# دبر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دبر

باب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ		أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في المَعِدة.
وما زال فلانٌ يعفُو عن فلانٍ حتى اتَّخَذَها دُرْبَةً.
ودَرِبَ الإنسانُ بالشيءِ إذا عَمِلَه حتى بَسَأ به أي أَتقَنَ.
ودرَّبتُ البازي على الصَّيد أي ضَرَّيْتُه.
وشَيْخٌ مُدَرَّبٌ أي مُجَرَّبٌ، والدُّرْبة: كَثرةُ العِبَر حتى يَتَدَرَّب بالذُّنُوب.
البَرَدُ: مَطَرٌ كالجَمْد.
وسَحابٌ بَرِدٌ: ذو قُرٍّ وبَرَدٍ، وقد بُرِدَ القومُ إذا أصابَهم البَرْدُ.
وأما قول اللهِ جلَّ وعزَّ: "ويُنزِلُ من السَّماءِ من جِبالٍ فيها من بَرَدٍ فيصيب به مَن يشاء، ففيه قولانِ: أحدهما: ويُنزِل من السماء من أمثال جبال فيها من بَرَدٍ، والثاني: ويُنزِل من السماء من جبال فيها بَرَدٌ. ومِن صِلةٌ.
والأَبْرَدانِ: الغَداةُ والعَشِيُّ، وبَرَدَ يبرُد بُرودةً.
وبَرَدْتُ الخُبْزَ بالماءِ: صَبَبْتُه عليه فبَلَلتُه، واسمُ ذلك الخبز المَبلُول البَريدُ والمَبْرودُ، تَطعَمُه النِّساءُ للسُّمْنة، وتقول: اسقني شَرْبةً أُبَرِّدُ بها كبدي.
وبَرَدَ القُرُّ، أبرَدوا صاروا في وقت القُرِّ آخر النّهار. وبَرَّدْتُ الماءَ تبريداً.
وبَرَدَ عليه حَقٌ كذا وكذا دِرْهَماً أي لَزِمَه ذلك.
والبَرودُ: كُحْل تُبَرَّدُ به العين من الحَرِّ.
وفي الحديث: "أَبردوا بالظُّهر فإنّ شِدَّةَ الحَرِّ من فَيح جَهَنَّم.
ويقال: جئناكَ مُبْردينَ إذا جاءوا وقد باخ الحَرُّ.
والبرّادةُ: الكَوّازَة.
والبَريد: ستَّة أميال يتِمُّ بها فَرْسخان.
والبَريدُ: الرسولُ المُبْرَد على دَوابِّ البريد، وإِبرادُه وإِرسالُه، وقال الراجز:
رأيتُ للموت رَسُولاً مُبرَدا
ويُرَوى عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسلم أنه قال: "إذا أَبْرَدْتُم إليَّ بَريداً فاجعَلوه حَسَنَ الوَجْهِ حَسَنَ الاسْمِ".
وقال بعض العربب: الحُمَّى بريد الموت، أراد أنها رسول الموت تُنذر به.
وسِكَكُ البَريد، كل سِكَّةٍ منها اثنا عشر ميلاً، والسَّفَر الذي يجوز فيه قَصْرُ الصلاة أربعة بُرُدٍ، وهي ثمانية وأربعون ميلاً بالأميال الهاشمية التي في طريق مَكَّةَ.
وقيل لدابَّة البريد: بَريدٌ لسَيْرِهِ في البَريد، وقال الشاعر:
إِنّي انُصُّ العِيسَ حتى كأنَّني		عليها بأجواز الفلاة بَـريُد
والبَرْدُ: سَحكُكَ الحديد بالمِبرَدِ أي السُّوهان بالفارسية.
والبُرْدُ: ثَوبٌ من بُرود العَصْب والوَشْي.
والبُرْدد: كِساء مُرَبَّع أَسْوَدُ فيه صِغَرٌ ونحو ذلك تَلتَحِفُ به العربُ.
وقوله تعالى: لا يذوقون فيها بَرْداً ولا شَراباً، يقالُ: نَوْماً.
وبَرَدَى: نَهر دمشقَ، قال حسّان:
يَسْقُون من وَرَدَ البَريصَ عليهم		بَردَى يُصَفِّقُ بالرحيقِ السَّلسَلِ
وضَرَبَه حتى بَرَدَ أي ماتَ.
وبَرَدَ فلانٌ في أيديهم أي صارَ في أيديهم لا يُفْدَى ولا يُطْلَبُ.
وبُرْدا الجَرادِ: جناحاهُ، قال ذو الرّمّة:
إذا تَجاوَبَ من بُرْدَيْهِ ترنيمُ
ربد:
رُبَدُ السَّيفِ فِرِندُه، هُذَليَّة.
والرُّبْدةُ في لَون النَّعامِ قِطعةُ كَدْراءُ، وأُخرَى سوداءُ ونحوها من لونٍ مختلطٍ غير حَسَنٍ.
والأربَدُ: ضَربٌ من الحَيّات خبيث.
وتَرَبَّدَ وجهُهُ من الغَضَب، كأنّه تَسَوَّد منه مواضِع.
وإذا اضَرَعَتِ النّاقةُ قيل: رَبَّدَتْ، وتَرَبَّد ضَرْعُها إذا رأيتَ فيه لُمَعاً من سَوادٍ ببَياضٍ خَفيٍّ، قال:
إِذا والدٌ منها تَرَبَّدَ ضَرْعُـهـا		جَعَلتُ له السِّكِّينَ إحدَى القَلائدِ
وإِنَّما ذَكَّر والد لأنَّ الوَلَدَ في بطنها، فإذا وَضَعَتْ فهي والدة لأنَّ الذَّكَر لايَلِدُ، فكلُّ نَعْتٍ لا يشترك فيه الذَّكَرُ فهو للإِناثِ بغير الهاء إذا اردتَ الاسْمَ، فإِن أرَدْتَ الفِعلَ ألحَقْتَ الهاء.
والمِرْبَد: مُتَّسَعٌ بالبَصرة كان موقِفَ العَرَب ومُتَحَدَّثَهم، وكذلك مِرْبَد المدينة، والمِرْبَدُ: كُلُّ موضعٍ للإبِل، والمِرْبَدُ: شِبهُ حُجْرةٍ في كُلِّ دارٍ مما يلي المَرافِق بمنزلة الدار المُستديرة، ومثل المُتَوَضَّأ وبِئر الماء.
والمِرْبَدُ: الذي يُجْعَلُ فيه التَّمْرُ عند الجَدادِ ليَيبَسَ.
وفي حديث النبيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلَّم: أن مسجدَه كانَ مِرْبَداً لِيَتيمَيْنِ في حِجر مُعَوَّذ بنِ عَفراءَ فاشتراه منهما معاذُ بنُ عَفراء فجَعَلَه للمسلمين، فبَناه رسول اللهِ صلّى اللهُ عليه وسلَّم مسجداً.
دبر:
دُبُر كلِّ شيءٍ خلاف قُبُله ما خلا قولهم: جَعَلَ فلانٌ قَولي دَبْرَ أُذُنِه أي خَلْفَ أُذُنه ودُبُرَ أذنه.
ويقال للقوم في الحر: وَلُّوهُم الدُّبُرَ والإِدبار والإدبار التَّوْلِيةُ نفسُها.
وما لهم من مَقْبَلٍ ولا مَدْبَر أي مذهب في إِقبال وإِدبار.
وأَدبارَ السجود أي أواخِر الصَلَواتِ.
وإدبارَ النُّجومِ، عند الصُّبحِ في آخر اللّيل إذا أَدبَرَتْ مُوَلِّيةً نحو المغرب.
والدابِرُ: التابع، ودَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً أي تَبِعَ الأَثَر، وقوله تعالى: "والليلِ إذا أَدْبَرَ" أي وَلَّى ليذهَبَ، ومن قَرَأَ: دَبَرَ أي تَبِعَ النَّهارَ.
وقَطَعَ اللهُ دابِرَهم أي آخِرَ من بَقِيَ منهم.
وجَعَلَ الدَّبْرةَ عليهم أي الهزيمة.
والدَّبُورُ: رِيحٌ من قِبَل القِبْلة دابرة نحو المَشرِق، وجمعُه دُبُر، والدَّبائِرُ أصوَبُ.
والدابرةُ من الظائر اصبعٌ من خَلف وهي للدِّيك، أسفلَ من الصِّيْصية يَطَأُ بها، وبها يضرب البازي.
ودابِرة الحافِرِ: ما وَلِيَ مُؤَخَّر الرُّسْغ، قال:
افنَى دَوابِرَهُنَّ الرَّكْضُ في الأكَمِ
ومَثَلٌ للعرب: "ما يَدري فلانٌ قبيلاً من دَبير"، القَبيل: ما وَلِيَكَ، والدَّبيرُ: ما خالَفَكَ.
ويقال: الدَّبيرُ فَتْلُ الكَتّان والصُّوف، والقَبيل فتل القُطْن.
ودُبارٌ: اسْمُ ليلة الأَربِعاء في الجاهليّة.
والدَّبارُ: الهلاكُ، ودَبَرَ القومُ يدبُرون دِباراً.
ودَبِرَ ظهرُ الدّابّةِ، والاسمُ الدَّبَر، ودابَّةٌ دَبِرة.
وأَدْبَرَ أمرُه أي تَوَلَّى إلى الفساد.
ودابَرْتُه: عادَيتُه.
والمدابِرُ من المنازِل نقيضُ المُقابل.
والدَّبرة: الكُرْدةُ من مَزْرعةٍ ومَبقَلة، وتجمع على دِبار.
والدَّبَرانِ: نجمْ بين الثُرَيّا والجَوْزاء من مَنازل القمر، نَحسٌ من بُرج الثَّور.
والتدبير: عَتقُ المَمْولك بعد الموت.
والتدبير: نَظَرٌ في عَواقِبِ الأمور، وفلانٌ يَتَدَبَّرُ أعجازَ أمورٍ قد وَلَّتْ صدورُها.
واستَدَبَر من أمر ما لم يكن استَقْبَل، أي نظر فيه مُستَدبِراً فعرف ما عاقبة ما لم يعرف من صدره.
واستَدْبَرَ فلان فلاناً من حِينه: أي حين تَوَلَّى تَبِعَ أمرَه.
والدَّبرُ: النَّحُلُ، والجميع الدُّبُور.
والتَّدابُر: المُصارَمة والهِجْران، وهو أن يُوَلِّي الرجل صاحبَه دُبُرَه ويُعرضَ عنه بوَجهه.
بدر:
البَدْر: القَمَر ليلةَ البَدْر وهي أربعَ عشرةَ، وسُمِّيَ بذلك لأنّه يُبادِرُ بالطُّلوع عند غروب الشمس، لأنَّهما يتراقبان في الأفُق صُبحاً.
والبَدْرة كِيسٌ فيه عشر آلاف دِرهمٍ أو ألفٌ والجميع: البُدور، وثلاث بَدَرات.
ويقال: لَمسْكِ السَّخْلة ما دام يرضَع: مَسْكٌ فإذا فُطِمَ فمَسْكُه البَدْرةُ.
والبادِرةُ: ما يبدُرُ من حِدَّةِ الرجل عند الغَضَب، يقال: فلانٌ مَخْشِيٌّ عند البادرة، وأخافُ حِدَّتَه وبادرتَه.
والبادِرتانِ: جانِباً الكِرْكِرَتَيْنِ، ويقال: عِرْقانِ اكتَنَفاها وأنشد:
تَمري بوادِرَها منها فَوارقُها
يَعني فوارقَ الإِبِل وهي التي أخذها المَخاضُ ففَرِقَتْ نادَّةً، فكلَّما أخَذَها وَجَعٌ في بطنها مَرَتْ، أي ضَرَبَت بخُفِّها بادِرةَ كِرْكِرَتِها، وقد تفعَل ذلك عند العطش.
والبَيُدَرُ مجمَعُ الطعام حيث يُداسُ ويُنَقَّى.
وابتَدَرَ القومُ أمراً وتبادرَرُوا أي بادَرَ بعضُهم بعضاً فبَدَرَ بعضُهم فسَبَقَ وغَلَبَ عليهم.
وبَوادِرُ الإنسانِ وغيره: اللَّحْمةُ التي بين المَنكِب والعُنُق، قال:
وجاءَتِ الخَيْلُ مُحمَراً بَوادِرُها

### Türkçe

**الدال** ve **الراء** ve **الباء**’ın birlikte olduğu bâb.

د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر kullanımdadırlar.

درب:
Rûm’un girişlerinden her bir giriş, onun geçitlerinden bir geçittir.
Ve **الدَّرْبُ**, geniş sokağın kapısıdır; bazen de arası olan (şey) olur.
Ve **الدُّربة**: bir âdet ve savaşa ve her işe karşı bir cüret (alışkanlık).
Ve bir adam **مُدَرَّبٌ**: sıkıntılar onu eğitti de nihayet güçlendi ve ona alıştı; dedi ki:
Ve kim bir büyüklüğe hırslı olursa, şüphesiz ben		yaralarla eğitilmiş ihtiyarım.
Ve **الدَّرَبُ**: midede bir hastalıktır.
Falan kimse falan kimseyi bağışlamaya devam etti, nihayet onu bir **دُرْبَةً** edindi.
Ve insan bir şeyle **دَرِبَ**: onu yaptı, nihayet onunla **بَسَأ** oldu; yani sağlamlaştırdı.
Ve doğanı av üzerine eğittim; yani onu alıştırdım.
Ve **شَيْخٌ مُدَرَّبٌ**: yani denenmiş; ve **الدُّرْبة**: ibretlerin çokluğu; ta ki günahlarla (ilgili olarak) tecrübe kazansın.

**البَرَدُ**: don gibi bir yağmurdur.
Ve **سَحابٌ بَرِدٌ**: soğuk ve dolu sahibi; ve kavim **بُرِدَ** olundu: dolu onlara isabet ettiğinde.
Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “Ve gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir; onunla dilediğine isabet ettirir”; onda iki söz vardır: birincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlar emsali (şeyler) indirir; ikincisi: gökten, içinde dolu bulunan dağlardan indirir. Ve **مِن** bir sıla (harf-i cer)dir.
Ve **الأَبْرَدانِ**: sabah ve akşam; ve **بَرَدَ يبرُد بُرودةً**.
Ve ekmeği su ile **بَرَدْتُ**: onu üzerine döktüm de onu ıslattım; ve o ıslatılmış ekmeğin adı **البَريدُ** ve **المَبْرودُ**dur; kadınlar onu şişmanlık için yerler; ve der ki: bana bir yudum içir; onunla ciğerimi serinleteyim.
Ve soğuk **بَرَدَ**; **أبرَدوا**: günün sonu, soğuk vakti içine girdiler. Ve suyu **بَرَّدْتُ**: serinletme ile.
Ve ona şu kadar şu kadar dirhem hak **بَرَدَ**: yani o ona lâzım geldi.
Ve **البَرودُ**: sıcaklıktan gözü serinletilen bir sürmedir.
Hadiste: “Öğleyi serinliğe bırakın; çünkü sıcağın şiddeti cehennemin hararetindendir.”
Ve denir: size **مُبْردينَ** geldik: sıcak sönmüş iken geldiklerinde.
Ve **البرّادةُ**: testi (küçük testi).
Ve **البَريد**: altı mildir; onunla iki fersah tamam olur.
Ve **البَريدُ**: posta binekleri üzerinde gönderilen elçi; onun **إِبرادُه**’u ve gönderilmesi. Ve recez söyleyen dedi ki:
Ölüm için gönderilmiş bir elçi gördüm.
Ve Peygamber’den -Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun- rivayet olunur ki dedi: “Bana bir **بَريداً** gönderdiğinizde onu güzel yüzlü, güzel isimli yapın.”
Ve bazı Arap dedi ki: humma ölümün postasıdır; onunla (humma ile) uyarı veren ölümün elçisi olduğunu kastetti.
Ve **سِكَكُ البَريد**: her bir yolu on iki mildir; ve namazın kısaltılmasının caiz olduğu sefer dört **بُرُدٍ**dür; o, Mekke yolunda olan Hâşimî millerle kırk sekiz mildir.
Ve posta hayvanına, postada yürümesi sebebiyle **بَريدٌ** denildi. Şair dedi ki:
Ben develeri koştururum; sanki ben		çölün geçitlerinde onların üzerinde bir postacıyım.
Ve **البَرْدُ**: demiri **المِبرَدِ** ile sürtmen; yani Farsça **السُّوهان**.
Ve **البُرْدُ**: bağlama ve nakışlı **بُرود العَصْب والوَشْي**’den bir elbisedir.
Ve **البُرْدد**: kare bir örtüdür; siyah, içinde küçüklük ve bunun benzeri vardır; Arap onunla örtünür.
Ve O’nun sözü: “Orada ne bir **بَرْداً** ne de bir içecek tadarlar”; denir ki: uyku (demektir).
Ve **بَرَدَى**: Dımaşk nehri; Hassân dedi ki:
Onlara **البَريص**’ten geleni suluyorlar;		**بَردَى**, akıcı şarabı çırpıyor.
Ve onu vurdu, nihayet **بَرَدَ**: yani öldü.
Ve falan kimse onların ellerinde **بَرَدَ**: yani onların ellerinde oldu; fidye verilmez ve aranmaz.
Ve çekirgenin iki **بُرْدا**’sı: iki kanadıdır. Zü’r-Rumme dedi ki:
İki **بُرْد**’ünden terennüm karşılık verdiğinde.

ربد:
Kılıcın **رُبَدُ**’u: onun suyudur (damarıdır); Hüzeyl lehçesi.
Ve devekuşu renginde **الرُّبْدةُ**: külrengi bir parça, bir başka siyah parça ve bunun benzeri; karışık, güzel olmayan bir renkten.
Ve **الأربَدُ**: kötü bir yılan türüdür.
Ve yüzü öfkeden **تَرَبَّدَ**: sanki ondan yer yer karardı.
Ve deve (meme) şiştiğinde denir: **رَبَّدَتْ**; ve memesi **تَرَبَّد**: onda gizli bir beyazlıkla birlikte siyahlıktan parıltılar gördüğünde. Dedi ki:
Eğer ondan bir **والدٌ** memesi **تَرَبَّدَ** olursa		ona bıçağı gerdanlıkların birine koydum.
Ve ancak **والد**’i müzekker yaptı; çünkü **الوَلَدَ** onun karnındadır; doğurduğunda o **والدة** olur; çünkü erkek doğurmaz. Öyleyse, müzekkerin ortak olmadığı her sıfat, isim kastedildiğinde **الهاء** olmaksızın dişiler içindir; fiil kastedildiğinde **الهاء**’yı eklersin.
Ve **المِرْبَد**: Basra’da geniş bir yerdi; Arapların durak yeri ve konuşma yeriydi; Medine’nin **مِرْبَد**’i de böyledir. Ve **المِرْبَدُ**: develer için her yerdir. Ve **المِرْبَدُ**: her evde, avlular tarafında, yuvarlak ev menzilesinde bir çeşit oda gibidir; ve abdestlik ve su kuyusu gibi.
Ve **المِرْبَدُ**: hasat sırasında hurmanın kuruması için içine konulduğu yerdir.
Peygamber’in -Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun- hadisinde: mescidinin, Muavvez b. Afrâ’nın himayesinde iki yetimin **مِرْبَداً**’ı olduğu; Muâz b. Afrâ onu ikisinden satın aldı da onu Müslümanlar için yaptı; böylece Resûlullah -Allah’ın salâtı ve selâmı üzerine olsun- onu mescid olarak bina etti.

دبر:
Her şeyin **دُبُر**’ü, **قُبُل**’ünün zıddıdır; şu sözleri müstesna: falan kimse sözümü **دَبْرَ أُذُنِه** yaptı; yani kulağının arkası ve kulağının **دُبُر**’ü.
Ve kavme sıcakta denir: onlara **الدُّبُرَ**’ü çevirtin; ve **الإِدبار** ve **الإدبار**: bizzat yüz çevirtmedir.
Ve onların ne bir **مَقْبَلٍ**’i ne de bir **مَدْبَر**’i vardır: yani gelişte ve gidişte bir gidiş yolu.
Ve **أَدبارَ السجود**: yani namazların sonları.
Ve **إدبارَ النُّجومِ**: sabah vakti, gecenin sonunda; yıldızlar batıya doğru yüz çevirerek **أَدبَرَتْ** olduğunda.
Ve **الدابِرُ**: tâbi olan. Ve **دَبَرَ يَدْبُرُ دَبْراً**: yani izi tâkip etti. Ve O’nun sözü: “Ve gece, **أَدْبَرَ** ettiğinde”: yani gitsin diye yüz çevirdi. Ve kim **دَبَرَ** diye okursa: yani gündüzü tâkip etti.
Ve Allah onların **دابِر**’ini kesti: yani onlardan kalanların sonuncusunu.
Ve **الدَّبْرةَ**’yi onların üzerine yaptı: yani bozgunu.
Ve **الدَّبُورُ**: kıble tarafından (esen) bir rüzgârdır; doğuya doğru arkadan gelir. Çoğulu **دُبُر**’dür; **الدَّبائِرُ** daha doğrudur.
Ve horozun mahmuzundan **الدابرةُ**: arkadaki bir parmaktır; **الصِّيْصية**’den aşağıdır; onunla basar; ve onunla doğan vurur.
Ve toynağın **دابِرة**’si: bileğin arkasına bitişik olan şey. Dedi ki:
Tepelerde koşu onların **دَوابِر**’ini tüketti.
Ve Arap için bir mesel: “Falan kimse **قبيلاً**’i **دَبير**’den bilmez.” **القَبيل**: sana bitişik olan; **الدَّبيرُ**: sana muhalif olan.
Ve denir: **الدَّبيرُ** keten ve yünün bükümüdür; **القَبيل** pamuğun bükümüdür.
Ve **دُبارٌ**: câhiliyede çarşamba gecesinin adıdır.
Ve **الدَّبارُ**: helâk; ve kavim **دَبَرَ** ederler: **دِباراً**.
Ve binek hayvanının sırtı **دَبِرَ** oldu; isim **الدَّبَر**’dir; ve **دَبِرة** bir hayvan.
Ve işi **أَدْبَرَ** etti: yani bozulmaya yöneldi.
Ve onu **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim.
Ve menzillerden **المدابِرُ**, **المُقابل**’in zıddıdır.
Ve **الدَّبرة**: bir ekinlik ve sebzelikten bir parça; **دِبار** üzerine toplanır.
Ve **الدَّبَرانِ**: ay menzillerinden, **الثُرَيّا** ile **الجَوْزاء** arasında bir yıldız; **الثَّور** burcundan uğursuzdur.
Ve **التدبير**: kölenin ölümden sonra âzat edilmesi.
Ve **التدبير**: işlerin akıbetlerine bakıştır; ve falan, başları geçmiş olan işlerin sonlarını **يَتَدَبَّرُ** eder.
Ve bir işten **استَدَبَر** etti: **استَقْبَل** etmediği (şey)den; yani arkadan bakarak ona baktı da, başından bilmediği şeyin akıbetini bildi.
Ve falan kimse falanı o andan **استَدْبَرَ** etti: yani yüz çevirdiği vakit onun işini tâkip etti.
Ve **الدَّبرُ**: arıdır; hepsi **الدُّبُور**.
Ve **التَّدابُر**: kopuş ve terk ediştir; o, adamın arkadaşına **دُبُر**’ünü çevirmesi ve yüzüyle ondan yüz çevirmesidir.

بدر:
**البَدْر**: dolunay gecesindeki aydır; o on dörttür. Bununla adlandırıldı; çünkü güneşin batışında doğmakta acele eder; çünkü ikisi ufukta sabahleyin birbirini gözetler.
Ve **البَدْرة**: içinde on bin dirhem veya bin olan bir kesedir; çoğulu: **البُدور**; ve üç **بَدَرات**.
Ve denir: oğlağın miskine, emdiği müddetçe: **مَسْكٌ**; sütten kesildiğinde ise misk’i **البَدْرةُ**’dir.
Ve **البادِرةُ**: öfke anında adamın keskinliğinden taşan şeydir. Denir: falan kimse **مَخْشِيٌّ**’dir **عند البادرة**; ve onun keskinliğinden ve **بادرتَه**’sinden korkarım.
Ve **البادِرتانِ**: iki **الكِرْكِرَتَيْنِ**’in iki yanı. Ve denir: onu kuşatan iki damardır. Ve şu beyit okunmuştur:
Onun **وادِرَها**’sını, ondan **فَوارقُها**’sı ovar.
Yani **فَوارقَ الإِبِل**: doğum sancısı onu tutmuş da ürkmüş, kaçak olmuş (develer)dir; her ne zaman karnında bir ağrı onu tutsa, **مَرَتْ** eder; yani toynağıyla **بادِرةَ كِرْكِرَتِها**’yı vurur; susuzlukta da bunu yapabilir.
Ve **البَيُدَرُ**: yiyeceğin toplandığı yerdir; orada çiğnenir ve ayıklanır.
Ve kavim bir işe **ابتَدَرَ** etti ve **تبادرَرُوا**: yani birbirlerine karşı acele ettiler; böylece bir kısmı acele etti de öne geçti ve onlara galip geldi.
Ve insanın ve başkasının **بَوادِرُ**’u: omuz ile boyun arasındaki ettir. Dedi ki:
Atlar geldi; onun **بَوادِرُها**’sı kızarmış olarak.
