# دبر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دبر

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

  (دبج)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeyi olan bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinen(şey)dir. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi ki:
  * İki **ديباجَتَيهِ** üzerinde ter, otlayan([1]) (olarak) akar *
  Ve denilir: ikisi **اللِّيتان**dır([2]). Ama onların “**ما بالدّار دِبِّيجٌ**” sözüne gelince, onun **الحاء** ile olduğu söylenir; kendi babında zikredilmiştir. Eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise, bu(=bu bab)dan değildir; belki de **دِبِّيٍّ**den olur, **الدَّبيب**den; sonra nisbet **ياء**’sı, bunu yapan kimsenin dili üzere **جيماً**ya çevrilmiştir([3]).

  (دبح)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ** etti; bu, onu ters çevirdiği ve aşağı eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklandı. Onların “**ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ**” dedikleri ise, bu(=bu asıl)dan(dır); yani evde ikamet eden, ona yönelmiş (kimse). Ve bu kelimede **الحاء** **الجيم**den daha kıyasîdir; zikrettiğimizden dolayı.

  (دبر)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu babın aslı: onun çoğu tek bir kıyas üzeredir; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önü(nün) zıddı. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.

  Babın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadın ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden, onunla arkasına çevirdiği şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: onunla göğsüne doğru yöneldiğin şeydir; ve **الدَّبير**: onunla göğsünden uzağa doğru arkasına çevirdiğin şeydir. Ve kuşun **دابرةُ**’si: bacağının arka tarafında olan parmaktır. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. Ve **دَبَر** gündüz ve **أدبَرَ**([4]); bu, onun sonu geldiği zamandır; o, onun **دُبُر**udur. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ** ettim; eğer onu ondan rivayet ettiysen; o da babdandır; çünkü son rivayet eden, birincinin arkasından gelir, onun arkasına düşer. Ve toynağın **دابرة**’si: bileğin arka tarafına hizalanan şeydir. Ve Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve okların **الدَّابر**i: hedeften çıkan(=hedefi aşan)dır; sanki atıcıya arkasını dönmüştür; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** eder, **دُبُوراً**. Ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Ve hadiste: “**لا تَدَابَرُوا**”; o babdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, onun akıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o, onun **دُبُر**udur. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini, **دُبُر**dan âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.

ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**، eğer anne-babasının tarafından soylu nesebli ise; bunun manası: onlardan öne gelen soyludur, onlardan arkaya giden de öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve **الدّابر** [**من**([5])] **القِداح**dan: çıkmayan(=isabet etmeyen)dir; o, kazananın zıddıdır; o babdandır; çünkü sahibine arkasını döndürmüştür. Ve **الدَّابر**: tâbi olan; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Ve bunun üzerine, O’nun yüce övgüsü şu sözü tefsir edilir: ﴿**واللّيلِ إِذا دَبَرَ**([6])﴾ [Müddessir 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ** etti, eğer onunla gitti(=kaybetti) ise. Ve denilir: bu işin ne **قبْلةٌ**si ne **دِبْرَةٌ**si vardır; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkasına dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve adam **أُدابرٌ**: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen rüzgârdır. Ve **الدَّابرة**: güreşte bir tür yakalayıştır([7]). Ebû Zeyd dedi: “O, namazı ancak **دَبَرِيّاً** kılar” denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; yani vakit **أدبَرَ** etmiş(=geçip gitmiş) iken.

  Ama diğer kelimeler: onları, zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; bazısı da sahih(tir). Şüpheli olana gelince: onların “**دُبَاراً** çarşamba gününün adıdır ve câhiliye onu böyle adlandırırdı” sözleridir. Bunun gibisinde bakış(=tereddüt) vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden olan işaretlerdir. Bişr dedi ki:
  * Üzerinde, **جِرْبَةٍ** üzerinde, **الدِّبارَ**’ın üstüne onun batışı yükselir([9]) *
  Ve bundan **الدَّبْر**; o, çok maldır; denilir: mal **دَبْرٌ**, ve iki mal **دَبرٌ**, ve mallar **دَبْرٌ**.

  (دبس)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan **الدِّبس**; o, doğandır. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **دُبْسٍ** işler getirdin; eğer onları açık olmayan olarak getirdiysen. Ehl-i ilimden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ** etti; o da **مُدْبِسَةٌ**dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse([10]). Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**tur; o, bir ödünçlemedir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve çekirgenin dişileri için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.

  (دبش)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar “**أرضٌ مَدبُوشَة**”: çekirge onun bitkisini yedi, derler. Dedi ki:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde, **الدَّبَا** ile, **مَدْبُوشِ**([11]) *

  (دبغ)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ** ederim; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه**([12]) **دَبغا**.

   (دبق)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karın sahibi için **الدَّبُوقاء** derler.

  (دبل)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; bir toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**([13]) için ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; lokmayı parmaklarınla toparlaman gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar(=su kanalları)dır. Ve bununla adlandırıldı; çünkü **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: **أرضٌ مدبولة**; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Ve bununla adlandırıldı; yaratılışının toplanıklığından dolayı. Ve deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ** eder; eğer etle dolmuşsa.

  Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الدِّبْل**; musibettir. Ve iş, şerden, onları **دبَلَ** etti: onlara indi. Denilir: **دِبْلاً دَبيلا**; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair([14]) dedi:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**([15])

  (دبي)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra benzetme olarak onun üzerine taşınır. Artık **الدّبا**: çekirge hareket ettiği zaman(dır)([16]). Ve benzetme, onların “**أدْبَى الرِّمْثُ**” sözüdür; ilk yarıldığı zaman; çünkü o, **الدَّبا**ya benzetilir. Ve bazısı zikretti: falan **بدَبَادَبَا**([17]) ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse([18]). Ve denilir: **أرضٌ مَدْبَاةٌ**: **الدبا**sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yedi.

--------------------------------------------------------
([1]) İbn Mukbil’indir; divanında 170 ve Lisân’da (دبج، رشح، ردع) olduğu gibi; bu yarım mısraı el-Mücmel’de okuttu. Ve başı:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  Ve “يسعى بها” diye rivayet edilir. Ve rivayet edilir: *يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) **الليتان** (kesre ile): boynun iki yanı; asılda: “اللتان”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([3]) Yani bunu yapar; onlar Benî Sa‘d’dan bir topluluktur; Sîbeveyh bunu kitabında (2: 288) açıkça belirtmiştir. Ve Şerhu’ş-Şâfiye’ye (3: 229) bak.
([4]) Bazı kıraatlerde: ﴿والليل إذا دبر﴾؛ O’nun sözü ﴿والليل إذ أدبر﴾ ve yine ﴿والليل إذا أدبر﴾ [Müddessir 33]. Ebû Hayyân tefsirine (8: 378) bak.
([5]) Bu tamamlama el-Mücmel’dedir.
([6]) Bu, İbn Abbâs, İbnü’z-Zübeyr, Mücâhid, Atâ, İbn Ya‘mer, Ebû Ca‘fer, Şeybe, Ebû’z-Zinâd, Katâde, Hasan, Talha, nahivciler, iki İbn ve Ebû Bekr kıraatidir. Bir önceki dipnota bak.
([7]) El-Mücmel’de: “أخذة من أخذ المتصارعين”. Lisân’da: “ضرب من الشغزبية في الصراع”. Ve **الأخذ** (damme sonra fetha ile): **أخذة**’nin (damme ile) çoğuludur; yani yakalama tarzı.
([8]) Asılda: “لولا نصلي”; Lisân’da “فلان لا يصلي”; el-Mücmel’de “أبو زيد: لا يصلي”.
([9]) Bişr b. Ebî Hâzim’in el-Mufaddaliyât’ta (2: 129-133) kasidesi; bu yarım mısra daha önce (جرب 1: 450)’de geçti. Ve başı, el-Mufaddaliyât ve Lisân’da (جرب، دبر) olduğu gibi:
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) Asıl ve el-Mücmel’de: “رعن”; doğrusu Lisân’dandır. Kâmûs’ta: “أظهرت النبات”.
([11]) Ru’be’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (دبش، هأن). Divan ve Lisân rivayeti: “من” “في” yerine. Ve “مهوئن” diye rivayet edilir; ikisi iki lehçedir; hemzenin fethası ve kesresiyle söylenir. Beyitten önce:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) El-Mücmel’de iki fiil böyle ضبط edilmiştir. Ayrıca **أدبغه** de denilir; **الباء**’nın kesresiyle.
([13]) **المرمة**: ev eşyası.
([14]) O, Beşâme b. el-Gadîr’dir. Kasidesi el-Mufaddaliyât’ta (1: 53-58).
([15]) Beyti el-Mufaddal rivayet etmedi; fakat Lisân’da Beşâme’nin kasidesinden olduğu zikredildi. El-Mücmel ve Lisân’da: “وضرب الجياد”. Asılda da: “الحواضن”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([16]) El-Mücmel’de ziyade: “قبل أن تنبت أجنحته”.
([17]) Asılda: “بدبى”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır. Ayrıca “بدَبَادُبَيٍّ” ve “دَبَادُبيَّيْنِ” de denilir. Ve **الدبا** elif ile de **الياء** ile de yazılır.
([18]) Asılda: “بمالكالدبا”; o, yazı tahrifidir.
