن دُبُر**: **الدُبُر** yönünden: arka yahut sırt yönünden.

**ولَّى - يُوْلي** + varlık + varlığı + **دُبُرَه**: dönüp, kendisinin arka yüzü alıcıya yahut bakana karşılık gelecek hâle gelir: kaçış ve firara kinaye.

**يُوْلي** + **على دبره - أدبارهم**: arka yönü üzerine döner.

**ارْتَدَّ - يَرْتَد** + varlık + **على أدْبَارِه**: ileriye doğru hareket hâlinde olur da “**قُبُلِه**” (yani onun ön yüzü) üzerine bir darbe alır; bu, onun dönmesine yol açar; böylece ön (ön yüz) yerine arka yüzü (dubr) bakana karşılık gelir.

**ردَّ - يَرُدُّ** + varlık + varlığı + **على أَدْبَارِه**: ileriye doğru hareket hâlindeki bir şeye, **القبل** (ön yüz) üzerine bir darbe yöneltir; bu, onun dönmesine yol açar; böylece ön (ön yüz) yerine arka yüzü ( **الدبر** ) bakana karşılık gelir.

**تَبِعَ - يَتْبَعُ** + varlık + **أَدْبارَهم**: onların arka yönünü, yani sırtlarını tâbi olur.

**أَدْبَرَ - يُدْبِرُ**: “**دَبَرَ - يَدْبُرُ**”dan “**أفعل**” vezninde: onu “**يَدْبُرُ**” kıldı; yahut kendisini “**تَدْبُرُ**” kıldı: dubrunu alıcıya görünür kıldı: dönüp, arka yüz alıcıya yahut bakana karşılık gelecek hâle gelir; bakandan uzaklaşmaya doğru hareketin başlamasıyla birlikte.

**مُدْبِر**: “**أدْبَرَ - يُدْبِرُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.

**مُدْبِرِيْن**: **مُدْبِر**’in çoğulu.

**مُدْبِراً**: **مُدْبِر**’den hâl.

**وَلَّى - يُوَلِّي** + varlık + **مُدْبِراً**: bakandan uzaklaşarak hareket eder ve onun arka yüzü bakana karşılık gelir.

**دَبَّرَ - يُدَبِّرُ** + varlık + iş: “**دَبَرَ - يَدْبُرُ**”dan “فـَعـَّل” vezninde: onu tekrar ve şiddet üzere “**يَدْبُرُ**” kılar: iş için, ilk bakışta alıcıya yahut bakana görünmeyen arka yüzünü (yahut arka yüzlerini) koyar: bu, sıradan bakana görünmeyen, bilakis ona ulaşmak için mutlaka **التدبر** gereken ince ayrıntıları ve dakik hususiyetleri koymaya kinayedir; yani alıcıya yahut bakana görünmeyen arka yüzünü araştırmak gerekir.

**تَدَبَّرَ - يَتَدَبَّرُ**: “**دَبَرَ - يَدْبُرُ**”dan “تفعـَّل” vezninde: şeyde “**الدُبُر**” ile karşılaşmayı ve ona bakmayı, bizzat talep edip çaba gösterdi: alıcıya yahut bakana görünmeyen arka yüzü araştırır: işlerin ilk bakışta görünmeyen gizliliklerini ve sırlarını araştırır.

Ve lafız, “yakın bir uzaklaşma mesafesiyle, yapışık ülfetten uzaklaşma ve ayrılma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
شَطَنَ - يَشْطُنُ، **دَبَرَ - يَدْبُرُ** (**دَبَرَ - يَدْبِرُ**)، شَتَّ - يَشِتُّ، نَبَا - يَنْبُو ،نَشَزَ - يَنْشُزُ، جَفا - يَجْفو

أدبار
 	﴿ولو ترى إذ يتوفى الذين كفروا الملائكة يضربون وجوههم وأدبارهم وذوقوا عذاب الحريق(50)﴾ Enfâl ﴿فكيف إذا توفتهم الملائكة يضربون وجوههم وأدبارهم(27)﴾ Muhammed
 	﴿ومن الليل فسبحه وأدبار السجود (40)﴾ Kâf ﴿ومن الليل فسبحه وإدبار النجوم (49)﴾ Tûr

من دبر
 ﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ Yûsuf ﴿قال هي راودتني عن نفسي وشهد شاهد من أهلها إن كان قميصه قد من قبل فصدقت وهو من الكاذبين(26) وإن كان قميصه قد من دبر فكذبت وهو من الصادقين(27)﴾ Yûsuf ﴿فلما رأى قميصه قد من دبر قال إنه من كيدكن إن كيدكن عظيم(28)﴾ Yûsuf

**يُوْلي دبره - أدبارهم**
 ﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)﴾ Enfâl ﴿أم يقولون نحن جميع منتصر(44) سيهزم الجمع ويولون الدبر(45)﴾ Kamer
 	﴿لن يضروكم إلا أذى وإن يقاتلوكم يولوكم الأدبار ثم لا ينصرون(111)﴾ Âl-i İmrân ﴿ولو قاتلكم الذين كفروا لولوا الأدبار ثم لا يجدون وليا ولا نصيرا(22)﴾ Fetih
 	﴿لئن أخرجوا لا يخرجون معهم ولئن قوتلوا لا ينصرونهم ولئن نصروهم ليولن الأدبار ثم لا ينصرون(12)﴾ Haşr ﴿ولقد كانوا عاهدوا الله من قبل لا يولون الأدبار وكان عهد الله مسئولا(15)﴾ Ahzâb ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا لقيتم الذين كفروا زحفا فلا تولوهم الأدبار(15)﴾ Enfâl

**يُوَلي + على دبره - أدبارهم**
 ﴿وجعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإذا ذكرت ربك في القرآن وحده ولوا على أدبارهم نفورا (46)﴾ İsrâ

**يتبع أدبارهم**
 ﴿فأسر بأهلك بقطع من الليل واتبع أدبارهم ولا يلتفت منكم أحد وامضوا حيث تؤمرون (65)﴾ Hicr

**يرتد على أدباره**
 ﴿ياقوم ادخلوا الأرض المقدسة التي كتب الله لكم ولا ترتدوا على أدباركم فتنقلبوا خاسرين(21)﴾ Mâide ﴿إن الذين ارتدوا على أدبارهم من بعد ما تبين لهم الهدى الشيطان سول لهم وأملى لهم(25)﴾ Muhammed

**يرده على أدباره**
 ﴿ياأيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بما نزلنا مصدقا لما معكم من قبل أن نطمس وجوها فنردها على أدبارها أو نلعنهم كما لعنا أصحاب السبت وكان أمر الله مفعولا(47)﴾ Nisâ

**يقطع دابر الشيء**
 ﴿فقطع دابر القوم الذين ظلموا والحمد لله رب العالمين(45)﴾ En‘âm ﴿فأنجيناه والذين معه برحمة منا وقطعنا دابر الذين كذبوا بآياتنا وما كانوا مؤمنين(72)﴾ A‘râf
 	﴿وإذ يعدكم الله إحدى الطائفتين أنها لكم وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم ويريد الله أن يحق الحق بكلماته ويقطع دابر الكافرين(7)﴾ Enfâl ﴿وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين(66)﴾ Hicr

**أدبر - يدبر**
 ﴿ثم أدبر واستكبر (23)﴾ Müddessir ﴿ثم أدبر يسعى(22)﴾ Nâzi‘ât
 	﴿تدعوا من أدبر وتولى(17)﴾ Me‘âric ﴿والليل إذ أدبر(33)﴾ Müddessir

**ولى - يُوَلّي - مدبراً**
 ﴿وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أن تولوا مدبرين(57)﴾ Enbiyâ ﴿فقال إني سقيم(89) فتولوا عنه مدبرين (90)﴾ Sâffât
 	﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ Tevbe ﴿وياقوم إني أخاف عليكم يوم التنادي(32) يوم تولون مدبرين ما لكم من الله من عاصم ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ Gâfir
 	﴿وألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى لا تخف إني لا يخاف لدي المرسلون(10)﴾ Neml ﴿وأن ألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى أقبل ولا تخف إنك من الآمنين(31)﴾ Kasas
 	﴿إنك لا تسمع الموتى ولا تسمع الصم الدعاء إذا ولوا مدبرين(80)﴾ Neml ﴿فإنك لا تسمع الموتى ولا تسمع الصم الدعاء إذا ولوا مدبرين(52)﴾ Rûm

**دَبَّر - يُدَبِّرُ**
Allah işi tedbir eder
 ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يدبر الأمر ما من شفيع إلا من بعد إذنه ذلكم الله ربكم فاعبدوه أفلا تذكرون(3)﴾ Yûnus ﴿الله الذي رفع السماوات بغير عمد ترونها ثم استوى على العرش وسخر الشمس والقمر كل يجري لأجل مسمى يدبر الأمر يفصل الآيات لعلكم بلقاء ربكم توقنون(2)﴾ Ra‘d
 	﴿قل من يرزقكم من السماء والأرض أمن يملك السمع والأبصار ومن يخرج الحي من الميت ويخرج الميت من الحي ومن يدبر الأمر فسيقولون الله فقل أفلا تتقون(31)﴾ Yûnus ﴿يدبر الأمر من السماء إلى الأرض ثم يعرج إليه في يوم كان مقداره ألف سنة مما تعدون (5)﴾ Secde

Melekler işi tedbir eder mi?	﴿فالمدبرات أمرا (5)﴾ Nâzi‘ât

**تدبر - يتدبر**: âyetlerini tedbir etsinler diye
 ﴿أفلا يتدبرون القرآن ولو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا(82)﴾ Nisâ ﴿أفلا يتدبرون القرآن أم على قلوب أقفالها(24)﴾ Muhammed
 	﴿أفلم يدبروا القول أم جاءهم ما لم يأت آباءهم الأولين(68)﴾ Mü’minûn ﴿كتاب أنزلناه إليك مبارك ليدبروا آياته وليتذكر أولوا الألباب(29)﴾ Sâd

مختار الصحاح
● [**دبر**] د ب ر: **الدُّبْرُ** ve **الدُّبُرُ**, hafifletilmiş ve ağırlaştırılmış olarak, sırt: Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿ويولون الدبر﴾; onu cemaat için tekil yaptı; tıpkı ﴿لا يرتد إليهم طرفهم﴾ dediği gibi. Ve **الدُّبْرُ** ve **الدُّبُرُ** ayrıca **القبل**’in zıddıdır. Ve **الدَّبَرَةُ**, iki fetha ile, savaşta bozgun; ve o, **الإدْبارِ**’dan bir isimdir. Ve denir: kötü görüş **الدَّبَرِيُّ**; “الطبري” vezninde; ve o, ihtiyaç kaçtıktan sonra en son gelen şeydir. Denir: falan kimse namazı ancak **دبريا** (iki fetha ile) kılar; yani vaktinin sonunda. Muhaddisler ise “قمري” vezninde **دبريا** derler. Ve Allah onların **دَابِرَهُم**’unu kesti; yani onlardan kalan sonuncuyu. Ve **الدَّبِيرُ**, bükmede göğsünden çevirdiğin şeydir; **القبيل** ise göğsüne doğru çevirdiğin şeydir. Denir: falan kimse **قبيلا** ile **دبير**i ayırt etmez. Ve **الدَّبَارُ**, fetha ile, helâk. Ve falan kimse namaza **دِبَارا** (kesra ile) gelir; yani vakit gittikten sonra. Ve **الدَّبُورُ**, **الصبا**’ya karşılık gelen rüzgârdır. Ve **دَبَر** gündüz gitti; babı “دخل”dir. Ve **أدْبَرَ** da onun gibidir. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿والليل إذا دبر﴾; yani gündüzü tâkip etti. Ve **أدبر** diye de okunmuştur. Ve adam **دَبَر**: döndü ve yaşlandı. Ve rüzgâr **دَبَرَتِ**: **دبورا**ya döndü. Ve kavim **أدْبَرَ**: **الدبور** rüzgârına girdiler. Ve **الإدْبارُ**, **الإقبال**’in zıddıdır. Ve **دَابَرَهُ**: ona düşmanlık etti. Ve **الاسْتِدْبارُ**, **الاستقبال**’in zıddıdır. Ve işte **التدبِيرُ**, akıbetinin nereye varacağını görmeye bakmaktır. Ve **التَّدَبُّرُ**, onda tefekkür etmektir. Ve **التَّدْبِيرُ** ayrıca, kölenin dubur üzere azadı; o da **مُدَبَّرٌ**dur. Ve **تَدَابَرُوا**: birbirleriyle ilişkiyi kestiler. Ve hadiste: ﴿لا تدابروا﴾.

الراغب
**دبر**
- **دبر الشيء**: **القبل**’in hilâfı (bu babın çoğu **المجمل** 2/344’ten nakledilmiştir); ve ikisiyle, hususi iki uzva kinaye yapılmıştır; ve denir: **دبر** ve **دبر**; çoğulu **أدبار**dır. Allah Teâlâ dedi: }ومن يولهم يومئذ دبره﴿[Enfâl/16]; ve dedi:﴾يضربون وجوههم وأدبارهم﴿[Enfâl/50]; yani önleri ve arkaları. Ve dedi:﴾فلا تولوهم الأدبار﴿[Enfâl/15]; bu, bozguna uğrayıp kaçmaktan nehiydir. Ve O’nun sözü:﴾وأدبار السجود﴿[Kâf/40]: namazların sonlarıdır. Ve şöyle okunmuştur:﴾وإدبار النجوم﴿(Tûr sûresi: âyet 49; ve bu, bütün kurrânın kıraatidir) (ve **أدبار النجوم**) (ve bu, şâz bir kıraattir; **المطوعي** onu **الأعمش**’ten okumuştur. Bkz.: **الإتحاف** s. 401). Böylece **إدبار** bir masdardır; zarf kılınmıştır; “مقدم الحاج” ve “خفوق النجم” gibi. Ve kim **(أدبار)** okursa, cem‘dir. Ve ondan bazen fâilin dubru itibarıyla, bazen mef‘ûlün dubru itibarıyla türetilir. Birinciden onların sözü: **دبر فلان** ve **أمس الدابر**;﴾والليل إذ أدبر﴿[Müddessir/33]. Mef‘ûl itibarıyla onların sözü: ok **دبر السهم الهدف**: onu geçti ve arkasına düştü; ve falan kimse kavmi **دبر** etti: onların arkasında oldu. Allah Teâlâ dedi:﴾أن دابر هؤلاء مقطوع مصبيحين﴿[Hicr/66]; ve Allah Teâlâ dedi:﴾فقطع دابر القوم الذين ظلموا﴿[En‘âm/45]. Ve **الدابر**, geri kalana ve tâbi olana denir; ya mekân itibarıyla, ya zaman itibarıyla, ya mertebe itibarıyla. Ve **أدبر**: yüz çevirdi ve dubrunu döndü. Dedi:﴾ثم أدبر واستكبر﴿[Müddessir/23]; ve dedi:﴾تدعو من أدبر وتولى﴿[Me‘âric/17]. Ve (aleyhisselâm) dedi: (لا تقاطعوا ولا تدابروا وكونوا عباد الله إخوانا) (hadisi Müslim sahihinde (2564) numarayla; Buhârî de ferâiz 12/4’te rivayet etmiştir). Ve denildi: hiçbiriniz arkadaşını arkasından anmasın. Ve **الاستدبار**: şeyin dubrunu talep etmektir. Ve **تدابر القوم**: birbirlerinden yüz çevirdiklerinde. Ve **الدبار**, **دابرته**’nin masdarıdır; yani ona arkasından düşmanlık ettim. Ve **التدبير**: işlerin dubrunda tefekkürdür. Allah Teâlâ dedi:﴾فالمدبرات أمرا{ [Nâzi‘ât/5]; yani: birtakım işleri tedbirle görevli melekler. Ve **التدبير**: köleyi dubur üzere azat etmektir; yahut ölümünden sonra. Ve **الدبار** (el-Asma‘î dedi: **الدبار** helâktir; fetha ile; **الدمار** gibi. Bkz.: **اللسان** (**دبر**)): onların **دابرتهم**’unu kesen helâk. Ve câhiliyede Çarşamba gününe **دبارا** denirdi ( **الدال**’in kesrası ve dammasıyla); denildi ki: onunla uğursuzluk saydıkları için. Ve fitilden **الدبير**: **المدبور**; yani arkaya doğru bükülmüş. Ve **القبيل** bunun hilâfıdır. Ve “رجل مقابل مدابر”: yani iki yanından şerefli. Ve “شاة مقابلة مدابرة”: yani kulağı önünden ve arkasından kesilmiş. Ve kuşun **دابرة**’si: geri parmağıdır. Ve toynağın **دابرة**’si: bilek çevresidir. Ve rüzgârlardan **الدبور** bilinir. Ve ekinden **الدبرة**: tarladan bir parça; çoğulu **دبار**dır. Şair dedi:
- 154 -
على جربة تعلو الدبار غروبها

(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ilk yarısı: تحدر ماء البئر عن جرشية
ve o, **لبش بن أبي خازم**’indir; divanında s. 14; ve **اللسان** (**دبر**); ve **المفضليات** s. 330; ve bu ikinci yarı **معجم مقاييس اللغة** 1/450’dedir.)

*** Ve **الدبر**: arıları, eşekarılarını ve benzerlerini; silahı duburlarında olan şeyleri; tekili **دبرة**dir. Ve **الدبر**: sahibinden sonra kalan çok maldır; ikilenmez ve çoğul yapılmaz. Ve deve **دبر** ( **دبر البعير** kesra ile, **يدبر**; ve **الدبرة**: binek hayvanının ve devenin yarası) deveyi **دبرا** yaptı; o da **أدبر** ve **دبر** oldu: yarasıyla **دبرا** oldu; yani geride kalmış. Ve **الدبرة**: **الإدبار**dır.

ملخص اللسان
1. Ve onu **دَبَرَهُ يَدْبِرُه ويَدْبُرُه**: onun **دُبُر**’unu tâkip etti. Ve **الدَّابِرُ**: tâbi olan. Ve **يَدْبُرُهم** olarak geldi; yani onları tâkip eder; ve bu ondandır. Ve **أَدْبَرَ** **إِدْباراً** ve **دُبْراً**: döndü;
2. Ve **دَبَرِيّاً** olarak geldi; yani en son - ve **اسْتَدْبَرَهُ**: ona arkasından geldi;
3. Ok, hedefi **دَبَرَ** eder: onu **دَبْراً** ve **دُبُوراً** olarak geçer ve arkasına düşer. Ve oklardan **الدَّابِرُ**: hedeften çıkan olandır.
4. Ve onu **دَبَرَهُ يَدْبُرُه دُبُوراً**: onu arkasından tâkip etti. Ve şeyin **دابِرُ**’i: sonudur. - Ve Allah onların **دابِرَهم**’unu kesti; yani onlardan kalan sonuncuyu. Ve tenzilde: **فَقُطِعَ دابِرُ القوم الذين ظلموا**; yani onların sonuncusu kökünden kazındı. Ve **دَابِرَةُ** şey: **دَابِر**i gibidir. Ve Allah Teâlâ başka bir yerde dedi: **وقَضَيْنا إِليه ذلك الأَمْرَ أَن دَابِرَ هؤلاء مقطوع مُصْبِحِين**. Onların sözü: Allah onun **دابره**’unu kessin; **الأَصمعي** ve başkaları dedi: **الدابر** asıldır; yani Allah onun aslını götürsün. - Ve işin **دُبُر**’u ve **دُبْر**’u: sonudur;
5. **حتى يَدْبُرَنا**: yani ölümümüzden sonra bizi ardınca gelsin. Denir: adamı **دَبَرْتُ**; yani ondan sonra kaldım. Ve adamın **عَقِب**’i: onun **دَابِر**’idir.
6. Ve **الإِدْبارُ**: **الإِقْبال**’in zıddıdır; ve **الاسْتِدْبارُ**: **الاستقبال**’in hilâfıdır. - Ve **الدِّبْرَةُ**: **القِبْلَة**’nin hilâfıdır; denir: falanın **قِبْلَةٌ**si yoktur ve **دِبْرَةٌ**si yoktur; yani işinin yönüne hidayet bulmamıştır. Ve bu işin **قِبْلَةٌ**si yoktur ve **دِبْرَةٌ**si yoktur; yani onun yönünü bilmedi;
7. **الدُّبُرُ** ve **الدُّبْرُ**: **القُبُل**’ün zıddıdır. Ve her şeyin **دُبُر**’u: onun **عَقِب**’i ve arka tarafıdır; ikisinin çoğulu **أَدْبارٌ**dur. - **الدُّبْرُ** ve **الدُّبُرُ** **القُبُل**’ün hilâfıdır;
8. Ve **الدُّبُرُ** ve **الدُّبْرُ**: sırt. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **سَيُهْزَمُ الجمع ويُوَلُّونَ الدُّبُرَ**; - ve toynağın **دابِرَةُ**’si: arka tarafıdır; ve denildi: bileğin arka tarafına bitişik olandır; çoğulu **الدوابر**. - ve insanın **دابرة**’si: onun topuğudur;
9. Ve ayın **دُبُر**’u: sonudur. - Ve bunların hepsinden **الحياء** tek başına **دُبُرٌ**dur. Ve evin **دُبُر**’u: arka tarafı ve köşesidir. - Ve **أَدبار السجود** ve **إِدباره**: namazların sonlarıdır -
10. Ve **إِدبارُ النجوم**: ardı ardına gelmeleridir; ve onların **أَدبارُها**’sı: gecenin sonunda batmak üzere batıya yönelmeleridir;
11. **الدَّبْرَةُ**: akıbet. Ve işi **دَبَّرَ** ve onu **تَدَبَّره**: onun akıbetine baktı. Ve onu **اسْتَدْبَرَه**: onun başında görmediğini akıbetinde gördü. Ve işi **تَدَبُّراً** olarak bildi; yani sonradan. - Ve işte **التَّدْبِيرُ**: akıbetinin nereye varacağına bakmandır. Ve **التَّدَبُّر**: onda tefekkürdür. Ve falan kimse işin **قِبَال**’ını **دِباره**’ndan bilmez; yani evvelini âhirinden. Ve denir: falan kimse, işinin başında, işinin sonunda bildiğini bilseydi, işinin yönüne hidayet bulurdu; yani işinin başında, sonunda bildiğini bilseydi, işinde doğru yolu bulurdu. -
12. Ve **الدَّبْرَةُ**, sükûn ve hareke ile: savaşta bozgun; ve o, **الإِدْبار**’dan bir isimdir. Ve denir: Allah onlara **الدَّبْرَةَ** kılsın; yani bozgun. Ve ona karşı falana **الدَّبْرَةَ** kılsın; yani zafer ve nusret.
13. O hâlde **الدَّبارُ** sizin üzerinize; fetha ile; yani helâk. - Ve kavim **دَبَرَ** ederler, **دِباراً** olarak: helâk oldular. Ve **أَدْبَرُوا**: işlerinin sonuna döndüğü zaman; artık onlardan bir bakiye kalmadı. Ve denir: onun üzerinde **الدَّبارُ** vardır; yani silinme; ona, dönüp geri gelmemesi için beddua ettiklerinde. Bunun benzeri: onun üzerinde **العفاء** vardır; yani yok oluş ve helâk. Ve **الأَصمعي** dedi: **الدَّبارُ** helâktir; fetha ile; **الدَّمار** gibi. Ve **الدَّبْرَة**: **الدَّوْلَة**’nin zıddıdır; **الدَّوْلَة** hayırdadır, **الدَّبْرَة** şerdedir. Denir: Allah ona **الدَّبْرَة** kılsın. - Ve **الدَّبْرُ**: ölümdür. Ve adam **دَابَرَ**: öldü;
14. Ve kavim **تَدابَرَ** etti: düşmanlaştılar ve ilişkiyi kestiler; ve denildi: bu ancak baba bir kardeşlerde olur. - **لا تَدَابَرُوا ولا تَقاطَعُوا**; -: **التَّدَابُرُ** kopuş ve terk ediştir; bir adamın arkadaşına **دُبُر**unu ve ensesini döndürmesi, yüzüyle ondan yüz çevirmesi ve onu terk etmesinden alınmıştır;
15. Ve kitabı **دَبَرَ** eder: onu **دَبْراً** yazar; **كراع**’dan. Dedi ki: bilinen **ذَبَرَه**’dir; **دَبَره** demedi, yalnız o dedi. Ve **الرَّأْيُ الدَّبَرِيُّ**: üzerinde derinlemesine bakılan görüştür; cevap da böyledir. Denir: görüşün kötüsü **الدَّبَرِيُّ**’dir; ve o, ihtiyaç kaçtıktan sonra en son gelen şeydir; yani iş dönüp geçtiğinde onun şerri.
16. Ve **التَّدْبِيرُ**: adamın kölesini **دُبُر** üzere azat etmesidir; o da ölümünden sonra azat etmesidir; şöyle der: “sen ölümümden sonra hürsün”; o da **مُدَبَّرٌ**dur;
17. Ve **الدَّبْرُ** ve **الدِّبْرُ**: sayılmayacak kadar çok maldır; tekili ve çoğulu aynıdır; denir: **مالٌ دَبْرٌ** ve iki mal **دَبْرٌ** ve mallar **دَبْرٌ**.
