# دبر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دبر

الدبر، بالضم وبضمتين: نقيض القبل. الدبر من كل شيء: عقبه ومؤخره. ومن المجاز: جئتك دبر الشهر، أي آخره، على المثل. يقال: جئتك دبر الشهر وفيه، أي في دبره، وعليه، أي على دبره، والجمع من كل ذلك أدبار. يقال: جئتك أدباره وفيها، أي في الأدبار، أي آخره. و الأدبار لذوات الظلف والمخلب: ما يجمع الاست والحياء. وخص بعضهم به ذوات الخف والحياء، الواحد دبر. والدبر والدبر: الظهر، وبه صدر الزمخشرى في الأساس، والمصنف في البصائر، وزاد الاستدلال بقوله تعالى:  ويولون الدبر  قال: جعله للجماعة، كقوله تعالى:  لا يرتد إليهم طرهم  والجمع أدبار. قال الفراء: كان هذا يوم بدر. وقال ابن مقبل:
  الكاسرين القنا في عورة الدبر

  وإدبار النجوم: تواليها، وأدبارها أخذها إلى الغرب للغروب آخر الليل. هذه حكاية أهل اللغة، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا، لأن الأدبار لا يكون الأخذ، إذ الأخذ مصدر والأدبار أسماء، وأدبار السجود وإدباره: أواخر الصلوات. وقد قرئ: وأدبار، وإدبار، فمن قرأ وأدبار، فمن باب خلف ووراء، ومن قرأ وإدبار، فمن باب خفوق النجم. قال ثعلب في قوله تعالى  وإدبار النجوم   وأدبار السجود  قال الكسائي: إدبار النجوم أن لها دبرا وحدا في وقت السحر، وأدبار السجود لأن مع كل سجدة إدبارا.
 وفي التهذيب من قرأ:  وأدبار السجود  . بفتح الألف جمع على دبر وأدبار، وهما الركعتان بعد المغرب، روى ذلك عن علي بن أبي طالب رضي الله عنه. قال: وأما قوله  وإدبار النجوم  في سورة الطور، فهما الركعتان قبل الفجر، قال: ويكسران جميعا وينصبان، جائزان. و الدبر: زاوية البيت ومؤخره. والدبر، بالفتح: جماعة النحل، ويقال لها الثول والخشرم، ولا واحد لشيء من هذا، قاله الأصمعي. روى الأزهري بسنده عن مصعب بن عبد الله الزبيري: الدبر: الزنابير، ومن قال النحل فقد أخطأ، قال: والصواب ما قاله الأصمعي. وفسر أهل الغريب بهما في قصة عاصم بن ثابت الأنصاري المعروف بحمى الدبر، أصيب يوم أحد فمنعت النحل الكفار منه ؛ وذلك أن المشركين لما قتلوه أرادوا أن يمثلوا به، فسلط الله عليهم الزنابير الكبار تأبر الدارع، فارتدعوا عنه حتى أخذه المسلمون فدفنوه، وفي الحديث  فأرسل الله عليهم مثل الظلمة من الدبر  ، قيل: النحل، وقيل: الزنابير. ولقد أحسن المصنف في البصائر حيث قال: الدبر: النحل والزنابير ونحوهما مما سلاحها في أدبارها. وقال شيخنا نقلا عن أهل الاشتقاق: سميت دبرا لتدبيرها وتأنقها في العمل العجيب، ومنه بناء بيوتها، ويكسر فيهما، عن أبي حنيفة، وهكذا روى قول أبي ذؤيب الهذلي:
  بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين وهي خلوج عنى شعبة فيها دبر.
 وفي حديث سكينة بنت الحسين  جاءت إلى أمها وهي صغيرة تبكي فقالت لها: مالك ? فقالت: مرت بي دبيرة، فلسعتني بأبيرة  وهي تصغير الدبرة النحلة، ج أدبر ودبور، كفلس وأفلس وفلوس. قال لبيد:
  بأشهب من أبكار مزن سحـابة                      وأرى دبور شاره النحل عاسل أراد: شاره من النحل، أي جناه. قال ابن سيده: ويجوز أن يكون جمع دبرة، كصخرة وصخور، ومأنة ومؤون. والدبر: مشارات المزرعة، أي مجاري مائها، كالدبار، بالكسر، واحدهما بهاء، وقيل: الدبار جمع الدبرة، قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة يعلو الدبار غروبها

  وقيل الدبار: الكردة من المزرعة، الواحدة دبارة. والدبارات: الأنهار الصغار التي تتفجر في أرض الزرع، واحدتها دبرة، قال ابن سيده: ولا أعرف كيف هذا إلا أن يكون جمع دبرة على دبار، ثم ألحق الهاء للجمع، كما قالوا الفحالة، ثم جمع الجمع جمع السلامة. والدبر أيضا: أولاد الجراد، عن أبي حنيفة: ونص عبارته: صغار الجراد، ويكسر. والدبر: خلف الشيء، ومنه: جعل فلان قولك دبر أذنه، أي خلف أذنه. وفي حديث عمر:  كنت أرجو أن يعيش رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى يدبرنا  ، أي يخلفنا بعد موتنا، يقال: دبرت الرجل دبرا إذا خلفته وبقيت بعده. والدبر: الموت، ومنه دابر الرجل: مات، عن اللحياني، وسيأتي. والدبر: الجبل، بلسان الحبشة. ومنه حديث النجاشي ملك الحبشة أنه قال:  ما أحب أن لي دبرا ذهبا وأنى آذيت رجلا من المسلمين  . قال الصغاني: وانتصاب ذهبا على التمييز، ومثله قولهم: عندي راقود خلا، ورطل سمنا، والواو في وأنى بمعنى مع، أي ما أحب اجتماع هذين، انتهى، وفي رواية  دبرا من ذهب  . وفي أخرى:  ما أحب أن يكون دبرى لي ذهبا  وهكذا فسروا، فهو في الأول نكرة وفي الثاني معرفة. وقال الأزهري: لا أدري أعربي هو أم لا ?. و الدبر: رقاد كل ساعة، وهو نحو التسبيح، والدبر الاكتتاب، وفي بعض النسخ الالتتاب، باللام، وهو غلط. قال ابن سيده: دبر الكتاب يدبره دبرا: كتبه، عن كراع. قال: والمعروف ذبره، ولم يقل دبره إلا هو. والدبر: قطعة تغلظ في البحر كالجزيرة يعلوها الماء وينصب عنها، هكذا في النسخ، وهو موافق لما في الأمهات اللغوية. وفي بعض النسخ: ينضب من النضب، وكلاها صحيح. والدبر: المال الكثير الذي لا يحصى كثرة، واحده وجمعه سواء، ويكسر يقال: مال دبر، ومالان دبر، وأموال دبر. قال ابن سيده: هذا الأعرف، قال: وقد كسر على دبور، ومثله مال دثر. وقال الفراء: الدبر: الكثير من. الضيعة والمال. يقال: رجل كثير الدبر، إذا كان فاشي الضيعة، ورجل ذو دبر: كثير الضيعة والمال، حكاه أبو عبيد عن أبي زيد. والدبر: مجاوزة السهم الهدف، كالدبور، بالضم، يقال: دبر السهم الهدف يدبره دبرا ودبورا، جاوزه وسقط وراءه. وقولهم: جعل كلامك دبر أذنه، أي خلف أذنه، وذلك إذا لم يصغ إليه ولم يعرج عليه، أي لم يعبأ به وتصامم عنه وأغضى عنه ولم يلتفت إليه، قال الشاعر:
  يداها كأوب الماتحين إذا مشت                      ورجل تلت دبر اليدين طروح

  والدبرة: نقيض الدولة، فالدولة في الخير، والدبرة في الشر. يقال: جعل الله عليك الدبرة. قاله الأصمعي. قال ابن سيده: وهذا أحسن ما رأيته في شرح الدبرة، وقيل: الدبرة: العاقبة، ومنه قول أبي جهل: لابن مسعود وهو صريع جريح لمن الدبرة ? فقال لله ولرسوله يا عدو الله. ويقال: جعل الله عليهم الدبرة، أي الهزيمة في القتال، وهو اسم من الإدبار، ويحرك، كما في الصحاح، وذكره أهل الغريب. وعن أبي حنيفة: الدبرة: البقعة من الأرض تزرع، والجمع دبار. ومن المجاز: الدبرة: بالكسر، خلاف القبلة. ويقال: ماله قبلة ولا دبرة، أي لم يهتد لجهة أمره. وقولهم: فلان ما يدري قبال الأمر من دباره، أي أوله من آخره. ليس لهذا الأمر قبلة ولا دبرة، إذا لم يعرف وجهه. والدبرة: بالتحريك: قرحة الدابة والبعير، ج دبر، محركة، وأدبار، مثل شجرة وشجر وأشجار. وفي حديث ابن عباس  كانوا يقولون في الجاهلية: إذا برأ الدبر، وعفا الأثر  . وفسروه بالجرح الذي يكون في ظهر الدابة. وقيل: هو أن يقرح خف البعير، وقد دبر البعير، كفرح، يدر دبرا، وأدبر، واقتصر أئمة الغريب الأول، فهو، أي البعير دبر، ككتف، وأدبر، والأنثى دبرة ودبراء، وإبل دبرى. وفي المثل:  هان على الأملس ما لاقى الدبر  ذكره أهل الأمثال في كتبهم، وقالوا: يضرب في سوء اهتمام الرجل بصاحبه، وهكذا فسره شراح المقامات. وأدبره الحمل والقتب فدبر. ودبر الرجل دبرا: ولى كأدبر إدبارا، ودبرا، وهذا عن كراع. قال أبو منصور: والصحيح أن الإدبار المصدر، والدبر الاسم. وأدبر أمر القوم، ولى لفساد، وقول الله تعالى:  ثم وليتم مدبرين  هذا حال مؤكدة، لأنه قد علم أن مع كل تولية إدبارا فقال: مدبرين، مؤكدا. وقال الفراء: دبر النهار وأدبر، لغتان، وكذلك قبل وأقبل، فإذا قالوا: أقبل الراكب أو أدبر، لم يقولوا إلا بالألف. قال ابن سيده: وإنهما عندي في المعنى لواحد لا أبعد أن يأتي في الرجال ما أتى في الأزمنة. وقرأ ابن عباس ومجاهد  والليل إذ أدبر  معناه ولى ليذهب. ودبر بالشيء: ذهب به. ودبر الرجل: شيخ، وفي الأساس شاخ، وهو مجاز وقيل ومنه قوله تعالى:  والليل إذ أدبر  . ودبر الحديث عن فلان: حدثه عنه بعد موته، وهو يدبر حديث فلان أي يرويه. وروى الأزهري بسنده إلى سلام بن مسكين قال: سمعت قتادة يحدث عن فلان يرويه عن أبي الدرداء، يدبره عن رسول الله صلى الله عليه وسلم، قال:  ما شرقت شمس قط إلا بجنبها ملكان يناديان، إنهما يسمعان الخلائق غير الثقلين الجن والإنس: ألا هلموا إلى ربكم فإن ما قل وكفي خير مما كثروا وألهى، اللهم عجل لمنفق خلفا، وعجل لممسك تلفا  . قال شمر: ودبرت الحديث، غير معروف، وإنما هو يذبره، بالذال المعجمة، أي يتقنه، قال الأزهري: وأما أبو عبيد فإن أصحابه رووا عنه: يدبره، كما ترى.

  دبرت الريح: تحولت، وفي الأساس: هبت دبورا، وفي الحديث. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  نصرت بالصبا، وأهلكت عاد بالدبور  وهي - أي الدبور كصبور، وفي نسخة شيخنا  وهو بتذكير الضمير، وهو غلط، كما نبه عليه، إذ أسماء الرياح كلها مؤنثة إلا الإعصار - ريح تقابل الصبا. والقبول: ريح تهب من نحو المغرب، والصبا يقابلها من ناحية المشرق، كذا في التهذيب. وقيل: سميت بالدبور لأنها تأتي من دبر الكعبة مما يذهب نحو المشرق، وقد رده ابن الأثير وقال: ليس بشيء، وقيل: هي التي تأتي من خلفك إذا وقفت في القبلة.
 وقال ابن الأعرابي: مهب الدبور من مسقط النسر الطائر إلى مطلع سهيل. وقال أبو علي في التذكرة: الدبور: يكون اسما وصفة، فمن الصفة قول الأعشى:
  لها زجل كحفيف الحصـا                      د صادف بالليل ريحا دبورا ومن الاسم قوله، أنشده سيبويه لرجل من باهلة:
  ريح الدبور مع الشمال وتارة                      رهم الربيع وصائب التهتان قال: وكونها صفة أكثر. والجمع دبر ودبائر. وفي مجمع الأمثال للميداني: وهي أخبث الرياح، يقال إنها لا تلقح شجرا ولا تنشيء سحابا. ودبر الرجل، كعنى، فهو مدبور: أصابته ريح الدبور. وأدبر: دخل فيها، وكذلك سائر الرياح. عن ابن الأعرابي: أدبر الرجل إذا سافر في دبار، بالضم، يوم الأربعاء. كما سيأتي للمصنف قريبا، وهو يوم نحس، وسئل مجاهد عن يوم النحس فقال: هو الأربعاء لا يدور في شهره.
 من المجاز: قال ابن الأعرابي: أدبر الرجل، إذا عرف قبيله من دبيره، هكذا في النسخ، ونص ابن الأعرابي: دبيره من قبيله، ومن أمثالهم:  فلان ما يعرف قبيله من دبيره  أي ما يدري شيئا. وقال الليث: القبيل: فتل القطن، والدبير: فتل الكتان والصوف. قال أبو عمرو الشيباني: معناه طاعته من معصيته. ونص عبارته: معصيته من طاعته، كما في بعض النسخ أيضا، وهو موافق لنص ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: القبيل: ما أقبل من الفاتل إلى حقوه، والدبير: ما أدبر به الفاتل إلى ركبته. وقال المفضل: القبيل: فوز القداح في القمار، والدبير: خيبة القداح، وسيذكر من هذا شيء في قبل أن شاء الله تعالى، وسيأتي أيضا في المادة قريبا للمصنف ويذكر ما فسر به الجوهري، ونقل هنا قول الشيباني وترك الأقوال البقية تفقننا وتعمية على المطالع. أدبر الرجل، إذا مات كدابر، الأخير عن اللحياني، وأنشد لأمية بن أبي الصلت:
  زعم ابن جدعان بن عم                      رو أنني يوما مدابـر
  ومسافر سفرا بـعـي                      دا لا يؤوب له مسافر

  أدبر إذا تغافل عن حاجة صديقه، كأنه ولى عنه. وأدبر، إذا دبر بعيره، كما يقولون أنقب، إذا حفى خف بعيره، وقد جمعا في حديث عمر قال لامرأة:  أدبرت وأنقبت  ، أي دبر بعيرك وحفي،وفي حديث قيس بن عاصم إني لأفقر  البكر الضرع والناب المدبر  ، قالوا: التي أدبر خيرها. أدبر الرجل: صار له دبر، أي مال كثير. عن ابن الأعرابي: أدبر، إذا انقلبت فتلة أذن الناقة إذا نحرت إلى ناحية القفا، وأقبل، إذا صارت هذه الفتلة إلى ناحية الوجه. من المجاز: شر الرأي الدبري، وهو محركة: رأي يسنح أخيرا عند فوت الحاجة، أي شره إذا أدبر الأمر وفات. وقيل: الرأي الدبري: الذي يمعن النظر فيه، وكذلك الجواب الدبري. من المجاز: الدبري: الصلاة في آخر وقتها. قلت: الذي ورد في الحديث:  لا يأتي الصلاة إلا دبريا  . وفي حديث آخر:  لا يأتي الصلاة إلا دبرا  ، يروى بالضم وبالفتح. قالوا: يقال: جاء فلان دبريا أي أخيرا، وفلان يصلي إلا دبريا، بالفتح، أي في آخر وقتها وفي المحكم: أي أخيرا، رواه أبوعبيد عن الأصمعي. وتسكن الباء، روى ذلك عن أبي الهيثم، وهو منصوب على الظرف. ولا تقل دبريا، بضمتين، فإنه من لحن المحدثين، كما في الصحاح. وقال ابن الأثير: هو منسوب إلى الدبر آخر الشيء، وفتح الباء من تغييرات النسب، ونصبه على الحال من فاعل يأتي. وعبارة المصنف لا تخلو عن قلاقه. وقول المحدثين: دبريا، أن صحت روايته بسماعهم من الثقات فلا لحن، وأما من حيث اللغة فصحيح، كما عرفت، وفي حديث آخر مرفوع أنه قال:  ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجل أتى الصلاة دبارا، ورجل اعتبد محررا، ورجل أم قوما هم له كارهون  ، قال الإفريقي، راوي هذا الحديث: معنى قوله: دبارا، أي بعد ما يفوت الوقت.
 وفي حديث أبي هريرة:  أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: أن للمنافقين علامات يعرفون بها، تحيتهم لعنة، وطعامهم نهبة، لا يقربون المساجد إلا هجرا، ولا يأتون الصلاة إلا دبرا، مستكبرين، لا يألفون ولا يؤلفون، خشب بالليل، صخب بالنهار  قال: ابن الأعرابي: قوله:  دبارا  في الحديث الأول جمع دبر ودبر، وهو آخر أوقات الشيء: الصلاة وغيرها. والدابر يقال للمتأخر والتابع، إما باعتبار المكان أو باعتبار الزمان أو باعتبار المرتبة. يقال: دبره يدبره ويدبره دبورا إذا اتبعه من ورائه وتلا دبره، وجاء يدبرهم، أي يتبعهم، وهو من ذلك. الدابر: آخر كل شيء، قاله ابن بزرج، وبه فسر قولهم: قطع الله دابرهم، أي آخر من بقى منهم، وفي الكتاب العزيز:  فقطع دابر القوم الذين ظلموا  ، أي استؤصل آخرهم، وقال تعالى في موضع آخر  وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين  وفي حديث الدعاء  وابعث علهم بأسا تقطع به دابرهم، أي جميعهم حتى لا يبقى منهم أحد. قال الأصمعي وغيره: الأصل. ومعنى قولهم: قطع الله دابره، أي أذهب الله أصله، وأنشد لوعلة:
  فدى لكما رجلي أمي وخالتي                      غداة الكلاب إذ تحز الدوابر

  أي يقتل القوم فتذهب أصولهم ولا يبقى لهم أثر. الدابر: سهم يخرج من الهدف ويسقط وراءه، وقد دبر دبورا. وفي الأساس: ما بقي في الكنانة إلا الدابر، وهو آخر السهام. الدابر: قدح غير فائز، وهو خلاف القابل، وصاحبه مدابر، قال صخر الغي الهذلي يصف ماء ورده:
  فخضخضت صفني في جمه                      خياض المدابر قدحا عطوفا المدابر: المقمور في الميسر. وقيل هو الي قمر مرة بعد مرة فيعاود ليقمر، وقال أبو عبيد: المدابر: الذي يضرب بالقداح. الدابر: البناء فوق الحسي، عن أبي زيد، قال الشماخ:
  ولما دعاها من أباطـح واسـط                      دوابر لم تضرب عليها الجرامز الدابر: رفرف البناء، عن أبي زيد. الدابرة، بهاء: آخر الرمل، عن الشيباني، يقال: نزلوا في دابرة الرملة، وفي دوابر الرمال، وهو مجاز. عن ابن الأعرابي: الدابرة: الهزيمة، كالدبرة. الدابرة: المشئومة، عنه أيضا. يقال: صك دابرته، هي منك عرقوبك، قال وعلة.

  إذ تحز الدوابر الدابرة: ضرب من الشغزبية في الصراع. دابرة الحافر: مؤخره، وقيل: ماحاذى موضع الرسغ، كما في الصحاح، وقيل: هي التي تلي مؤخر الرسغ، وجمعها الدوابر. والمدبور: المجروح، وقد دبر ظهره. والمدبور: الكثير المال يقال: هو ذو دبر ودبر، كما تقدم. والدبران محركة: نجم بين الثريا والجوزاء، ويقال له التابع والتويبع، وهو منزل للقمر سمى دبرانا لأنه يدبر الثريا، أي يتبه. وفي المحكم: الدبران: نجم يدبر الثريا، لزمته الألف واللام لأنهم جعلوه الشيء بعينه، وفي الصحاح: الدبران: خمسة كواكب من الثور يقال إنه سنامه.
 ورجل أدابر، بالضم: قاطع رحمه، كأباتر. رجل أدابر: لا يقبل قول أحد ولا يلوي على شيء. وقال ابن القطاع: هو الذي لا يقبل الموعظة. قال السيرافي: وحكى سيبويه أدابرا في الأسماء ولم يفسره أحد، على أنه اسم لكنه قد قرنه بأحامر وأجارد، وهما موضعان، فعسى أن يكون أدابر موضعا. وذكر الأزهري أخايل، وهو المختال، وهو أحد النظائر التسعة التي نبهنا عليها في جرد وبتر. في الصحاح: الدبير: ما أدبرت به المرأة من غزلها حين تفتله، وبه فسر: فلان ما يعرف دبيره من قبيله، قال يعقوب: القبيل: ما أقبلت به إلى صدرك، والدبير: ما أدبرت به عن صدرك، يقال: فلان ما يعرف قبيلا من دبير. وهو مجاز.
 يقال: هو مقابل ومدابر، أي محض من أبويه كريم الطرفين وهو مجاز، قال الأصمعي: وأصله من الإقبالة والإدبارة، وهو شق في الأذن ثم يفتل ذلك، فإن - وفي اللسان: فإذا - أقبل به فهو إقبالة، وإن - وفي اللسان: وإذا - أدبر به فإدبارة. والجلدة المعلقة من الأذن هي الإقبالة: والإدبارة كأنها زنمة. والشاة مقابلة ومدابرة، وقد دابرتها - والذي في اللسان: وقد أدبرتها - وقابلتها. والذي عند المصنف أصوب.

  وناقة ذات إقبالة وإدبارة وناقة مقابلة مدابرة، أي كريمة الطرفين من قبل أبيها وأمها، وفي الحديث  أنه نهى أن يضحى بمقابلة أو مدابرة  . قال الأصمعي: المقابلة: أن يقطع من طف أذنها شيء ثم يترك معلقا لا يبين كأنه زنمة، ويقال لمثل ذلك من الإبل: المزنم، ويسمى ذلك المعلق: الرعل، والمدابرة: أن يفعل ذلك بمؤخر الأذن من الشاة. قال الأصمعي، وكذلك أن بان ذلك من الأذن فيه مقابلة ومدابرة بعد أن كان قطع. ودبار، كغراب وكتاب: يوم الأربعاء. وفي كتاب العين للخليل ابن أحمد: ليلته، ورجحه بعض الأئمة، عادية، من أسمائهم القديمة. وقال كراع: جاهلية، وأنشد:
  أرجى أن أعيش وأن يومى                      بأول أو بأهون أو جبـار
  أو التالي دبار فإن أفـتـه                      فمؤنس أو عروبة أو شيار أول: الأحد، وشيار: السبت. وكل منها مذكور في موضعه.
 الدبار: بالكسر: المعاداة من خلف، كالمدابرة، يقال: دابر فلان فلانا مدابرة ودبارا: عاداه وقاطعه وأعرض عنه. والدبار: السواقي بين الزروع، واحدتها دبرة، وقد تقدم. قال بشر بن أبي خازم:
  تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة تعلو الدبار غروبها وقد يجمع الدبار على دبارات، وتقدم ذلك في أول المادة. والدبار: الوقائع والهزائم، جمع دبرة. يقال: أوقع الله بهم الدبار، وقد تقدم أيضا. قال الأصمعي: الدبار بالفتح: الهلاك، مثل الدمار. وزاد المصنف في البصائر: الذي يقطع دابرهم، ودبر القوم يدبرون دبارا: هلكوا، ويقال: عليه الدبار أي العفاء، إذا دعوا عليه بأن يدبر فلا يرجع، ومثله: عليه العفاء، أي الدروس والهلاك. والتدبير: النظر في عاقبة الأمر، أي إلى ما يؤول إليه عاقبته، كالتدبير، وقيل: التدبر التفكر أي تحصيل المعرفتين لتحصيل معرفة ثالثة، ويقال عرف الأمر تدبرا، أي بأخرة. قال جرير:
  ولا تتقون الشر حتى يصيبكم                      ولا تعرفون الأمر إلا تدبرا وقال أكثم بن صيفي لبنيه: يا بني، لا تتدبروا أعجاز أمور قد ولت صدورها. التدبير: عتق العبد عن دبر، هو أن يقول له: أنت حر بعد موتي، وهو مدبر، ودبرت العبد إذا علقت عتقه بموتك. التدبير: رواية الحديث ونقله عن غيرك، هكذا رواه أصحاب أبي عبيد عنه، وقد تقدم ذلك. وتدابروا: تعاودا وتقاطعوا. وقيل: لا يكون ذلك إلا في بنى الأب، وفي الحديث  لا تدابروا ولا تقاطعوا  قال أبو عبيد: التدابر: المصارمة والهجران، مأخوذ من أن يولى الرجل صاحبه دبره وقفاه، ويعرض عنه بوجهه ويهجره، وأنشد:
  أأوصى أبو قيس بأن تتواصلواوأوصى أبوكم ويحكم أن تدابروا وقيل في معنى الحديث: لا يذكر أحدكم صاحبه من خلفه. واستدبر: ضد استقبل، يقال استدبره فرماه، أي أتاه من ورائه. واستدبر الأمر: رأى في عاقبته ما لم ير في صدره. ويقال: أن فلانا لو استقبل من أمره ما استدبره لهدي لوجهة أمره أي لو علم في بدء أمره ما علمه في آخره لاسترشد لأمره.
 استدبر: استأثر، وأنشد أبو عبيدة للأعشى يصف الخمر:
  تمززتها غير مـسـتـدبـر                      على الشرب أو منكر ما علم

  قال: أي غير مستأثر، وإنما قيل للمستأثر مستدبر، لأنه إذا استأثر بشربها استدبر عنهم ولم يستقبلهم، لأنه يشربها دونهم ويولى عنهم. في الكتاب العزيز  أفلم يدبروا القول  أي ألم يتفهموا ما خوطبوا به في القرآن  وكذلك قوله تعالى  أفلا يتدبرون القرآن  أي أفلا يتفكرون فيعتبروا، فالتدبر هو التفكر والتفهم، وقوله تعالى  فالمدبرات أمرا  ، يعنى ملائكة موكلة بتدبير أمور. ودبير كزبير: أبو قبيلة من أسد وهو دبير بن مالك بن عمرو بن قعين ابن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد، واسمه كعب، وإليه يرجع كل دبيري، وفيهم كثرة دبير: اسم حمار. دبيرة، بهاء: ة، بالبحرين، لبني عبد القيس. وذات الدبر، بفتح فسكون: ثنية لهذيل، قال ابن الأعرابي، وقد صحفه الأصمعي فقال: ذات الدير، قال أبو ذؤيب:
  بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين فهي خلوج ودبر، بفتح فسكون: جبل بين تيماء وجبلى طيئ. ودبير كأمير: ة بنيسابور، على فرسخ، منها أبو عبد الله محمد بن عبد الله بن يوسف بن خرشيد الدبيري، ويقال الدويري أيضا، وذكره المصنف في دار، وسيأتي، وهنا ذكره السمعاني وغيره، رحل إلى بلخ ومرو، وكتب عن جماعة، وستأتي ترجمته. دبير: جد محمد بن سليمان القطان المحدث البصري، عن عبد الرحمن بن يونس السراج، توفي بعد الثلاثمائة، وكان ضعيفا في الحديث. ودبيرا: ة بالعراق من سواده، نقله الصغاني. دبر كجبل. ة باليمن من قرى صنعاء، منها أبو يعقوب إسحاق بن إبراهيم بن عباد المحدث راوى كتب عبد الرزاق بن همام، روى عنه أبو عوانة الأسفرايني الحافظ، وأبو القاسم الطبراني، وخيثمة بن سلمان الأطرابلسي وغيرهم. والأدبر: لقب حجر بن عدي الكندى، نبز به لأن السلاح أدبرت ظهره، وقيل: لأنه طعن موليا، قاله أبو عمرو. وقال غيره: الأدبر: لقب أبيه عدي، وقد تقدم الاختلاف في ح ج ر فراجعه.
 الأدبر أيضا: لقب جبلة بن قيس الكندي، قيل إنه، أي هذا الأخير صحابي، ويقال هو جبلة ابن أبي كرب بن قيس. له وفادة، قاله أبو موسى. قلت: وهو جد هانئ بن عدي ابن الأدبر. دبير، كزبير: لقب كعب ابن عمرو بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد الأسدي لأنه دبر من حمل السلاح، وقال أحمد بن الحباب الحميري النسابة: حمل شيئا فدبر ظهره. وفي الروض أنه تصغير أدبر، على الترخيم، ولا يخفى أنه بعينه الذي تقدم ذكره، وأنه أبو قبيلة من أسد، فلو صرح بذلك كان أحسن، كما هو ظاهر. والأديبر، مصغرا: دويبة، وقيل: ضرب من الحيات. ويقال: ليس هو من شرج فلان ولا دبوره، أي من ضربه وزيه وشكله. ودبورية: د، قرب طبرية، وفي التكملة: من قرى طبرية، وهي بتخفيف الياء التحتية.
 ومما يستدرك عليه:

  دابرالقوم: آخر من يبقى منهم ويجيئ في آخرهم، كالدابرة، وفي الحديث:  أيما مسلم خلف غازيا في دابته: أي من يبقى بعده. وعقب الرجل: دابره. ودبره: بقى بعده. ودابرة الطائر: الإصبع التي من وراء رجله، وبها يضرب البازي، يقال: ضربه الجارح بدابرته، والجوارح بدوابرها، والدابرة للديك: أسفل من الصيصية يطأ بها. وجاء دبريا، أي أخيرا، والعلم قبلى وليس بالدبري، قال أبو العباس: معناه أن العالم المتقن يجيبك سريعا، والمتخلف يقول: لي فيها نظر: وتبعت صاحبي دبريا، إذا كنت معه فتخلفت عنه ثم تبعته وأنت تحذر أن يفوتك، كذا في المحكم. والمدبرة، بالفتح: الإدبار. أنشد ثعلب:
  هذا يصاديك إقبالا بمدبرة                      وذا يناديك إدبارا بإدبار وأمس الدابر: الذاهب الماضي لا يرجع أبدا. وقالوا: مضى أمس الدابر وأمس المدبر، وهذا من التطوع المشام للتوكيد، لأن اليوم إذا قيل فيه أمس فمعلوم أنه دبر، لكنه أكده بقوله: الدابر، قال الشاعر:
  وأبى الذي ترك الملوك وجمعهم                      بصهاب هامدة كأمس الدابـر وقال صخر بن عمرو بن الشريد السلمي:
  ولقد قتلتكم ثنـاء ومـوحـدا                      وتركت مرة مثل أمس المدبر ورجل خاسر دابر، إتباع. ويقال: خاسر دامر، على البدل وإن لم يلزم أن يكون بدلا، وسيأتي. وقال الأصمعي: المدابر: المولى المعرض عن صاحبه. ويقال: قبح الله ما قبل منه وما دبر. والدلو بين قابل ودابر: بين من يقبل بها إلى البئر ومن يدبر بها إلى الحوض. ومالهم من مقبل و مدبر، أي من مذهب في إقبال ولا إدبار. وأمر فلان إلى إقبال وإلى إدبار. وعن ابن الأعرابي: دبر: رد ودبر: تأخر.
 وقالوا: إذا رأيت الثريا تدبر فشهر نتاج وشهر مطر. وفلان مستدبر المجد مستقبل، أي كريم أول مجده وآخره، وهو مجاز. ودابر رحمه: قطعها. والمدابر من المنازل خلاف المقابل. وأدبرالقوم، إذا ولى أمرهم إلى آخره، فلم يبق منهم باقية. ومن المجاز: جعله دبر أذنه إذا أعرض عنه، وولى دبره: انهزم. وكانت الدبرة له: انهزم قرنه، وكانت الدبرة عليه: انهزم هو ولوا دبرهم منهزمين، ودبرت له الريح بعد ما قبلت، ودر بعد إقبال، وتقول: عصفت دبوره، وسقطت عبوره، وكل ذلك مجاز. وكفر دبور، كتنور: قرية بمصر. والديبور: موضع في شعر أبي عباد، ذكره البكري. ودبرة، بفتح فسكون، ناحية شامية.

### Türkçe

**الدبر**، ötre ile ve iki ötre ile: **القبل**’in zıddı. Her şeyden **الدبر**: onun arkası ve gerisi. Mecazdan: “Sana **دبر الشهر** geldim”, yani onun sonu, darbımesel üzere. Denir: “Sana **دبر الشهر** geldim ve onda”, yani onun **دبر**’inde; “ve onun üzerinde”, yani onun **دبر**’i üzerinde; bütün bunların cem‘i **أدبار**’dır. Denir: “Sana onun **أدباره** geldim ve onun içinde”, yani **الأدبار**’da, yani onun sonu. Ve toynaklı ve pençeli olanlar için **الأدبار**: makat ile hayâyı bir araya getiren şey. Bazıları bunu yalnızca tırnaklı olanlara ve hayâya tahsis etti; tekili **دبر**. Ve **الدبر** ve **الدبر**: sırt; Zemahşerî **الأساس**’ta bununla başladı, musannif de **البصائر**’da; ve şu yüce sözüyle istidlâli artırdı: **ويولون الدبر**. Dedi: onu cemaat için kıldı; tıpkı yüce sözü gibi: **لا يرتد إليهم طرهم**. Cem‘i **أدبار**. Ferrâ dedi: Bu, Bedir günü idi. İbn Mukbil dedi:

  **الكاسرين القنا في عورة الدبر**

Ve yıldızların **إدبار**’ı: onların peş peşe gelmesi; ve onların **أدبار**’ı: gecenin sonunda batmak için onları batıya doğru alması. Bu, lugat ehlinin hikâyesidir. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **الأدبار** “alma” olmaz; zira “alma” masdardır, **الأدبار** ise isimlerdir. Ve secdelerin **أدبار**’ı ve onun **إدبار**’ı: namazların sonları. Ve şöyle okunmuştur: **وأدبار** ve **إدبار**; kim **وأدبار** okursa, **خلف** ve **وراء** babındandır; kim **وإدبار** okursa, yıldızın **خفوق**’u babındandır. Sa‘leb, yüce sözü hakkında: **وإدبار النجوم** **وأدبار السجود** dedi. Kisâî dedi: Yıldızların **إدبار**’ı, seher vaktinde onların bir **دبر**’i ve bir haddi olmasıdır; secdelerin **أدبار**’ı ise, her secde ile birlikte bir **إدبار** bulunması sebebiyledir.

Ve **التهذيب**’de: kim **وأدبار السجود** okursa; elifi fetha ile, **دبر** ve **أدبار** üzerine cem‘ edilmiştir; ve bunlar, akşamdan sonra iki rek‘attır; bunu Ali b. Ebî Tâlib’den (Allah ondan razı olsun) rivayet etti. Dedi: **وإدبار النجوم** sözüne gelince, **الطور** sûresinde, bunlar fecirden önceki iki rek‘attır. Dedi: İkisi de kesrelenir ve nasb olunur; ikisi de câizdir. Ve **الدبر**: evin köşesi ve arkası. Ve **الدبر** fetha ile: arı topluluğu; ona **الثول** ve **الخشرم** denir; bunların hiçbirinin tekili yoktur; bunu Asma‘î söyledi. Ezherî, senediyle Mus‘ab b. Abdullah ez-Zübeyrî’den rivayet etti: **الدبر**: eşekarılarıdır; kim “arılar” derse hata etmiştir. Dedi: Doğru olan Asma‘î’nin söylediğidir. Garîb ehli, Ensârî Âsım b. Sâbit kıssasında—**حمى الدبر** diye bilinen—onu ikisiyle tefsir etti: Uhud günü yaralandı da arılar kâfirleri ondan men etti; bu, müşrikler onu öldürdüklerinde ona müsle yapmak istemeleri sebebiyledir; Allah onların üzerine büyük eşekarılarını musallat etti; zırhlıyı **تأبر** eder; onlar ondan vazgeçtiler; nihayet Müslümanlar onu alıp defnettiler. Hadiste: **فأرسل الله عليهم مثل الظلمة من الدبر**; “arılar” denildi, “eşekarıları” denildi. Musannifin **البصائر**’da söylediği şu söz ne güzel: **الدبر**: arılar ve eşekarıları ve benzerleri; silahı **أدبار**’ında olan şeylerdendir. Şeyhimiz, اشتقاق ehli nakliyle dedi: Acayip işteki tedbiri ve işteki inceliği sebebiyle **دبرا** diye adlandırıldı; ondan, evlerini bina etmeleri. Ve ikisinde de kesrelenir; Ebû Hanîfe’den. Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü böyle rivayet edilmiştir:

  **بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين وهي خلوج عنى شعبة فيها دبر.**

Ve Sekîne bintü’l-Hüseyn hadîsinde: “Annesine küçükken ağlayarak geldi; annesi ona dedi: ‘Neyin var?’ Dedi: ‘Bana bir **دبيرة** uğradı da beni bir **أبيرة** ile soktu.’” Bu, arı olan **الدبرة**’nin küçültmesidir; cem‘i **أدبر** ve **دبور**; tıpkı **فلس** ve **أفلس** ve **فلوس** gibi. Lebîd dedi:

  **بأشهب من أبكار مزن سحـابة                      وأرى دبور شاره النحل عاسل**
Muradı: “Onun **شاره**’i arılardandır”, yani onun topladığıdır. İbn Sîde dedi: **دبرة**’nin cem‘i olması da câizdir; tıpkı **صخرة** ve **صخور**; **مأنة** ve **مؤون** gibi. Ve **الدبر**: tarlanın işaretleri; yani suyunun akıntı yerleri; **الدبار** gibi, kesre ile; ikisinin de tekili tâ’ iledir. Ve denildi: **الدبار** **الدبرة**’nin cem‘idir. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

  **تحدر ماء البئر عن جـرشـية                      على جربة يعلو الدبار غروبها**

Ve denildi: **الدبار** tarladan bir parça; tekili **دبارة**. Ve **الدبارات**: ekin toprağında fışkıran küçük nehirler; tekili **دبرة**. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak **دبرة**’nin **دبار** üzerine cem‘i olması, sonra cem‘ için tâ’nın ilhak edilmesi olabilir; tıpkı **الفحالة** dedikleri gibi; sonra cem‘in cem‘i, سالم cem‘i ile cem‘ edilmiştir. Ve **الدبر** ayrıca: çekirge yavruları; Ebû Hanîfe’den. İbaresinin nassı: “çekirgenin küçükleri”; ve kesrelenir. Ve **الدبر**: bir şeyin arkası; ondan: “Falan, sözünü kulağının **دبر**’i yaptı”, yani kulağının arkasına. Ömer hadîsinde: **كنت أرجو أن يعيش رسول الله صلى الله عليه وسلم حتى يدبرنا**; yani ölümümüzden sonra bize halef olur. Denir: “Adamı **دبرا** **دبرت**”, onu geride bıraktığında ve ondan sonra kaldığında. Ve **الدبر**: ölüm; ondan: “Adamın **دابر**’i”, öldü; Lihyânî’den; ve gelecektir. Ve **الدبر**: Habeş dilinde dağ. Ondan, Habeş kralı Necâşî hadîsi: **ما أحب أن لي دبرا ذهبا وأنى آذيت رجلا من المسلمين**. Sığânî dedi: “**ذهبا**”nın nasbı temyîz üzerinedir; bunun benzeri onların sözü: “Yanımda bir **راقود** sirke, ve bir rıtl yağ.” Ve **و** “**وأنى**”de “**مع**” mânâsınadır; yani bu ikisinin toplanmasını sevmem. Bitti. Bir rivayette: **دبرا من ذهب**. Bir diğerinde: **ما أحب أن يكون دبرى لي ذهبا**. Böyle tefsir ettiler; o hâlde birincide nekre, ikincide ma‘rifedir. Ezherî dedi: Arapça mıdır değil midir bilmiyorum. Ve **الدبر**: her saatin uykusu; o, tesbih gibidir. Ve **الدبر**: yazdırma; bazı nüshalarda **الالتتاب** lâm ile; o yanlıştır. İbn Sîde dedi: “Kitabı **دبرا** **يدبره**”: onu yazdı; Kurâ‘dan. Dedi: Bilinen “**ذبره**”dir; “**دبره**” demedi, yalnız o dedi. Ve **الدبر**: denizde ada gibi kalınlaşan bir parça; su onun üzerine yükselir ve ondan akar; nüshalarda böyledir; ve lugavî ana kaynaklarda olana uygundur. Bazı nüshalarda: “**ينضب**” (n-d-b’den); ikisi de doğrudur. Ve **الدبر**: sayılmayacak kadar çok olan çok mal; tekili ve cem‘i birdir; ve kesrelenir. Denir: “**مال دبر**”, “iki mal **دبر**”, “mallar **دبر**”. İbn Sîde dedi: Bu daha bilinenidir. Dedi: **دبور** üzerine de kırılmıştır; bunun benzeri “**مال دثر**”. Ferrâ dedi: **الدبر**: mülk ve maldan çok olan. Denir: “Adam çok **الدبر** sahibidir”, mülkü yaygın ise; ve “**ذو دبر** adam”, mülk ve malı çok. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den bunu hikâye etti. Ve **الدبر**: okun hedefi aşması; **الدبور** gibi, ötre ile. Denir: “Ok hedefi **دبرا** ve **دبورا** **دبر**”, onu geçti ve arkasına düştü. Ve onların sözü: “Sözünü kulağının **دبر**’i yaptı”, yani kulağının arkasına; bu, ona kulak vermediğinde ve ona yönelmediğinde olur; yani ona aldırmadı, ondan sağır kesildi, ondan göz yumdu ve ona dönüp bakmadı. Şair dedi:

  **يداها كأوب الماتحين إذا مشت                      ورجل تلت دبر اليدين طروح**

Ve **الدبرة**: **الدولة**’nin zıddı; **الدولة** hayırdadır, **الدبرة** şerdedir. Denir: “Allah senin üzerine **الدبرة** kılsın.” Asma‘î söyledi. İbn Sîde dedi: Bu, **الدبرة**’nin şerhinde gördüğümün en güzeli. Ve denildi: **الدبرة**: âkıbet. Ondan, Ebû Cehil’in, yaralı düşmüş halde olan İbn Mes‘ûd’a sözü: “**الدبرة** kimin?” O da: “Allah’ın ve Resûlü’nün, ey Allah’ın düşmanı!” Ve denir: “Allah onların üzerine **الدبرة** kılsın”, yani savaşta bozgun; o, **الإدبار**’dan bir isimdir; ve harekelenir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; garîb ehli onu zikretti. Ebû Hanîfe’den: **الدبرة**: ekilen yerden bir parça; cem‘i **دبار**. Mecazdan: **الدبرة** kesre ile: kıblenin hilâfı. Denir: “Onun ne **قبلة**’si var ne **دبرة**’si”, yani işinin yönüne hidayet bulmadı. Ve onların sözü: “Falan, işin **قبال**’ını **دباره**’inden bilmez”, yani evvelini âhirinden. “Bu işin ne **قبلة**’si var ne **دبرة**’si”, onun vechini bilmediğinde. Ve **الدبرة** hareke ile: binek hayvanının ve devenin yarası; cem‘i **دبر** (harekeli) ve **أدبار**; tıpkı **شجرة** ve **شجر** ve **أشجار** gibi. İbn Abbâs hadîsinde: **كانوا يقولون في الجاهلية: إذا برأ الدبر، وعفا الأثر**. Onu, binek hayvanının sırtında olan yara diye tefsir ettiler. Ve denildi: devenin tırnağının yaralanmasıdır. Ve deve **دبر** oldu; **فرح** gibi; **دبرا** akıtır; ve **أدبر**. Garîb imamları birincisiyle yetindi; o hâlde deve **دبر**’dir; **كتف** gibi; ve **أدبر**. Dişisi **دبرة** ve **دبراء**; ve develer **دبرى**. Meselde: **هان على الأملس ما لاقى الدبر**; bunu emsâl ehli kitaplarında zikretti; ve dediler: adamın arkadaşına kötü ihtimamı hakkında darbımeseldir; ve makamât şârihleri onu böyle tefsir etti. Yük ve semer onu **أدبر** etti de o **دبر** oldu. “Adam **دبرا** **دبر** etti”: **أدبر** gibi, **إدبارا**; ve **دبرا**; bu Kurâ‘dandır. Ebû Mansûr dedi: Doğru olan, **الإدبار**’ın masdar, **الدبر**’in isim olmasıdır. Ve kavmin işi **أدبر** etti: bozulma sebebiyle döndü. Yüce Allah’ın sözü: **ثم وليتم مدبرين**; bu, hâl-i müekkededir; çünkü her dönmeyle birlikte bir **إدبار** olduğu bilindi; bu yüzden “**مدبرين**” dedi, te’kîd edici olarak. Ferrâ dedi: “Gündüz **دبر** etti” ve “**أدبر** etti” iki lugattır; aynı şekilde “**قبل**” ve “**أقبل**”. “Binekli **أقبل** etti” veya “**أدبر** etti” dediklerinde, ancak elif ile söylerler. İbn Sîde dedi: Bana göre ikisi mânâda birdir; zamanlarda gelenin erkeklerde de gelmesi uzak değildir. İbn Abbâs ve Mücâhid okudu: **والليل إذ أدبر**; mânâsı: gitti, çekildi. Ve “Şey ile **دبر** etti”: onu götürdü. Ve **دبر** adam: ihtiyar; **الأساس**’ta “yaşlandı”; bu mecazdır. Ve denildi: Ondan yüce sözü: **والليل إذ أدبر**. Ve “Falandan hadisi **دبر** etti”: onun ölümünden sonra ondan rivayet etti; “Falanın hadisini **يدبر** eder” yani onu rivayet eder. Ezherî, senediyle Selâm b. Miskîn’e rivayet etti; dedi: Katâde’yi falandan hadis anlatırken işittim; o da onu Ebû’d-Derdâ’dan rivayet ediyor; onu Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den **يدبره** ediyor; dedi: **ما شرقت شمس قط إلا بجنبها ملكان يناديان، إنهما يسمعان الخلائق غير الثقلين الجن والإنس: ألا هلموا إلى ربكم فإن ما قل وكفي خير مما كثروا وألهى، اللهم عجل لمنفق خلفا، وعجل لممسك تلفا**. Şemmer dedi: “Hadisi **دبرت** ettim” bilinmez; ancak “**يذبره**”dir, mu‘ceme **ذال** ile; yani onu sağlam yapar. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd’e gelince, ashabı ondan “**يدبره**” diye rivayet etti; gördüğün gibi.

**دبرت الريح**: döndü (yön değiştirdi); aslında: **هبت دبورا** (yani **الدبور** olarak esti). Ve hadiste: Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم dedi ki: “**نصرت بالصبا، وأهلكت عاد بالدبور**”; o — yani **الدبور** — **صبور** vezninde (gibidir). Şeyhimizin nüshasında: “**وهو**” (zamirin müzekker kılınmasıyla) vardır; bu yanlıştır, onun buna dikkat çektiği gibi; zira rüzgâr adlarının hepsi müennestir, **الإعصار** hariç. — **ريح**: **الصبا**’ya karşılık gelen rüzgâr. Ve **القبول**: batı tarafı yönünden esen rüzgâr; **الصبا** ona doğu tarafı yönünden karşılık gelir; **التهذيب**’de böyledir. Ve denildi ki: **الدبور** diye adlandırıldı; çünkü doğuya giden şeyden, Kâbe’nin arka tarafından gelir; İbnü’l-Esîr bunu reddetti ve dedi ki: bir şey değildir. Ve denildi ki: kıblede durduğunda arkandan gelen rüzgârdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الدبور**’un esiş yeri, uçan kartalın düştüğü yerden Süheyl’in doğuşuna kadardır. Ebû Alî **التذكرة**’de dedi ki: **الدبور**: isim ve sıfat olur; sıfattan olanı A‘şâ’nın sözü:

  لها زجل كحفيف الحصـا                      د صادف بالليل ريحا دبورا

İsimden olanı ise — Sîbeveyh’in Bâhile’den bir adama okuttuğu — onun sözü:

  ريح الدبور مع الشمال وتارة                      رهم الربيع وصائب التهتان

Dedi ki: onun sıfat oluşu daha çoktur. Çoğulu **دبر** ve **دبائر**’dir. Meydânî’nin **مجمع الأمثال**’inde: o rüzgârların en habisidir; denilir ki: ne bir ağacı aşılar ne de bir bulut meydana getirir. **ودبر الرجل** ( **عنى** gibi), o hâlde o **مدبور**’dur: **الدبور** rüzgârı ona isabet etti. Ve **أدبر**: ona girdi; diğer rüzgârlar da böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den: **أدبر الرجل**: **دبار** (ضم ile) içinde, yani çarşamba günü yolculuk ettiğinde (denir). Müellife yakında geleceği üzere; o uğursuz bir gündür. Mücâhid’e uğursuz gün soruldu da dedi ki: o çarşambadır; ayı içinde dönüp durmaz.

Mecazdan: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أدبر الرجل**: **قبيله**’sini **دبيره**’sinden bildiğinde; nüshalarda böyledir. İbnü’l-A‘râbî’nin metni: **دبيره من قبيله**. Ve onların darbımesellerinden: **فلان ما يعرف قبيله من دبيره**; yani hiçbir şey bilmez. Leys dedi ki: **القبيل**: pamuğun bükümü; **الدبير**: ketenin ve yünün bükümü. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: manası, itaatini isyanından (ayırt etmesi)dir. İbaresinin metni: **معصيته من طاعته**; bazı nüshalarda da böyledir ve İbnü’l-A‘râbî’nin metnine uygundur. Asma‘î dedi ki: **القبيل**: bükücünün beline doğru gelen şey; **الدبير**: bükücünün dizi tarafına doğru geri çevirdiği şey. Mufaddal dedi ki: **القبيل**: kumarda okların kazanması; **الدبير**: okların kaybetmesi. Bundan bir şey, Allah تعالى dilerse, **قبل** maddesinde zikredilecektir; ayrıca müellife yakında bu maddede de gelecektir ve Cevherî’nin ne ile tefsir ettiğini zikredecektir; burada Şeybânî’nin sözünü nakletti ve geri kalan sözleri bıraktı; bu, bize göre, okuyana karşı bir eksiltme ve bir körleştirmedir. **أدبر الرجل**: **دابر** gibi, öldüğünde (denir); sonuncusu Lihyânî’dendir. Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan şu beyit okundu:

  زعم ابن جدعان بن عم                      رو أنني يوما مدابـر
  ومسافر سفرا بـعـي                      دا لا يؤوب له مسافر

**أدبر**: dostunun ihtiyacından gaflet ettiğinde; sanki ondan yüz çevirmiştir. Ve **أدبر**: devesini **دبر** ettiğinde; tıpkı onların “**أنقب**” demeleri gibi: devesinin tırnağı aşındığında. İkisi Ömer’in hadîsinde bir araya getirilmiştir; bir kadına dedi ki: **أدبرت وأنقبت**; yani deven **دبر** oldu ve tırnağı aşındı. Kays b. Âsım’ın hadîsinde: “**إني لأفقر  البكر الضرع والناب المدبر**”; dediler ki: hayrı geri kalmış olan (dişidir). **أدبر الرجل**: ona **دبر** oldu; yani çok mal (sahibi) oldu. İbnü’l-A‘râbî’den: **أدبر**: deve boğazlandığında, dişi devenin kulağının bükümü ense tarafına döndüğünde; ve **أقبل**: bu büküm yüz tarafına olduğunda.

Mecazdan: **شر الرأي الدبري**; o ( **محركة** ile): ihtiyaç kaçtıktan sonra en son beliren görüştür; yani iş geri dönüp geçtiğinde onun şerri. Ve denildi ki: **الرأي الدبري**: onda nazarı derinleştirdiği görüştür; aynı şekilde **الجواب الدبري**.

Mecazdan: **الدبري**: namazı vaktinin sonunda (kılmak). Dedim: hadiste gelen: **لا يأتي الصلاة إلا دبريا**. Başka bir hadiste: **لا يأتي الصلاة إلا دبرا**; ضم ile ve فتح ile rivayet edilir. Dediler ki: “falanca **دبريا** geldi” yani en son; ve “falanca namaz kılar, ancak **دبريا**” (فتح ile), yani vaktinin sonunda. **المحكم**’de: yani en son; bunu Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti. **الباء** sakin kılınır; bunu Ebû’l-Heysem’den rivayet etti; zarf olarak mansuptur. Ve “**دبريا**” (iki damme ile) deme; çünkü bu, muhaddislerin lahnındandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **الدبر**’e nisbetlidir; şeyin sonu. **الباء**’nın fethi, nisbetin değişikliklerindendir. Ve onu, “**يأتي**”nin fâilinden hâl olarak nasbetti. Müellifin ibaresi, bir sarsıntıdan hâlî değildir. Muhaddislerin “**دبريا**” sözü: eğer onların sika kimselerden semâ ile rivayetleri sahihse, lahn değildir; fakat dil bakımından ise doğrudur; bildiğin gibi. Başka bir merfû hadiste: dedi ki: “**ثلاثة لا يقبل الله لهم صلاة: رجل أتى الصلاة دبارا، ورجل اعتبد محررا، ورجل أم قوما هم له كارهون**”. Bu hadisin râvisi İfrîkî dedi ki: “**دبارا**” sözünün manası: vakit geçtikten sonra (gelmesi)dir.

Ebû Hureyre’nin hadîsinde: Nebî صلى الله عليه وسلم dedi ki: “Münafıkların, kendileriyle bilindikleri alâmetleri vardır: selâmları lânettir; yemekleri yağmadır; mescitlere ancak terk ederek yaklaşırlar; namaza ancak **دبرا** gelirler; kibirlenerek; ne ünsiyet ederler ne de kendileriyle ünsiyet edilir; geceleyin odun (gibi), gündüzün gürültü.” Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî: birinci hadisteki **دبارا** sözü, **دبر** ve **دبر**’ün cem‘idir; o, şeyin vakitlerinin sonudur: namaz ve başkası. **الدابر**, geri kalan ve tâbi olan için söylenir; ya mekân itibarıyla ya zaman itibarıyla ya mertebe itibarıyla. Denir ki: **دبره يدبره ويدبره دبورا**: onu arkasından takip ettiğinde ve onun arkasını izlediğinde. Ve “**جاء يدبرهم**” (denir): yani onları takip eder; bu ondandır. **الدابر**: her şeyin sonu; bunu İbn Büzerc söyledi. Ve bununla onların “**قطع الله دابرهم**” sözünü tefsir etti: yani onlardan kalan son (kimse). Kitâb-ı Azîz’de: **فقطع دابر القوم الذين ظلموا**; yani onların sonu kökünden kazındı. Ve تعالى başka bir yerde: **وقضينا إليه ذلك الأمر أن دابر هؤلاء مقطوع مصبحين**. Duâ hadîsinde: **وابعث علهم بأسا تقطع به دابرهم**; yani hepsi, onlardan hiç kimse kalmayıncaya kadar. Asma‘î ve başkaları dedi ki: asl (kök). Onların “**قطع الله دابره**” sözünün manası: Allah onun aslını giderdi. Ve Vu‘ale’den şu beyit okundu:

  فدى لكما رجلي أمي وخالتي                      غداة الكلاب إذ تحز الدوابر

Yani, kavmi öldürür de kökleri gider ve onlara hiçbir iz kalmaz. **الدابر**: hedeften çıkan ve onun arkasına düşen ok; ve **دبر** **دبورا**. Ve **الأساس**’ta: sadakta **الدابر**’den başka bir şey kalmadı; o, okların sonuncusudur. **الدابر**: kazanmayan ok; o, **القابل**’in zıddıdır; sahibi **مدابر**’dir. **صخر الغي الهذلي** su vardığı yeri vasfederek dedi:
  “İki yanımı onun ortasında çalkaladım;
  **المدابر**’in suya dalışı gibi; (o) bir ok (gibi) eğilip dönen.”

**المدابر**: kumarda yenilmiş olan. Ve denildi ki: o, bir kere sonra bir kere daha yenilen de tekrar yenilmek için geri dönendir. **أبو عبيد** dedi: **المدابر**: oklarla vuran kimsedir. **الدابر**: **الحسي**’nin üstündeki yapı; **أبو زيد**’den. **الشماخ** dedi:
  “Onu **واسط**’ın düzlüklerinden çağırınca,
  Üzerlerine **الجرامز** vurulmamış **دوابر** (vardı).”

**الدابر**: yapının saçaklığı; **أبو زيد**’den. **الدابرة** (هاء ile): kumun sonu; **الشيباني**’den. Denir: “Kumluğun **دابرة**’sinde indiler” ve “kumların **دوابر**’inde”; bu mecazdır. **ابن الأعرابي**’den: **الدابرة**: bozgun; **الدبرة** gibi. **الدابرة**: uğursuz olan; ondan da. Denir: “Onun **دابرته**’sine vurdu”; o, senden topuğundur; **وعلة** dedi:

  “Zira **الدوابر**’i keser.”

**الدابرة**: güreşte **الشغزبية**’den bir tür. **دابرة الحافر**: onun arkası; ve denildi ki: bilek yerinin hizasına gelen; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: bileğin arkasına bitişik olandır; çoğulu **الدوابر**’dir. **المدبور**: yaralı; ve sırtı **دبر** oldu. **المدبور**: çok mal sahibi; denir: “O, **دبر** ve **دبر** sahibidir”; daha önce geçtiği gibi. **الدبران** (harekeli): **الثريا** ile **الجوزاء** arasında bir yıldız; ona **التابع** ve **التويبع** denir; o, ayın bir menzilidir; **دبرانا** diye adlandırıldı, çünkü **الثريا**’yı **يدبر** eder; yani onu izler. **المحكم**’de: **الدبران**: **الثريا**’yı izleyen bir yıldız; ona **الألف واللام** lâzım oldu, çünkü onu bizzat şeyin kendisi yaptılar. **الصحاح**’ta: **الدبران**: **الثور**’dan beş yıldızdır; onun hörgücü olduğu söylenir.

Ve **أدابر** (ضم ile) bir adam: rahmini kesen; **أباتر** gibi. **أدابر** bir adam: kimsenin sözünü kabul etmez ve hiçbir şeye aldırmaz. **ابن القطاع** dedi: o, öğüdü kabul etmeyen kimsedir. **السيرافي** dedi: **سيبويه** isimlerde **أدابرا**yı nakletti ve onu kimse açıklamadı; onun bir isim olduğu üzere; fakat onu **أحامر** ve **أجارد** ile birlikte zikretmiştir; ikisi de yer adıdır; belki **أدابر** bir yer adıdır. **الأزهري** **أخايل**’i zikretti; o, böbürlenen kimsedir; o, **جرد** ve **بتر**’de işaret ettiğimiz dokuz benzerden biridir. **الصحاح**’ta: **الدبير**: kadının ipliğini bükerken eğirdiğinden arkasına çevirdiği şeydir; ve bununla şu açıklanır: “Falan, **دبيره**’ni **قبيله**’sinden bilmez.” **يعقوب** dedi: **القبيل**: göğsüne doğru çevirdiğin şeydir; **الدبير**: göğsünden uzağa doğru çevirdiğin şeydir. Denir: “Falan, **قبيلا**yı **دبير**den bilmez.” Bu mecazdır.

Denir: “O, **مقابل** ve **مدابر**’dir”; yani iki ebeveynden arı, iki taraftan soyludur; bu mecazdır. **الأصمعي** dedi: bunun aslı **الإقبالة** ve **الإدبارة**’dendir; o, kulakta bir yarıktır, sonra o bükülür; zira — **اللسان**’da: “artık” — onunla öne çevrilirse o **إقبالة**’dir; ve — **اللسان**’da: “ve eğer” — onunla arkaya çevrilirse o **إدبارة**’dir. Kulaktan sarkıtılan deri **الإقبالة**’dir; **الإدبارة** ise sanki bir **زنمة**’dir. Koyun **مقابلة** ve **مدابرة**’dir; ve onu **دابرتها** — **اللسان**’daki: “ve onu **أدبرتها**” — ve onu **قابلتها**. Musannifin yanındaki daha isabetlidir.

Ve **إقبالة** ve **إدبارة** sahibi bir dişi deve; ve **مقابلة مدابرة** bir dişi deve; yani babası ve annesi tarafından iki taraftan soylu. Hadiste: “**مقابلة** veya **مدابرة** ile kurban kesilmesini yasakladı.” **الأصمعي** dedi: **المقابلة**: kulağının kenarından bir şey kesilir, sonra sarkık bırakılır; sanki bir **زنمة** gibi görünür. Develerde bunun benzerine **المزنم** denir; ve o sarkıtılana **الرعل** denir. **المدابرة**: bunu koyunun kulağının arka tarafından yapmaktır. **الأصمعي** dedi: aynı şekilde, bu kulaktan belirgin olursa, kesilmiş olduktan sonra onda **مقابلة** ve **مدابرة** vardır. **دبار** (غراب ve كتاب vezninde): Çarşamba günü. **الخليل ابن أحمد**’ın **كتاب العين**’inde: onun gecesi; bazı imamlar bunu tercih etti. **عادية**: onların eski adlarındandır. **كراع** dedi: cahiliye (adıdır). Ve şu beyiti okudu:
  “Umarım yaşarım da günüm
  **أول** ile yahut **أهون** ile yahut **جبـار** ile olur;
  Yahut ardından **دبار**; eğer onu kaçırırsam
  **مؤنس** yahut **عروبة** yahut **شيار** (olur).”

**أول**: Pazar; **شيار**: Cumartesi. Her biri kendi yerinde zikredilmiştir.

**الدبار** (kesre ile): arkadan düşmanlık; **المدابرة** gibi. Denir: “Falan, falana **مدابرة** ve **دبارا** yaptı”: ona düşmanlık etti, onunla ilişkiyi kesti ve ondan yüz çevirdi. **الدبار**: ekinler arasındaki arklar; bir tanesi **دبرة**’dir; daha önce geçti. **بشر بن أبي خازم** dedi:
  “Kuyunun suyu **جـرشـية**’den aşağı iner,
  Üzerinde akşamı **الدبار**’ı yükselten bir **جربة** üzerine.”

Ve **الدبار** bazen **دبارات** üzerine cem edilir; bu, maddenin başında geçti. **الدبار**: vakalar ve bozgunlar; **دبرة**’nin çoğulu. Denir: “Allah onlara **الدبار**ı vaki kılsın”; bu da daha önce geçti. **الأصمعي** dedi: **الدبار** (fetha ile): helâk; **الدمار** gibi. Musannif **البصائر**’de şunu artırdı: “Onların **دابر**’ini kesen.” Ve “Kavim **دبر** ederler, **دبارا**”: helâk oldular. Ve denir: “Onun üzerine **الدبار** (olsun)”; yani silinme; ona beddua ettiklerinde: **يدبر** etsin de geri dönmesin. Bunun benzeri: “Onun üzerine **العفاء** (olsun)”; yani silinme ve helâk. **التدبير**: işin akıbetine bakmak; yani akıbetinin varacağı şeye; **التدبير** gibi. Ve denildi ki: **التدبر** tefekkürdür; yani üçüncü bir bilgiyi elde etmek için iki bilgiyi elde etmektir. Ve denir: “İşi **تدبرا** bildi”; yani sonradan. **جرير** dedi:
  “Şer size isabet edinceye dek ondan sakınmazsınız,
  Ve işi ancak **تدبرا** ile bilirsiniz.”

**أكثم بن صيفي** oğullarına dedi: “Ey oğullarım, başları geçmiş olan işlerin sonlarını **تتدبروا** etmeyin.” **التدبير**: kölenin ölümden sonra azadı; o, ona “Ben öldükten sonra sen hürsün” demendir; o, **مدبر**’dir. “Köleyi **دبرت** ettim”: onun azadını senin ölümüne bağladın. **التدبير**: hadisi rivayet etmek ve onu başkasından nakletmek; **أبو عبيد**’den ashabı onu böyle rivayet etti; bu daha önce geçti. “**تدابروا**”: birbirlerine dönüp (tekrar tekrar) sırt çevirdiler ve ilişkiyi kestiler. Ve denildi ki: bu ancak baba oğullarında olur. Hadiste: “**لا تدابروا ولا تقاطعوا**.” **أبو عبيد** dedi: **التدابر**: kesin kopuş ve terk ediştir; bir adamın arkadaşına sırtını ve ensesini dönmesinden alınmıştır; yüzüyle ondan yüz çevirir ve onu terk eder. Ve şu beyiti okudu:
  “**أبو قيس** size ‘bağ kurun’ diye mi vasiyet etti,
  Ve babanız — yazıklar olsun size — ‘**تدابروا** edin’ diye mi vasiyet etti?”

Ve hadisin manasında denildi ki: sizden biri arkadaşını arkasından anmasın. **استدبر**: **استقبل**’in zıddıdır. Denir: “Onu **استدبره** etti de ona attı”; yani ona arkasından geldi. “İşi **استدبر** etti”: akıbetinde, başında görmediğini gördü. Ve denir: “Falan, işinden **استقبل** ettiğini **استدبر** etseydi, işinin yönüne hidayet bulurdu”; yani işinin başında, sonunda bildiğini bilseydi, işinde doğru yolu bulurdu.

**استدبر**: tek başına aldı (kendine ayırdı). **أبو عبيدة** **الأعشى**’dan, şarabı vasfederek, şu beyiti okudu:
  “Onu, içişe karşı **مـسـتـدبـر** olmaksızın tattım,
  Yahut bildiğini inkâr eden (olarak değil).”

Dedi: yani müstesir (tek başına ayırıp sahiplenen) olmayan; ancak müstesire **مستدبر** denildi; çünkü onu içmede tek başına ayırıp sahiplenince onlardan **استدبر** eder ve onları karşılamaz; çünkü onu onların dışında içer ve onlardan yüz çevirir. Aziz kitapta: **أفلم يدبروا القول**; yani Kur’an’da kendilerine hitap edileni anlamadılar mı? Yine O’nun sözü (yüce): **أفلا يتدبرون القرآن**; yani düşünmezler mi de ibret alsınlar? O hâlde **التدبر** düşünme ve anlama demektir. O’nun sözü (yüce): **فالمدبرات أمرا**; yani işlerin tedbiriyle görevlendirilmiş melekler. Ve **دبير** (Zübeyr gibi): Esed’den bir kabilenin babasıdır; o, **دبير بن مالك بن عمرو بن قعين ابن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد**’dir; adı **كعب**’dır; her **دبيري** ona döner (nisbet edilir). Onlarda çokluk vardır. **دبير**: bir eşeğin adıdır. **دبيرة** (هاء ile): **ة**; Bahreyn’de, Benî Abdülkays’a ait. Ve **ذات الدبر** (fetha sonra sükûn ile): Hüzeyl’e ait bir geçittir; İbnü’l-A‘râbî dedi; Asma‘î onu tashif etti de **ذات الدير** dedi. Ebû Züeyb dedi:

  **بأسفل ذات الدبر أفرد خشفهـا                      وقد طردت يومين فهي خلوج**

Ve **دبر** (fetha sonra sükûn ile): Teymâ ile Tayy dağları arasında bir dağ. Ve **دبير** (Emîr gibi): Nîsâbûr’da bir **ة**; bir fersah mesafede; ondan Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Yûsuf b. Hurşîd ed-Dübeyrî; ayrıca ed-Düveyri de denir. Musannif onu **دار** maddesinde zikretti; gelecek. Burada Sem‘ânî ve başkaları onu zikretti; Belh ve Merv’e yolculuk etti; bir cemaatten yazdı; tercümesi gelecek. **دبير**: Basralı muhaddis Muhammed b. Süleymân el-Kattân’ın dedesi; Abdurrahmân b. Yûnus es-Serrâc’dan (rivayet eder); üçyüzden sonra vefat etti; hadiste zayıftı. Ve **دبيرا**: Irak’ta sevâdından bir **ة**; Sığânî nakletti. **دبر** (Cebel gibi): Yemen’de San‘â köylerinden bir **ة**; ondan muhaddis Ebû Ya‘kûb İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd; Abdurrezzâk b. Hemmâm’ın kitaplarını rivayet eden; ondan hâfız Ebû Avâne el-Esferâînî, Ebü’l-Kâsım et-Taberânî, Haysame b. Selmân el-Etrâbülüsî ve başkaları rivayet etti. Ve **الأدبر**: Kindî Hacer b. Adî’nin lakabıdır; bununla lakaplandı; çünkü silah sırtını **أدبرت** etti (arkasını yaraladı/arkaya çevirdi). Ve denildi: çünkü dönüp giderken mızraklandı; Ebû Amr söyledi. Başkası dedi: **الأدبر**: babası Adî’nin lakabıdır; **ح ج ر**’de ihtilaf geçti; ona dönüp bak.

**الأدبر** ayrıca: Kindî Cebele b. Kays’ın lakabıdır; denildi ki o, yani bu sonuncu sahabîdir; ve denilir: o, Cebele b. Ebî Kerb b. Kays’tır. Onun bir heyet gelişi vardır; Ebû Mûsâ söyledi. Dedim: o, **هانئ بن عدي ابن الأدبر**’in dedesidir. **دبير** (Zübeyr gibi): Esedî **كعب ابن عمرو بن قعين بن الحارث بن ثعلبة بن دودان بن أسد**’in lakabıdır; çünkü silah taşımaktan **دبر** etti (sırtı yaralandı/arkası etkilendi). Nesep âlimi Ahmed b. el-Habbâb el-Himyerî dedi: bir şey taşıdı da sırtı **دبر** etti. **الروض**’da: o, **أدبر**’in küçültmesidir; ترخيم üzere. Gizli değildir ki o, aynen daha önce zikri geçenin kendisidir ve Esed’den bir kabilenin babasıdır; bunu açıkça söyleseydi daha iyi olurdu; görünen budur. Ve **الأديبر** (küçültme olarak): küçük bir hayvancık; ve denildi: yılanlardan bir tür. Ve denilir: o, falanın **شرج**’inden de değildir, **دبور**’undan da; yani onun darbesinden, kılığından ve şeklinden değildir. Ve **دبورية**: **د**; Taberiyye yakınında. **التكملة**’de: Taberiyye köylerindendir; ve o, alttaki **الياء**’ın hafifletilmesi iledir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir:

**دابرالقوم**: onlardan kalan en son kimse ve onların sonunda gelen; **الدابرة** gibi. Hadiste: **أيما مسلم خلف غازيا في دابته**: yani ondan sonra kalan kimse. Ve adamın **عقب**’ı: onun **دابره**’dir. Ve **دبره**: ondan sonra kaldı. Ve kuşun **دابرة**’si: bacağının arkasındaki parmak; doğan onunla vurur; denilir: yırtıcı onu **بدابرته** ile vurdu; yırtıcılar **بدوابرها** ile (vurur). Ve horoz için **الدابرة**: **الصيصية**’den aşağıda olan; onunla basar. Ve **دبريا** geldi: yani en son olarak. Ve ilim **قبلى**’dır, **بالدبري** değildir. Ebû’l-Abbâs dedi: manası, sağlam âlim sana çabuk cevap verir; geri kalan (geciken) ise: “onda bir bakışım var” der. Ve “arkadaşımı **دبريا** izledim”: onunla birlikteyken ondan geri kaldın, sonra onu izledin; sen onun senden kaçmasından korkarsın; **المحكم**’de böyledir. Ve **المدبرة** (fetha ile): **الإدبار**. Sa‘leb inşad etti:

  **هذا يصاديك إقبالا بمدبرة                      وذا يناديك إدبارا بإدبار**

Ve **أمس الدابر**: gidip geçmiş olan; asla geri dönmez. Dediler: “**مضى أمس الدابر** ve **أمس المدبر**”; bu, te’kîd için (lafzı) kendiliğinden eklemedendir; çünkü bir güne “dün” denilince onun arkada kaldığı bilinir; fakat onu **الدابر** sözüyle pekiştirdi. Şair dedi:

  **وأبى الذي ترك الملوك وجمعهم                      بصهاب هامدة كأمس الدابـر**

Ve Sülemî Sahr b. Amr b. eş-Şerîd dedi:

  **ولقد قتلتكم ثنـاء ومـوحـدا                      وتركت مرة مثل أمس المدبر**

Ve “**رجل خاسر دابر**”: itbâ‘. Ve denilir: “**خاسر دامر**”; بدل üzere; her ne kadar بدل olması gerekmezse de; gelecek. Asma‘î dedi: **المدابر**: sahibinden yüz çeviren efendi. Ve denilir: “Allah, ondan önce olanı da ondan sonra olanı da çirkin kılsın.” Ve kova **بين قابل ودابر**: onunla kuyuya doğru gelen ile onunla havuza doğru giden arasında. Ve “onların **مقبل**’den de **مدبر**’den de (kimseleri) yoktur”: yani gelişte de gidişte de bir gidiş yolu yoktur. Ve falanın işi **إلى إقبال**’a ve **إلى إدبار**’a (kalır). İbnü’l-A‘râbî’den: **دبر**: geri çevirdi; ve **دبر**: geri kaldı.

Ve dediler: Süreyyâ’yı **تدبر** eder görürsen, bir ay doğum (yavrulama) ve bir ay yağmur (vaktidir). Ve “falan **مستدبر** المجد **مستقبل**”: yani şerefli; şerefinin başı ve sonu; bu mecazdır. Ve onun rahmini **دابر** etti: onu kesti. Ve menzillerden **المدابر**, **المقابل**’in zıddıdır. Ve kavim **أدبر** etti: işlerini sonuna çevirdi; onlardan bir bakiye kalmadı. Mecazdandır: ondan yüz çevirince onu kulağının arkası yaptı. Ve sırtını döndü: bozguna uğradı. Ve **الدبرة** onun lehine oldu: rakibi bozguna uğradı. Ve **الدبرة** onun aleyhine oldu: kendisi bozguna uğradı. Ve sırtlarını dönüp bozguna uğrayarak gittiler. Ve rüzgâr ona, önden geldikten sonra arkadan geldi. Ve (süt) gelişten sonra aktı. Ve dersin: onun **دبوره** şiddetlendi; onun **عبوره** düştü; bunların hepsi mecazdır. Ve **كفر دبور** (Tennûr gibi): Mısır’da bir köy. Ve **الديبور**: Ebû Abbâd’ın şiirinde bir yer; Bekrî zikretti. Ve **دبرة** (fetha sonra sükûn ile): Şam tarafında bir nahiye.
