# دبر — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: دبر

دَبَرَهُ
1 دَبَرَهُ دبر دبره دبرة , aor. دَبُرَ and دَبِرَ , inf. N. دُبُورٌ, He followed behind his back; he followed his back; (M, TA;) he followed him, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) You say, جَآءَ يَدْبُرُهُمْ He came following them. (M, TA.) And دَبَرَنِى فُلَانٌ Such a one came after me, behind me, (T, A,) or following me nearly. (A.) And دَبَرَهُ, inf. N. دَبْرٌ, He succeeded him, and remained after him. (TA.) And قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَ مَا دَبَرَ [May God curse the beginning of it and the end]. (S, A.) ― -b2- See also 4, in four places. ― -b3- دَبَرَ said of an arrow, (S, Msb,) or دَبَرَ الهَدَفَ, (M, A,) aor. دَبُخَ , (S, M, Msb,) inf. N. دُبُورٌ (S, M, Msb, K) and دَبْرٌ, (M, K,) It passed forth from the butt: (S, Msb:) or passed beyond the butt, (M, A, K,) and fell behind it. (M, A.) ― -b4- دَبَرَ بِهِ He, or it, went away with it; took it away; carried it off; or caused it to go away, pass away, or cease. (S, K.) ― -b5- دَبَرَ القَوْمُ, aor. دَبُخَ , (M, TA,) inf. N. دَبَارٌ, (As, S, M, K,) like دَمَارٌ, (As, S,) [and دَبَارَةٌ, like دَمَارَةٌ (q. V.), and app. ↓ دَبَرَى, (see الخَيْبَرَى,) or دَبرَى may be a simple subst.,] The people, or company of men, perished; (As, * S, * M, K * TA;) went away, turning the back, and did not return. (TA. [And ادبر (q. V.) has a similar, or the same, meaning.]) Hence, عَلَيْهِ الدَّبَارُ Perdition befall him; may he go away, turning the back, and not return. (M, TA.) ― -b6- And دَبَرَ (tropical:) He became an old man. (S, A, K.) Hence, as some say, the expression in the Kur [lxxiv. 36], وَاللَّيْلُ اـِذَا دَبَرَ (tropical:) [And the night when it groweth old]. (TA. [See also 4.]) ― -b7- دَبَرَتِ الرِّيحُ, (S, M, A, K,) aor. دَبُخَ , inf. N. دُبُورٌ, (M,) The wind blew in the direction of that wind which is termed دَبُور [i. E. West, &c., which is regarded as the hinder quarter]: (M, A:) or changed, and came in that direction. (S, K.) [Hence,] دَبَرَتْ لَهُ الرِّيحُ بَعْدَ مَا أَقْبَلَتْ [lit. The wind became west to him after it had been east: meaning (tropical:) his fortune became evil after it had been good]: and دَبَرَ بَعْدَ اـِقْبَالٍ [(tropical:) which means the same: see دَبُورٌ; and see also 4 in this art., and in art. قبل]. (A.) ― -b8- And دُبِرَ, (S, K,) a verb of which the agent is not named, (S,) He, (K,) a man, (TA,) or it, a people, (S, M,) was smitten, or affected, by the wind called الدَّبُور. (S, M, K.) -A2- دَبَرَ الحَدِيثَ عَنْهُ: see 2. -A3- قَبَلْتُ الحَبْلَ وَدَبَرْتُهُ: see دَبِيرٌ. -A4- دَبَرَ, aor. دَبُخَ , inf. N. دَبْرٌ, signifies, accord. To Kr, He wrote a writing or letter or book: but none other says so; and the known word is ذَبَرَ. (M.) [The inf. N. Is explained in the K as syn. With اِكْتِتَابٌ.] -A5- دَبِرَ, (S, M, Mgh, K,) aor. دَبَخَ , (K,) inf. N. دَبَرٌ, (M, Mgh,) He (a horse or the like, M, K, and a camel, S, M, Mgh) had galls, or sores, on his back, (M, Mgh, K, * TA,) produced by the saddle and the like; (Mgh;) as also ↓ ادبر. (K. [But the corresponding passage in the M shows that this is probably a mistake for أَدْبَرُ a syn. Of دَبِرٌ.])

دبّر الأَمْرَ
2 دبّر الأَمْرَ ذ , (T, M, A,) or فِى الأَمْرِ (S,) inf. N. تَدْبِيرٌ, (T, S, K,) He considered, or forecast, the issues, or results, of the affair, or event, or case; (TA;) and so ↓ تدبّرهُ: (Mgh:) or its end, issue, or result; (T, M, K;) as also ↓ تدبّرهُ: (T, M, Msb, K:) or he looked to what would, or might, be its result: and فِيهِ ↓ تدبّر he thought, or meditated, upon it; (S;) [as also ↓ تدبّرهُ:] Aktham Ibn-Seyfee said to his sons, أَعْجَازَ ↓ يَابَنِىَّ لَا تَتَدَبَّرُوا أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا [O my sons, think not upon the ends of things whereof the beginnings have passed]: (T: [see عَجُزٌ:]) and in the Kur [iv. 84] it is said, القُرْآنَ ↓ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ Will they, then, not consider the meanings of the Kur-án, and endeavour to obtain a clear knowledge of what is in it? (Bd:) and again, in the Kur [xxiii. 70], القَوْلَ ↓ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا Have they, then, not thought upon, (TA,) and endeavoured to understand, (يَتَفَهَّمُوا, K,) what has been said to them in the Kur-án? For ↓ تَدَبُّرٌ signifies the thinking, or meditating, upon [a thing], and endeavouring to understand [it]; syn. تَفَكُّرٌ and تَفَهُّمٌ: (TA:) and ↓ تدبّرهُ he looked into it, considered it, examined it, or studied it, repeatedly, in order to know it, or until he knew it. (Msb in art. امل.) دبّر أَمْرًا, inf. N. As above, signifies [also] He did, performed, or executed, a thing, or an affair, with thought, or consideration. (Msb.) [And He devised, planned, or plotted, a thing, عَلَى غَيْرِهِ against another. And hence, He managed, conducted, ordered, or regulated, an affair; because the doing so requires consideration of the issues, or results, of the affair. You say, دبّر أُمُورَ البِلَادِ, and, elliptically, دبّر البِلَادَ, He managed, conducted, ordered, or regulated, the affairs of the provinces, or country: and in like manner, the affairs of a house. تَدْبِيرٌ is also attributed to irrational animals; as, for ex., to horses; meaning their conducting the affair of victory: and to inanimate things; as, for ex., to stars; meaning their regulating the alternations of seasons &c.: see Bd in lxxix. 5. And دبّر alone signifies He acted with consideration of the issues, or results, of affairs, or events, or cases; acted with, or exercised, forecast, or forethought; or acted with policy.] ― -b2- دبّر عَبْدَهُ, (M, Msb,) inf. N. As above, (T, S, Mgh, Msb, K,) He made his slave to be free after his own death, (S, M, Mgh, Msb, K,) saying to him, Thou art free after my death: (T, TA:) he made the emancipation of his slave to depend upon his own death. (TA.) ― -b3- دبّر الحَدِيثَ, (inf. N. As above, K,) He related the tradition, narrative, or story, having received it, or heard it, from another person: (As, T, S, K: *) and هُوَ يُدَبِّرُ حَدِيثَ فُلَانٍ He relates the tradition, &c., of, or received from, or heard from, such a one: (As, S:) and دبّر الحَدِيثَ عَنْهُ; (M;) or عَنْهُ ↓ دَبَرَهُ, (S, K,) aor. دَبُخَ ; (TA;) He related the tradition, &c., having received it, or heard it, from him, (S, M, K,) after his death: (S, K:) Sh says that دبّر الحَدِيثَ is unknown; but so the phrase is related on the authority of A'Obeyd: Ahmad Ibn-Yahyà [i. E. Th] disallows يُدَبِّرُهُ as meaning he relates it; and says that it is يَذْبُرُهُ, with ذ, meaning “he knows it, or learns it, well, soundly, or thoroughly;” syn. يُتْقِنُهُ. (T.)

دابرهُ
3 دابرهُ دابر دابره دابرة , (S, A, *) inf. N. مُدَابَرَةٌ and دِبَارٌ, (K,) [He turned his back upon him: see 6. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) He severed himself from him, and avoided him, or shunned him; (TA;) became at variance with him; (A;) regarded him, or treated him, with enmity, or hostility. (S, A, K.) And دابر رَحِمَهُ (assumed tropical:) He cut, or severed, the ties, or bonds, of his relationship; disunited himself from his relations. (A.) ― -b3- دَابَرْتُهَا I made a slit such as is termed اـِدْبَارَة in her (a ewe's or goat's or camel's) ear. (As, S, K.) -A2- See also 4.

ادبر
4 ادبر أدبر ادبر دبر , (M, K, and Bd in ix. 25,) inf. N. اـِدْبَارٌ (S, M) and ↓ دُبْرٌ, accord. To Kr, but correctly the latter is a simple subst. [or quasi-inf. N.]; (M;) and ↓ دَبَرَ, (Iaar, S, K,) inf. N. دَبْرٌ (TA) and دُبُورٌ; (TK;) He went, turning his back; turned back; went back; took a backward course; retreated; retired; retrograded; declined; syn. وَلَّىِ (S, M, K) and تَأَخَّرَ (Iaar) and ذَهَبَ اـِلَى خَلْفٍ; (Bd ubi suprà, and S and K in art. قبل;) contr. Of أَقْبَلَ. (S, Bd.) And ادبر بِهِ [He went back, or backward, with it, or him; removed, or turned, it, or him, backward]. (S, K.) You say, يُدْبِرُ بِالدَّلْوِ اـِلَى الحَوْضِ [He goes back with the bucket to the watering-trough]: opposed to the phrase يُقْبِلُ بِهَا اـِلَى بِئْرِ. (A.) See also دَبِيرٌ, first sentence. And ادبر عَنْهُ [He went back, &c., from it, or him]. (Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He feigned himself negligent of, or inattentive to, the want of his friend; (K;) as though he turned back from him. (TA.) ― -b3- [Hence also,] ادبر signifies (assumed tropical:) It went backward, to a bad state; said of the affair, or case, of a people. (M, TA.) You say also, أَمْرٌ فُلَانٍ اـِلَى اـِقْبَالٍ and [in the contr. Sense] الى اـِدْبَارٌ (assumed tropical:) [The affair, or case, of such a one is inclining to advance, and to go backward, to a bad state]. (A.) [اـِدْبَارٌ often signifies The retiring, or declining, of good fortune; opposed to اـِقْبَالٌ: see also 1, in the latter part of the paragraph.] And ادبر القَوْمُ (assumed tropical:) The case of the people took a backward course, and there remained none of them. (TA.) And ادبر النَّهَارِ and ↓ دَبَرَ (inf. N. Of the latter دُبُورٌ, A) signify the same; (Fr, T, S, M;) i. E. The day went, or departed; (M, A;) and so الصَّيْفُ [the summer, or the spring]: and in like manner one says [in the contr. Sense] أَقْبَلَ and قَبَلَ: so says Fr, and he adds, but you say of a man, اقبل الرَّاكِبُ and ادبر only, with ا, though [Az says] it seems to me that the two forms are applicable in the same manner to men as they are to times. (T.) Some read, in the Kur [lxxiv. 36], ↓ وَاللَّيْلِ اـِذَا دَبَرَ, (T, S,) which, accord. To some, means And the night when it cometh after the day; (T;) or when it followeth the day: (S: [for another rendering, see 1:]) others, (T, S,) the greater number, (T,) read اذا أَدْبَرَ, (T, S,) meaning when it retreateth to depart. (T.) [Hence,] ادبرت الصَّلَاةُ (assumed tropical:) The prayer ended. (Bd in l. 39.) And وَاـِدْبَارَ السُّجُودِ: and وَاـِدْبَارَ النُّجُومِ: see دُبُرٌ. And ادبر (assumed tropical:) He died; (K;) as also ↓ دابر. (Lh, M, K. [See also دَبَرَ القَوْمُ, in the first paragraph.]) ― -b4- مَا أَقْبَلَ مِنَ الجَبَلِ وَمَا أَدْبَرَ and مَا قَبَلَ ↓ مِنْهُ وَمَا دَبَرَ signify the same [i. E. What is in front, of the mountain; and what is behind]. (JK.) -A2- ادبر also signifies He made a man to be behind him. (M.) -A3- And It, (the saddle, S, K, or a burden, M, TA,) and he, (a man, S, Mgh,) caused a camel, (S, M, Mgh,) or a horse or the like, (K,) to have galls, or sores, on the back; galled the back. (M, Mgh, K. *) ― -b2- And His camel became galled in the back. (S, K.) ― -b3- See also 1, last signification. -A4- It is also said [app., of a man, as meaning He slit the ear of a she-camel in a particular manner, i. E.,] when (T) the فَتْلَة [or twisted slip formed by slitting (see اـِدْبَارَةٌ)] of the ear of a she-camel, (T, K,) it being slit, (T, [but for اذا نحرت in the TT and TA, from which this is taken, I read اـِذَا بُحِرَتْ, an emendation evidently required,]) turns towards the back of the neck: (Iaar, T, TT, K, * TA:) and أَقْبَلَ is said in like manner when this فتلة is turned towards the face. (Iaar, T, TT, TA. [See also 3.]) -A5- It signifies also عَرَفَ دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ, (Iaar,) or عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ; (K;) said of a man. (Iaar. [See دَبِيرٌ.]) -A6- Also He, (K,) a man, (TA,) or it, a company of men, (S, M,) entered upon [a time in which blew] the wind called الدَّبُور. (S, M, K.) -A7- And He journeyed on the day called دُبَار, i. E. Wednesday. (K, TA.) -A8- And He became possessed of much property or wealth, or of many camels or the like. (Msb, * K.)

5 تَدَبَّخَ see 2, in nine places. ― -b2- عَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّرًا means He knew the thing at the last, (M, Mgh,) after it had past. (Mgh.) Jereer says, (M,)
وَلَا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حَتَّىيُصِيبَكُمْ
وَلَا تَعْرِفُونَ الأَمْرَ اـِلَّا تَدَبُّرَا
[And ye fear not evil until it befalleth you, and ye know not the thing save at the last, when it has past]. (M, Mgh. *) [See also 10.] And in like manner, تَدَبَّرَ الكَلَامَ [meaning He postponed the saying] is said of one who has sworn after doing a thing. (Mgh.)

تدابروا
6 تدابروا تدابر تدابروا They turned their backs, one upon another. (A'Obeyd, T.) ― -b2- And hence, (A'Obeyd, T,) (assumed tropical:) They severed themselves, one from another, (A'Obeyd, T, S, M, K,) and avoided, or shunned, one another; (A'Obeyd, T;) became at variance, one with another; (A;) regarded, or treated, one another with enmity, or hostility: (M, A:) or it is only said of the sons of one father, or ancestor. (M.) ― -b3- (assumed tropical:) They spoke [evil], one of another, behind the other's back. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) They abstained from, or neglected, aiding, or assisting, one another. (TA in art. خذل.)

استدبرهُ
10 استدبرهُ أستدبره استدبره استدبرة ٱستدبر ٱستدبره contr. Of استقبلهُ. (S, * Msb, K. *) [As such it signifies He turned his back towards him, or it.] You say, استدبر القِبْلَةَ He turned his back towards the kibleh. (MA.) ― -b2- [As such also,] He came behind him. (TA.) You say, استدبرهُ فَرَمَاهُ (A, TA) He came behind him and cast, or shot, at him. (TA.) ― -b3- [As such also, He saw it behind him: he looked back to it: he saw it, or knew it, afterwards:] he saw, (M, K,) or knew, (TA,) at the end of it, namely, an affair, or a case, what he did not see, (M, K,) or know, (TA,) at the beginning of it: (M, K:) [or rather] he knew it at the end of an affair, or a case; namely, a thing that he did not know at the beginning of it. (T, A.) You say, اِسْتَدْبَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَالَمْ يَسْتَقْبِلْ He knew at the end of his affair, or case, what he did not know at the beginning of it. (A.) And اـِنَّ فُلَانًا لَوِ اسْتَقْبَلَ مِنْ أَمْرِهِ مَا اسْتَدْبَرَهُ لَهُدِىَ لِوِجْهَةِ أَمْرِهِ Verily such a one, had he known at the beginning of his affair, or case, what he knew at the end thereof, had been directed to the right way of executing his affair. (T.) [See also 5.] ― -b4- استدبرهُ عَلَى غَيْرِهِ He appropriated it to himself exclusively, in preference to others: (AO, K:) because he who does so turns his back upon others, and retires from them. (TA.) El-Aashà says, describing wine,
عَلَى الشَّرْبِ أَوْ مُنْكِرٍ مَا عُلِمْ
تَمَزَّرْتُهَاغَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ
i. E. [I sipped it] not appropriating [it] to myself exclusively [in preference to the other drinkers, nor denying what was known]. (AO, TA.)

دَبْرٌ
دَبْرٌ دبر The location, or quarter, that is behind a thing. (K. [In the CK, for خَلْف is put خَلَف.]) Hence the saying, (TA,) جَعَلْتُ كَلَامَهُ دَبْرَ أُذُنِى (assumed tropical:) I turned away from his speech, and feigned myself deaf to it: (T, S:) I did not listen to his speech, nor care for it, or regard it. (M, K, * TA.) You say also, أُذُنِهِ ↓ جَعَلَهُ دَابِرَ (tropical:) He turned away from him, avoided him, or shunned him. (T, * A.) ― -b2- See also دَبَرِىٌّ. ― -b3- Also, [like اـِدْبَارٌ, inf. N. Of 4,] (assumed tropical:) Death. (K.) ― -b4- And (assumed tropical:) Constant sleep: (M, K:) it is like تَسْبِيخٌ. (M.) -A2- I. Q. ↓ دِبَارٌ; these two words being pls. [or rather coll. Gen. Ns.] whereof the sings. [or ns. Un.] are ↓ دَبْرَةٌ and ↓ دِبَارَةٌ; which signify A مَشَارَة [explained in the TA as meaning a channel of water; but it seems to be here used as meaning a portion of ground separated from the adjacent parts, for sowing or planting, being surrounded by dams, or by ridges of earth, which retain the water for irrigation, as explained in art. شور, and as is indicated by its Persian equivalent here following,] in, (S,) or of, (K,) land that is sown or for sowing; (S, K;) called in Persian كُرْد: (S:) and دِبَارٌ signifies small channels for irrigation between tracts of seedproduce; (K;) and its sing. Is دَبْرَةٌ: (TA:) [Mtr says,] دَبْرَةٌ is syn. With مَشَارَةٌ; in Persian كَرْدَه [app. A mistranscription for كُرْد as above]; and the pl. Is دَبْرٌ and دِبَارٌ: (Mgh:) [Isd says,] دَبْرَةٌ signifies a small channel for irrigation between tracts of land sown or for sowing: or, as some say, i. Q. مَشَارَةٌ: and the pl. Is دِبَارٌ: it is also said that دِبَارٌ signifies i. Q. كُرْدَةٌ; and its n. Un. Is دِبَارَةٌ: and دِبَارَاتٌ signifies rivulets that flow through land of seed-produce; and its sing. Is دَبْرَةٌ: but I know not how this is, unless دَبْرَةٌ have دِبَارٌ for its pl., and this have ة added to it, as in فِحَالَةٌ, and so دبارات be a pl. Pl., i. E. Perfect pl. Of دِبَارَةٌ: Ahn says that دَبْرَةٌ signifies a patch of ground that is sown; [as is also said in the K;] and the pl. Is دِبَارٌ. (M.) ― -b2- Also A piece of rugged ground in a بَحْرٌ [i. E. Sea or large river], like an island, which the water overflows [at times] and from which [at times] it recedes. (M, K.) ― -b3- And A mountain; (T, K;) in the Abyssinian language: (TA: [Az says, “I know not whether it be Arabic or not:”]) whence the saying of the King of Abyssinia, (T, * K, * TA,) مَا أُحِبُّ أَنَّ لِى دَبْرًا ذَهَبًا وَأَنِّىآذَيْتُ رَجُلًا مِنَ المُسْلِمِينَ [I would not that I had a mountain of gold and that I had harmed a man of the Muslims]: (T, K:) but [SM says that] this is a confounding of two readings; which are, دَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ and أَنْ يَكُونَ دَبْرٌ لِى ذَهَبًا: (TA:) another reading is ذَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ. (TA in art. ذبر.) ― -b4- See also دِبْرٌ. ― -b5- Also, (S, M, K, &c.,) and ↓ دِبْرٌ, (Ahn, M, K,) A swarm of bees: and hornets, or large wasps; syn. زَنَابِيرُ: (S, M, K:) and the like thereof, having stings in their hinder parts: (B:) it has no sing., or n. Un.: (As, M:) or the n. Un. Is ↓ دَبْرَةٌ or ↓ دِبْرَةٌ; of which the dim. ↓ دُبَيْرَةٌ occurs in a trad.: (TA:) pl. [of pauc.] أَدْبُرٌ (K) and [of mult.] دُبُورٌ: (As, S, K:) and ↓ دَبُورٌ, with fet-h to the first letter, signifies bees; and has no proper sing. (M.) 'Ásim Ibn-Thábit El-Ansáree was called حَمِىُّ الدَّبْرِ [The protected of hornets, or bees], because his corpse was protected from his enemies by large hornets, (S,) or by a swarm of bees. (M, Mgh * in art. حمى.) ― -b6- دَبْرٌ also signifies The young ones of locusts; (Ahn, K;) and so ↓ دِبْرٌ. (Ahn, M, K.)

دُبْرٌ
دُبْرٌ دبر : see دُبُرٌ: and دَبَرِىٌّ; the latter in two places. -A2- See also 4, first sentence.

دِبْرٌ
دِبْرٌ دبر : see دَبْرٌ, last sentence but two, and last sentence. ― -b2- Also, (S, M, K,) and ↓ دَبْرٌ, (M, K,) Much property or wealth; or many camels or the like; (S, M, K;) such as cannot be computed, or calculated: (M:) the sing. [and dual] and pl. Are alike: you say [using it as an epithet] مَالٌ دِبْرٌ and مَالَانِ دِبْرٌ and أَمْوَالٌ دِبْرٌ: (S, M:) this mode of usage is best known; but sometimes دُبُورٌ is used as its pl.: (M:) in like manner you say مَالٌ دَثْرٌ: and you say also رَجُلٌ ذُو دِبْرٍ, (S, TA,) and رجل دبر, [unless this be a mistake for the phrase immediately preceding,] (Fr, TA,) meaning a man having large possessions in land or houses or other property. (Fr, S, TA.)

دَبَرٌ
دَبَرٌ دبر [app. Signifies A tract of the western sky at sunset: for] the Arabs said, اـِذَا رَأَيْتَ الثُّرَيَّا بِدَبَرْ فَشَهْرٌ نِتَاجْ وَشَهْرٌ مَطَرْ وَاـِذَا رَأَيْتَ الشِّعْرَى بِقَبَلْ فَمَجْدُ فَتًى وَحِمْلُ جَمَلْ, meaning When thou seest the Pleiades near to setting with sunset, then [is a month which] is a time of breeding of camels, and [a month which is] a time of rain: and when thou seest Sirius [near to rising] with sunset, [then is the glory of the generous man, and the time for the burden of the full-grown hecamel; for] then is the most intense degree of cold, when none but the generous and noble and ingenuous man will patiently persevere in the exercise of hospitality and beneficence, and when the heavy burden is not laid save upon the strong full-grown he-camel, because then the camels become lean and the pasturage is scanty. (M.) -A2- Also, and so is أَدْبَارٌ, a pl. [or rather the former is a coll. Gen. N.] of ↓ دَبَرَةٌ, (S, M, K,) which signifies A gall, or sore, on the back (M, * Mgh, K, * TA) of a horse or the like (M, K, TA) and of a camel, (M, Mgh,) produced by the saddle and the like; (Mgh;) and also on the كِرْكِرَة [or callous projection on the breast] of a camel. (S and K in art. سر.) They used to say, in the Time of Ignorance, اـِذَا بَرَأَ الدَّبَرُ وَعَفَا الأَثَرُ, explained as meaning [When] the galls on the back of the beast or upon the foot of the camel [shall heal, and the footstep, or mark, become obliterated]. (TA from a trad.) -A3- Also inf. N. Of دَبِرَ. (M, Mgh.)

دَبِرٌ
دَبِرٌ دبر (M, K) and ↓ أَدْبَرُ (M) A horse or the like, (M, K,) and a camel, (M,) having galls, or sores, (M, K,) on his back (TA) [produced by the saddle and the like; having his back galled: see دَبَرٌ]: fem. [of the former] دَبِرَةٌ and [of the latter] ↓ دَبْرَآءُ: and pl. [of either] دَبْرَى. (M, TA.) [Hence the prov.,] هَانَ عَلَى الأَمْلَسِ مَا لَاقَى الدَّبِرُ [What he that had galls on his back experienced was a light matter to him that had a sound back]: applied to one who has an ill concern for his companion. (K.) ― -b2- In the phrase رَجُلٌ خَسِرٌ وَدَبِرٌ [app. Meaning A man erring and perishing], Lh says that دَبِرٌ is an imitative sequent to خَسِرٌ: but [Isd says,] I think that خَسِرٌ is a verbal epithet, and that دَبِرٌ is a possessive epithet. (M in art. دمر.) You say also أَحْمَقٌ دَامِرٌ ↓ خَاسِرٌ دَابِرٌ: (T in art. بت: [see art. خسر:]) and دَابِرٌ is said to be an imitative sequent to خَاسِرٌ. (TA.)

دُبُرٌ
دُبُرٌ دبر and ↓ دُبْرٌ, (the latter a contraction of the former, Msb, [and not so commonly used, like as اـِبْلٌ is not so commonly used as اـِبِلٌ,]) The back; syn. ظَهْرٌ: (S, A, B, K;) the first signification given in the [S and] A and B: pl. أَدْبَارٌ. (TA.) You say, وَلَّى دُبُرَهُ [lit., He turned his back; and tropically,] (tropical:) he was put to flight. (A.) And وَلَّاهُ دُبُرَهُ [lit., He turned his back to him; and tropically,] the same as the phrase immediately preceding. (Mgh, Msb.) It is said in the Kur [liv. 45], وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [And they shall turn the back, in flight]: where الدبر is used in a collective sense, agreeably with another passage in the Kur [xiv. 44], لَا يَرْتَدُّ اـِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ. (S, B.) You also say, ↓ وَلَّوْا دَبْرَةً (tropical:) They turned back in flight, or being routed. (A, TA.) ― -b2- The back, or hinder part, contr. Of قُبُلٌ, (S, A, Msb, K,) of anything: (Msb:) as, for instance, of a shirt. (Kur xii. 25, 27, and 28.) You say, وَقَعَ السَّهْمُ بِدُبْرِ الهَدَفِ The arrow fell behind the butt. (TA in art. قبل.) ― -b3- The backside; posteriors; buttocks; rump; or podex: and the anus: syn. اِسْتٌ. (K.) [It has the former of these two significations in many instances; and the latter of them in many other instances: in the S and K in art. جعر, it is given as a syn. Of مَجْعَرٌ, which has the latter signification in the present day. This latter signification may also be intended in the S, M, A, Msb, and K, by the explanation “ contr. Of قُبُلٌ, ” as well as the “ back, or hinder part, ” of anything: for قُبُلٌ very often signifies the “ anterior pudendum ” of a man or woman, and is so explained. The anus is also called حَلْقَةُ الدُّبُرِ and حِتَارُ الدُّبُرِ and شَرَجُ الدُّبُرِ.] Its pl. أَدْبَارٌ is also applied to the part which comprises the اِسْت [or anus] and the حَيَآء [or vulva, i. E., external portion of the female organs of generation,] of a solid-hoofed animal, and of a cloven-hoofed animal, and of that which has claws, or talons: or, as some say, of a camel, or an animal having feet like those of the camel: and the sing., to the حَيَآء [or vulva] alone, of any such animal. (M, TT.) ― -b4- (assumed tropical:) The latter, or last, part, (T, S, M, Msb, K,) of a thing, an affair, or an event, (T, S, Msb,) or of anything: (M, K:) pl. أَدْبَارٌ (M) [and دِبَارٌ: see دَبَرِىٌّ]. [See also دَابِرٌ.] One says, جِئْتُكَ دُبُرِ الشَّهْرِ, and فِى دُبُرِهِ, and عَلَى دُبُرِهِ, and أَدْبَارَ الشَّهْرِ, and فِى أَدْبَارِهِ, (tropical:) I came to thee in the latter, or last, part or parts, of the month. (M, K.) And أَدْعُو لَكَ فِى أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ (assumed tropical:) [I will petition for thee in the latter, or last, parts, or the conclusions, of the prayers]. (A.) See also دَبَرِىٌّ. In the Kur [I. Xxxix.], وَأَدْبَارَ السُّجُودِ signifies (assumed tropical:) And in the latter parts, or the ends, of the prayers: and السُّجُودِ ↓ وَاـِدْبَارَ [virtually] signifies the same [i. E. And in the ending of prostration], and is another reading of the text: Ks and Th adopt the former reading, because every single prostration has its latter part: or, accord. To the T, the meaning is, and in the two rek'ahs (الرَّكْعَتَانِ) after sunset; as is related on the authority of 'Alee the son of Aboo-Tálib. (TA.) The similar expression in the Kur [lii. Last verse] وَأَدْبَارَ النُّجُومِ is explained by the lexicologists as signifying (assumed tropical:) And during the consecution of the stars, and their taking towards the west, to set: but [Isd says,] I know not how this is, since أَخْذٌ, by which they explain it, is an inf. N., and أَدْبَار is a pl. Of a subst.: النُّجُومِ ↓ وَاـِدْبَارَ, which is another reading of the text, signifies and during the setting of the stars: and Ks and Th adopt this latter reading: (M:) or, accord. To the T, both mean and in the two rek'ahs before daybreak. (TA.) ― -b5- Also The hinder part, (M,) and angle, (زَاوِيَة,) of a house or chamber or tent. (M, K.) ― -b6- عِتْقَ العَبْدِ عَنْ دُبُرٍ (S, K) means The emancipation of the slave after the death of his owner. (S, Mgh, * Msb. * [See 2.]) ― -b7- [See also دَبِيرٌ, of which, and of دِبَارٌ, دُبُرٌ is said in the TA in art. قبل to be a pl.].

دَبْرَةٌ
دَبْرَةٌ دبر دبره دبرة : see دُبُرٌ. ― -b2- Also (assumed tropical:) A turn of evil fortune; an unfavourable turn of fortune: or a turn to be vanquished; contr. Of دَوْلَةٌ: (As, M, K:) دَوْلَةٌ relates to good; and دَبْرَةٌ, to evil: one says, جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الدَّبْرَةَ (assumed tropical:) [May God make the turn of evil fortune to be against him]: (As, T, M:) this [says Isd] is the best explanation that I have seen of دَبْرَةٌ: (M:) or (so accord. To the M, but in the K “ and ”) it signifies (assumed tropical:) the issue, or result, of a thing or an affair or a case; (M, K;) as in the saying of Aboo-Jahl to Ibn-Mes'ood, when he [the former] lay prostrate, wounded, لِمَنِ الدَّبْرَةُ (assumed tropical:) In whose favour is the issue, or result? And was answered, “ In favour of God and his apostle, O enemy of God: ” (T, TA:) also (tropical:) defeat in fight; (S, A, Mgh, K;) a subst. From الاـِدْبَارُ, as also ↓ دَبَرَةٌ, (S,) and ↓ دَابِرَةٌ: (Iaar, A, K:) you say, كَانَتِ الدَّبْرَةُ لَهُ, meaning (tropical:) His adversary was defeated; and عَلَيْهِ meaning (tropical:) He was himself defeated: (A:) and لِمَنِ الدَّبْرَةُ, meaning (assumed tropical:) Who is the defeater? And عَلَىمَنِ الدَّبْرَةُ (assumed tropical:) Who is the defeated? The pl. Of دَبْرَةٌ in the last sense is دِبَارٌ: (TA:) which also signifies conflicts and defeats; (K;) as in the saying, أَوْقَعَ اللّٰهُ بِهِمُ الدِّبَارَ God caused, or may God cause, to befall them conflicts and defeats. (TA.) -A2- See also دَبْرٌ, in two places.

دِبْرَةٌ
دِبْرَةٌ دبر دبره دبرة The direction, or point, towards which one turns his back; contr. Of قِبْلَةٌ. (S, K.) One says, مَا لَهُ قِبْلَةٌ وَلَا دِبْرَةٌ, meaning (tropical:) He has no way of applying himself rightly to his affair. (S, K, TA.) And لَيْسَ لِهٰذَا الأَمْرِ قِبْلَةٌ وَلَا دِبْرَةٌ (tropical:) The right way of executing this affair is not known. (S, A.) ― -b2- See also اـِدْبَارَةٌ. -A2- And see دَبْرٌ, near the end.

دَبَرَةٌ
دَبَرَةٌ دبر دبره دبرة : see دَبْرَةٌ: -A2- and see also دَبَرٌ.

دَبَرَى
دَبَرَى دبر دبرى دبري دبريي : see 1.

دَبْرِىٌّ
دَبْرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي : see the next paragraph, in two places.

دَبَرِىٌّ
دَبَرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي [Backward: and hence, (tropical:) late]. You say, العِلْمُ قَبَلِىٌّوَلَيْسَ بِالدَّبَرِىِّ (assumed tropical:) [True learning is prompt, and is not backward]: i. E., the man of sound learning answers thee quickly; but the backward says, I must consider it. (Th, T.) And تَبِعْتُ صَاحِبِى دَبَرِيًّا (assumed tropical:) I followed my companion, fearing that he would escape me, after having been with him, and having fallen back from him. (M.) And شَرُّ الرَّأْىِ الدَّبَرِىُّ (T, S, A, K *) (tropical:) The worst opinion, or  counsel, is that which occurs [to one] late, when the want [of it] is past; (T, S, K, * TA;) i. E., when the affair is past: or رَأْىٌ دَبَرِىٌّ signifies an opinion, or a counsel, not deeply looked into; and in like manner, جَوَابٌ, an answer, or a reply. (M.) And فُلَانٌ لَا يُصَلِّى الصَّلَاةَ اـِلَّا دَبَرِيًّا (AZ, S, M, A, K) and ↓ دَبْرِيًّا, (Aheyth, K,) and the relaters of traditions say ↓ دُبُرِيًّا, (S,) which is said in the K to be a corruption, but it may have been heard from a good authority, and with respect to the rules of the language is chaste, for, accord. To Iath, دَبَرِىٌّ is a rel. N. Irregularly formed from دُبُرٌ, (TA,) (tropical:) Such a one performs not prayer save in the last part of its time. (AZ, S, K *) It is said in a trad., لَا يَأْتِى الصَّلَاةِ اـِلَّا دَبَرِيًّا; and in another, ↓ الّا دُبْرًا or ↓ دَبْرًا, accord. To different relations; (tropical:) He will not come to prayer save at the last, or late: and in another, ↓ أَتَى الصَّلَاةَ دِبَارًا (tropical:) He came to prayer at the latest of the times thereof; (Iaar, TA;) or after the time had gone: (S:) ↓ دِبَارٌ being a pl. Of ↓ دُبُرٌ and ↓ دُبْرٌ meaning the last of the times of prayer &c. (Iaar, TA.) One says also, ↓ جَآءَ فُلَانٌ دَبْرِيًّا (tropical:) Such a one came last, or latest. (A, * TA.) دبريًّا is in the accus. Case as an adv. N. Of time [like دُبْرًا and دَبْرًا and دِبَارًا], or as a denotative of state with respect to the agent of the verb. (TA.) In the passage in the K [where it is said that دَبَرِىٌّ signifies Prayer in the last of its time, &c.], there is a looseness. (TA.)

دُبُرِىٌّ
دُبُرِىٌّ دبر دبرى دبري دبريي : see the next preceding paragraph.

الدَّبَرَانُ
الدَّبَرَانُ الدبران دبر [The Hyades: or the five chief stars of the Hyades: or the brightest star among them, a of Taurus:] five stars of Taurus, said to be his hump; (S;) one of the Mansions of the Moon; [namely, the Fourth;] a certain star, or asterism, between الثُّرَيَّا [or the Pleiades] and الجَوْزَآءُ [or Orion], also called التَّابِعُ and التُّوَيْبِعُ; (T;) it follows الثريّا, (T, M,) and therefore is thus named. (T.) [See مَنَازِلُ القَمَرِ, in art. نزل: and see المِجْدَحُ, in art. جدح.]

دُبَارٌ
دُبَارٌ دبار , (S, M, K, [in the M, accord. To the TT, written دُبَارُ, and it occurs in poetry imperfectly decl., but there is no reason for its being so in prose,]) and ↓ دِبَارٌ, (K,) Wednesday; the fourth day of the week; (S, K;) an ancient name thereof: (S, M, * TA:) or, accord. To the 'Eyn, (K,) the night of [i. E. Preceding the day of] Wednesday: (M, K:) which latter explanation is preferred by some authorities. (TA.) Wednesday is a day of ill luck: Mujáhid, being asked respecting the day of ill luck, answered, “ The Wednesday that does not come round [again, i. E. The last Wednesday,] in the month. ” (TA.)

دِبَارٌ
دِبَارٌ دبار : see دَبَرِىٌّ, in two places. ― -b2- You say also, فُلَانٌ مَا يَدْرِى قِبَالَ الأَمْرِ مِنْ دِبَارِهِ Such a one does not know the first part of the affair from the last thereof. (TA.) And مَا يَعْرِفُ قِبَالًا: مِنْ دِبَارٍ: see دَبِيرٌ. And مَا أَنْتَ لَهُمْ فِى قِبَالٍ وَلَا دِبَارٍ (assumed tropical:) Thou art not one for whom they care. (TA in art. قبل.) -A2- See also دَبْرٌ: -A3- and دُبَارٌ.

دَبُورٌ
دَبُورٌ دبور , used as a subst. And as an epithet, [of the fem. Gender,] so that one says either رِيحُ الدَّبُورِ or رِيحٌ دَبُورٌ and simply دَبُورٌ, but more commonly used as an epithet, (M,) [The west wind: or a westerly wind: the west being regarded as the hinder quarter:] the wind that is opposite to that called الصَّبَا (S, L, Msb, K) and القَبُولُ, (L,) blowing from the direction of the place of sunset: (L, Msb:) or the wind that comes from [the direction of] the back, or hinder part, of the Kaabeh, going towards the place of sunrise: (M:) but Iath rejects this explanation: (TA:) or the wind that comes from the quarter behind a person when he is standing at the kibleh: [but this is a most strange explanation:] or, accord. To Iaar, the wind that blows from the tract extending from the place where En-Nesr et-Táïr [or Aquila] sets [i. E. About W. 10° N. In Central Arabia] to the place where Suheyl [or Canopus] rises [about S. 29° E. In Central Arabia]: (M:) or that comes from the direction of the south (الجَنُوب), going towards the place of sunrise: (Msb:) it is the worst of winds: it is said that it does not fecundate trees, nor raise clouds: (Meyd, TA:) and in a trad. It is said that the tribe of 'Ád was destroyed by it: (T, TA:) it blows only in the hot season, and is very thirsty: (TA voce نَكْبَآءُ:) pl. دُبُرٌ and دَبَائِرُ. (M.) [Hence the saying,] عَصَفَتْ دَبُورُهُ وَسَقَطَتْ عَبُورُهُ [lit. His west wind, or westerly wind, blew violently, and his Sirius set: meaning (tropical:) his evil fortune prevailed, and his good fortune departed: for the دبور is the worst of winds, as observed above, and Sirius sets aurorally in the beginning of winter, when provisions become scarce]. (A.) -A2- See also دَبْرٌ, last sentence but two.

دَبِيرٌ
دَبِيرٌ دبير A twist which a woman turns backward (بِهِ ↓ مَا أَدْبَرَتْ), in twisting it: (S, K:) or what one turns backward from his chest [in rolling it against the front of his body]: (Yaakoob, S, A, K:) and قَبِيلٌ signifies “ what one turns forward (مَا أَقْبَلَ بِهِ) towards his chest: ” (Yaakoob, S, A:) or the former, what the twister turns backward towards his knee [in rolling it against his thigh; against which, or against the front of the body, the spindle is commonly rolled, except when it is twirled only with the hand while hanging loosely]: and the latter, “ what he turns forward towards his flank or waist: ” (As, T:) [whence the saying,] قَبَلْتُ أُخْرَى ↓ الحَبْلُ مَرَّةً وَ دَبَرْتُهُ [I turned the rope, or cord, forward, or toward me, in twisting it, one time, and turned it backward, or from me, another time]: (TA in art. قبل:) or دَبِيرٌ signifies the twisting of flax and wool: and قَبِيلٌ, the “ twisting of cotton. ” (Lth, T.) One says, عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ, meaning (tropical:) He knew, or distinguished, his obedience from his disobedience; (K,) TA;) or دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ his disobedience from his obedience. (Aboo-' Amr Esh-Sheybánee, Iaar, T.) And فُلَانٌ مَا يَعْرِفُ قَبِيلًا مِنْ دَبِيرٍ (S, A) or قَبِيلَهُ من دَبِيرِهِ (TA) (tropical:) [Such a one knows not &c.]: or مَا يَعْرِفُ قَبِيلًا مِنْ دَبِيرٍ and ↓ قِبَالًا مِنْ دِبَارٍ he knows not the ewe, or she-goat, that is termed مُقَابَلَة from that which is termed مُدَابَرَة: or him who advances towards him from him who goes back from him: or the parentage of his mother from that of his father: (K in art. قبل:) or that of his father from that of his mother: so says Idrd in explaining the former phrase: or a قُبُل from a دُبُر: or a thing when advancing from a thing when going back: and the pls. Of each are قُبُلٌ and دُبُرٌ. (TA in that art.) Accord. To El-Mufaddal, دَبِيرٌ signifies An arrow's losing in a game of chance [such as المَيْسِر]; and قَبِيلٌ, its “ winning therein. ” (T, TA.) [See قَبِيلٌ, in art. قبل.] ― -b2- Also The upper [because it is the hinder] part of the ear of a camel: the lower part is called the قَبِيل. (TA in art. قبل.)

دِبَارَةٌ
دِبَارَةٌ دباره دبارة : see دَبْرٌ.

دُبَيْرَةٌ
دُبَيْرَةٌ دبيره دبيرة : see دَبْرٌ.

دَابِرٌ
دَابِرٌ دابر act. Part. N. Of دَبَرَ, Following (S, K, TA) behind the back; following the back; following, with respect to place, and also with respect to time, and also (assumed tropical:) with respect to rank or station. (TA.) [Hence,] دَابِرُ قَوْمٍ The last that remains of a people or party; he who comes at the end of a people or party; as also ↓ دَابِرَتُهُمْ; which likewise signifies those who remain after them: and ↓ دَابِرَةٌ [so in the TA, but accord. To the T دَابِرٌ, which I think the right reading,] signifies one who comes after; or follows, another. (TA.) And الدَّلْوُ بَيْنَ قَابِلٍ وَدَابِرٍ The bucket is between one who advances with it to the well and one who goes back, or returns, with it to the wateringtrough. (A.) And جَعَلَهُ دَابِرَ أُذُنِهِ: see دَبْرٌ. And أَمْسِ الدَّابِرُ and ↓ المُدْبِرُ Yesterday that is past: (S, M, K:) the epithet being here a corroborative. (S, * M.) You say, صَارُوا كَأَمْسِ الدَّابِرِ [They became like yesterday that is past]. (A.) And هَيْهَاتَ ذَهَبَ كَمَا ذَهَبَ أَمْسِ الدَّابِرُ [Far distant is he, or it! He, or it, hath gone like as hath gone yesterday that is past]. (S.) ― -b2- Also An arrow that passes forth from the butt, (S, Msb, K,) [or passes beyond it, (see 1,)] and falls behind it: (TA:) you say سَهْمٌ دَابِرٌ, and سِهَامٌ دَابِرَةٌ and دَوَابِرُ. (Msb.) ― -b3- An arrow that does not win [in the game called المَيْسِر]; (K, TA;) contr. Of قَابِلٌ. (S, TA.) ― -b4- The last arrow remaining in the quiver. (A.) ― -b5- The last of anything; (Ibn-Buzurj, T, M, K;) and so ↓ دَابِرَةٌ: (M:) [see also دُبُرٌ:] and (accord. To As and others, TA) the root, stock, race, or the like; syn. أَصْلٌ. (K.) One says, قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُمْ May God cut off the last that remain of them. (S.) And قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُ May God cut off the last of him, or it: (A:) or may God extirpate him. (As, T.) And in the Kur [vi. 45] it is said, فَقُطِعَ دَابِرُ القَوْمِ And the last of the people were extirpated. (M, TA.) And in a trad., يُقْطَعُ بِهِ دَابِرُهُمْ All of them shall be cut off thereby, not one remaining. (TA.) ― -b6- See also دَبِرٌ, last sentence. ― -b7- As an epithet applied to a camel: see غُدَّةٌ.

دَابِرَةٌ
دَابِرَةٌ دابر دابره دابرة : see the next preceding paragraph, in three places. ― -b2- Also (tropical:) The end of a tract of sand: (Esh-Sheybánee, S, A, * K:) pl. دَوَابِرُ. (A.) ― -b3- Of a solid hoof, The hinder part: (T, TA:) or the part that corresponds to the hinder part of the pastern: (S, K:) or the part that is next after the hinder part of the pastern: (M, TA:) pl. As above. (T, TA.) ― -b4- Of a bird, The back toe: it is with this that the hawk strikes: (M, TA:) or a thing like a toe, in the inner side of the foot, with which the bird strikes: (S:) that of a cook is beneath his صِيصِيَة [or spur]; and with it he treads: (M, TA:) pl. As above. (TA.) ― -b5- See also دَبْرَةٌ. ― -b6- Also A mode of شَغْزَبِيَّة [or throwing down by a trick] (S, K) in wrestling. (S.)

أَدْبَرُ
أَدْبَرُ ذ ; and its fem. دَبْرَآهُ: see دَبِرٌ.

اـِدْبَارٌ
اـِدْبَارٌ أدبار اـدبار ادبار دبر [originally inf. N. Of 4]: see the next paragraph, in two places.

اـِدْبَارَةٌ
اـِدْبَارَةٌ أدباره اـدبار اـدباره ادباره ادبارة دبر A slit in the ear [of a ewe or she-goat or she-camel], which being made, that thing [thus made, meaning the pendulous strip,] is twisted, and turned backward: if turned forward, it is termed اـِقْبَالَةٌ: and the hanging piece of skin of the ear is termed اـِدْبَارَةٌ [in the former case] and اـِقْبَالَةٌ [in the latter case]; as though it were a زَنَمَة [q. V.]; (As, S, M, * K;) and, respectively, ↓ اـِدْبَارٌ and اـِقْبَالٌ, and ↓ دِبْرَةْ and قِبْلَةٌ. (TA in art. قبل.) The ewe or she-goat [to which this has been done] is termed ↓ مُدَابَرَةٌ [in the former case] and مُقَابَلَةٌ [in the latter]: and you say of yourself [when you have performed the operation, in these two cases respectively], دَابَرْتُهَا and قَابَلْتُهَا: and the she-camel is termed ذَاتُ اـِدْبَارَة and ذَاتُ اـِقْبَالَةٌ; (As, S, K;) and so is the ewe or she-goat; (As, T;) and the she-camel, ↓ ذَاتُ اـِدْبَارٍ and ذَاتٌ اـِقْبَالٍ. (TA in art. قبل.)

أُدَابِرٌ
أُدَابِرٌ ذ A man who cuts, or severs, the ties, or bonds, of his relationship; who disunites himself from his relations; (S, K;) like أُبَاتِرٌ: (S:) one who does not accept what any one says, (AO, [who mentions أُبَاتِرٌ therewith as having the former signification,] T, S, M, K,) nor regard anything: (AO, T, S, M:) one who will not receive admonition. (Iktt.) [See أُخَايِلٌ.]

مُدْبِرٌ
مُدْبِرٌ مدبر [Going, turning his back; turning back; &c.: see its verb, 4]. You say, مَا لَهُمْ مِنْ مُقْبِلٍ وَلَا مُدْبِرٍ They have not one that goes forward nor one that goes back. (A.) In the phrase in the Kur [ix. 25], ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ [Then ye turned back retreating], the last word is a corroborative denotative of state; for with every تَوْلِيَة is اـِدْبَار. (M.) See also دَابِرٌ. ― -b2- نَابٌ مُدْبِرٌ is said to signify (assumed tropical:) An aged she-camel whose goodness has gone. (TA.) ― -b3- أَرْضٌ مدبرةٌ [app. مُدْبِرَةٌ] (assumed tropical:) A land upon which rain has fallen partially, not generally, or not universally. (TA in art. قبل. [This explanation is there given as though applying also to ارض مقبلة, app. مُقْبِلَةٌ; but I think that there is an omission, and that the latter phrase has the contr. Meaning.])

مَدْبَرَةٌ
مَدْبَرَةٌ مدبر مدبره مدبرة i. Q. اـِدْبَارٌ [inf. N. Of 4, q. V.]. (M.)

مُدَبَّرٌ
مُدَبَّرٌ مدبر A slave made to be free after his owner's death; (S;) to whom his owner has said, “ Thou art free after my death; ” whose emancipation has been made to depend upon his owner's death. (TA.)

مُدَبِّرٌ
مُدَبِّرٌ مدبر [is extensively and variously applied as meaning One who manages, conducts, orders, or regulates, affairs of any kind, but generally affairs of importance]. فَالْمَدَبِّرَاتِ أَمْرًا, in the Kur [lxxix. 5], signifies [accord. To most of the Expositors] And those angels who are charged with the managing, conducting, ordering, or regulating, of affairs. (TA. [See also Bd.])

مَدْبُورٌ
مَدْبُورٌ مدبور , (TA,) and مَدْبُورُونَ, (S,) A man, (TA,) and people, (S,) smitten, or affected, by the [westerly] wind called الدَّبُور. (S, TA.) -A2- Also, the former, Wounded: (K:) or galled in the back. (TA.) -A3- And Possessing much property or wealth, or many camels or the like. (K.)

مُدَابَرٌ
مُدَابَرٌ مدابر applied to a place of abode, Contr. Of مُقَابَلٌ. (M.) You say, هٰذَا جَارِى مُقَابَلِى and مُدَابَرِى [This is my neighbour in front of me and in rear of me]. (TA in art. قبل.) ― -b2- مُدَابَرَةٌ applied to a ewe or she-goat: see اـِدْبَارَةٌ: so applied, Having a portion of the hinder part of her ear cut, and left hanging down, not separated: and also when it is separated: and مُقَابَلَةٌ is applied in like manner to one having a portion of the extremity [or fore part] of the ear so cut: (As, T:) and the former, applied to a she-camel, having her ear slit in the part next the back of the neck: or having a piece cut off from that part of her ear: and in like manner applied to a ewe or she-goat: also an ear cut, or slit, in the hinder part. (M.) [It seems that a she-camel had her ear thus cut if of generous race. And hence,] نَاقَةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ (tropical:) A she-camel of generous race by sire and dam. (T, TA.) And فُلَانٌ مُقَابَلٌ وَ مُدَابَرٌ (tropical:) Such a one is of pure race, (S, K,) or of generous, or noble, race, (A,) by both parents: (S, A, K:) accord. To As, (S,) from الاـِقْبَالَةُ and الاـِدْبَارَةُ. (S, K.)

مُدَابِرٌ
مُدَابِرٌ مدابر [act. Part. N. Of 3, q. V.:] (assumed tropical:) One who turns back, or away, from his companion; who avoids, or shuns, him. (As.) ― -b2- Also A man whose arrow does not win [in the game called المَيْسِر]: (S, K:) or one who is overcome in the game called الميسر: or one who has been overcome [therein] time after time, and returns in order that he may overcome: or, accord. To A'Obeyd, he who turns about, or shuffles, the arrows in the رِبَابَة in that game. (TA.) [See an ex. In a verse cited in art. خض.]

فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ
فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ فلان مستدبر المجد مستقبله فلان مستدبر المجد مستقبلة (tropical:) Such a one is [as though he had behind him and before him honour or dignity or nobility; meaning that he is] generous, or noble, in respect of his first and his last acquisition of honour or dignity. (TA. [But it is there without any syll. Signs; and with مستقبل in the place of مُسْتَقْبِلُهُ.])

### Türkçe

**دَبَرَهُ**
1 **دَبَرَهُ** دبر دبره دبرة, muzâri‘ı **دَبُرَ** ve **دَبِرَ**, mastarı **دُبُورٌ**, O, onun sırtının arkasından tâkip etti; onun sırtını tâkip etti; (M, TA;) onu, mekân bakımından da, zaman bakımından da, ve ayrıca (mecazî olarak:) rütbe yahut makam bakımından da tâkip etti. (TA.) Sen dersin ki, **جَآءَ يَدْبُرُهُمْ** O, onları tâkip ederek geldi. (M, TA.) Ve **دَبَرَنِى فُلَانٌ** Falan kimse benden sonra geldi, arkamdan, (T, A,) yahut beni yakından tâkip ederek. (A.) Ve **دَبَرَهُ**, mastarı **دَبْرٌ**, O, onun yerine geçti ve ondan sonra kaldı. (TA.) Ve **قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَ مَا دَبَرَ** [Allah onun başını da sonunu da çirkin kılsın]. (S, A.) ― -b2- Dört yerde 4’e de bak. ― -b3- **دَبَرَ** ok hakkında söylenir, (S, Msb,) yahut **دَبَرَ الهَدَفَ**, (M, A,) muzâri‘ı **دَبُخَ**, (S, M, Msb,) mastarı **دُبُورٌ** (S, M, Msb, K) ve **دَبْرٌ**, (M, K,) O, kabzadan dışarı geçti: (S, Msb:) yahut kabzayı aştı, (M, A, K,) ve onun arkasına düştü. (M, A.) ― -b4- **دَبَرَ بِهِ** O, onunla gitti; onu götürdü; onu alıp götürdü; yahut onun gitmesine, geçip gitmesine, yahut yok olmasına veya kesilmesine sebep oldu. (S, K.) ― -b5- **دَبَرَ القَوْمُ**, muzâri‘ı **دَبُخَ**, (M, TA,) mastarı **دَبَارٌ**, (As, S, M, K,) **دَمَارٌ** gibi, (As, S,) [ve **دَبَارَةٌ**, **دَمَارَةٌ** gibi (q. V.), ve görünüşe göre ↓ **دَبَرَى**, (bk. **الخَيْبَرَى**, ) yahut **دَبرَى** basit bir isim olabilir,] Kavim, yahut erkekler topluluğu helâk oldu; (As, * S, * M, K * TA;) sırt çevirerek gitti ve geri dönmedi. (TA. [Ve **ادبر** (q. V.) benzer, yahut aynı, bir mânâya sahiptir.]) Bundan dolayı, **عَلَيْهِ الدَّبَارُ** Helâk ona gelsin; sırt çevirerek gitsin ve geri dönmesin. (M, TA.) ― -b6- Ve **دَبَرَ** (mecazî:) O, ihtiyar bir adam oldu. (S, A, K.) Bundan dolayı, bazılarına göre, Kur’ân’daki [lxxiv. 36] ifade, **وَاللَّيْلُ اـِذَا دَبَرَ** (mecazî:) [Ve gece, ihtiyarladığı zaman]. (TA. [4’e de bak.]) ― -b7- **دَبَرَتِ الرِّيحُ**, (S, M, A, K,) muzâri‘ı **دَبُخَ**, mastarı **دُبُورٌ**, (M,) Rüzgâr, **دَبُور** diye adlandırılan rüzgârın yönünde esti [yani Batı, vb., ki arka taraf sayılır]: (M, A:) yahut değişti ve o yönden geldi. (S, K.) [Bundan dolayı,] **دَبَرَتْ لَهُ الرِّيحُ بَعْدَ مَا أَقْبَلَتْ** [lafzen: Rüzgâr ona, doğu olduktan sonra batı oldu: mânâsı (mecazî:) talihi iyi olduktan sonra kötü oldu]: ve **دَبَرَ بَعْدَ اـِقْبَالٍ** [(mecazî:) aynı mânâdadır: **دَبُورٌ**’a bak; ve ayrıca bu maddede 4’e ve قبل maddesine de bak]. (A.) ― -b8- Ve **دُبِرَ**, (S, K,) faili zikredilmeyen bir fiildir, (S,) O, (K,) bir adam, (TA,) yahut o, bir kavim, (S, M,) **الدَّبُور** denilen rüzgâr ile vuruldu, yahut etkilendi. (S, M, K.)

-A2- **دَبَرَ الحَدِيثَ عَنْهُ**: 2’ye bak.

-A3- **قَبَلْتُ الحَبْلَ وَدَبَرْتُهُ**: **دَبِيرٌ**’e bak.

-A4- **دَبَرَ**, muzâri‘ı **دَبُخَ**, mastarı **دَبْرٌ**, Kr’ye göre şu mânâya gelir: O, bir yazı yahut mektup yahut kitap yazdı: fakat başkası bunu söylemez; bilinen kelime **ذَبَرَ**’dır. (M.) [Mastar, K’da **اِكْتِتَابٌ** ile eş anlamlı olarak açıklanmıştır.]

-A5- **دَبِرَ**, (S, M, Mgh, K,) muzâri‘ı **دَبَخَ**, (K,) mastarı **دَبَرٌ**, (M, Mgh,) O (bir at yahut benzeri, M, K, ve bir deve, S, M, Mgh) sırtında eyer ve benzerinden meydana gelen yaralar yahut bereler vardı; (M, Mgh, K, * TA,) (Mgh;) ve ayrıca ↓ **ادبر**. (K. [Fakat M’deki karşılık gelen pasaj bunun muhtemelen **أَدْبَرُ** için bir hata olduğunu gösterir; **أَدْبَرُ**, **دَبِرٌ**’ün eş anlamlısıdır.])

**دبّر الأَمْرَ**

2 **دبّر الأَمْرَ** **ذ** , (T, M, A,) yahut **فِى الأَمْرِ** (S,) mastar ismi **تَدْبِيرٌ**, (T, S, K,) O, işin, olayın yahut hâlin meselelerini veya sonuçlarını düşündü yahut öngördü; (TA;) ve böylesi ↓ **تدبّرهُ**: (Mgh:) yahut onun sonunu, akıbetini yahut sonucunu; (T, M, K;) yine bunun gibi ↓ **تدبّرهُ**: (T, M, Msb, K:) yahut onun sonucu ne olacak yahut olabilir diye baktı: ve **فِيهِ** ↓ **تدبّر** onun üzerinde düşündü yahut tefekkür etti; (S;) [yine bunun gibi ↓ **تدبّرهُ:**] Aktham İbn-Seyfee oğullarına dedi ki, **أَعْجَازَ** ↓ **يَابَنِىَّ لَا تَتَدَبَّرُوا أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا** [Ey oğullarım, başlangıçları geçmiş olan şeylerin sonları üzerine düşünmeyin]: (T: [bk. **عَجُزٌ:**]) ve Kur’ân’da [iv. 84] şöyle denir, **القُرْآنَ** ↓ **أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ** Kur’ân’ın mânâlarını, onda olanı açık bir bilgiyle elde etmeye çalışarak, düşünmezler mi? (Bd:) ve yine, Kur’ân’da [xxiii. 70], **القَوْلَ** ↓ **أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا** Kur’ân’da kendilerine söylenen şey üzerine düşünmediler mi, (TA,) ve anlamaya çalışmadılar mı, (**يَتَفَهَّمُوا**, K,) ? Çünkü ↓ **تَدَبُّرٌ** [bir şey] üzerine düşünmeyi yahut tefekkür etmeyi ve [onu] anlamaya çalışmayı ifade eder; eş anlamlısı **تَفَكُّرٌ** ve **تَفَهُّمٌ**: (TA:) ve ↓ **تدبّرهُ** onu bilmek için, yahut onu bilinceye kadar, tekrar tekrar içine baktı, düşündü, inceledi yahut mütalaa etti. (Msb, **امل** maddesinde.) **دبّر أَمْرًا**, mastar ismi yukarıdaki gibi, [ayrıca] bir şeyi yahut bir işi düşünceyle yahut değerlendirmeyle yaptı, icra etti yahut yerine getirdi, mânâsına gelir. (Msb.) [Ve bir şeyi, **عَلَى غَيْرِهِ** başkasına karşı, tertip etti, planladı yahut kurdu. Ve buradan: bir işi idare etti, yürüttü, emretti yahut düzenledi; çünkü bunu yapmak, işin sonuçlarını yahut neticelerini düşünmeyi gerektirir. Sen dersin ki, **دبّر أُمُورَ البِلَادِ**, ve hazf ile, **دبّر البِلَادَ**, o, vilâyetlerin yahut ülkenin işlerini idare etti, yürüttü, emretti yahut düzenledi: ve aynı şekilde, bir evin işleri. **تَدْبِيرٌ** akılsız hayvanlara da nisbet edilir; meselâ atlara; mânâsı, zafer işini yürütmeleridir: ve cansız şeylere de; meselâ yıldızlara; mânâsı, mevsimlerin ard arda gelişlerini vb. düzenlemeleridir: bk. Bd, lxxix. 5’te. Ve **دبّر** tek başına, işlerin, olayların yahut hâllerin sonuçlarını yahut neticelerini gözeterek davrandı; öngörüyle yahut ileri görüşlülükle davrandı; yahut siyasetle davrandı, mânâsına gelir.] ― -b2- **دبّر عَبْدَهُ**, (M, Msb,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (T, S, Mgh, Msb, K,) kölesini kendi ölümünden sonra hür olacak kıldı, (S, M, Mgh, Msb, K,) ona “Benim ölümümden sonra hürsün” diyerek: (T, TA:) kölesinin âzâd edilmesini kendi ölümüne bağlı kıldı. (TA.) ― -b3- **دبّر الحَدِيثَ**, (mastar ismi yukarıdaki gibi, K,) rivayeti, haberi yahut kıssayı, onu başka bir kimseden almış yahut işitmiş olarak, nakletti: (As, T, S, K: *) ve **هُوَ يُدَبِّرُ حَدِيثَ فُلَانٍ** o, falanın rivayetini vb., ondan almış yahut ondan işitmiş olarak, nakleder: (As, S:) ve **دبّر الحَدِيثَ عَنْهُ**; (M;) yahut **عَنْهُ** ↓ **دَبَرَهُ**, (S, K,) muzârisi **دَبُخَ** ; (TA;) ondan almış yahut ondan işitmiş olarak, onun ölümünden sonra, rivayeti vb. nakletti, (S, M, K,) : (S, K:) Sh, **دبّر الحَدِيثَ**’in bilinmediğini söyler; fakat ibare A'Obeyd’in rivayetiyle böyle nakledilmiştir: Ahmad İbn-Yahyà [yani Th], **يُدَبِّرُهُ**’yu “onu rivayet eder” mânâsında kabul etmez; ve onun **يَذْبُرُهُ**, **ذ** ile, olduğunu söyler; mânâsı “onu iyi, sağlam yahut tam olarak bilir yahut öğrenir;” eş anlamlısı **يُتْقِنُهُ**. (T.)
**دابرهُ**
3 **دابرهُ** **دابر** **دابره** **دابرة** , (S, A, *) mastar ismi **مُدَابَرَةٌ** ve **دِبَارٌ**, (K,) [Ona arkasını döndü: bk. 6. ― -b2- Ve buradan,] (mecaz kabul edilerek:) ondan ayrıldı ve ondan kaçındı yahut sakındı; (TA;) onunla ihtilâfa düştü; (A;) ona düşmanlıkla yahut husumetle baktı yahut muamele etti. (S, A, K.) Ve **دابر رَحِمَهُ** (mecaz kabul edilerek:) akrabalık bağlarını kesti yahut kopardı; akrabalarından ayrıldı. (A.) ― -b3- **دَابَرْتُهَا** onun (bir koyunun yahut keçinin yahut devenin) kulağında **اـِدْبَارَة** denilen türden bir yarık yaptım. (As, S, K.) -A2- 4’e de bak.
**ادبر**

4 **ادبر** **أدبر** **ادبر** **دبر**, (M, K, and Bd in ix. 25,) mastar ismi **اـِدْبَارٌ** (S, M) ve ↓ **دُبْرٌ**, Kr’ye göre; fakat doğru olan, ikincisinin basit bir isim [yahut mastar-vari isim] olmasıdır; (M;) ve ↓ **دَبَرَ**, (Iaar, S, K,) mastar ismi **دَبْرٌ** (TA) ve **دُبُورٌ**; (TK;) Sırtını dönerek gitti; geri döndü; geri gitti; geriye doğru bir yol tuttu; geri çekildi; çekildi; geriledi; geriledi/azaldı; eş anlamlısı **وَلَّىِ** (S, M, K) ve **تَأَخَّرَ** (Iaar) ve **ذَهَبَ اـِلَى خَلْفٍ**; (Bd ubi suprà, and S and K in art. قبل;) zıddı **أَقْبَلَ**’in. (S, Bd.) Ve **ادبر بِهِ** [Onunla, yahut onu, geri gitti; onu geri götürdü, yahut geri çevirdi]. (S, K.) Dersin ki, **يُدْبِرُ بِالدَّلْوِ اـِلَى الحَوْضِ** [Kovayla yalak/tekneye doğru geri gider]: şu ibareye karşıttır: **يُقْبِلُ بِهَا اـِلَى بِئْرِ**. (A.) Ayrıca **دَبِيرٌ**’e bak, ilk cümle. Ve **ادبر عَنْهُ** [Ondan, yahut ondan, geri gitti, vb.]. (Msb.)

― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) Dostunun ihtiyacına karşı kendini ihmalkâr, yahut ilgisiz gösterdi; (K;) sanki ondan geri dönmüş gibi. (TA.)

― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **ادبر** (mecaz kabul edilerek:) Geriye, kötü bir hâle doğru gitti; bir kavmin işi yahut hâli hakkında söylenir. (M, TA.) Yine dersin ki, **أَمْرٌ فُلَانٍ اـِلَى اـِقْبَالٍ** ve [zıt mânada] **الى اـِدْبَارٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Falancanın işi yahut hâli ilerlemeye meylediyor; ve geriye, kötü bir hâle gitmeye meylediyor]. (A.) [**اـِدْبَارٌ** çoğu kez talihin geri çekilmesi yahut gerilemesi mânasına gelir; **اـِقْبَالٌ**’in zıddıdır: ayrıca paragrafın son kısmında 1’e bak.] Ve **ادبر القَوْمُ** (mecaz kabul edilerek:) Halkın işi geriye doğru bir seyir aldı ve onlardan hiç kimse kalmadı. (TA.) Ve **ادبر النَّهَارِ** ve ↓ **دَبَرَ** (ikincinin mastar ismi **دُبُورٌ**, A) aynı mânaya gelir; (Fr, T, S, M;) yani: Gün gitti, yahut ayrıldı; (M, A;) ve aynı şekilde **الصَّيْفُ** [yaz, yahut bahar]: ve benzer biçimde [zıt mânada] **أَقْبَلَ** ve **قَبَلَ** denir: Fr böyle der ve ekler; fakat bir adam hakkında, yalnız **اقبل الرَّاكِبُ** ve **ادبر** dersin, **ا** ile; her ne kadar [Az der ki] bana göre iki şekil, zamanlara uygulandığı gibi insanlara da aynı tarzda uygulanabilir. (T.) Bazıları Kur’ân’da [lxxiv. 36], ↓ **وَاللَّيْلِ اـِذَا دَبَرَ** diye okur, (T, S,) ki bu, bazılarına göre, “Gecenin, gündüzden sonra geldiği zaman” demektir; (T;) yahut “gündüzü takip ettiği zaman”: (S: [başka bir tercüme için 1’e bak:]) diğerleri, (T, S,) çoğunluk, (T,) **اذا أَدْبَرَ** diye okur, (T, S,) “ayrılmak üzere geri çekildiği zaman” mânasında. (T.) [Bundan dolayı,] **ادبرت الصَّلَاةُ** (mecaz kabul edilerek:) Namaz bitti. (Bd in l. 39.) Ve **وَاـِدْبَارَ السُّجُودِ**: ve **وَاـِدْبَارَ النُّجُومِ**: **دُبُرٌ**’e bak. Ve **ادبر** (mecaz kabul edilerek:) Öldü; (K;) ve ayrıca ↓ **دابر**. (Lh, M, K. [Ayrıca ilk paragrafta **دَبَرَ القَوْمُ**’a bak.])

― -b4- **مَا أَقْبَلَ مِنَ الجَبَلِ وَمَا أَدْبَرَ** ve **مَا قَبَلَ** ↓ **مِنْهُ وَمَا دَبَرَ** aynı mânaya gelir [yani: Dağın ön tarafında olan; ve arka tarafında olan]. (JK.)

-A2- **ادبر** ayrıca, Bir adamı kendi arkasında kıldı, mânasına gelir. (M.)

-A3- Ve o, (eyer, S, K, yahut bir yük, M, TA,) ve o, (bir adam, S, Mgh,) bir deveye, (S, M, Mgh,) yahut bir ata veya benzerine, (K,) sırtta yara/berelenme meydana getirdi; sırtını yaraladı. (M, Mgh, K.*)

― -b2- Ve onun devesinin sırtı yaralandı. (S, K.)

― -b3- Ayrıca 1’e bak, son mânaya.

-A4- Şöyle de denir [görünüşe göre bir adam hakkında, “Dişi devenin kulağını belirli bir tarzda yardı” mânasında, yani:] (T) dişi devenin kulağının **فَتْلَة**’si [yarma ile oluşan bükülü şerit (bk. **اـِدْبَارَةٌ**)] (T, K,) yarılmış iken, (T, [fakat TT ve TA’da, buradan alındığı yerdeki اذا نحرت yerine, ben **اـِذَا بُحِرَتْ** okurum; açıkça gerekli bir tashih]) boynun arkasına doğru döndüğü zaman: (Iaar, T, TT, K,* TA:) ve **أَقْبَلَ** de benzer şekilde, bu **فتلة** yüz tarafına çevrildiği zaman söylenir. (Iaar, T, TT, TA. [Ayrıca 3’e bak.])

-A5- Ayrıca **عَرَفَ دَبِيرَهُ مِنْ قَبِيلِهِ**, (Iaar,) yahut **عَرَفَ قَبِيلَهُ مِنْ دَبِيرِهِ**; (K;) bir adam hakkında söylenir. (Iaar. [**دَبِيرٌ**’e bak.])

-A6- Yine o, (K,) bir adam, (TA,) yahut o, bir erkekler topluluğu, (S, M,) **الدَّبُور** denilen rüzgârın [estiği] bir zamana girdi. (S, M, K.)

-A7- Ve **دُبَار** denilen günde, yani Çarşamba’da, yolculuk etti. (K, TA.)

-A8- Ve çok mal-mülk yahut servet, yahut çok deve ve benzeri sahibi oldu. (Msb,* K.)

5 **تَدَبَّخَ**: dokuz yerde 2’ye bak.

― -b2- **عَرَفَ الأَمْرَ تَدَبُّرًا** demek, Şeyi en sonunda bildi; (M, Mgh,) geçip gittikten sonra. (Mgh.) Cerîr der ki, (M,)
وَلَا تَتَّقُونَ الشَّرَّ حَتَّىيُصِيبَكُمْ
وَلَا تَعْرِفُونَ الأَمْرَ اـِلَّا تَدَبُّرَا
[Ve siz, size isabet edinceye kadar şerden sakınmazsınız; ve şeyi ancak en sonunda, geçip gittikten sonra bilirsiniz]. (M, Mgh.*) [Ayrıca 10’a bak.] Ve benzer şekilde, bir şeyi yaptıktan sonra yemin etmiş kimse hakkında **تَدَبَّرَ الكَلَامَ** [mânası: Sözü erteledi] denir. (Mgh.)

**تدابروا**
6 **تدابروا** **تدابر** **تدابروا** Birbirlerine sırt döndüler. (A'Obeyd, T.)

― -b2- Ve bundan dolayı, (A'Obeyd, T,) (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerinden ayrıldılar, (A'Obeyd, T, S, M, K,) ve birbirlerinden kaçındılar, yahut sakındılar; (A'Obeyd, T;) birbirleriyle ihtilafa düştüler; (A;) birbirlerine düşmanlıkla, yahut husumetle baktılar, yahut muamele ettiler: (M, A:) yahut yalnız bir babanın, yahut atanın oğulları hakkında söylenir. (M.)

― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Birbirleri hakkında, ötekinin arkasından [kötü] konuştular. (TA.)

― -b4- (mecaz kabul edilerek:) Birbirlerine yardım etmeyi terk ettiler, yahut ihmal ettiler. (TA in art. خذل.)

**استدبرهُ**

10 **استدبرهُ** **أستدبره** **استدبره** **استدبرة** **ٱستدبر** **ٱستدبره**: **استقبلهُ**’nun zıddı. (S, * Msb, K. *) [Böylece şu mânaya gelir: Ona, yahut ona (ona/ona şeye) sırtını döndü.] **استدبر القِبْلَةَ** dersin: Kıbleye sırtını döndü. (MA.) ― -b2- [Böylece ayrıca,] onun arkasından geldi. (TA.) **استدبرهُ فَرَمَاهُ** (A, TA) dersin: Onun arkasından geldi ve ona attı, yahut ona ok/mermi attı. (TA.) ― -b3- [Böylece ayrıca, onu arkasında gördü: ona dönüp baktı: onu, yahut onu sonradan gördü, yahut bildi:] onu gördü, (M, K,) yahut bildi, (TA,) onun sonunda; yani bir işte yahut bir hâlde, onun başında görmediğini, (M, K,) yahut bilmediğini: (M, K:) [daha doğrusu] onu bir işin yahut bir hâlin sonunda bildi; yani onun başında bilmediği bir şeyi. (T, A.) **اِسْتَدْبَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَالَمْ يَسْتَقْبِلْ** dersin: İşinin yahut hâlinin sonunda, onun başında bilmediğini bildi. (A.) Ve **اـِنَّ فُلَانًا لَوِ اسْتَقْبَلَ مِنْ أَمْرِهِ مَا اسْتَدْبَرَهُ لَهُدِىَ لِوِجْهَةِ أَمْرِهِ**: Şüphesiz falan kimse, işinin yahut hâlinin başında, onun sonunda bildiğini bilmiş olsaydı, işinin yönüne (icrasının doğru yoluna) hidayet olunmuş olurdu. (T.) [5’e de bak.] ― -b4- **استدبرهُ عَلَى غَيْرِهِ**: Onu, başkalarına tercih ederek, kendisine mahsus kıldı: (AO, K:) çünkü bunu yapan kimse başkalarına sırtını döner ve onlardan çekilir. (TA.) El-A‘şâ şarabı vasfederek der ki,
عَلَى الشَّرْبِ أَوْ مُنْكِرٍ مَا عُلِمْ
تَمَزَّرْتُهَاغَيْرَ مُسْتَدْبِرٍ
yani: [Onu yudumladım] onu kendime mahsus kılmaksızın [diğer içenlere tercih ederek], ve bilinen şeyi inkâr etmeksizin. (AO, TA.)

**دَبْرٌ**
**دَبْرٌ** **دبر**: Bir şeyin arkasında olan yer, yahut cihet. (K. [CK’de **خَلْف** yerine **خَلَف** konmuştur.]) Bundan dolayı şu söz (TA): **جَعَلْتُ كَلَامَهُ دَبْرَ أُذُنِى** (mecaz kabul edilerek): Onun sözünden yüz çevirdim ve ona karşı kendimi sağır gösterdim: (T, S:) Onun sözünü dinlemedim; ona aldırmadım, yahut onu umursamadım. (M, K, * TA.) Yine **جَعَلَهُ دَابِرَ** **أُذُنِهِ** dersin (mecaz): Ondan yüz çevirdi; ondan kaçındı, yahut ondan sakındı. (T, * A.) ― -b2- **دَبَرِىٌّ**’ye de bak. ― -b3- Ayrıca, [**اـِدْبَارٌ** gibi, 4’ün mastarı olarak,] (mecaz kabul edilerek): Ölüm. (K.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek): Sürekli uyku: (M, K:) o, **تَسْبِيخٌ** gibidir. (M.) -A2- I. Q. **دِبَارٌ**; bu iki kelime, tekilleri [yahut daha doğrusu cins isimleri olup birim isimleri] **دَبْرَةٌ** ve **دِبَارَةٌ** olan çoğullardır; bunlar, ekin ekilmiş yahut ekin ekmek için olan arazide (S,) yahut arazinin (K,) bir **مَشَارَة**’sını ifade eder; (S, K;) Farsçada buna **كُرْد** denir: (S:) ve **دِبَارٌ**, ekin alanları arasında sulama için küçük kanalcıklar demektir; (K;) ve onun tekili **دَبْرَةٌ**’dır: (TA:) [Mtr der ki:] **دَبْرَةٌ**, **مَشَارَةٌ** ile eş anlamlıdır; Farsçada **كَرْدَه**; ve çoğulu **دَبْرٌ** ve **دِبَارٌ**’dır: (Mgh:) [Isd der ki:] **دَبْرَةٌ**, ekin ekilmiş yahut ekin ekmek için olan arazi parçaları arasında sulama için küçük bir kanalcık demektir: yahut bazılarına göre, **مَشَارَةٌ** ile aynıdır: ve çoğulu **دِبَارٌ**’dır: ayrıca **دِبَارٌ**’ın **كُرْدَةٌ** ile aynı olduğu da söylenmiştir; ve onun birim ismi **دِبَارَةٌ**’dır: ve **دِبَارَاتٌ**, ekin arazisinden akan küçük dereler demektir; ve onun tekili **دَبْرَةٌ**’dır: fakat bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; meğer ki **دَبْرَةٌ**’nin çoğulu **دِبَارٌ** olsun da buna **ة** eklenmiş olsun; **فِحَالَةٌ**’da olduğu gibi; böylece **دبارات** da çoğulun çoğulu, yani **دِبَارَةٌ**’nın tam çoğulu olsun: Ahn, **دَبْرَةٌ**’nin ekilmiş bir toprak parçası demek olduğunu söyler; [K’de de böyle denir;] ve çoğulu **دِبَارٌ**’dır. (M.) ― -b2- Ayrıca, bir **بَحْرٌ**’da [yani denizde yahut büyük nehirde], ada gibi, suyun [bazen] üstünü örttüğü ve [bazen] çekildiği engebeli bir yer parçası. (M, K.) ― -b3- Ve bir dağ; (T, K;) Habeş dilinde: (TA: [Az der ki: “Arapça mı değil mi bilmiyorum:”]) buradan Habeş kralının sözü (T, * K, * TA): **مَا أُحِبُّ أَنَّ لِى دَبْرًا ذَهَبًا وَأَنِّىآذَيْتُ رَجُلًا مِنَ المُسْلِمِينَ**: Müslümanlardan bir adama eziyet etmiş olduğum hâlde, benim altından bir dağım olmasını istemem: (T, K:) fakat [SM der ki] bu, iki kıraatin birbirine karıştırılmasıdır; bunlar: **دَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ** ve **أَنْ يَكُونَ دَبْرٌ لِى ذَهَبًا**: (TA:) başka bir kıraat **ذَبْرًا مِنْ ذَهَبٍ**’dır. (TA, **ذبر** maddesinde.) ― -b4- **دِبْرٌ**’e de bak. ― -b5- Ayrıca, (S, M, K, &c.,) ve **دِبْرٌ** (Ahn, M, K): Arı oğulu; ve eşekarıları yahut büyük yaban arıları; **زَنَابِيرُ** ile eş anlamlı: (S, M, K:) ve benzerleri; arka kısımlarında iğneleri olan: (B:) bunun tekili yahut birim ismi yoktur: (As, M:) yahut birim ismi **دَبْرَةٌ** veya **دِبْرَةٌ**’dır; bunların küçültmesi **دُبَيْرَةٌ** bir hadiste vârid olmuştur: (TA:) [azlık] çoğulu **أَدْبُرٌ** (K) ve [çokluk] çoğulu **دُبُورٌ**: (As, S, K:) ve ilk harfi fetha ile **دَبُورٌ**, arılar demektir; ve bunun da sahih bir tekili yoktur. (M.) ‘Âsım b. Sâbit el-Ensârî’ye **حَمِىُّ الدَّبْرِ** [eşekarılarının yahut arıların korunanı] denilmiştir; çünkü cesedi, düşmanlarından büyük eşekarılarıyla (S,) yahut bir arı oğuluyla korunmuştu. (M, Mgh * **حمى** maddesinde.) ― -b6- **دَبْرٌ** ayrıca çekirgelerin yavruları demektir; (Ahn, K;) ve böylesi **دِبْرٌ**’dür. (Ahn, M, K.)

**دُبْرٌ**
**دُبْرٌ** **دبر**: **دُبُرٌ**’e bak: ve **دَبَرِىٌّ**; ikincisi iki yerde. -A2- 4’e de bak, ilk cümle.

**دِبْرٌ**

**دِبْرٌ** **دبر**: bkz. **دَبْرٌ**, sondan iki önceki cümle ve son cümle. ― -b2- Ayrıca, (S, M, K,) ve ↓ **دَبْرٌ**, (M, K,) Çok mal veya servet; yahut çok deve veya benzeri; (S, M, K;) sayılıp hesaplanamayacak, yahut hesap edilemeyecek kadar: (M:) tekil [ve ikil] ve çoğul aynıdır: [onu sıfat olarak kullanarak] **مَالٌ دِبْرٌ** ve **مَالَانِ دِبْرٌ** ve **أَمْوَالٌ دِبْرٌ** dersin: (S, M:) bu kullanım tarzı en çok bilinenidir; fakat bazen **دُبُورٌ** onun çoğulu olarak kullanılır: (M:) aynı şekilde **مَالٌ دَثْرٌ** dersin: ve ayrıca **رَجُلٌ ذُو دِبْرٍ**, (S, TA,) ve **رجل دبر**, [meğer ki bu, hemen önceki ibare için bir hata ola,] (Fr, TA,) yani arazide veya evlerde yahut başka malda büyük mülklere sahip bir adam. (Fr, S, TA.)

**دَبَرٌ**

**دَبَرٌ** **دبر** [görünüşe göre, Güneş batarken batı göğünün bir parçasını ifade eder: zira] Araplar şöyle dedi: **اـِذَا رَأَيْتَ الثُّرَيَّا بِدَبَرْ فَشَهْرٌ نِتَاجْ وَشَهْرٌ مَطَرْ وَاـِذَا رَأَيْتَ الشِّعْرَى بِقَبَلْ فَمَجْدُ فَتًى وَحِمْلُ جَمَلْ**, yani: Süreyyâ’yı gün batımıyla batmaya yakın görürsen, o vakit [bir ay ki] deve doğurtma zamanıdır ve [bir ay ki] yağmur zamanıdır: ve Şi‘râ’yı gün batımıyla [doğmaya yakın] görürsen, [o vakit] cömert yiğidin şanı ve yetişkin erkek devenin yük zamanı [dır; zira] o vakit soğuğun en şiddetli derecesidir; o vakitte ancak cömert, soylu ve asil tabiatlı adam misafirperverlik ve iyilikte sabırla sebat eder; ve ağır yük, ancak güçlü yetişkin erkek deveye yüklenir; çünkü o vakitte develer zayıflar ve otlak az olur. (M.) -A2- Ayrıca, ve **أَدْبَارٌ** da böyledir, ↓ **دَبَرَةٌ**’nın bir çoğulu [yahut daha doğrusu birincisi cem‘-i cins ismidir], (S, M, K,) ki şu manaya gelir: bir atın veya benzerinin (M, * Mgh, K, * TA) sırtında (M, K, TA) ve bir devenin (M, Mgh,) sırtında, eyer ve benzeri sebebiyle meydana gelen bir yara, yahut sırt yarası; (Mgh;) ve ayrıca devenin **كِرْكِرَة**’sinde [yahut göğüsteki nasırlı çıkıntıda]. (S ve K, madde **سر**’de.) Câhiliye devrinde şöyle derlerdi: **اـِذَا بَرَأَ الدَّبَرُ وَعَفَا الأَثَرُ**, “hayvanın sırtındaki yahut devenin ayağındaki yaralar iyileştiği ve ayak izi yahut iz silindiği zaman” diye açıklanmıştır. (TA, bir rivayetten.) -A3- Ayrıca **دَبِرَ**’nın mastarıdır. (M, Mgh.)

**دَبِرٌ**

**دَبِرٌ** **دبر** (M, K) ve ↓ **أَدْبَرُ** (M) sırtında (TA) yaralar, yahut sırt yaraları, (M, K,) bulunan bir at veya benzeri, (M, K,) ve bir deve; (M,) [eyer ve benzeri sebebiyle; sırtı yara olmuş: bkz. **دَبَرٌ**]: [birincinin] müennesi **دَبِرَةٌ** ve [ikincinin] ↓ **دَبْرَآءُ**; ve [ikisinin de] çoğulu **دَبْرَى**. (M, TA.) [Bundan dolayı darb-ı mesel:] **هَانَ عَلَى الأَمْلَسِ مَا لَاقَى الدَّبِرُ** [Sırtı sağlam olana, sırtı yara olanın karşılaştığı şey hafif geldi]: arkadaşına karşı kötü bir ilgisi olan kimse hakkında kullanılır. (K.) ― -b2- **رَجُلٌ خَسِرٌ وَدَبِرٌ** ibaresinde [görünüşe göre “şaşırmış ve helâk olmuş bir adam” manasında], Lh der ki **دَبِرٌ**, **خَسِرٌ**’e uydurma bir ardıldır: fakat [Isd der ki] ben zannederim ki **خَسِرٌ** fiilî bir sıfattır ve **دَبِرٌ** sahiplik bildiren bir sıfattır. (M, madde **دمر**’de.) Ayrıca **أَحْمَقٌ دَامِرٌ** ↓ **خَاسِرٌ دَابِرٌ** dersin: (T, madde **بت**’te: [bkz. madde **خسر**:]) ve **دَابِرٌ**’in **خَاسِرٌ**’e uydurma bir ardıl olduğu söylenir. (TA.)

**دُبُرٌ**

**دُبُرٌ** **دبر** ve ↓ **دُبْرٌ**, (ikincisi birincinin bir daraltmasıdır, Msb, [ve **اـِبْلٌ**’ün **اـِبِلٌ** kadar yaygın kullanılmaması gibi, o kadar yaygın kullanılmaz,]) Sırt; **ظَهْرٌ** eşanlamlısı: (S, A, B, K;) [S ve] A ve B’de verilen ilk anlam: çoğulu **أَدْبَارٌ**. (TA.) Şöyle dersin, **وَلَّى دُبُرَهُ** [lafzen, Sırtını döndü; ve mecazen,] (mecaz:) bozguna uğratıldı. (A.) Ve **وَلَّاهُ دُبُرَهُ** [lafzen, Ona sırtını döndürdü; ve mecazen,] hemen önceki ibare ile aynı. (Mgh, Msb.) Kur’da [liv. 45] şöyle denilmiştir, **وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ** [Ve kaçışta sırtı dönecekler]: burada **الدبر** topluluk anlamında kullanılmıştır; Kur’daki başka bir pasajla [xiv. 44], **لَا يَرْتَدُّ اـِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ** uyumlu olarak. (S, B.) Yine şöyle dersin, ↓ **وَلَّوْا دَبْرَةً** (mecaz:) kaçışta, yahut bozguna uğrayarak geri döndüler. (A, TA.) ― -b2- Sırt, yahut arka kısım; **قُبُلٌ**’ün zıddı, (S, A, Msb, K,) herhangi bir şeyin: (Msb:) meselâ bir gömleğin. (Kur xii. 25, 27, ve 28.) Şöyle dersin, **وَقَعَ السَّهْمُ بِدُبْرِ الهَدَفِ** Ok, hedefin arkasına düştü. (TA, md. **قبل**’de.) ― -b3- Arka taraf; kalçalar; kaba et; sağrı; yahut makat: ve anüs: **اِسْتٌ** eşanlamlısı. (K.) [Bu iki anlamdan birincisi birçok yerde; ikincisi de birçok yerde vardır: S ve K’de md. **جعر**’de, günümüzde mevcut olan ikinci anlama sahip **مَجْعَرٌ**’un eşanlamlısı olarak verilmiştir. Bu ikinci anlam, S, M, A, Msb ve K’de “**قُبُلٌ**’ün zıddı” açıklamasıyla da kastedilmiş olabilir; herhangi bir şeyin “sırtı yahut arka kısmı” ile birlikte: zira **قُبُلٌ** çok defa bir erkek yahut kadının “ön avret yeri” anlamına gelir ve böyle açıklanır. Anüs ayrıca **حَلْقَةُ الدُّبُرِ** ve **حِتَارُ الدُّبُرِ** ve **شَرَجُ الدُّبُرِ** diye de adlandırılır.] Çoğulu **أَدْبَارٌ**, katı toynaklı bir hayvanın, ve yarık toynaklı bir hayvanın, ve pençeleri yahut tırnakları olanın, **اِسْت**’i [yahut anüsü] ve **حَيَآء**’ı [yahut vulvası, yani dişi üreme organlarının dış kısmı]nı kapsayan kısma da uygulanır: yahut bazılarına göre, bir devenin, yahut deve ayaklarına benzer ayakları olan bir hayvanın: ve tekili, bu tür herhangi bir hayvanın yalnız **حَيَآء**’ına [yahut vulvasına]. (M, TT.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) Bir şeyin, bir işin, yahut bir olayın, (T, S, M, Msb, K,) sonraki yahut son kısmı, (T, S, Msb,) yahut herhangi bir şeyin: (M, K:) çoğulu **أَدْبَارٌ** (M) [ve **دِبَارٌ**: **دَبَرِىٌّ**’ye bak]. [Ayrıca **دَابِرٌ**’e bak.] Şöyle denir, **جِئْتُكَ دُبُرِ الشَّهْرِ**, ve **فِى دُبُرِهِ**, ve **عَلَى دُبُرِهِ**, ve **أَدْبَارَ الشَّهْرِ**, ve **فِى أَدْبَارِهِ**, (mecaz:) Sana ayın sonraki yahut son kısmında yahut kısımlarında geldim. (M, K.) Ve **أَدْعُو لَكَ فِى أَدْبَارِ الصَّلَوَاتِ** (varsayılan mecaz:) [Senin için namazların sonraki yahut son kısımlarında, yahut sonuçlarında dua edeceğim]. (A.) Ayrıca **دَبَرِىٌّ**’ye bak. Kur’da [I. Xxxix.], **وَأَدْبَارَ السُّجُودِ** (varsayılan mecaz:) Namazların sonraki kısımlarında, yahut sonlarında demektir: ve **السُّجُودِ** ↓ **وَاـِدْبَارَ** [fiilen] aynı şeyi ifade eder [yani Secdenin bitişinde]; ve metnin başka bir kıraatidir: Ks ve Th birinci kıraati benimser; çünkü her bir tek secdenin bir sonraki kısmı vardır: yahut T’ye göre, anlam, gün batımından sonra iki rek‘at (**الرَّكْعَتَانِ**)tır; Ebû-Tâlib’in oğlu ‘Alî’den rivayet olunduğu üzere. (TA.) Kur’daki benzer ifade [lii. son âyet] **وَأَدْبَارَ النُّجُومِ**, lugatçılar tarafından (varsayılan mecaz:) yıldızların ardı sıra gelmesi ve batıya doğru, batmak üzere yönelmesi sırasında, diye açıklanır: fakat [Isd der ki,] bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; zira kendisiyle açıkladıkları **أَخْذٌ** bir mastardır, **أَدْبَار** ise bir ismin çoğuludur: **النُّجُومِ** ↓ **وَاـِدْبَارَ**, metnin başka bir kıraatidir, yıldızların batması sırasında demektir: ve Ks ve Th bu ikinci kıraati benimser: (M:) yahut T’ye göre, ikisi de tan yeri ağarmadan önceki iki rek‘at demektir. (TA.) ― -b5- Ayrıca bir evin yahut odanın yahut çadırın arka kısmı, (M,) ve köşesi (**زَاوِيَة**). (M, K.) ― -b6- **عِتْقَ العَبْدِ عَنْ دُبُرٍ** (S, K) kölenin, sahibinin ölümünden sonra azat edilmesi demektir. (S, Mgh, * Msb. * [2’ye bak.]) ― -b7- [Ayrıca **دَبِيرٌ**’e bak; onun ve **دِبَارٌ**’ın, **دُبُرٌ**’un bir çoğul olduğu, TA’da md. **قبل**’de söylenir.]

**دَبْرَةٌ**

**دَبْرَةٌ** دبر دبره دبرة : bkz. **دُبُرٌ**. ― -b2- Ayrıca (mecazen farz olunan:) kötü talihin bir dönüşü; talihin elverişsiz bir dönüşü: yahut yenik düşmeye bir dönüş; **دَوْلَةٌ**’nın zıddı: (As, M, K:) **دَوْلَةٌ** hayra ilişkindir; **دَبْرَةٌ** ise şerre: şöyle denir, جَعَلَ اللّٰهُ عَلَيْهِ **الدَّبْرَةَ** (mecazen farz olunan:) [Allah kötü talihin dönüşünü onun aleyhine kılsın]: (As, T, M:) bu [der Isd] **دَبْرَةٌ** hakkında gördüğüm en iyi açıklamadır: (M:) yahut (M’ye göre böyle; fakat K’da “ ve ”) (mecazen farz olunan:) bir şeyin yahut bir işin yahut bir davanın akıbeti, yahut sonucu manasına gelir; (M, K;) Ebû-Cehl’in, o [birincisi] yüzüstü yatmış, yaralı iken, İbn-Mes‘ûd’a sözünde olduğu gibi, لِمَنِ **الدَّبْرَةُ** (mecazen farz olunan:) Akıbet, yahut sonuç kimin lehinedir? Ve şöyle cevaplandı, “Allah ve resulünün lehinedir, ey Allah’ın düşmanı:” (T, TA:) ayrıca (mecazen:) savaşta yenilgi; (S, A, Mgh, K;) **الاـِدْبَارُ**’dan bir isimdir; bunun gibi ↓ **دَبَرَةٌ**, (S,) ve ↓ **دَابِرَةٌ**: (Iaar, A, K:) şöyle dersin, كَانَتِ **الدَّبْرَةُ** لَهُ, yani (mecazen:) onun hasmı yenildi; ve عَلَيْهِ yani (mecazen:) kendisi yenildi: (A:) ve لِمَنِ **الدَّبْرَةُ**, yani (mecazen farz olunan:) yenen kimdir? Ve عَلَىمَنِ **الدَّبْرَةُ** (mecazen farz olunan:) yenilen kimdir? Bu son manada **دَبْرَةٌ**’nın çoğulu **دِبَارٌ**’dur: (TA:) ki ayrıca çatışmalar ve yenilgiler manasına da gelir; (K;) şu sözde olduğu gibi, أَوْقَعَ اللّٰهُ بِهِمُ **الدِّبَارَ** Allah onlara çatışmalar ve yenilgiler vâki kıldı; yahut Allah vâki kılsın. (TA.) -A2- Ayrıca iki yerde **دَبْرٌ**’e bkz.

**دِبْرَةٌ**
**دِبْرَةٌ** دبر دبره دبرة Sırtını çevirdiği yön, yahut nokta; **قِبْلَةٌ**’nın zıddı. (S, K.) Şöyle denir, مَا لَهُ **قِبْلَةٌ** وَلَا **دِبْرَةٌ**, yani (mecazen:) işine doğru biçimde yönelmenin hiçbir yolu yoktur. (S, K, TA.) Ve لَيْسَ لِهٰذَا الأَمْرِ **قِبْلَةٌ** وَلَا **دِبْرَةٌ** (mecazen:) bu işi icra etmenin doğru yolu bilinmez. (S, A.) ― -b2- Ayrıca **اـِدْبَارَةٌ**’ye bkz. -A2- Ve sona yakın **دَبْرٌ**’e bkz.

**دَبَرَةٌ**
**دَبَرَةٌ** دبر دبره دبرة : bkz. **دَبْرَةٌ**: -A2- ve ayrıca **دَبَرٌ**’e de bkz.

**دَبَرَى**
**دَبَرَى** دبر دبرى دبري دبريي : bkz. 1.

**دَبْرِىٌّ**
**دَبْرِىٌّ** دبر دبرى دبري دبريي : iki yerde, bir sonraki paragrafa bkz.

**دَبَرِىٌّ**
**دَبَرِىٌّ** دبر دبرى دبري دبريي [Geriye dönük: ve bundan dolayı, (mecazen:) geç]. Şöyle dersin, العِلْمُ **قَبَلِىٌّ** وَلَيْسَ بِ**الدَّبَرِىِّ** (mecazen farz olunan:) [Gerçek ilim çabuktur ve geriye dönük değildir]: yani, sağlam ilim sahibi kimse sana çabucak cevap verir; fakat geriye dönük olan, “bunu düşünmeliyim” der. (Th, T.) Ve تَبِعْتُ صَاحِبِى **دَبَرِيًّا** (mecazen farz olunan:) arkadaşımı, onun benden kaçmasından korkarak, onunla birlikte olduktan ve ondan geri kaldıktan sonra, takip ettim. (M.) Ve شَرُّ الرَّأْىِ **الدَّبَرِىُّ** (T, S, A, K *) (mecazen:) en kötü görüş, yahut öğüt, [kişiye] geç gelen, ihtiyaç [ona] geçtikten sonra olanıdır; (T, S, K, * TA;) yani, iş geçtikten sonra: yahut رَأْىٌ **دَبَرِىٌّ** derinlemesine bakılmamış bir görüş, yahut öğüt manasına gelir; ve aynı şekilde, **جَوَابٌ**, bir cevap, yahut karşılık. (M.) Ve فُلَانٌ لَا يُصَلِّى الصَّلَاةَ اـِلَّا **دَبَرِيًّا** (AZ, S, M, A, K) ve ↓ **دَبْرِيًّا**, (Aheyth, K,) ve hadis rivayet edenler ↓ **دُبُرِيًّا** derler, (S,) ki bunun K’da bir bozulma olduğu söylenir; fakat iyi bir otoriteden işitilmiş olabilir; ve dil kaideleri bakımından fasihdir; zira Iath’a göre, **دَبَرِىٌّ** **دُبُرٌ**’dan düzensiz olarak yapılmış bir nisbet ismidir, (TA,) (mecazen:) böyle biri namazı ancak vaktinin son kısmında kılar. (AZ, S, K *) Bir hadiste şöyle denmiştir, لَا يَأْتِى الصَّلَاةِ اـِلَّا **دَبَرِيًّا**; ve bir diğerinde, farklı rivayetlere göre, ↓ الّا **دُبْرًا** yahut ↓ **دَبْرًا**; (mecazen:) namaza ancak en sonda, yahut geç gelir: ve bir diğerinde, ↓ أَتَى الصَّلَاةَ **دِبَارًا** (mecazen:) namaza vakitlerinin en geç olanında geldi; (Iaar, TA;) yahut vakit çıktıktan sonra: (S:) ↓ **دِبَارٌ**, ↓ **دُبُرٌ** ve ↓ **دُبْرٌ**’ün bir çoğulu olup namaz vakitlerinin vb. sonu manasınadır. (Iaar, TA.) Ayrıca şöyle denir, ↓ جَآءَ فُلَانٌ **دَبْرِيًّا** (mecazen:) falan kimse en son, yahut en geç geldi. (A, * TA.) **دبريًّا**, zaman zarfı olarak mansub hâlde [**دُبْرًا** ve **دَبْرًا** ve **دِبَارًا** gibi], yahut fiilin failine nispetle hâl bildireni olarak [mansub]dur. (TA.) K’daki pasajda [orada **دَبَرِىٌّ**’ün namazı vaktinin sonunda kılmak vb. manasına geldiği söylendiği yerde], bir gevşeklik vardır. (TA.)

**دُبُرِىٌّ**
**دُبُرِىٌّ** dبر دبرى دبري دبريي : bir önceki paragrafa bkz.

**الدَّبَرَانُ**
**الدَّبَرَانُ** الدبران دبر [Hyades: yahut Hyades’in beş başlıca yıldızı: yahut onların arasındaki en parlak yıldız, Boğa burcundan:] Boğa’nın beş yıldızı; onun hörgücü olduğu söylenir; (S;) Ay’ın menzillerinden biri; [yani Dördüncü;] **الثُّرَيَّا** [yahut Pleiades] ile **الجَوْزَآءُ** [yahut Orion] arasında bulunan belirli bir yıldız, yahut yıldız kümesi; ayrıca **التَّابِعُ** ve **التُّوَيْبِعُ** diye adlandırılır; (T;) **الثريّا**’yı takip eder, (T, M,) bu yüzden böyle adlandırılmıştır. (T.) [mad. نزل’de **مَنَازِلُ القَمَرِ**’e bkz: ve mad. جدح’de **المِجْدَحُ**’a bkz.]

**دُبَارٌ**

دُبَارٌ دبار, (S, M, K, [M’de, TT’ye göre, **دُبَارُ** yazılmıştır; ve şiirde eksik i‘râblı olarak vâki olur; fakat nesirde böyle olmasının hiçbir sebebi yoktur,]) ve ↓ **دِبَارٌ**, (K,) Çarşamba; haftanın dördüncü günü; (S, K;) onun eski bir adı: (S, M, * TA:) yahut, **العين**’e göre, (K,) Çarşamba’nın [yani günün öncesindeki] gecesi: (M, K:) ki bu son açıklama bazı otoritelerce tercih edilmiştir. (TA.) Çarşamba uğursuzluk günüdür: Mücâhid’e uğursuzluk günü hakkında sorulunca, “Ay içinde [yeniden, yani son Çarşamba olarak] dönüp gelmeyen Çarşamba” diye cevap verdi. (TA.)
**دِبَارٌ**
**دِبَارٌ** دبار: iki yerde **دَبَرِىٌّ**’ye bak. ― -b2- Sen ayrıca şöyle dersin: فُلَانٌ مَا يَدْرِى قِبَالَ الأَمْرِ مِنْ دِبَارِهِ Böyle biri işin ilk kısmını sonundan bilmez. (TA.) Ve مَا يَعْرِفُ قِبَالًا: مِنْ دِبَارٍ: **دَبِيرٌ**’e bak. Ve مَا أَنْتَ لَهُمْ فِى قِبَالٍ وَلَا دِبَارٍ (mecazî farz edilerek:) Sen onlar için önemsenen biri değilsin. (TA, madde **قبل**’de.) -A2- Ayrıca **دَبْرٌ**’e bak: -A3- ve **دُبَارٌ**’a.
**دَبُورٌ**
**دَبُورٌ** دبور, isim olarak kullanılır. Ve [müennes cinsiyet için] sıfat olarak; öyle ki kişi ya رِيحُ **الدَّبُورِ** yahut رِيحٌ **دَبُورٌ** ve yalın olarak **دَبُورٌ** der; fakat daha çok sıfat olarak kullanılır, (M,) [batı rüzgârı: yahut batılı bir rüzgâr: batı, arka yön sayıldığı için:] **الصَّبَا** (S, L, Msb, K) ve **القَبُولُ**’a (L,) karşı olan rüzgâr; güneşin battığı yer yönünden esen: (L, Msb:) yahut Kâbe’nin arka, yahut geri kısmı yönünden gelip güneşin doğduğu yere doğru giden rüzgâr: (M:) fakat Lays bu açıklamayı reddeder: (TA:) yahut kişi kıbleye durmuşken onun arkasındaki taraftan gelen rüzgâr: [fakat bu pek garip bir açıklamadır:] yahut, İyâr’a göre, En-Nesr et-Tâir’in battığı yerden Suheyl’in doğduğu yere kadar uzanan bölgeden esen rüzgâr: (M:) yahut güney (**الجَنُوب**) yönünden gelip güneşin doğduğu yere doğru giden: (Msb:) rüzgârların en kötüsüdür: ağaçları döllemediği, bulut kaldırmadığı söylenir: (Meyd, TA:) ve bir hadiste, ‘Âd kavminin onunla helâk edildiği söylenir: (T, TA:) yalnız sıcak mevsimde eser ve çok susuzdur: (TA, **نَكْبَآءُ** maddesinde:) çoğulu **دُبُرٌ** ve **دَبَائِرُ**. (M.) [Bundan şu söz gelir:] عَصَفَتْ **دَبُورُهُ** وَسَقَطَتْ **عَبُورُهُ** [lafzen: onun batı rüzgârı şiddetle esti ve Şi‘râ’sı battı: anlamı (mecazî:) onun kötü talihi galip geldi ve iyi talihi gitti: çünkü **دبور** rüzgârların en kötüsüdür, yukarıda geçtiği üzere; ve Şi‘râ kışın başında seher vakti batar, o vakit azıklar kıtlaşır]. (A.) -A2- Ayrıca **دَبْرٌ**’e bak, sondan iki önceki cümle.
**دَبِيرٌ**
**دَبِيرٌ** دبير Kadının, bükmede onu geriye çevirdiği büküm (بِهِ ↓ مَا أَدْبَرَتْ): (S, K:) yahut kişinin göğsünden geriye çevirdiği şey [onu bedeninin önüne karşı yuvarlarken]: (Ya‘kûb, S, A, K:) ve **قَبِيلٌ**, “göğsüne doğru ileri çevirdiği şey (مَا أَقْبَلَ بِهِ)” demektir: (Ya‘kûb, S, A:) yahut birincisi, bükücünün dizine doğru geriye çevirdiği şey [onu uyluğuna karşı yuvarlarken; iğ genellikle uyluğa yahut bedenin önüne karşı yuvarlanır; yalnız elde çevrilip serbestçe sarkarken olan hâli müstesna]: ve ikincisi, “böğrüne yahut beline doğru ileri çevirdiği şey”: (As, T:) [buradan şu söz:] قَبَلْتُ أُخْرَى ↓ الحَبْلُ مَرَّةً وَ دَبَرْتُهُ [Ben ipi bükmede bir defa ileriye, yahut kendime doğru çevirdim; bir başka defa da geriye, yahut benden uzağa çevirdim]: (TA, madde **قبل**’de:) yahut **دَبِيرٌ**, keten ve yünün bükülmesi demektir: ve **قَبِيلٌ**, “pamuğun bükülmesi”dir. (Lth, T.) Şöyle denir: عَرَفَ **قَبِيلَهُ** مِنْ **دَبِيرِهِ**, anlamı (mecazî:) itaatini isyanından bildi, yahut ayırdı; (K,) TA;) yahut **دَبِيرَهُ** مِنْ **قَبِيلِهِ** isyanını itaatinden. (Aboo-‘Amr Eş-Şeybânî, İyâr, T.) Ve فُلَانٌ مَا يَعْرِفُ **قَبِيلًا** مِنْ **دَبِيرٍ** (S, A) yahut **قَبِيلَهُ** من **دَبِيرِهِ** (TA) (mecazî:) [böyle biri bilmez vb.]: yahut مَا يَعْرِفُ **قَبِيلًا** مِنْ **دَبِيرٍ** ve ↓ **قِبَالًا** مِنْ **دِبَارٍ**, **مُقَابَلَة** denilen koyunu yahut keçiyi **مُدَابَرَة** denilenden bilmez: yahut kendisine doğru geleni kendisinden geri gidenden bilmez: yahut annesinin nesebini babasının nesebinden bilmez: (**قبل** maddesinde K:) yahut babasının nesebini annesinin nesebinden: İdrd, ilk ibareyi açıklarken böyle söyler: yahut bir **قُبُل**’ü bir **دُبُر**’den: yahut ilerleyen bir şeyi geri giden bir şeyden: ve her birinin çoğulları **قُبُلٌ** ve **دُبُرٌ**’dür. (TA, o maddede.) El-Mufaddal’a göre, **دَبِيرٌ**, bir kumar oyununda [**المَيْسِر** gibi] okun kaybetmesi demektir; ve **قَبِيلٌ**, onun “orada kazanması”dır. (T, TA.) [**قَبِيلٌ**’e, **قبل** maddesinde bak.] ― -b2- Ayrıca devenin kulağının üst [çünkü arka] kısmı: alt kısmına **قَبِيل** denir. (TA, madde **قبل**’de.)
**دِبَارَةٌ**
**دِبَارَةٌ** دباره دبارة: **دَبْرٌ**’e bak.
**دُبَيْرَةٌ**
**دُبَيْرَةٌ** دبيره دبيرة: **دَبْرٌ**’e bak.
**دَابِرٌ**

**دَابِرٌ** دابر: **دَبَرَ**’ın ism-i fâili. Sırtın arkasında olan; sırtın arkasını izleyen; mekân bakımından da, zaman bakımından da, ve ayrıca (mecazen farz edilerek) rütbe veya makam bakımından da izleyen. (TA.) [Bundan dolayı,] **دَابِرُ قَوْمٍ** Bir kavim veya zümreden geriye kalan son (kimse); bir kavim veya zümrenin sonunda gelen kimse; bunun gibi ↓ **دَابِرَتُهُمْ**; bu da aynı şekilde, onlardan sonra kalanları ifade eder: ve ↓ **دَابِرَةٌ** [TA’da böyle; fakat T’ye göre **دَابِرٌ**, ki ben bunun doğru kıraat olduğunu düşünüyorum,] bir başkasından sonra gelen; yahut bir başkasını izleyen kimseyi ifade eder. (TA.) Ve **الدَّلْوُ بَيْنَ قَابِلٍ وَدَابِرٍ** Kova, onunla kuyuya doğru ilerleyen kimse ile onunla yalak/yalak yerine doğru geri giden yahut dönen kimse arasındadır. (A.) Ve **جَعَلَهُ دَابِرَ أُذُنِهِ**: **دَبْرٌ**’e bak. Ve **أَمْسِ الدَّابِرُ** ve ↓ **المُدْبِرُ** Geçmiş olan dün: (S, M, K:) burada sıfat, pekiştirici bir sıfattır. (S, * M.) Şöyle dersin: **صَارُوا كَأَمْسِ الدَّابِرِ** [Geçmiş olan dün gibi oldular]. (A.) Ve **هَيْهَاتَ ذَهَبَ كَمَا ذَهَبَ أَمْسِ الدَّابِرُ** [Ne kadar uzak! O, geçmiş olan dünün gittiği gibi gitmiştir]. (S.) ― -b2- Ayrıca, kabzadan (S, Msb, K,) [yahut onu aşıp geçen, (1’e bak)] çıkıp onun arkasına düşen ok: (TA:) **سَهْمٌ دَابِرٌ**, ve **سِهَامٌ دَابِرَةٌ** ve **دَوَابِرُ** dersin. (Msb.) ― -b3- **المَيْسِر** denilen oyunda kazanmayan ok; (K, TA;) **قَابِلٌ**’in zıddı. (S, TA.) ― -b4- Sadakta kalan son ok. (A.) ― -b5- Herhangi bir şeyin sonu; (İbn-Buzurj, T, M, K;) ve bunun gibi ↓ **دَابِرَةٌ**: (M:) [**دُبُرٌ**’e de bak:] ve (As ve başkalarına göre, TA) kök, asıl, soy veya benzeri; eş anlamlısı **أَصْلٌ**. (K.) Şöyle denir: **قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُمْ** Allah onlardan geriye kalan sonu kessin. (S.) Ve **قَطَعَ اللّٰهُ دَابِرَهُ** Allah onun (yahut onun/şeyin) sonunu kessin: (A:) yahut Allah onu kökünden kazısın. (As, T.) Ve Kur’ân’da [vi. 45] şöyle denmiştir: **فَقُطِعَ دَابِرُ القَوْمِ** Böylece kavmin sonu kökünden kazındı. (M, TA.) Ve bir hadiste: **يُقْطَعُ بِهِ دَابِرُهُمْ** Bununla onların hepsi kesilip yok edilecektir; bir kişi bile kalmayacaktır. (TA.) ― -b6- **دَبِرٌ**’e de bak, son cümle. ― -b7- Deveye sıfat olarak: **غُدَّةٌ**’ye bak.

**دَابِرَةٌ**
**دَابِرَةٌ** دابر دابره دابرة : üç yerde, bir önceki paragrafın hemen sonrasına bak. ― -b2- Ayrıca (mecazen:) bir kumluk arazinin sonu: (Eş-Şeybânî, S, A, * K:) çoğulu **دَوَابِرُ**. (A.) ― -b3- Katı bir tırnağın arka kısmı: (T, TA:) yahut bileğin arka kısmına karşılık gelen kısım: (S, K:) yahut bileğin arka kısmından sonra gelen kısım: (M, TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (T, TA.) ― -b4- Bir kuşun arka parmağı: doğan bununla vurur: (M, TA:) yahut ayağın iç tarafında, kuşun onunla vurduğu, parmak gibi bir şey: (S:) horozunki **صِيصِيَة**’sinin [yahut mahmuzunun] altındadır; ve onunla basar: (M, TA:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) ― -b5- **دَبْرَةٌ**’ye de bak. ― -b6- Ayrıca güreşte **شَغْزَبِيَّة**’nin [yahut bir hile ile yere atmanın] bir tarzı. (S, K) (S.)

**أَدْبَرُ**
**أَدْبَرُ** ذ ; ve onun müennesi **دَبْرَآهُ**: **دَبِرٌ**’e bak.

**اـِدْبَارٌ**
**اـِدْبَارٌ** أدبار اـدبار ادبار دبر [aslında 4’ün masdarı]: iki yerde, bir sonraki paragrafa bak.

**اـِدْبَارَةٌ**
**اـِدْبَارَةٌ** أدباره اـدبار اـدباره ادباره ادبارة دبر Koyun yahut keçi yahut dişi devenin kulağında bir yarık; bu yapıldığında, o şey [böyle yapılan şey, yani sarkık şerit kastedilerek] bükülür ve arkaya çevrilir: öne çevrilirse, ona **اـِقْبَالَةٌ** denir: ve kulağın sarkan deri parçasına [birinci durumda] **اـِدْبَارَةٌ** ve [ikinci durumda] **اـِقْبَالَةٌ** denir; sanki o bir **زَنَمَة** imiş gibi; (As, S, M, * K;) ve buna karşılık olarak, ↓ **اـِدْبَارٌ** ve **اـِقْبَالٌ**, ve ↓ **دِبْرَةْ** ve **قِبْلَةٌ**. (TA, **قبل** maddesinde.) Bu yapılan koyun yahut keçiye ↓ **مُدَابَرَةٌ** [birinci durumda] ve **مُقَابَلَةٌ** [ikinci durumda] denir: ve kendin hakkında [bu iki durumda sırasıyla, işlemi yaptığında] **دَابَرْتُهَا** ve **قَابَلْتُهَا** dersin: ve dişi deveye **ذَاتُ اـِدْبَارَة** ve **ذَاتُ اـِقْبَالَةٌ** denir; (As, S, K;) ve koyun yahut keçiye de böyledir; (As, T;) ve dişi deveye, ↓ **ذَاتُ اـِدْبَارٍ** ve **ذَاتٌ اـِقْبَالٍ**. (TA, **قبل** maddesinde.)

**أُدَابِرٌ**
**أُدَابِرٌ** ذ Akrabalık bağlarını kesen yahut koparan; akrabalarından ayrılan kimse; (S, K;) **أُبَاتِرٌ** gibidir: (S:) herhangi bir kimsenin söylediğini kabul etmeyen, (AO, [orada **أُبَاتِرٌ**’i bununla birlikte, önceki anlamla zikreder,] T, S, M, K,) ve hiçbir şeye aldırmayan: (AO, T, S, M:) öğüt kabul etmeyen kimse. (Iktt.) [**أُخَايِلٌ**’e bak.]

**مُدْبِرٌ**
**مُدْبِرٌ** مدبر [Giden, arkasını dönen; geri dönen; vb.: fiiline bak, 4]. Şöyle dersin: **مَا لَهُمْ مِنْ مُقْبِلٍ وَلَا مُدْبِرٍ** Onların ne ileri gidenleri vardır ne geri gidenleri. (A.) Kur’ân’daki [ix. 25] ibarede, **ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ** [Sonra geri dönüp kaçtınız], son kelime, hâli gösteren pekiştirici bir kelimedir; çünkü her **تَوْلِيَة** ile birlikte **اـِدْبَار** vardır. (M.) **دَابِرٌ**’e de bak. ― -b2- **نَابٌ مُدْبِرٌ**’ün (mecazen farz edilerek) iyiliği gitmiş yaşlı bir dişi deveyi ifade ettiği söylenir. (TA.) ― -b3- **أَرْضٌ مدبرةٌ** [görünüşe göre **مُدْبِرَةٌ**] (mecazen farz edilerek:) üzerine yağmurun kısmen, genel olarak değil, yahut bütünüyle değil, düştüğü bir arazi. (TA, **قبل** maddesinde. [Bu açıklama orada sanki **ارض مقبلة**’ye, görünüşe göre **مُقْبِلَةٌ**’ye de uygulanıyormuş gibi verilmiştir; fakat ben bir düşme olduğunu ve ikinci ibarenin zıt anlamlı olduğunu düşünüyorum.])

**مَدْبَرَةٌ**

**مَدْبَرَةٌ** **مدبر** **مدبره** **مدبرة** i. Q. **اـِدْبَارٌ** [4’ün mastarı, bkz.]. (M.)

**مُدَبَّرٌ**
**مُدَبَّرٌ** **مدبر** Efendisinin ölümünden sonra hür olacak kılınmış bir köle; (S;) efendisinin kendisine “Sen benim ölümümden sonra hürsün” dediği; âzat edilmesi efendisinin ölümüne bağlı kılınmış olan. (TA.)

**مُدَبِّرٌ**
**مُدَبِّرٌ** **مدبر** [genişçe ve çeşitli biçimlerde, Herhangi bir tür işlerin idaresini, yürütülmesini, düzenlenmesini veya tanzimini yapan kimse anlamında kullanılır; fakat genellikle önemli işlerin]. **فَالْمَدَبِّرَاتِ أَمْرًا**, Kur’ân’da [lxxix. 5], [müfessirlerin çoğuna göre] işleri idare etmekle, yürütmekle, düzenlemekle veya tanzim etmekle görevlendirilmiş olan o melekler demektir. (TA. [Ayrıca Bd.’ye de bak.])

**مَدْبُورٌ**
**مَدْبُورٌ** **مدبور**, (TA,) ve **مَدْبُورُونَ**, (S,) bir adam, (TA,) ve insanlar, (S,) **الدَّبُور** denilen [batı] rüzgârı tarafından vurulmuş yahut etkilenmiş. (S, TA.) —A2— Ayrıca, birincisi, Yaralı: (K:) yahut sırtından yara olmuş. (TA.) —A3— Ve çok mal-mülk veya servet, yahut çok deve ve benzeri şeye sahip olan. (K.)

**مُدَابَرٌ**
**مُدَابَرٌ** **مدابر** bir ikamet yerine nispetle kullanılır; **مُقَابَلٌ**’in zıddı. (M.) Şöyle dersin: **هٰذَا جَارِى مُقَابَلِى** ve **مُدَابَرِى** [Bu, önümde ve arkamda olan komşumdur]. (TA, madde **قبل**’de.) ― -b2- **مُدَابَرَةٌ** bir koyuna veya keçiye nispetle: **اـِدْبَارَةٌ**’ye bak: böyle nispetle, kulağının arka kısmından bir parça kesilmiş ve ayrılmayıp aşağı sarkar bırakılmış olan; ve ayrıca ayrıldığı zaman da: ve **مُقَابَلَةٌ** da benzer şekilde, kulağın ucundan [yahut ön kısmından] bir parçası böyle kesilmiş olana nispetle kullanılır: (As, T:) ve birincisi, bir dişi deveye nispetle, kulağı boynun arka tarafına yakın kısımdan yarılmış olan; yahut kulağının o kısmından bir parça kesilip alınmış olan: ve benzer şekilde bir koyuna veya keçiye nispetle: ayrıca, kulağın arka kısmından kesilmiş yahut yarılmış olan. (M.) [Görünüşe göre bir dişi devenin kulağı, soylu ırktan ise böyle kesilirdi. Ve bundan dolayı,] **نَاقَةٌ مُقَابَلَةٌ مُدَابَرَةٌ** (mecaz:) baba ve anne tarafından soylu ırktan bir dişi deve. (T, TA.) Ve **فُلَانٌ مُقَابَلٌ وَ مُدَابَرٌ** (mecaz:) falan kimse saf soydandır, (S, K,) yahut her iki ebeveyn tarafından soylu yahut asil soydandır: (S, A, K:) As’a göre, (S,) **الاـِقْبَالَةُ** ve **الاـِدْبَارَةُ**’den. (S, K.)

**مُدَابِرٌ**
**مُدَابِرٌ** **مدابر** [3’ün ism-i fâili, bkz.:] (mecaz olduğu varsayılarak:) arkadaşından sırt çeviren yahut uzaklaşan; ondan kaçınan yahut sakınan. (As.) ― -b2- Ayrıca **المَيْسِر** denilen oyunda oku kazanmayan bir adam: (S, K:) yahut **الميسر** denilen oyunda yenilen kimse: yahut orada defalarca yenilmiş olup yenmek için geri dönen kimse: yahut, A’Obeyd’e göre, o oyunda **رِبَابَة** içindeki okları çevirip karıştıran kimse. (TA.) [Madde **خض**’de zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.]

**فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ**
**فُلَانٌ مُسْتَدْبِرٌ المَجْدِ مُسْتَقْبِلُهُ** **فلان مستدبر المجد مستقبله** **فلان مستدبر المجد مستقبلة** (mecaz:) böyle bir kimse, [sanki arkasında ve önünde şeref yahut itibar yahut asalet varmış gibi; yani] şerefi yahut itibarı ilk ve son elde edişi bakımından cömert yahut asil olandır. (TA. [Fakat orada hiçbir hareke işareti olmaksızın; ve **مستقبل**’in **مُسْتَقْبِلُهُ** yerinde olmasıyla.])
