# دبس (د-ب-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والباء معهما
د ب س، س ب د يستعملان فقط
دبس:
الدَبسُ: الكثير.
والدِّبْس: عُصارةُ الرُّطَب والتَّمْر.
والدُّبسةُ: لَوْن في سَواد الشعر أحمَرُ مُشْرَبٌ سَواداً.
والدَّبوسُ: خِلاصُ تُمْرٍ يُلْقَى في مِسْلأِ السَّمن فيذوب فيه، وهو مُطَيِّبٌ للسَّمْن. والمِسْلأُ: البُرْمَة التي يَسلأَون فيها السَّمْنَ.
والدَّبّوسيّةُ اسمُ كُورةٍ.
سبد:

السَّبَدُ: الشَّعْرُ، وقولهم: ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي مالَه ذو شَعْر ولا وَبَرٍ مُتَلَبِّد، وبه سُمِّيَ سَبَداً.
والسُّبَدُ: الشُّؤمُ: حكاه عن أبي الدُّقيش في قوله:
امرؤ القيسِ بنُ أرْوَى مُؤلياً		اِنْ رآني لأَبُوأَنْ بـسُـبَـدْ
قُلتُ بحراً قُلتُ قولاً كاذبـاً		إنّما يمنعنـي سَـيْفٌ ويَدْ
وسَبَّدَ رأسه وسَمَّدَه اي استَأْصَلَه، ويقال: التسبيد حَلْق الرأس فيَنْبُتُ بعد ايام شَعرُه فذلك التسبيد.
والسُبَدُ طائر مثل الخُطّاف اذ أصابَه المطر سالَ عنه.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**الباء** معهما
**د ب س**، **س ب د** يستعملان فقط

**دبس**:
**الدَبسُ**: çok olan.
**والدِّبْس**: yaş hurma ve hurmanın özsuyu.
**والدُّبسةُ**: saçın siyahlığında, siyahlığa çalan bir kızıllık rengi.
**والدَّبوسُ**: sade yağın **مِسْلأِ**’sine atılan hurmanın özü; onda erir; ve sade yağı hoş kokulandırandır. **والمِسْلأُ**: içinde sade yağı erittikleri çömlek.
**والدَّبّوسيّةُ**: bir **كُورةٍ**’nın adı.

**سبد**:

**السَّبَدُ**: kıl; ve onların sözü: “Onun ne **سَبَدٌ**’i ne de **لَبَدٌ**’i vardır” yani onun ne kıl sahibi ne de keçeleşmiş yün sahibi vardır; ve bununla **سَبَداً** diye adlandırıldı.
**والسُّبَدُ**: uğursuzluk: onu Ebû **الدُّقيش**’ten, şu sözünde nakletti:
امرؤ القيسِ بنُ أرْوَى مُؤلياً		اِنْ رآني لأَبُوأَنْ بـسُـبَـدْ
قُلتُ بحراً قُلتُ قولاً كاذبـاً		إنّما يمنعنـي سَـيْفٌ ويَدْ
Ve **سَبَّدَ** başını ve **سَمَّدَه** yani onu kökünden kazıdı; ve denilir: **التسبيد** başı tıraş etmektir; birkaç günden sonra saçı biter; işte bu **التسبيد**’dir.
Ve **السُبَدُ**: yağmur ona isabet ettiğinde ondan akıp giden, kırlangıç gibi bir kuştur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدبسُ: ما يسيل من الرُطَب. والأَدْبَسُ من الطير والخَيل: الذي لونه بين السواد والحُمْرة. وقد ادْبَسَّ ادْبِساساً. والدُبْسيُّ: طائرٌ وهو منسوب إلى طَيرٍ دُبْسٍ، ويقال إلى دِبْسِ الرُطَب. وأَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، وذلك أوَلَ ما يُرى فيها سواد النبت. والدَبِساءُ، ممدودٌ: الأنثى من الجراد.

##### Türkçe

**الدبسُ**: **الرُطَب**dan akan şey. Ve kuşlardan ve atlardan **الأَدْبَسُ**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan. Ve o, **ادْبَسَّ**; **ادْبِساساً** (olarak) **ادْبَسَّ** oldu. Ve **الدُبْسيُّ**: bir kuştur; ve o, **طَيرٍ دُبْسٍ**e nispet edilmiştir; ve **دِبْسِ الرُطَب**a (da) denilir. Ve yer **أَدْبَسَتِ**; artık o **مُدْبِسَةٌ**dir; ve bu, onda bitkinin siyahlığının görüldüğü ilk şeydir. Ve **الدَبِساءُ**; uzatılmıştır: çekirgenin dişisi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ب
سبد ، دبس : ( مستعملان ) .
سبد : قال الليث : السَّبَد : الشَّعْر . وقولهم : ما لَه سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه ذو شَعْر ولا ذو وَبَر متلبِّد ، ولهذا المعنى سُميَ المالُ سَبَداً .
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : ما له سَبَد ولا لَبَد ، أي : ما لَه قَليل ولا كثير .
وقال غير الأصمعي : السَّبَد من الشَّعْر واللَّبَد من الصوف .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذَكر الخوارجَ فقال : ( التَّسبيد فيهم فاشٍ ) .
وقال أبو عُبَيد : سألتُ أبا عُبيدة عن التسبيد فقال : هو تَرْك التّدهُّن وغَسل الرأس . قال وغيرُه يقول : إنما هو الحَلْق واستئصالُ الشعر .
قال أبو عُبَيدة : وقد يكون الأمران جميعاً ، وقال النابغة في قصر الشَّعر يَذكُر فَرخَ قَطاةٍ حَمَّم :
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
وقال : يعني بالتّسبيد طلوعَ الزَّغَب .
قال : وقد رُوِي في الحديث ما يثبِت قول أبي عُبَيدة : قال ابن جريج عن محمدِ بنِ عبّاد بنِ جعفر : رأيتُ ابنَ عباس قَدِمَ مكّة مسبِّداً رأسَه ، فأَتَى الحجَر فقبَّله .
قال أبو عُبَيد : فالتّسبيد ها هنا : تَرْكُ التَّدَهُّن والغَسل . وبعضهم يقول : التسميد بالميم ومعناهما واحد .
وقال غيرُ واحد : سبَّد شَعرَه وسَمَّد : إذا نَبَت بعد الحَلْق حين يَظهر .
وقال أبو تراب سمعتُ سليمانَ بنَ المُغيرة يقول : سبَّد الرجلُ شعرَه : إذا سرَّحه وبَلّه وتَرَكه . قال : والشَّعر لا يُسبِّد ولكنه يُسبَّد .
وقال أبو عُبَيدة : سبّد شعرَه وسَمَّدَه : إذا استأصَلَه حتى ألصقَه بالجلْد . قال : وسبَّد شعرَه : إذا حلَقه ثم نبت منه الشيء اليسير .
وقال أبو عمرو : سَبَد شعره وسَبّده وسبَتَه وأسبته : إذا حلقه . رواه أبو العباس ، عن عمْرو عن أبيه .
أبو عبَيد عن الأصمعي : السُّبَد : طائرٌ ليّن الريش إذا قطر على ظهره قطرتان من ماء جرى ، وجمعه سِبْدان .
شمر عن ابن الأعرابي : السُّبَد : طائر مثلُ العُقاب .
قال : وحَكَى أبو مَنجوف عن الأصمعي قال : السُّبَد هو الخطّاف البَرّيّ .
وقال أبو نصر : هو مِثل الخطّاف إذا أصابه الماءُ جرى عنه سريعاً ، وقال طُفَيل الغَنَوِي :
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
وقال أبو سعيد : السُّبَد : ثوبٌ يُسدّ به الحَوْض المَرْكُوُّ لئلاّ يتكدّر الماءُ ، يفرش فيه وتسقى عليه الإبل ، وإيّاه عَنَى طُفيل .
قلتُ : وقولُ الراجز يحقِّق ما قاله الأصمعيّ :
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول
وقال الأصمعي : يقال : بأرض بني فلان أسباد ، أي : بقايَا من نَبْت واحدها سِبْد وقال لَبيد :
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
وقال غيره : أَسبَدَ النَّصيُّ إسباداً ، وتسبَّد تَسْبِيداً : إذا نَبَت منه شيء حديث فيما قَدُم منه ، وقال الطِّرماح :
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
قال أبو سعيد : إِسبادُ النصية ، سَنَمَتُها وتسميها العَرب الفورَان ، لأنها تفور .
وقال أبو عَمرو : أَسبادُ النَّصيِّ : رُؤُوسُه أولَ ما يطلع ، جمع سَبَد .
وقال الطِّرِمَّاح في قصيدة أخرى يصف قِدْحاً فائزاً :
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
أراد أنه يُستطرَف فَوْزُه وكسْبُه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : يقال للرجل الدّاهي في اللُّصوصِيَّة : إنه لسِبْدُ أَسبادٍ .
الليث : السُّبَد : الشؤمُ ، حكاه عن أبي الدُّقَيش في قوله :
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ
دبس : قال الليث : الدِّبْسُ : عُصارة الرُّطَب . والدُّبسة : لونٌ في ذوات الشّعر أحمرُ مُشربٌ سَواداً . وأنشد ابن الأعرابي لرَكّاض الدُّبَيريّ :
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
قال : دَبَّسْتُه : واريتُه ، وأَنشَدَنا :
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
قال : والدَّبُوسُ خِلاص تَمرٍ يُلقَى في مَسلَإِ السمْن فيَذوب فيه ، وهي مطيّبة للسّمن . قال : والدَّبْسُ : الكثيرُ . وقيل : دَبس خُفَّه : إذا رقَّعه ولَدّمه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّبسُ الأسودُ من كل شيء . والدَّبسُ : الجمعُ الكثير من الناس .
قال : ويقال للسماء إذا مَطَرت : دُرِّي دُبَسُ .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : مالٌ ربسٌ ، أي : كثير بالراء وجاء بأمرٍ رِبس ، أي : معكر ، وكلُّ ذلك صحيح .
والدَّبوس معرب . وأخبرني عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال : دبَّسْتُ الشيء : إذا واريتَهْ . ودَبَّس : إذا توارى .
أبو عبيد عن أبي زيد : جئت بأمور دُبس ، وهي الدّواهي في باب الدواهي في المؤلف .

##### Türkçe

س د ب
**سبد** , **دبس** : (ikisi de kullanımdadır).

**سبد** : Leys dedi: **السَّبَد**: **الشَّعْر** (saç). Ve onların sözü: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne saç sahibi vardır ne de keçeleşmiş kıl sahibi; ve bu mânâ için mala **سَبَداً** adı verildi.
İbnü’s-Sikkît dedi: Asmaî dedi: “Onun ne **سَبَد**’i vardır ne **لَبَد**’i”, yani: onun ne azı vardır ne çoğu.
Asmaî’den başkası dedi: **السَّبَد** saçtandır, **اللَّبَد** yündendir.
Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki, Hâricîleri andı da dedi: “(**التَّسبيد** onlarda yaygındır).”
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde’ye **التسبيد** hakkında sordum; dedi ki: o, yağlanmayı terk etmek ve başı yıkamaktır. Dedi ki: başkası der ki: o ancak tıraş etmek ve saçı kökünden gidermektir.
Ebû Ubeyde dedi: iki iş de birlikte olabilir. Nâbiga, saçın kısalığında, **قَطاةٍ** yavrusunu anarak, **حَمَّم** (tüylenmiş) derken söyledi:
في حاجِبِ العَيْنِ من تَسْبِيده زَغَبٌ
Dedi ki: **التّسبيد** ile **الزَّغَب**’ın çıkmasını kasteder.
Dedi ki: Ebû Ubeyde’nin sözünü sabitleyen bir şey hadiste rivayet olunmuştur: İbn Cüreyc, Muhammed b. Abbâd b. Ca‘fer’den: İbn Abbâs’ı gördüm; Mekke’ye geldi, başını **مسبِّداً** (tesbîdli) yapmıştı; sonra **الحجَر**’e geldi de onu öptü.
Ebû Ubeyd dedi: burada **التّسبيد**: yağlanmayı ve yıkamayı terk etmektir. Bazıları der ki: **التسميد** (mim ile) ve ikisinin mânâsı birdir.
Birden fazla kişi dedi: saçını **سبَّد** ve **سَمَّد**: tıraştan sonra, göründüğü vakit, ondan yeniden bittiğinde.
Ebû Turâb dedi: Süleyman b. el-Muğîra’yı şöyle derken işittim: adam saçını **سبَّد**: onu taradığı, ıslattığı ve bıraktığı zaman. Dedi ki: saç **يُسبِّد** olmaz; fakat **يُسبَّد** olunur.
Ebû Ubeyde dedi: saçını **سبّد** ve **سَمَّد**: onu kökünden giderip deriye yapıştırıncaya kadar (kısalttığında). Dedi ki: saçını **سبَّد**: onu tıraş ettiğinde, sonra ondan az bir şey bittiğinde.
Ebû Amr dedi: saçını **سَبَد** ve **سَبّده** ve **سبَتَه** ve **أسبته**: onu tıraş ettiğinde. Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **السُّبَد**: yumuşak tüylü bir kuştur; sırtına akan sudan iki damla damlarsa (su) ondan akıp gider; çoğulu **سِبْدان**’dır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّبَد**: **العُقاب** gibi bir kuştur.
Dedi ki: Ebû Mancûf, Asmaî’den şöyle nakletti: **السُّبَد** o, kara **الخطّاف**’tır.
Ebû Nasr dedi: o, **الخطّاف** gibidir; su ona isabet edince ondan çabucak akıp gider. Tufeyl el-Ganevî dedi:
كأنَّه سُبَدٌ بالماءِ مَغْسولُ
Ebû Saîd dedi: **السُّبَد**: su bulanmasın diye, kazılmış havuzu kapatılan bir bezdir; onun içine serilir ve onun üzerinde develer sulanır; Tufeyl’in kastettiği de odur.
Dedim: Recez söyleyenin sözü, Asmaî’nin dediğini tahkik eder:
حتى ترى المئزَر ذا الفُضولِ
مثل جَناح السُّبَد المغسول

Asmaî dedi: denir ki: “Falanoğullarının arazisinde **أسباد** vardır”, yani: bitkiden kalıntılar; onun teki **سِبْد**’dir. Lebîd dedi:
سَبِداً من التَّنوُّم يَخْبِطُه النّدَى
ونوادراً من حَنظلٍ خُطْبانِ
Başkası dedi: **أَسبَدَ النَّصيُّ إسباداً** ve **تسبَّد تَسْبِيداً**: ondan, eskiden olanın içinde yeni bir şey bittiğinde. Tırmâh dedi:
أو كأسْباد النَّصيةِ لم يجتدِلْ
في حاجزٍ مُستَنامْ
Ebû Saîd dedi: **إِسبادُ النصية**: onun hörgücü ve Arapların ona **الفورَان** adını vermesidir; çünkü o kaynar.
Ebû Amr dedi: **أَسبادُ النَّصيِّ**: onun başları, ilk çıktığı vakit; **سَبَد**’in cem‘idir.
Tırimmâh başka bir kasidede, kazanan bir oku vasfederken dedi:
مُجرَّبٌ بالرِّهانِ مُستَلِبٌ
خَصْلُ الجوارِي طرائفٌ سبَدُه
Onun muradı: onun kazanması ve kazancı taze (yeni) sayılır.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: hırsızlıkta kurnaz adama denir ki: “O, **سِبْدُ أَسبادٍ**’dır.”
Leys: **السُّبَد**: uğursuzluktur; Ebû’d-Dukayş’ten, onun şu sözünde nakletti:
امرؤُ القَيْس أين أَرْوَى مؤلياً
إن رَآني لأَبُوأَنْ بسُبَدْ
قلتُ بَجْراً قلتَ قولاً كاذباً
إِنما يمنعُني سَيْفي ويَدْ

**دبس** : Leys dedi: **الدِّبْسُ**: **الرُّطَب**’ın (taze hurmanın) özsuyudur. **الدُّبسة**: kıllı olanlarda, siyaha çalan bir kırmızı renktir. İbnü’l-A‘râbî, Rekkâd ed-Dubeyrî için şu beyti okudu:
لا ذَنْبَ لي إذْ بنتُ زُهْرةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى يُشبِه الحَقَّ باطلُهْ
Dedi ki: **دَبَّسْتُه**: onu gizledim. Ve bize şu beyti okuttu:
قَرمٌ إذا رآه فَحل دبسَا
Dedi ki: **الدَّبُوسُ**: hurmanın özüdür; **السَّمْن**’in eritme kabına atılır da onun içinde erir; ve o, sadeyağı hoş kokulandırıcıdır. Dedi ki: **الدَّبْسُ**: çok olandır. Ve denildi ki: **دَبس خُفَّه**: onu yamadığında ve yapıştırdığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الدَّبسُ**: her şeyden siyah olandır. Ve **الدَّبسُ**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.
Dedi ki: göğe, yağmur yağdığında denir: “**دُرِّي دُبَسُ**.”
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: “**مالٌ ربسٌ**”, yani: çok (ر ile). Ve “**جاء بأمرٍ رِبس**”, yani: bulandırılmış; bunların hepsi doğrudur.
Ve **الدَّبوس** Arapçalaştırılmıştır. Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den bana haber verdi: denir ki: “**دبَّسْتُ الشيء**”: onu gizlediğim zaman. Ve **دَبَّس**: gizlendiği zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**جئت بأمور دُبس**” (dübs işler) ile geldim; ve o, musannafın “dehâlar” babında, dehâlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

  (**دبج**)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeye sahip bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinen (şey)dir. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi:
  * İki **ديباجَتَيهِ** üzerinde ter, otlayan (kimse) gibi akıp gider *
  Ve denilir: ikisi **اللِّيتان**dır. Ama onların sözü: "ما بالدّار **دِبِّيجٌ**" denilir ki o **الحاء** iledir; kendi bâbında zikredilmiştir; eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise bu bundan değildir; ve belki de **دِبِّيٍّ**den, **الدَّبيب**den olur; sonra nisbet **ياء**’sı, bunu yapanların lehçesi üzere **جيماً**ya çevrilmiştir.

  (**دبح**)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ** etti; bu, onu aşağı çevirdiği ve eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklanmıştır. Ve onların "ما بالدَّار مِنْ **دِبِّيحٍ**" dedikleri ise bundan (türetilmiştir); yani evde ikamet eden, ona yönelmiş (kimse). Ve bu kelimede **الحاء**, zikrettiğimizden dolayı, **الجيم**den daha kıyasîdir.

  (**دبر**)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu bâbın aslı: onun çoğu tek bir kıyas üzeredir; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önünün zıddı olarak. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.
  Bâbın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadının ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden geri çevirdiği (kısım)dır. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: göğsüne doğru yönelttiğin (kısım)dır; ve **الدَّبير**: göğsünden geri çevirdiğin (kısım)dır. Ve kuşun **دابرةُ**’si: ayağının arkasında olan parmak. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. Ve gündüz **دَبَر** etti ve **أدبَرَ**; bu, onun sonu geldiği zamandır; o da onun **دُبُر**üdür. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ** ettim; onu ondan rivayet ettiğin zaman; ve bu bâbdandır; çünkü son rivayet eden, ilkinin arkasından gelir, onun arkasına gelir. Ve tırnağın **دابرة**’si: bileğin arkasına hizalanan (kısım)dır. Ve Allah onların **دابِرَ**ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve oklardan **الدَّابر**: hedeften çıkan (ok)tur; sanki atıcıya arkasını **دُبُرَه** çevirmiştir. Ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** **دُبُوراً**. Ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Ve hadiste: "لا **تَدَابَرُوا**" (vardır); o bâbdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, akıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o da onun **دُبُر**üdür. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini, **دُبُر** üzere âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.
ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**، eğer anne-babasının tarafından nesebi soylu ise; bunun mânası: onlardan öne gelen soyludur, onlardan geri gelen de öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve ok çubuklarından **الدّابر**: çıkmayan (ok)tur; o, kazananın zıddıdır; ve o bâbdandır; çünkü sahibine arkasını **دُبُرَه** çevirmiştir. Ve **الدَّابر**: tâbi olan (kimse)dir; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Ve bunun üzerine, yüce övgüsü olanın sözü tefsir edilir: ﴿واللّيلِ إِذا **دَبَرَ**﴾ [المدثر 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ** etti; eğer onunla (malını) götürdü ise. Ve denilir: bu işin ne **قبْلةٌ**si ne **دِبْرَةٌ**si vardır; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla geri dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve adam **أُدابرٌ**: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen bir rüzgârdır. Ve **الدَّابرة**: güreşte bir tutuş türüdür. Ebû Zeyd dedi: "هو لا يُصَلِّي الصّلاةَ إلاّ **دَبَرِيّاً**" denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; ister ki vakit **أدبَرَ** etmiş (geçmiş)tir.
  Ama diğer kelimeler: onları, zikrettiğimiz asıldan şâz görürüm; bazısı da sahihtir. Şüpheli olana gelince: onların "şüphesiz **دُبَاراً** çarşamba gününün adıdır ve câhiliye onu böyle adlandırırdı" sözleridir. Bunun gibisinde bir bakış (tereddüt) vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden işaretlerdir. Bişr dedi:
  * Üzerinde bir **جِرْبَةٍ** ki onun batışı **الدِّبارَ**ın üstüne yükselir *
  Ve bundan **الدَّبْر**: çok maldır; denilir: mal **دَبْرٌ**, ve iki mal **دَبرٌ**, ve mallar **دَبْرٌ**.

  (**دبس**)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan **الدِّبس**: o, şahindir. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **دُبْسٍ** işler getirdin; eğer onları açık olmayan (şekilde) getirdiysen. İlim ehlinden bazıları dedi: yer **أَدْبَسَتِ** eder; o da **مُدْبِسَةٌ**dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse. Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**tur; o bir istiâredir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve çekirgenin dişileri için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.

  (**دبش**)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar "arazi **مَدبُوشَة**" derler: çekirge onun bitkisini yemiştir. Dedi:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde **الدَّبَا** ile **مَدْبُوشِ** *

  (**دبغ**)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ**; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه** **دَبغا** (tabakladım).

   (**دبق**)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karınlı olana **الدَّبُوقاء** derler.

  (**دبل**)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; bir toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ** için ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; senin lokmayı parmaklarınla **دَبْلك** etmen gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: arazi **مدبولة**; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi: her şeyi ıslah ettiysen, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Onun yaratılışının toplanıklığından dolayı bununla adlandırıldı. Ve deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ**; eğer etle dolduysa.
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الدِّبْل**: musibettir. Ve iş, onlara şerden **دبَلَ** etti: onlara indi. Denilir: **دِبْلاً دَبيلا**; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair dedi:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**

  (**دبي**)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra ona benzetme yoluyla hamledilir. Artık **الدّبا**: çekirge, hareket ettiği zaman (olan hâli)dir. Ve benzetme, onların sözü: **أدْبَى الرِّمْثُ**; ilk defa yarıldığı zaman; çünkü o, **الدَّبا**ya benzetilir. Ve bazısı zikretti: falan **دَبَادَبَا** ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse. Ve denilir: arazi **مَدْبَاةٌ**: **الدبا**sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yemiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب س
فـرس أدبـس‏:‏ بيـن الدبسـة وهـي حمـرة مشربـة سـواداً مـن خيـل دبس‏.‏
وتيس أدبس وعنز دبساء‏.‏
وائتدموا بالدّبس وهو عصارة الرطب‏.‏

##### Türkçe

د ب س
**فـرس أدبـس**: **الدبسـة** ile arasında; o, **دبس** atlarından, siyahlığa çalan bir kızıllıktır.
Ve **تيس أدبس** ve **عنز دبساء**.
Ve **الدّبس** ile katık edindiler; o, yaş hurmanın özsuyudur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّبْسُ والدِّبْسُ: الكثير. ابن الأَعرابي: الدَّبِْسُ الجمع الكثير من الناس. ويقال: مال دَِبْسٌ ورَبْسٌ أَي كثير، بالراء. والدِّبْسُ والدِّبِسُ: عَسَلُ التمر وعُصارته، وقال أَبو حنيفة: هو عُصارة الرُّطَب من غير طبخ، وقيل: هو ما يسيل من الرطب.
والدَّبُوسُ: خُلاصة التمر تلقى في السمن مطيبة للسمن.
والدُّبْسَةُ: لونٌ في ذوات الشعر أَحمرُ مُشْرَبٌ. والأَدْبَسُ من الطير والخيل: الذي لونه بين السواد والحمرة، وقد ادْبَسَّ ادْبِساساً. والدُّبْسَةُ: حُمْرَةٌ مُشْرَبَةٌ سواداً، وقد ادْباسَّ وهو أَدْبَسُ، يكون في الشاء والخيل. والدَّبْسُ: الأَسْوَدُ من كل شيء ! وادْباسَّتِ الأَرضُ: اختلط سوادُها بخُضْرَتها. وقال أَبو حنيفة: أَدْبَسَت الأَرض رؤي أَول سواد نبتها، فهي مُدْبِسَةٌ.
والدُّبْسِيُّ: ضرب من الحمام جاء على لفظ المنسوب وليس بمنسوب، قال: وهو منسوب إِلى طير دُبْسٍ، ويقال إِلى دِبْسِ الرُّطَبِ لأَنهم يغيرون في النسب ويضمون الدال كالدُّهْريِّ والسُهْليِّ. وفي الحديث: أَن أَبا طلحة كان يصلي في حائط له فطار دُبْسِيٌّ فأَعجبه؛ قال: هو طائر صغير قيل هو ذكر اليمام. وجاءَ بأُمور دُبْسٍ أَي دَواهٍ مُنْكَرَة، وأَنكر ذلك على أَبي عبيد فقال: إِنما هو رُبْس، ويقال للسماء إِذا مَطَرَتْ، وفي التهذيب إِذا خالت للمطر: دُرِّي دُبَسُ؛ عن ابن الأَعرابي، ولم يفسره بأَكثر من هذا؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه إِنما سميت بذلك لاسودادها بالغيم. ودَبَّسَ الشيءَ واراه؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
إِذا رآه فَحْلُ قومٍ دَبَّسا
وأَنشد أَيضاً لِرَكَّاضٍ الدُّبَيْريّ:
لا ذَنْبَ لي إِذ بِنْتُ زُهْرَةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى، يُشْبِهُ الحقَّ باطِلُهْ
ودَبَّسْتُه: وارَيْتُه. والدَّبُّوس: معروف. والدِّبَاساتُ، بتخفيف الباء: الخلايا الأَهليةُ؛ عن أَبي حنيفة. والدَّبَاساءُ، ممدود: إِناث الجراد، واحدتها دَِباساءَةٌ،،؛ وقول لَقِيط بن زُرارَةَ: لو سَمِعُوا وَقْعَ الدَّبابيسِ
واحدها دَبُّوسٌ، قال: وأُراه معرَّباً.

##### Türkçe

**الدَّبْسُ** ve **الدِّبْسُ**: çok olan. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّبِْسُ** çok olan topluluk, insanlardan çok olan cemaat. Ve denir: mal **دَِبْسٌ** ve **رَبْسٌ** yani çok, **الراء** ile.

Ve **الدِّبْسُ** ve **الدِّبِسُ**: hurmanın balı ve onun sıkıntısı; Ebû Hanîfe dedi: o, pişirme olmaksızın **الرُّطَب**’ın sıkıntısıdır; ve denildi: o, **الرطب**’dan akan şeydir.

Ve **الدَّبُوسُ**: hurmanın özeti; sadeyağa atılır, sadeyağı hoş kokulu kılar.

Ve **الدُّبْسَةُ**: kıllı olanlarda bir renk; kırmızı, karışık (tonlu). Ve kuşlardan ve atlardan **الأَدْبَسُ**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan; ve gerçekten **ادْبَسَّ** **ادْبِساساً**.

Ve **الدُّبْسَةُ**: siyahlıkla karışık bir kızıllık; ve gerçekten **ادْباسَّ** ve o **أَدْبَسُ**tur; koyunda ve atta olur. Ve **الدَّبْسُ**: her şeyden siyah olan! Ve **ادْباسَّتِ الأَرضُ**: onun siyahlığı yeşilliğiyle karıştı. Ebû Hanîfe dedi: **أَدْبَسَت الأَرض**; onun bitkisinin ilk siyahlığı görüldü; artık o **مُدْبِسَةٌ**dir.

Ve **الدُّبْسِيُّ**: güvercinden bir tür; nisbet lafzı üzere geldi, nisbetli değildir; dedi: o, **دُبْسٍ** kuşuna nisbetlidir; ve denir: **دِبْسِ الرُّطَبِ**’a (yaş hurmanın dibsine) nisbetlidir; çünkü onlar nisbet içinde değiştirirler ve **الدال**’ı zamme ile okurlar; **الدُّهْريِّ** ve **السُهْليِّ** gibi. Hadiste: Ebû Talha bir bahçesinde namaz kılıyordu da bir **دُبْسِيٌّ** uçtu, onu beğendirdi; dedi: o küçük bir kuştur; denildi: o, yaban güvercininin erkeğidir. Ve **دُبْسٍ** işler getirdi, yani inkâr olunan musibetler; bunu Ebû Ubeyd’e karşı inkâr etti de dedi: ancak o **رُبْس**’tir; ve göğe, yağmur yağdığı zaman denir; ve **التهذيب**’de, yağmur için bulutlandığı zaman: **دُرِّي دُبَسُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; bunu bundan fazla açıklamadı; İbn Sîde dedi: ve benim yanımda o ancak bulutla kararmasından dolayı bununla adlandırıldı.

Ve **دَبَّسَ** şeyi, onu gizledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
إِذا رآه فَحْلُ قومٍ دَبَّسا

Ve yine **لِرَكَّاضٍ الدُّبَيْريّ** için inşad etti:
لا ذَنْبَ لي إِذ بِنْتُ زُهْرَةَ دَبَّسَتْ
بغيرِك أَلْوَى، يُشْبِهُ الحقَّ باطِلُهْ

Ve **دَبَّسْتُه**: onu gizledim. Ve **الدَّبُّوس**: bilinen. Ve **الدِّبَاساتُ**, **الباء**’ın hafifletilmesiyle: evcil arı kovanları; Ebû Hanîfe’den. Ve **الدَّبَاساءُ**, uzatılmış: çekirgelerin dişileri; onun bir tanesi **دَِباساءَةٌ**. Ve **لَقِيط بن زُرارَةَ**’nin sözü:
لو سَمِعُوا وَقْعَ الدَّبابيسِ

Onun bir tanesi **دَبُّوسٌ**dur; dedi: ve ben onu Arapçalaştırılmış görürüm.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب س * * الدَّبْسُ * ما يسيل من الرطب

##### Türkçe

* د ب س * * **الدَّبْسُ** * yaş hurmadan akan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدبس، بالكسر وبكسرتين: عسل التمر وعصارته. وقال أبو حنيفة، رحمه الله: عصارة الرطب من غير طبخ. وقيل: عما ما يسيل من الرطب. قال شيخنا: والعامة تطلقه على عسل الزبيب، كما هو ظاهر كلام البيضاوي في أثناء المؤمنين.
 قلت: في ص ق ر إن الدبس هو الصقر عند أهل المدينة. وخص بعضهم عسل الرطب. وقيل: هو ما تحلب من الزبيب والعنب. وقيل: ما سال من جلال التمر، فراجعه. والدبس، أيضا: عسل النحل، هكذا في سائر النسخ، ووقع هكذا في الأساس، وأسقطه شيخنا، ولم أره لغير المصنف والزمخشري، ولا هو معروف، غير أني وجدت الدينوري ذكر الدباسات، بتخفيف الباء، وفسرها بالخلايا الأهلية، كما نقله عنه صاحب اللسان، فهذا يستأنس به أن يكون إطلاق الدبس على ما تقذفه النحل صحيحا، فتأمل. ويجوز أن يكون عسل النخل، بالخاء المعجمة، كما رأيت هكذا في بعض نسخ الأساس، ويكون عطف تفسير لما قبله، والمراد به عصارة تمر النخل، بضرب من التجوز، وفيه تكرار من غير فائدة، وتكلف ظاهر، ثم رأيت في العباب ذكر عن ابن دريد ما نصه: وربما سمي عسل النحل دبسا، بكسر الدال والباء. وأنشد لأبي زبيد الطائي:
  في عارض من جبال بهرائها ال                      أولى مرين الحروب عن درس

  فنهزة من لقوا حسبـتـهـم                      أحلى وأشهى من بارد الدبس فزال الإشكال عن كلام المصنف، فتأمل. والدبس، بالفتح: الأسود من كل شيء، قاله الليث. والدبس، بالكسر: الجمع الكثير من الناس، عن ابن الأعرابي، ويفتح فيعم، فيقال: مال دبس، أي كثير. والدبس، بالضم: جمع الأدبس من الطير والخيل الذي لونه بين السواد والحمرة، وتكون الدبسة في الشاء أيضا. ومنه الدبسي، بالضم: اسم ضرب من الحمام. وقيل: لطائر صغير أدكن يقرقر، ولذا قيل: إنه ذكر اليمام، جاء على لفظ المنسوب وليس بمنسوب. وقيل: هو منسوب إلى طير دبس، ويقال: هو إلى دبس الرطب؛ لأنهم يغيرون في النسب، ويضمون الدال، كالدهري والسهلي. وقرأت في كتاب غريب الحمام، لحسين بن عبد الله الأصبهاني الكاتب، عند ذكر صفات الألوان، ما نصه: والأدبس: الأخضر، وفيه حمرة وسواد، وهي الدبسة وهي بهاء: دبسية. والدبوس، كصبور، وضبطه الصاغاني بالضم: خلاص تمر. وفي اللسان: خلاصة التمر يلقى في مسلاء السمن فيذوب فيه، وهو مطيبة للسمن. والدبوس، كتنور: واحد الدبابيس، للمقامع من حديد وغيره، وقد جاء في قول لقيط بن زرارة:
  لو سمعوا وقع الدبابيس وكأنه معرب دبوز، فالصواب أن يكون المفرد دبوس، بالضم، وكذا ضبطه غير واحد. ودبوسية: ة بصغد سمرقند، بينها وبين بخارا، وهي في النسخ كلها بتشديد الموحدة، ومثله في التكملة، وضبطه الحافظ بتخفيفها، وقال: منها القاضي أبو زيد عبد الله ابن عمر بن عيسى الدبوسي، من كبار أئمة الحنفية. قلت: والإمام أبو القاسم علي بن حمزة بن زيد بن حمزة بن زيد بن حمزة بن محمد السليق الحسيني. من كبار أئمة الشافعية، توفي ببغداد سنة 443 ترجمه الذهبي في التاريخ، وذكرته في شجر الأنساب. ودباس، كغراب: فرس جبار ابن قرط الكلبي، من ولد أعوج. وهو القائل فيه:
  ألا أبلغ أبا كرب رسولا                      مغلغلة وليست بالمزاح
  فإني لن يفارقني دبـاس                      ومطرد أحد من الرماح ويقال: للسماء إذا مطرت، وفي التهذيب: أخالت للمطر: دري دبس، كزفر، عن ابن الأعرابي، ولم يفسره بأكثر من هذا. قال ابن سيده: وعندي أنه إنما سميت بذلك لاسودادها بالغيم. والدباساء، بالكسر ويروى بالفتح أيضا، ممدودا في القولين: الإناث من الجراد. الواحدة بهاء، دباساءة. نقله ابن دريد. والدبساء: فرس سابقة كانت لمجاشع بن مسعود بن ثعلبة السلمي الصحابي أمير توج زمن سيدنا عمر، وكان من المهاجرين، قتل يوم الجمل مع عائشة، رضي الله تعالى عنهم. وأدبست الأرض: أظهرت النبات. وقال أبو حنيفة، رحمه الله: أدبست: رئي أول سواد نبتها، فهي مدبسة. ودبسة تدبيسا: واراه، عن ابن الأعرابي، وأنشد لركاض الدبيري:
  فلا ذنب لي أن بنت زهرة دبستبعيرك ألوى يشبه الحق باطله

  فدبس هو، أي توارى، لازم متعد، هكذا في سائر النسخ. ولا يخفى أنه لا يكون لازما ومتعديا إلا إذا كان: دبسه، بالتخفيف، وهو قد ضبطه بالتشديد، وهكذا عن ابن الأعرابي، فاختلفا، فتأمل. فالصواب في قوله: فدبس بالتشديد، كما صرح به الصاغاني في العباب، ونسبه إلى ابن عباد. ودبس خفه تدبيسا: لدمه، نقله الصاغاني. وادبس الفرس ادبساسا: صار أسود مشربا بحمرة. ومما يستدرك عليه: ادباست الأرض ادبيساسا: اختلط سوادها بحمرتها. وجاء بأمور دبس، أي دواه منكرة، عن أبي عبيد، وقد أنكر ذلك عليه، وأن الصواب ربس بالراء. قلت: وإن هذا الذي أنكر عليه قد ذكره الزمخشري في الأساس، فإنه قال: داهية دبساء. ودواه دبس. وهو مجاز. وكزبير: دبيس الملال، عن الثوري. وإبراهيم بن دبيس الحداد. ذكره المصنف في س ب ت. ودبيس ابن سلام القباني، عن علي بن عاصم. ودبيس: رجل من بني صخر، وهو فارس الحدباء. ودبيس الأسدي: مشهور، انظره في شروح المقامات.
 ونهر دبيس: بالعراق، إلى مولى لزياد ابن أبيه، وقيل: رجل قصار كان له تبصر على الثياب. والدبس، بالكسر: لقب أبي العباس أحمد بن محمد الحمال، وحازم بن محمد بن أبي الدبس الجهني، كلاهما عن شيوخ ابن الزيني. والمبارك بن علي الكناني يكنى أبا الدبس، سمع الدبيثي. والدباس، ككتان: لقب جماعة، أشهرهم حماد شيخ سيدي عبد القادر الجيلاني، قدس سره. ويونس بن إبراهيم بن عبد القوي الدبوسي، بتثقيل الباء الموحدة، ويقال له: الدبابيسي، أيضا، وهو آخر من حدث عن ابن المقير، وعنه جماعة من شيوخ الحافظ. ومحمد بن علي بن أبي بكر بن دبوس، وقريبه محمد بن محمد بن عبد اللطيف بن دبوس، حدثا. والمدابسة: بطن من لام بن الحارث بن ساعدة، في اليمن.

##### Türkçe

**الدبس**، esre ile ve iki esre ile: hurma balı ve onun sıkıntısıdır. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: pişirmesiz olarak taze hurmanın sıkıntısıdır. Ve denildi: taze hurmadan akan şeydir. Şeyhimiz dedi: avam onu kuru üzüm balına da ıtlak eder; Beyzâvî’nin **المؤمنين** sırasında sözünün zahiri gibi.

Dedim: ص ق ر’de, **الدبس**’in Medine ehli yanında **الصقر** olduğu (yazılıdır). Bazıları taze hurma balını tahsis etti. Ve denildi: kuru üzüm ve üzümden sağılır gibi çıkan şeydir. Ve denildi: hurmanın **جلال**’ından akan şeydir; onu gözden geçir. Ve **الدبس** ayrıca: arı balıdır; bütün nüshalarda böyle (gelmiştir); **الأساس**’ta da böyle vaki olmuştur. Şeyhimiz onu düşürdü; onu musannif ve Zemahşerî’den başkasında görmedim; o da ma‘ruf değildir. Ancak ben Dîneverî’nin **الدباسات**’ı, **الباء**’ı hafifletmekle, zikrettiğini buldum ve onu evcil kovanlarla tefsir etti; **اللسان** sahibi ondan naklettiği üzere. Bu, **الدبس**’in arıların fırlattığı şeye ıtlakının sahih olmasına ünsiyet ettirir; öyleyse düşün. Ve caizdir ki **عسل النخل** olsun; **الخاء** mu‘ceme ile; **الأساس**’ın bazı nüshalarında böyle gördüğüm gibi. Ve öncekinin tefsiri için bir atıf olur; murad, bir tür mecaz ile hurma ağacının hurmasının sıkıntısıdır. Onda faydasız tekrar ve zahir bir tekellüf vardır. Sonra **العباب**’da İbn Düreyd’den şu nassı zikrettiğini gördüm: Bazen arı balına **دبس** denilmiştir; **الدال** ve **الباء**’ı esre ile. Ebû Zübeyd et-Tâî’den inşad etti:

في عارض من جبال بهرائها ال
الأولى مرين الحروب عن درس

فنهزة من لقوا حسبـتـهـم
أحلى وأشهى من بارد الدبس

Böylece musannifin sözünden işkâl zail oldu; öyleyse düşün. Ve **الدبس** fetha ile: her şeyden siyah olan; Leys söyledi. Ve **الدبس** esre ile: insanlardan çok kalabalık cem‘; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve fetha ile de gelir, umum olur; şöyle denir: **مال دبس**; yani çok. Ve **الدبس** damme ile: kuş ve atlardan rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan **الأدبس**’in cem‘idir; koyunda da **الدبسة** olur. Ondan **الدبسي** damme ile: güvercinden bir türün adıdır. Ve denildi: küçük, daha koyu renkli, gıgıldayan bir kuş içindir; bu yüzden onun **اليمام**’ın erkeği olduğu söylenmiştir; mensuba lafzı üzere gelmiştir, mensup değildir. Ve denildi: **دبس** kuşuna mensuptur. Ve denilir: taze hurma **دبس**’ine (mensuptur); çünkü onlar nisbette değiştirirler ve **الدال**’ı damme yaparlar; **الدهري** ve **السهلي** gibi. Hüseyin b. Abdullah el-İsfahânî el-Kâtib’in **غريب الحمام** kitabında, renklerin sıfatlarını zikrederken, nassı şu olanı okudum: **الأدبس**: yeşildir; onda kızıllık ve siyahlık vardır; o **الدبسة**’dir; ve o **بهاء**’dır: **دبسية**.

Ve **الدبوس**، **صبور** gibi; Sâgânî onu damme ile ضبط etti: hurmanın özüdür. **اللسان**’da: hurmanın hulâsasıdır; yağın eritme kabına atılır da onda erir; o, yağ için güzel kokulandırıcıdır. Ve **الدبوس**، **تنور** gibi: **الدبابيس**’in biridir; demirden ve başkasından tokmaklar içindir. Lekît b. Zürâre’nin bir sözünde gelmiştir:

لو سمعوا وقع الدبابيس

Ve sanki **دبوز** mu‘arrebidir; o halde doğru olan, müfredin **دبوس** olmasıdır, damme ile; başkaları da onu böyle ضبط etti. Ve **دبوسية**: Semerkand’ın **صغد**’unda bir beldedir; Buhârâ ile onun arasında (bulunur). Bütün nüshalarda **الموحدة**’yı teşdîd ile (gelmiştir); **التكملة**’de de böyledir. Hâfız onu hafifletmekle ضبط etti ve dedi: ondan, Hanefî imamlarının büyüklerinden kadı Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer b. Îsâ **الدبوسي**’dir. Dedim: ve imam Ebü’l-Kâsım Ali b. Hamza b. Zeyd b. Hamza b. Zeyd b. Hamza b. Muhammed es-Selîk el-Hüseynî; Şâfiî imamlarının büyüklerindendir; 443 yılında Bağdat’ta vefat etti; Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti; ben de onu **شجر الأنساب**’da zikrettim.

Ve **دباس**، **غراب** gibi: A‘vec’in evladından, Cebbâr b. Kurt el-Kelbî’nin atıdır. O, onun hakkında şöyle söyleyendir:

ألا أبلغ أبا كرب رسولا
مغلغلة وليست بالمزاح
فإني لن يفارقني دبـاس
ومطرد أحد من الرماح

Ve gök için, yağmur yağdığında, denilir. **التهذيب**’de: yağmur için: **دري دبس**، **زفر** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; onu bundan fazla tefsir etmedi. İbn Sîde dedi: bence o, bulutla kararmasından dolayı böyle adlandırılmıştır.

Ve **الدباساء**: esre ile; fetha ile de rivayet olunur; iki rivayette de med ile: çekirgelerin dişileridir. Bir tanesi **بهاء** iledir: **دباساءة**. İbn Düreyd nakletti. Ve **الدبساء**: Mucâşi‘ b. Mes‘ûd b. Sa‘lebe es-Sülemî sahâbînin, efendimiz Ömer zamanında taç giydirilmiş emir olanın, birinci gelen bir atı idi; muhacirlerdendi; Cemel günü Âişe ile birlikte öldürüldü; Allah Teâlâ onlardan razı olsun.

Ve **أدبست الأرض**: bitkiyi ortaya çıkardı. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: **أدبست**: bitkisinin ilk siyahlığı görüldü; o halde o **مدبسة**’dir. Ve **دبسة تدبيسا**: onu gizledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Rukâd ed-Dübeyrî’den inşad etti:

فلا ذنب لي أن بنت زهرة دبستبعيرك ألوى يشبه الحق باطله

Böylece o **دبس** etti; yani gizlendi; lâzım, müteaddî; bütün nüshalarda böyle. Gizli değildir ki, lâzım ve müteaddî ancak **دبسه** hafifletmekle olursa olur; hâlbuki onu teşdîd ile ضبط etti; İbnü’l-A‘râbî’den de böyledir; böylece ikisi ihtilaf etti; öyleyse düşün. O halde onun sözünde doğru olan: **فدبس** teşdîd iledir; Sâgânî **العباب**’da buna açıkça işaret etti ve onu İbn Abbâd’a nisbet etti. Ve **دبس خفه تدبيسا**: onu kana buladı; Sâgânî nakletti. Ve **ادبس الفرس ادبساسا**: kızıllıkla sulanmış siyah oldu. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ادباست الأرض ادبيساسا**: siyahlığı kızıllığıyla karıştı. Ve **بأمور دبس** getirdi; yani münker dâhiyeler; Ebû Ubeyd’den. Ona bunu inkâr ettiler ve doğrusunun **ربس** ( **الراء** ile) olduğunu (söylediler). Dedim: ona inkâr edilen bu şey, Zemahşerî’nin **الأساس**’ında zikredilmiştir; çünkü o dedi: **داهية دبساء**. **ودواه دبس**. Ve o mecazdır.

Ve **زبير** gibi: **دبيس الملال**; es-Sevrî’den. Ve İbrâhîm b. **دبيس** el-Haddâd; musannif onu **س ب ت**’de zikretti. Ve **دبيس** b. Selâm el-Kabbânî; Ali b. Âsım’dan. Ve **دبيس**: Benî Sahr’dan bir adamdır; o, **الحدباء**’nın süvarisidir. Ve **دبيس الأسدي**: meşhurdur; onu **شروح المقامات**’ta gör.

Ve **نهر دبيس**: Irak’tadır; Ziyâd b. Ebîh’in bir mevlâsına (nisbetle). Ve denildi: elbiseler üzerinde bir basîreti olan bir **قصار** adamı idi. Ve **الدبس** esre ile: Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed el-Hammâl’ın lakabıdır; ve Hâzim b. Muhammed b. Ebî **الدبس** el-Cühenî; ikisi de İbnü’z-Zeynî’nin şeyhlerindendir. Ve el-Mübârek b. Ali el-Kinânî, künyesi Ebû **الدبس**’tir; ed-Dübeysî’den semâ etti.

Ve **الدباس**، **كتان** gibi: bir cemaatin lakabıdır; onların en meşhuru, seyyidim Abdülkâdir el-Cîlânî’nin şeyhi Hammâd’dır; sırrı takdis olunsun. Ve Yûnus b. İbrâhîm b. Abdülkavî **الدبوسي**; **الباء الموحدة**’yı ağırlaştırmakla; ona **الدبابيسي** de denilir; o, İbnü’l-Mukayyer’den hadis rivayet edenlerin sonuncusudur; ondan, hâfızın şeyhlerinden bir cemaat (rivayet etti). Ve Muhammed b. Ali b. Ebî Bekr b. **دبوس** ve onun yakını Muhammed b. Muhammed b. Abdüllatîf b. **دبوس**; hadis rivayet ettiler. Ve **المدابسة**: Yemen’de, Lâm b. el-Hâris b. Sâide’nin bir batnıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ادبست الأَرْضُ
4 ادبست الأَرْضُ ذ The land showed its plants or herbage: (K:) or began to show the blackness of its plants or herbage. (AHn, M, S.)

ادبسّ
9 ادبسّ ادبس , inf. n. اِدْبِسَاسٌ; (S, K;) or ↓ ادباسّ; (M;) He (a horse, S, M, K, and a sheep, or goat, M, and a bird, S) became black: (K:) or [brown; i. e.] of a colour between black and red; (S;) or black tinged, or intermixed, with redness. (M, TA.) [See دُبْسَةٌ and أَدْبَسُ.]

11 اـِدْبَاْسَّ see 9. ادباسّت الأَرْضُ The blackness of the land became mixed with redness. (M, TA.)

دَبْسٌ
دَبْسٌ دبس Anything black. (Lth, A, K.) ― -b2- [Hence, app.,] Much people; as also ↓ دِبْسٌ: (IAar, K:) the former is also common to other things; (M, * TA;) so that you say مَالٌ دَبْسٌ, meaning much property. (TA.)

دُبْسٌ
دُبْسٌ دبس : see the next paragraph.

دِبْسٌ
دِبْسٌ دبس (S, M, A, Mgh, Msb, K) and ↓ دُبْسٌ (M) and ↓ دِبِسٌ (K) The expressed juice of fresh ripe dates; (A, Mgh, Msb;) what flows from fresh ripe dates; (S;) the honey of dates; [i. e. the sweet, thick, or inspissated, juice thereof;] (M, K;) the expressed juice of dates, (M,) or of fresh ripe dates not cooked: (AHn, M:) what is called صَقْرٌ in the dial. of the people of ElMedeeneh: said by some to be the honey of fresh ripe dates: by some, what flows, or exudes, from raisins and from fresh grapes: and by some, what flows from the baskets of dates: (TA:) [see also رُبٌّ, in an explanation of which the inspissated juice of any fruit is termed its دِبْس:] also the honey of bees, عَسَلُ النَّحْلُ: so in the copies of the K and in [some of the copies of] the A; a signification not known; but [AHn] EdDeenawaree mentions the word دَبَاسَاتٌ, and explains it as signifying “ domestic bee-hives; ” and by this it is seen that the application of دبس to what bees eject may be correct: or the true reading may be عَسَلُ النَّخْلِ, with خ, as in some copies of the A; and it may be meant as explaining what precedes, meaning the expressed juice of the fruit of the palm-tree, by a kind of trope; though, as such, a useless repetition: but it is said in the O, on the authority of IDrd, that bees' honey is called ↓ دِبِسٌ: (TA:) the vulgar apply the word to [the inspissated juice of fresh ripe grapes, which resembles thick honey: and sometimes to] the honey of raisins. (MF.) -A2- See also دَبْسٌ.

دِبِسٌ
دِبِسٌ دبس : see دِبْسٌ, in two places.

دُبْسَةٌ
دُبْسَةٌ دبس دبسه دبسة A colour in animals that have hair; (Msb;) [brownness;] or redness tinged, or intermixed, with blackness: (M, Msb:) it is in sheep, or goats, and in horses; (M;) [and in birds: see 9:] accord. to Hoseyn Ibn-' Abd-Allah El-Isbahánee, in his book on strange pigeons, greenness, or a dark, or an ashy, dust-colour, in which are redness and blackness. (TA.) [See also أَدْبَسُ.]

دُبْسِىٌّ
دُبْسِىٌّ دبس دبسى دبسي A certain bird, (S, K,) of small size, (TA,) of a colour inclining to black, that cooes (يُقَرْقِرُ): (K, TA:) hence said by some to be the male of the يَمَام [or dove]: (TA:) or a species of pigeons: (M:) or a pigeon of a colour between black and red: (Mgh:) or a species of the فَوَاخِت [or collared turtle-doves]: (Msb:) fem. with ة: (Mgh, K:) [pl. دَبَاسِىٌّ:] a rel. n. from طَيْرٌ دُبْسٌ: (S, M, Msb, K: *) [see أَدْبسُ:] or from دِبْس of fresh ripe dates, but made to deviate from the form of the original, like دُهْرِىٌّ and سُهْلِىٌّ: (S:) or it has the form of a rel. n. without being such. (M, TA.)

دَباسَاتٌ
دَباسَاتٌ دباسات Domestic bee-hives; خَلَايَا أَهْلِيَّةٌ. (AHn, M.)

دَبَّاسٌ
دَبَّاسٌ دباس [A seller of دِبْس]. (K in art. صقر.)

دَبُّوسٌ
دَبُّوسٌ دبوس , (S, K,) by some written دُبُّوسٌ, which is said to be the correct form, (TA,) A mace (K, TA) of iron or other material: (TA:) app. an arabicized word, (S, K, TA,) from [the Persian] دبوز (TA) [or دَبُوسْ]: pl. دَبَابِيسُ. (S, K.)

أَدْبَسُ
أَدْبَسُ ذ A bird, (S, A, Msb, * K,) and a horse, (S, M, A, Mgh,) and a sheep, or goat, (M,) or a goat, (A,) [brown; or] of a colour between black and red; (S, A, Mgh, Msb, K;) or of a red colour tinged, or intermixed, with blackness: (M:) or, accord. to Hoseyn Ibn-'Abd-Allah ElIsbahánee, in his book on strange pigeons, of a green colour, or a dark, or an ashy, dust-colour, in which are redness and blackness: (TA:) fem. دَبْسَآءُ: (A:) pl. دُبْسٌ. (S, A, Msb, K.)

أَرْضٌ مُدْبِسَةٌ
أَرْضٌ مُدْبِسَةٌ ذ Land beginning to show the blackness of its plants or herbage. (AHn, S.)

##### Türkçe

**ادبست الأَرْضُ**
4 **ادبست الأَرْضُ** ذ Yer, bitkilerini yahut otunu gösterdi: (K:) yahut bitkilerinin yahut otunun karalığını göstermeye başladı. (AHn, M, S.)

**ادبسّ**
9 **ادبسّ** **ادبس** , mastar adı **اِدْبِسَاسٌ**; (S, K;) yahut ↓ **ادباسّ**; (M;) O (bir at, S, M, K, ve bir koyun yahut keçi, M, ve bir kuş, S) karardı: (K:) yahut [kahverengi; yani] siyah ile kırmızı arasında bir renkte oldu; (S;) yahut kızıllıkla boyanmış, yahut kızıllıkla karışmış, siyah oldu. (M, TA.) [Bkz. **دُبْسَةٌ** ve **أَدْبَسُ**.]

11 **اـِدْبَاْسَّ** bkz. 9. **ادباسّت الأَرْضُ** Yerin karalığı kızıllıkla karıştı. (M, TA.)

**دَبْسٌ**
**دَبْسٌ** **دبس** Siyah olan herhangi bir şey. (Lth, A, K.) ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] çok insan; bunun gibi ↓ **دِبْسٌ**: (IAar, K:) birincisi başka şeylere de müşterektir; (M, * TA;) öyle ki **مَالٌ دَبْسٌ** dersin; “çok mal” demektir. (TA.)

**دُبْسٌ**
**دُبْسٌ** **دبس** : bir sonraki paragrafa bak.

**دِبْسٌ**
**دِبْسٌ** **دبس** (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **دُبْسٌ** (M) ve ↓ **دِبِسٌ** (K) Taze olgun hurmaların sıkılmış suyu; (A, Mgh, Msb;) taze olgun hurmalardan akan şey; (S;) hurma balı; [yani onun tatlı, koyu yahut koyulaştırılmış suyu;] (M, K;) hurmaların sıkılmış suyu, (M,) yahut pişirilmemiş taze olgun hurmaların: (AHn, M:) Medine halkının lehçesinde **صَقْرٌ** denilen şey: bazılarınca taze olgun hurmaların balı olduğu söylenmiştir: bazılarınca kuru üzümden ve taze üzümden akan yahut sızan şeydir: ve bazılarınca hurma sepetlerinden akan şeydir: (TA:) [ayrıca **رُبٌّ**’a da bak; bunun açıklamasında herhangi bir meyvenin koyulaştırılmış suyuna onun **دِبْس**’i denir:] ayrıca arıların balı, **عَسَلُ النَّحْلُ**: K’nın nüshalarında ve A’nın [bazı nüshalarında] böyledir; bilinmeyen bir anlamdır; fakat [AHn] EdDeenawaree **دَبَاسَاتٌ** kelimesini zikreder ve onu “evcil arı kovanları” anlamında açıklar; bununla, **دبس**’in arıların çıkardığı şeye uygulanmasının doğru olabileceği görülür: yahut doğru okunuş, A’nın bazı nüshalarında olduğu gibi, خ ile **عَسَلُ النَّخْلِ** olabilir; ve önce geçeni açıklamak kastedilmiş olabilir; yani hurma ağacının meyvesinin sıkılmış suyu; bir tür mecaz ile; gerçi böyle olursa faydasız bir tekrar: fakat O’da, IDrd’nin rivayetine göre, arıların balına ↓ **دِبِسٌ** denildiği söylenmiştir: (TA:) avam, kelimeyi [kalın bala benzeyen taze olgun üzümün koyulaştırılmış suyuna; ve bazen de] kuru üzüm balına uygular. (MF.) -A2- Ayrıca **دَبْسٌ**’e bak.

**دِبِسٌ**
**دِبِسٌ** **دبس** : iki yerde **دِبْسٌ**’e bak.

**دُبْسَةٌ**
**دُبْسَةٌ** **دبس** **دبسه** **دبسة** Kıllı hayvanlarda bir renk; (Msb;) [kahverengilik;] yahut siyahlıkla boyanmış, yahut siyahlıkla karışmış, kızıllık: (M, Msb:) koyunlarda yahut keçilerde ve atlarda olur; (M;) [ve kuşlarda: bkz. 9:] Hoseyn Ibn-' Abd-Allah El-Isbahánee’ye göre, garip güvercinler hakkındaki kitabında, kızıllık ve siyahlık bulunan yeşillik, yahut koyu, yahut külî, toz rengi. (TA.) [Ayrıca **أَدْبَسُ**’e bak.]

**دُبْسِىٌّ**
**دُبْسِىٌّ** **دبس** **دبسى** **دبسي** Küçük boylu, (TA,) siyaha meyleden renkte, öten (**يُقَرْقِرُ**) belli bir kuş: (K, TA:) bundan dolayı bazılarınca **يَمَام**’ın [yahut güvercinin] erkeği olduğu söylenmiştir: (TA:) yahut güvercinlerin bir türü: (M:) yahut siyah ile kırmızı arasında renkte bir güvercin: (Mgh:) yahut **فَوَاخِت**’in [yahut halkalı üveyiklerin] bir türü: (Msb:) dişisi ة ile: (Mgh, K:) [çoğulu **دَبَاسِىٌّ**:] **طَيْرٌ دُبْسٌ**’den bir nisbet ismidir: (S, M, Msb, K: *) [bkz. **أَدْبسُ**:] yahut taze olgun hurmanın **دِبْس**’inden; fakat aslın kalıbından saptırılmış kılınmıştır; **دُهْرِىٌّ** ve **سُهْلِىٌّ** gibi: (S:) yahut nisbet ismi kalıbındadır, nisbet ismi olmaksızın. (M, TA.)

**دَباسَاتٌ**
**دَباسَاتٌ** **دباسات** Evcil arı kovanları; **خَلَايَا أَهْلِيَّةٌ**. (AHn, M.)

**دَبَّاسٌ**
**دَبَّاسٌ** **دباس** [**دِبْس** satıcısı]. (K, madde **صقر**’da.)

**دَبُّوسٌ**
**دَبُّوسٌ** **دبوس** , (S, K,) bazılarınca **دُبُّوسٌ** yazılır; bunun doğru şekil olduğu söylenir, (TA,) demirden yahut başka maddeden bir topuz: (K, TA) (TA:) görünüşe göre Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (S, K, TA,) [Farsça] **دبوز**’dan (TA) [yahut **دَبُوسْ**]: çoğulu **دَبَابِيسُ**. (S, K.)

**أَدْبَسُ**
**أَدْبَسُ** ذ Bir kuş, (S, A, Msb, * K,) ve bir at, (S, M, A, Mgh,) ve bir koyun yahut keçi, (M,) yahut bir keçi, (A,) [kahverengi; yahut] siyah ile kırmızı arasında bir renkte; (S, A, Mgh, Msb, K;) yahut siyahlıkla boyanmış, yahut siyahlıkla karışmış, kırmızı renkte: (M:) yahut Hoseyn Ibn-'Abd-Allah ElIsbahánee’ye göre, garip güvercinler hakkındaki kitabında, kızıllık ve siyahlık bulunan yeşil renkte, yahut koyu, yahut külî, toz renginde: (TA:) dişisi **دَبْسَآءُ**: (A:) çoğulu **دُبْسٌ**. (S, A, Msb, K.)

**أَرْضٌ مُدْبِسَةٌ**
**أَرْضٌ مُدْبِسَةٌ** ذ Bitkilerinin yahut otunun karalığını göstermeye başlayan yer. (AHn, S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَسَ
دَبَسَ دَبَّسَ II ,
a.  Boiled down must; made grape-preserve.

أَدْبَسَ
أَدْبَسَ IV ,
a.  Was reddish-brown, black.

b.  Put forth its first shoots ( ground ).

اِدْبَسَّ
اِدْبَسَّ IX ,
a.  Became reddish-brown, black.

دِبْس
دِبْس 2 ,
a.  Dibs; syrup, treacle, must.

دُبْسَة
دُبْسَة 3t ,
a.  Reddish-brown ( colour ).

دُبْسِيّ
دُبْسِيّ 3yi ,
a.  Wood-pigeon.

أَدْبَسُ
أَدْبَسُ 14 , ( pl. دُبْس 3 ),
a.  Reddish-brown, dark black.

دَبَّاْس
دَبَّاْس 28 ,
a.  Maker of dibs ( see No. 2 ).

دَبُّوْس
دَبُّوْس 31 , ( pl. دَبَاْبِيْسُ 70 ,),  P. ,
a.  Mace, club.

b.  Pin.

##### Türkçe

**دَبَسَ**
**دَبَسَ** **دَبَّسَ** II ,
a. Şırayı kaynatıp koyulaştırdı; üzüm pekmezi yaptı.

**أَدْبَسَ**
**أَدْبَسَ** IV ,
a. Kızılımsı-kahverengi, siyah oldu.

b. İlk filizlerini çıkardı (yer).

**اِدْبَسَّ**
**اِدْبَسَّ** IX ,
a. Kızılımsı-kahverengi, siyah oldu.

**دِبْس**
**دِبْس** 2 ,
a. **دِبْس**; şurup, pekmez, şıra.

**دُبْسَة**
**دُبْسَة** 3t ,
a. Kızılımsı-kahverengi (renk).

**دُبْسِيّ**
**دُبْسِيّ** 3yi ,
a. Tahtalı güvercin.

**أَدْبَسُ**
**أَدْبَسُ** 14 , ( çoğ. **دُبْس** 3 ),
a. Kızılımsı-kahverengi, koyu siyah.

**دَبَّاْس**
**دَبَّاْس** 28 ,
a. **دِبْس** yapıcısı (No. 2’ye bak).

**دَبُّوْس**
**دَبُّوْس** 31 , ( çoğ. **دَبَاْبِيْسُ** 70 ,), P. ,
a. Topuz, sopa.

b. İğne.
