# دبس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دبس

الدبس، بالكسر وبكسرتين: عسل التمر وعصارته. وقال أبو حنيفة، رحمه الله: عصارة الرطب من غير طبخ. وقيل: عما ما يسيل من الرطب. قال شيخنا: والعامة تطلقه على عسل الزبيب، كما هو ظاهر كلام البيضاوي في أثناء المؤمنين.
 قلت: في ص ق ر إن الدبس هو الصقر عند أهل المدينة. وخص بعضهم عسل الرطب. وقيل: هو ما تحلب من الزبيب والعنب. وقيل: ما سال من جلال التمر، فراجعه. والدبس، أيضا: عسل النحل، هكذا في سائر النسخ، ووقع هكذا في الأساس، وأسقطه شيخنا، ولم أره لغير المصنف والزمخشري، ولا هو معروف، غير أني وجدت الدينوري ذكر الدباسات، بتخفيف الباء، وفسرها بالخلايا الأهلية، كما نقله عنه صاحب اللسان، فهذا يستأنس به أن يكون إطلاق الدبس على ما تقذفه النحل صحيحا، فتأمل. ويجوز أن يكون عسل النخل، بالخاء المعجمة، كما رأيت هكذا في بعض نسخ الأساس، ويكون عطف تفسير لما قبله، والمراد به عصارة تمر النخل، بضرب من التجوز، وفيه تكرار من غير فائدة، وتكلف ظاهر، ثم رأيت في العباب ذكر عن ابن دريد ما نصه: وربما سمي عسل النحل دبسا، بكسر الدال والباء. وأنشد لأبي زبيد الطائي:
  في عارض من جبال بهرائها ال                      أولى مرين الحروب عن درس

  فنهزة من لقوا حسبـتـهـم                      أحلى وأشهى من بارد الدبس فزال الإشكال عن كلام المصنف، فتأمل. والدبس، بالفتح: الأسود من كل شيء، قاله الليث. والدبس، بالكسر: الجمع الكثير من الناس، عن ابن الأعرابي، ويفتح فيعم، فيقال: مال دبس، أي كثير. والدبس، بالضم: جمع الأدبس من الطير والخيل الذي لونه بين السواد والحمرة، وتكون الدبسة في الشاء أيضا. ومنه الدبسي، بالضم: اسم ضرب من الحمام. وقيل: لطائر صغير أدكن يقرقر، ولذا قيل: إنه ذكر اليمام، جاء على لفظ المنسوب وليس بمنسوب. وقيل: هو منسوب إلى طير دبس، ويقال: هو إلى دبس الرطب؛ لأنهم يغيرون في النسب، ويضمون الدال، كالدهري والسهلي. وقرأت في كتاب غريب الحمام، لحسين بن عبد الله الأصبهاني الكاتب، عند ذكر صفات الألوان، ما نصه: والأدبس: الأخضر، وفيه حمرة وسواد، وهي الدبسة وهي بهاء: دبسية. والدبوس، كصبور، وضبطه الصاغاني بالضم: خلاص تمر. وفي اللسان: خلاصة التمر يلقى في مسلاء السمن فيذوب فيه، وهو مطيبة للسمن. والدبوس، كتنور: واحد الدبابيس، للمقامع من حديد وغيره، وقد جاء في قول لقيط بن زرارة:
  لو سمعوا وقع الدبابيس وكأنه معرب دبوز، فالصواب أن يكون المفرد دبوس، بالضم، وكذا ضبطه غير واحد. ودبوسية: ة بصغد سمرقند، بينها وبين بخارا، وهي في النسخ كلها بتشديد الموحدة، ومثله في التكملة، وضبطه الحافظ بتخفيفها، وقال: منها القاضي أبو زيد عبد الله ابن عمر بن عيسى الدبوسي، من كبار أئمة الحنفية. قلت: والإمام أبو القاسم علي بن حمزة بن زيد بن حمزة بن زيد بن حمزة بن محمد السليق الحسيني. من كبار أئمة الشافعية، توفي ببغداد سنة 443 ترجمه الذهبي في التاريخ، وذكرته في شجر الأنساب. ودباس، كغراب: فرس جبار ابن قرط الكلبي، من ولد أعوج. وهو القائل فيه:
  ألا أبلغ أبا كرب رسولا                      مغلغلة وليست بالمزاح
  فإني لن يفارقني دبـاس                      ومطرد أحد من الرماح ويقال: للسماء إذا مطرت، وفي التهذيب: أخالت للمطر: دري دبس، كزفر، عن ابن الأعرابي، ولم يفسره بأكثر من هذا. قال ابن سيده: وعندي أنه إنما سميت بذلك لاسودادها بالغيم. والدباساء، بالكسر ويروى بالفتح أيضا، ممدودا في القولين: الإناث من الجراد. الواحدة بهاء، دباساءة. نقله ابن دريد. والدبساء: فرس سابقة كانت لمجاشع بن مسعود بن ثعلبة السلمي الصحابي أمير توج زمن سيدنا عمر، وكان من المهاجرين، قتل يوم الجمل مع عائشة، رضي الله تعالى عنهم. وأدبست الأرض: أظهرت النبات. وقال أبو حنيفة، رحمه الله: أدبست: رئي أول سواد نبتها، فهي مدبسة. ودبسة تدبيسا: واراه، عن ابن الأعرابي، وأنشد لركاض الدبيري:
  فلا ذنب لي أن بنت زهرة دبستبعيرك ألوى يشبه الحق باطله

  فدبس هو، أي توارى، لازم متعد، هكذا في سائر النسخ. ولا يخفى أنه لا يكون لازما ومتعديا إلا إذا كان: دبسه، بالتخفيف، وهو قد ضبطه بالتشديد، وهكذا عن ابن الأعرابي، فاختلفا، فتأمل. فالصواب في قوله: فدبس بالتشديد، كما صرح به الصاغاني في العباب، ونسبه إلى ابن عباد. ودبس خفه تدبيسا: لدمه، نقله الصاغاني. وادبس الفرس ادبساسا: صار أسود مشربا بحمرة. ومما يستدرك عليه: ادباست الأرض ادبيساسا: اختلط سوادها بحمرتها. وجاء بأمور دبس، أي دواه منكرة، عن أبي عبيد، وقد أنكر ذلك عليه، وأن الصواب ربس بالراء. قلت: وإن هذا الذي أنكر عليه قد ذكره الزمخشري في الأساس، فإنه قال: داهية دبساء. ودواه دبس. وهو مجاز. وكزبير: دبيس الملال، عن الثوري. وإبراهيم بن دبيس الحداد. ذكره المصنف في س ب ت. ودبيس ابن سلام القباني، عن علي بن عاصم. ودبيس: رجل من بني صخر، وهو فارس الحدباء. ودبيس الأسدي: مشهور، انظره في شروح المقامات.
 ونهر دبيس: بالعراق، إلى مولى لزياد ابن أبيه، وقيل: رجل قصار كان له تبصر على الثياب. والدبس، بالكسر: لقب أبي العباس أحمد بن محمد الحمال، وحازم بن محمد بن أبي الدبس الجهني، كلاهما عن شيوخ ابن الزيني. والمبارك بن علي الكناني يكنى أبا الدبس، سمع الدبيثي. والدباس، ككتان: لقب جماعة، أشهرهم حماد شيخ سيدي عبد القادر الجيلاني، قدس سره. ويونس بن إبراهيم بن عبد القوي الدبوسي، بتثقيل الباء الموحدة، ويقال له: الدبابيسي، أيضا، وهو آخر من حدث عن ابن المقير، وعنه جماعة من شيوخ الحافظ. ومحمد بن علي بن أبي بكر بن دبوس، وقريبه محمد بن محمد بن عبد اللطيف بن دبوس، حدثا. والمدابسة: بطن من لام بن الحارث بن ساعدة، في اليمن.

### Türkçe

**الدبس**، esre ile ve iki esre ile: hurma balı ve onun sıkıntısıdır. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: pişirmesiz olarak taze hurmanın sıkıntısıdır. Ve denildi: taze hurmadan akan şeydir. Şeyhimiz dedi: avam onu kuru üzüm balına da ıtlak eder; Beyzâvî’nin **المؤمنين** sırasında sözünün zahiri gibi.

Dedim: ص ق ر’de, **الدبس**’in Medine ehli yanında **الصقر** olduğu (yazılıdır). Bazıları taze hurma balını tahsis etti. Ve denildi: kuru üzüm ve üzümden sağılır gibi çıkan şeydir. Ve denildi: hurmanın **جلال**’ından akan şeydir; onu gözden geçir. Ve **الدبس** ayrıca: arı balıdır; bütün nüshalarda böyle (gelmiştir); **الأساس**’ta da böyle vaki olmuştur. Şeyhimiz onu düşürdü; onu musannif ve Zemahşerî’den başkasında görmedim; o da ma‘ruf değildir. Ancak ben Dîneverî’nin **الدباسات**’ı, **الباء**’ı hafifletmekle, zikrettiğini buldum ve onu evcil kovanlarla tefsir etti; **اللسان** sahibi ondan naklettiği üzere. Bu, **الدبس**’in arıların fırlattığı şeye ıtlakının sahih olmasına ünsiyet ettirir; öyleyse düşün. Ve caizdir ki **عسل النخل** olsun; **الخاء** mu‘ceme ile; **الأساس**’ın bazı nüshalarında böyle gördüğüm gibi. Ve öncekinin tefsiri için bir atıf olur; murad, bir tür mecaz ile hurma ağacının hurmasının sıkıntısıdır. Onda faydasız tekrar ve zahir bir tekellüf vardır. Sonra **العباب**’da İbn Düreyd’den şu nassı zikrettiğini gördüm: Bazen arı balına **دبس** denilmiştir; **الدال** ve **الباء**’ı esre ile. Ebû Zübeyd et-Tâî’den inşad etti:

في عارض من جبال بهرائها ال
الأولى مرين الحروب عن درس

فنهزة من لقوا حسبـتـهـم
أحلى وأشهى من بارد الدبس

Böylece musannifin sözünden işkâl zail oldu; öyleyse düşün. Ve **الدبس** fetha ile: her şeyden siyah olan; Leys söyledi. Ve **الدبس** esre ile: insanlardan çok kalabalık cem‘; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve fetha ile de gelir, umum olur; şöyle denir: **مال دبس**; yani çok. Ve **الدبس** damme ile: kuş ve atlardan rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan **الأدبس**’in cem‘idir; koyunda da **الدبسة** olur. Ondan **الدبسي** damme ile: güvercinden bir türün adıdır. Ve denildi: küçük, daha koyu renkli, gıgıldayan bir kuş içindir; bu yüzden onun **اليمام**’ın erkeği olduğu söylenmiştir; mensuba lafzı üzere gelmiştir, mensup değildir. Ve denildi: **دبس** kuşuna mensuptur. Ve denilir: taze hurma **دبس**’ine (mensuptur); çünkü onlar nisbette değiştirirler ve **الدال**’ı damme yaparlar; **الدهري** ve **السهلي** gibi. Hüseyin b. Abdullah el-İsfahânî el-Kâtib’in **غريب الحمام** kitabında, renklerin sıfatlarını zikrederken, nassı şu olanı okudum: **الأدبس**: yeşildir; onda kızıllık ve siyahlık vardır; o **الدبسة**’dir; ve o **بهاء**’dır: **دبسية**.

Ve **الدبوس**، **صبور** gibi; Sâgânî onu damme ile ضبط etti: hurmanın özüdür. **اللسان**’da: hurmanın hulâsasıdır; yağın eritme kabına atılır da onda erir; o, yağ için güzel kokulandırıcıdır. Ve **الدبوس**، **تنور** gibi: **الدبابيس**’in biridir; demirden ve başkasından tokmaklar içindir. Lekît b. Zürâre’nin bir sözünde gelmiştir:

لو سمعوا وقع الدبابيس

Ve sanki **دبوز** mu‘arrebidir; o halde doğru olan, müfredin **دبوس** olmasıdır, damme ile; başkaları da onu böyle ضبط etti. Ve **دبوسية**: Semerkand’ın **صغد**’unda bir beldedir; Buhârâ ile onun arasında (bulunur). Bütün nüshalarda **الموحدة**’yı teşdîd ile (gelmiştir); **التكملة**’de de böyledir. Hâfız onu hafifletmekle ضبط etti ve dedi: ondan, Hanefî imamlarının büyüklerinden kadı Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer b. Îsâ **الدبوسي**’dir. Dedim: ve imam Ebü’l-Kâsım Ali b. Hamza b. Zeyd b. Hamza b. Zeyd b. Hamza b. Muhammed es-Selîk el-Hüseynî; Şâfiî imamlarının büyüklerindendir; 443 yılında Bağdat’ta vefat etti; Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti; ben de onu **شجر الأنساب**’da zikrettim.

Ve **دباس**، **غراب** gibi: A‘vec’in evladından, Cebbâr b. Kurt el-Kelbî’nin atıdır. O, onun hakkında şöyle söyleyendir:

ألا أبلغ أبا كرب رسولا
مغلغلة وليست بالمزاح
فإني لن يفارقني دبـاس
ومطرد أحد من الرماح

Ve gök için, yağmur yağdığında, denilir. **التهذيب**’de: yağmur için: **دري دبس**، **زفر** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; onu bundan fazla tefsir etmedi. İbn Sîde dedi: bence o, bulutla kararmasından dolayı böyle adlandırılmıştır.

Ve **الدباساء**: esre ile; fetha ile de rivayet olunur; iki rivayette de med ile: çekirgelerin dişileridir. Bir tanesi **بهاء** iledir: **دباساءة**. İbn Düreyd nakletti. Ve **الدبساء**: Mucâşi‘ b. Mes‘ûd b. Sa‘lebe es-Sülemî sahâbînin, efendimiz Ömer zamanında taç giydirilmiş emir olanın, birinci gelen bir atı idi; muhacirlerdendi; Cemel günü Âişe ile birlikte öldürüldü; Allah Teâlâ onlardan razı olsun.

Ve **أدبست الأرض**: bitkiyi ortaya çıkardı. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: **أدبست**: bitkisinin ilk siyahlığı görüldü; o halde o **مدبسة**’dir. Ve **دبسة تدبيسا**: onu gizledi; İbnü’l-A‘râbî’den. Rukâd ed-Dübeyrî’den inşad etti:

فلا ذنب لي أن بنت زهرة دبستبعيرك ألوى يشبه الحق باطله

Böylece o **دبس** etti; yani gizlendi; lâzım, müteaddî; bütün nüshalarda böyle. Gizli değildir ki, lâzım ve müteaddî ancak **دبسه** hafifletmekle olursa olur; hâlbuki onu teşdîd ile ضبط etti; İbnü’l-A‘râbî’den de böyledir; böylece ikisi ihtilaf etti; öyleyse düşün. O halde onun sözünde doğru olan: **فدبس** teşdîd iledir; Sâgânî **العباب**’da buna açıkça işaret etti ve onu İbn Abbâd’a nisbet etti. Ve **دبس خفه تدبيسا**: onu kana buladı; Sâgânî nakletti. Ve **ادبس الفرس ادبساسا**: kızıllıkla sulanmış siyah oldu. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **ادباست الأرض ادبيساسا**: siyahlığı kızıllığıyla karıştı. Ve **بأمور دبس** getirdi; yani münker dâhiyeler; Ebû Ubeyd’den. Ona bunu inkâr ettiler ve doğrusunun **ربس** ( **الراء** ile) olduğunu (söylediler). Dedim: ona inkâr edilen bu şey, Zemahşerî’nin **الأساس**’ında zikredilmiştir; çünkü o dedi: **داهية دبساء**. **ودواه دبس**. Ve o mecazdır.

Ve **زبير** gibi: **دبيس الملال**; es-Sevrî’den. Ve İbrâhîm b. **دبيس** el-Haddâd; musannif onu **س ب ت**’de zikretti. Ve **دبيس** b. Selâm el-Kabbânî; Ali b. Âsım’dan. Ve **دبيس**: Benî Sahr’dan bir adamdır; o, **الحدباء**’nın süvarisidir. Ve **دبيس الأسدي**: meşhurdur; onu **شروح المقامات**’ta gör.

Ve **نهر دبيس**: Irak’tadır; Ziyâd b. Ebîh’in bir mevlâsına (nisbetle). Ve denildi: elbiseler üzerinde bir basîreti olan bir **قصار** adamı idi. Ve **الدبس** esre ile: Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed el-Hammâl’ın lakabıdır; ve Hâzim b. Muhammed b. Ebî **الدبس** el-Cühenî; ikisi de İbnü’z-Zeynî’nin şeyhlerindendir. Ve el-Mübârek b. Ali el-Kinânî, künyesi Ebû **الدبس**’tir; ed-Dübeysî’den semâ etti.

Ve **الدباس**، **كتان** gibi: bir cemaatin lakabıdır; onların en meşhuru, seyyidim Abdülkâdir el-Cîlânî’nin şeyhi Hammâd’dır; sırrı takdis olunsun. Ve Yûnus b. İbrâhîm b. Abdülkavî **الدبوسي**; **الباء الموحدة**’yı ağırlaştırmakla; ona **الدبابيسي** de denilir; o, İbnü’l-Mukayyer’den hadis rivayet edenlerin sonuncusudur; ondan, hâfızın şeyhlerinden bir cemaat (rivayet etti). Ve Muhammed b. Ali b. Ebî Bekr b. **دبوس** ve onun yakını Muhammed b. Muhammed b. Abdüllatîf b. **دبوس**; hadis rivayet ettiler. Ve **المدابسة**: Yemen’de, Lâm b. el-Hâris b. Sâide’nin bir batnıdır.
