# دبع (د-ب-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً، ولكنْ أُمِيتَ منه الفعل. وعبد تعبيدة، أي لم يزل فيه من قبل هو وآباؤه. وأمّا عبَد يعبُد عِبادة فلا يقال إلا لمن يعبد الله.
وتعبَّد تعبُّداً، أي: تفرّد بالعبادة.
وأمّا عبدٌ خدَم مولاه، فلا يقال: عَبَدَه ولا يعبُد مولاه.
واستعبدت فلاناً، أي اتخذته عبداً. وتعبَّد فلان فلاناً، أي: صيّره كالعبد له وإن كان حراً. قال:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ
وقالوا: إذا طردك الطارد وأبى أن يُنْجِمَ عنكَ، أي لا يقلع فقد تعبّدك تعبّداً.
وأَعْبَدَ فلانْ فلاناً: جعله عبداً. وتقرأ هذه الآية على سبعة أوجه: فالعامّة تقرأ: وعَبَدَ الطّاغوتُ، أي: عَبَدَ الطّاغوتَ من دون الله. وعُبِدَ الطّاغوتُ، كما تقول: ضُرِبَ عبدُ الله. وعَبُدَ الطّاغوتُ، أي: صار الطّاغوتُ يُعْبَدُ، كما تقول: فَقُهَ الرّجلُ، وظَرُفَ.
وعُبَّد الطّاغوتُ، معناه عبّادُ الطّاغوتِ. جمع، كما تقول: رُكَّعٌ وسُجَّدٌ.
وعَبَدَ الطّاغوتِ، أرادوا: عبدة الطّاغوتِ مثل فَجَرَة وكَفَرَة، فطرح الهاء والمعنى في الهاء. وعابد الطّاغوتِ، كما تقول: ضاربُ الرّجلِ .
وعُبُدُ الطّاغوت، جماعة، لا يقال: عابد وعُبُدُ، إنما يقال عَبُودٌ وعُبُدٌ.
ويقال للمشركين: عَبَدَةُ الطّاغوت والأوثان، وللمسلمين: عُبّاد يعبدون الله.
والمسمَّى بعَبَدَةَ. و الجزم فيها خطأ، إنما هو عَبَدَة على بناء سَلَمة. وتقول: استعبدته وهو قريب المعنى من تعبّد إلاّ أنّ تعبّدته أخصّ، وهم العِبِدَّى، يعني جماعة العبيد الذين وُلدوا في العُبُودة، تعبيدة ابن تعبيدة، أي: في العُبُودةُ إلى آبائه.
وأَعْبَدَني فلاناً، أي مَلَّكَني إياه.
وبعيرٌ مُعَبَّدٌ: مهنوء بالقَطِران،وخلّي عنه فلا يدنو منه أحد. قال:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد
وهو الذّلول أيضاً، يوصف به البعير.
والمعبّد: كلّ طريق يكثر فيه المختلفة، المسلوك. والعَبَدُ: الأنفة والحميّة من قول يُسْتَحْيَ منه، ويُسْتَنْكَفُ. ومنه: "فأنا أول العابدين" أي: الأنفين من هذا القول، ويُقْرَأ العَبِدِينَ، مقصورة، على عَبِدَ يَعْبَدُ. ويقال: فأنا أول العابدين أي: كما أنه ليس للرحمن ولد فلست بأوّل من عَبَدَ الله مِنْ أهلِ مكّة.
ويروى عن أمير المؤمنين أنّه قال: "عَبِدْتُ فَصَمَتُّ" أي: أنِفْتُ فَسَكَتُّ. قال:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد
والعباديدُ: الخيل إذا تَفَرَّقَتْ في ذهابها ومجيئها، ولا تقع إلا على جماعة، لا يُقالُ للواحد: عِبْدِيد. ألا ترى أنك تقول: تفرّقت فهي كلّها متفرّقة، ولا يقال للواحد متفرّق، ونحو ذلك كذلك مما يقع على الجماعات فافهم. تقول: ذهب الخيل عباديدَ، وفي بعض الكلام عبابيد. قال الشمّاخ:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد
والعباديدُ: الأطرافُ البعيدة و الأشياء المتفرقة، وكذا العبابيد.
دعب:
الدِّعابَةُ من المِزاح والمُضاحكة. يُداعبُ الرّجل أخاه شبه المزاح. تقول: يَدْعَبُ دَعْباً إذا قال قولا يستملح. قال:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ
رواه الخليل بالباء وقد روي بالياء، يعني اللواتي يَدْعَبْنَ بالمزاح ويُدَأدِدْنَ بأصابعهنّ، ويروى: داعب دَدَد، يجعله نعتاً للدّاعب، ويسكعه بدالٍ أُخرى ثالثة ليتمّ النَّعْت، لأن النعت لا يتمكّن حتى يصير ثلاثة أحرف، فإذا اشتقوا من ذلك فِعلاً أدخلوا بين الدّالَيْنِ همزة لتستمرّ طريقة الفعل، ولئلاّ تثقل الدّالات إذا اجتمعْنَ، فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ دَأْدَدَةً، وعلى ذلك القياس: قال رؤبة:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا
أخبر أنه يقرقر فيقول: بب بب، وإنما حكى جرساً شِبْه بَبَبْ فلم يستقم في التصريف إلا كذلك، قال الراجز:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ
أي: لا تستحي، ونحو ذلك كذلك من الحكايات المتكاوسة الحروف بعضها على بعض، وقلّما هي تستعمل الكلام.
والدّاعب: اللاّعب أيضاً. والدُّعْبُوبُ: الطريق المذلّل يسلكه الناس. و الدُّعْبُوبُ: النشيط. قال:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ
بعد:
بعد خلاف شيء وضدّ قبل، فإذا أفردوا قالوا: هو من بعدُ ومن قبلُ رفع، لأنّهما غايتان مقصود إليهما، فإذا لم يكن قبل وبعد غاية فهما نصب لأنهما صفة.
وما خلف يعقبه فهو من بعده. تقول: أقمتُ خلافَ زيدٍ أي: بعد زيد. قال الخليل: هو بغير تنوين على الغاية مثل قولك: ما رأيته قطّ، فإذا أضفته نصبت إذا وقع موقع الصفة، كقولك: هو بعدَ زيد قادم، فإذا ألقيت عليه مِنْ صار في حدّ الأسماء، كقولك: مِنْ بَعْدِ زيد، فصار من صفة، وخفض بعد لأن مِنْ حرف من حروف الخفض، وإنما صار بعد منقاداً لِمِنْ، وتحوّل من وصفيّته إلى الاسميّة، لأنه لا تجمع صفتان، وغلبه من لأنّ مِنْ صار في صدر الكلام فغلب.
وتقول العرب: بُعْداً وسُحْقاً، مصروفاً عن وجهه، ووجهه: أبعده الله وأسحقه، والمصروف ينصب، ليعلم أنه منقول من حال إلى حال، ألا ترى أنهم يقولون: مرحباً وأهلاً وسهلاً، ووجهه: أرحب الله منزلك، وأهّلك له، وسهّله لك. ومن رفع فقال: بُعْدٌ له وسُحْقٌ يقول: هو موصوف وصفته قوله له مثل: غلامٌ له، وفرسٌ له، وإذا أدخلوا الألف واللاّم لم يقولوا إلاّ بالضمّ؛ البُعْدُ له، والسُحْقُ له، والنصب في القياس جائز على معنى أنزل الله البعدَ له، والسحقَ له. والبُعْدُ على معنيين: أحدهما: ضدّ القُرب، بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً فهو بَعِيدٌ. وباعَدْتُه مُباعدةً، وأَبْعَدَهُ الله: نحّاه عن الخير، وباعَدَ الله بينهما وبَعَّدَ، كما تقرأ هذه الآية "رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا" وبعّد، قال الطّرماح:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ
والمباعدة: تباعد الشيء عن الشيء.
والأبْعَدُ ضدّ الأقْرَبُ، والجمع: أقربون وأبعدون، وأباعد وأقارب. قال:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ
ويقرأ: "بَعِدَتْ ثَمُودُ" و"بَعُدَتْ ثَمُودُ". إلا أنّهم يقولون: بَعِدَ الرّجل ، وأبعده الله. والبُعْدُ والبِعادُ أيضاً من اللّعن، كقولك: أبعده الله، أي: لا يرثى له مما نزل به. قال:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد
وهذا منقولك: بُعْداً وسحقاً، والفعل منه: بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً.
وإذا أهَّلْتَهُ لما نزل به من سوء قلتَ: بُعْداً له، كما قال: بَعِدَت ثمود، ونصبه فقال: بُعْداً له لأنّه جعله مصدراً، ولم يجعله اسماً. وفي لغة تميم يرفعون، وفي لغة أهل الحجاز أيضاً.
بدع:
البَدْعُ: إحداثُ شيءٍ لم يكن له من قبلُ خلقٌ ولا ذكرٌ ولا معرفةٌ.
والله بديعُ السموات والأرض ابتدعهما، ولم يكونا قبل ذلك شيئاً يتوهّمهما متوهّم، وبدع الخلق.
والبِدْعُ: الشيء الذي يكون أولاً في كل أمر، كما قال الله عزّ وجل: قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ، أي: لستُ بأوّل مُرْسَل. وقال الشاعر:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها
والبِدْعَةُ: اسم ما ابتدع من الدين وغيره.
ونقول: لقد جئت بأمرٍ بديع، أي: مبتدع عجيب.
وابتدعت: جئت بأمرٍ مختلف لم يعرف ذلك قال:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا
ويُقرأ: "بديعَ السّموات والأرض" بالنصب على جهة التعجّب لما قال المشركون، بدعاً ما قلتم وبديعاً ما اخترقتم، أي: عجيباً، فنصبه على التعجّب والله أعلم بالصّواب. ويقال: هو اسم من أسماء الله، وهو البديع لا أحد قبله. وقراءة العّامة الرّفع وهو أولى بالصواب.
والبِدْعَةُ: ما استحدثت بعد رسول الله صلى الله عليه وآله من أهواء وأعمال، ويُجْمَع على البِدَع. قال الشاعر:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع
وأُبْدِعَ البعيرُ فهو مُبْدَعٌ، وهو من داء ونحوه، ويقال هو داءٌ بعينه، وأُبْدِعَتِ الإبلُ إذا تُركت في الطريق من الهُزال.
وأُبْدِعَ بالرّجلِ إذا حَسِرَ عليه ظَهْرُهُ.

##### Türkçe

**باب العين والدّال والباء معهما**
**ع ب د**، **د ع ب**، **ب ع د**، **ب د ع** kullanımdadır; **ع د ب**، **د ب ع** ihmâl edilmiştir.

**عبد:**
**العبد**: insan; hür de olsa köle de olsa. “O, Allah’ın **عبد**’idir”; çoğulu **عباد** ve **عبدين** gelir. Ve **العبد**: mülk edinilmiş (köle); çoğulu: **عَبِيد**; ve (çoğul olarak) üç **أعْبُد**; onlar da **العباد**’dır. Şüphesiz avam, Allah’ın **عباد**’ı ile mülk edinilmiş **العبيد** arasında ayırım yapma üzerinde birleşmiştir.

Ve **عبدٌ** (kimse) **العبودة**’si açık olan (kimsedir); **العبوديّة**’yi ikrar etti; onlardan ondan bir fiil türettiklerini işitmedim; eğer türetilseydi “**عبُد**” denirdi; yani: köle oldu; fakat ondan fiil öldürülmüştür (kullanımdan düşürülmüştür). Ve “**عبد تعبيدة**”, yani: onda önceden, o ve babaları (zamanından beri) kesilmemiştir. Ama “**عبَد يعبُد عِبادة**” ancak Allah’a ibadet eden kimse için söylenir.

Ve “**تعبَّد تعبُّداً**”, yani: ibadetle tek başına kaldı (ibadete tahsis oldu).

Ama bir **عبدٌ** efendisine hizmet etti (diye), “**عَبَدَه**” denmez ve efendisine “**يعبُد**” denmez.

Ve “**استعبدت فلاناً**”, yani: onu köle edindim. Ve “**تعبَّد فلان فلاناً**”, yani: onu kendisine köle gibi kıldı, hür olsa bile. Dedi ki:
تَعَبَّدَني نِمْرُ بنُ سَعْدٍ، وقـد أرَى		ونِمْرُ بنُ سعدٍ لي مطيعٌ ومُهْطِعُ

Ve dediler ki: kovucu seni kovduğunda ve senden “**يُنْجِمَ**” etmeyi (yani vazgeçmeyi) reddettiğinde; yani bırakıp gitmezse; işte seni “**تعبّدك تعبّداً**” etmiştir.

Ve “**أَعْبَدَ** falan falanı”: onu köle yaptı. Ve bu âyet yedi vecih üzere okunur: avam “**وعَبَدَ الطّاغوتُ**” okur; yani: Allah’tan başka **الطّاغوت**’a ibadet etti. Ve “**وعُبِدَ الطّاغوتُ**”; senin “**ضُرِبَ عبدُ الله**” demen gibi. Ve “**وعَبُدَ الطّاغوتُ**”; yani: **الطّاغوت** ibadet edilir oldu; senin “**فَقُهَ الرّجلُ**” ve “**ظَرُفَ**” demen gibi.

Ve “**وعُبَّد الطّاغوتُ**”: manası **عبّادُ الطّاغوتِ**’tur; cem‘dir; senin “**رُكَّعٌ**” ve “**سُجَّدٌ**” demen gibi.

Ve “**وعَبَدَ الطّاغوتِ**”: murat ettiler: **عبدة الطّاغوتِ**; **فَجَرَة** ve **كَفَرَة** gibi; hâ’yı attılar, mana hâ’dadır. Ve “**وعابد الطّاغوتِ**”: senin “**ضاربُ الرّجلِ**” demen gibi.

Ve “**وعُبُدُ الطّاغوت**”: bir topluluk; “**عابد** ve **عُبُدُ**” denmez; ancak “**عَبُودٌ** ve **عُبُدٌ**” denir.

Ve müşriklere “**عَبَدَةُ الطّاغوت** ve **الأوثان**” denir; Müslümanlara ise: Allah’a ibadet eden **عُبّاد** (denir).

Ve **عَبَدَةَ** diye adlandırılan (isim). Ve onda cezîm (sonu sükûnlamak) hatadır; ancak o, **سَلَمة** vezni üzere **عَبَدَة**’dır. Ve “**استعبدته**” dersin; o, mana bakımından **تعبّد**’e yakındır; ancak “**تعبّدته**” daha özeldir. Ve onlar **العِبِدَّى**’dır; yani: **العُبُودة** içinde doğmuş köleler topluluğu; “**تعبيدة ابن تعبيدة**”, yani: babalarına kadar **العُبُودة** içinde.

Ve “**أَعْبَدَني** falan falanı”, yani: onu bana mülk kıldı.

Ve “**بعيرٌ مُعَبَّدٌ**”: katranla ziftlenmiş; ve ondan uzak bırakılmıştır; kimse ona yaklaşmaz. Dedi ki:
وأُفْرِدْتُ إفرادَ البعيرِ المعبّد

Ve o, **الذّلول** (uysal) da (demektir); deve onunla vasfedilir.

Ve **المعبّد**: üzerinde gidip gelenlerin çok olduğu her yol; yürünmüş (yol). Ve **العَبَدُ**: utanılacak, çekinilecek bir sözden dolayı burun kıvırma ve hamiyet; “**يُسْتَحْيَ**” olunur ve “**يُسْتَنْكَفُ**” olunur. Ondandır: “**فأنا أول العابدين**” yani: bu sözden burun kıvıranların ilki. Ve **العَبِدِينَ** diye de okunur; kısaltılmış olarak; **عَبِدَ يَعْبَدُ** üzerine. Ve “**فأنا أول العابدين**” denir; yani: Rahmân’ın çocuğu olmadığı gibi, ben de Mekke ehlinden Allah’a ibadet edenlerin ilki değilim.

Müminlerin emîrinden rivayet olunur ki şöyle dedi: “**عَبِدْتُ فَصَمَتُّ**” yani: burun kıvırdım da sustum. Dedi ki:
ويَعْبَدُ الجاهل الجافي بحقّهـم		بعد القضاء عليه حين لا عَبِد

Ve **العباديدُ**: gidişinde ve gelişinde dağıldığı zaman atlar; ancak topluluk üzerine vâki olur; tekil için “**عِبْدِيد**” denmez. Görmez misin ki sen “dağıldı, işte hepsi dağınık” dersin; tekile “dağınık” denmez; ve bunun benzeri, topluluklar üzerine vâki olan şeyler böyledir; öyleyse anla. “Atlar **عباديدَ** gitti” dersin; bazı sözde **عبابيد** (da) (gelir). **الشمّاخ** dedi ki:
والقَوْمُ أتُوكَ بَهْزٌ دون إخوتِهِمْ		كالسّيْلِ يركَبُ أطرافَ العبابيد

Ve **العباديدُ**: uzak uçlar ve dağınık şeylerdir; **العبابيد** de böyledir.

**دعب:**
**الدِّعابَةُ**: şaka ve gülüşmedendir. Adam, kardeşiyle şaka benzeri şekilde “**يُداعبُ**”. “**يَدْعَبُ دَعْباً**” dersin; hoş karşılanan bir söz söylediğinde. Dedi ki:
واستطربت ظَعْنُهُمْ لمّا احزألّ بهم		مع الضُّحى ناشِطٌ من داعباتِ ددِ

Bunu **الخليل** **الباء** ile rivayet etti; **الياء** ile de rivayet edilmiştir; yani: şakayla “**يَدْعَبْنَ**” eden ve parmaklarıyla “**يُدَأدِدْنَ**” edenler. Ve “**داعب دَدَد**” diye rivayet olunur; onu **الدّاعب** için sıfat yapar; ve onu üçüncü başka bir **دال** ile (pekiştirip) tamamlar ki sıfat tamam olsun; çünkü sıfat, üç harf oluncaya kadar yerleşmez. Ondan bir fiil türettiklerinde iki **الدّال** arasına bir hemze soktular ki fiilin yolu sürsün ve **الدّالات** bir araya geldiğinde ağırlaşmasın; böylece derler: “**دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ دَأْدَدَةً**”. Bu kıyas üzeredir; **رؤبة** dedi ki:
يُعِدُّ دأداً وهديراً زَعْدَبا
بَعْبَعَةُ مرّاً ومرّاً بأْبَبَا

Haber verdi ki o, gırtlaktan ses çıkarır da “**بب بب**” der; ancak **بَبَبْ** benzeri bir çınlamayı hikâye etti; sarfta ancak böylece düzgün oldu. **الراجز** dedi ki:
يسوقُها أعيسُ هدّارٌ بَبِبْ
إذا دعاها أقبلتْ لا تَتّئِبْ

Yani: utanma. Ve bunun benzeri, harfleri birbirinin üstüne yığılan hikâyelerden (ses taklitlerinden) böyledir; bunlar konuşmada pek az kullanılır.

Ve **الدّاعب**: oynayan (kimse) de (demektir). Ve **الدُّعْبُوبُ**: insanların yürüdüğü, düzleştirilmiş yol. Ve **الدُّعْبُوبُ**: çevik (kimse). Dedi ki:
يا ربّ مُهْرٍ حَسَنٍ دُعْبُوبِ
رَحْبِ اللَّبَانِ حَسَنِ التَّقْريبِ

**بعد:**
**بعد** bir şeyin hilâfıdır ve **قبل**’in zıddıdır. Tek başına kullandıklarında “**من بعدُ**” ve “**من قبلُ**” derler; ref‘ (ile); çünkü ikisi de kendisine yönelinmiş iki gayedir. Eğer **قبل** ve **بعد** gaye değilse, ikisi de nasb olur; çünkü ikisi sıfattır.

Arkasından gelen şey, onu takip ediyorsa, o onun **بعده**’sindendir. “**أقمتُ خلافَ زيدٍ**” dersin; yani: Zeyd’den sonra. **الخليل** dedi: o, gaye üzere tenvinsizdir; senin “**ما رأيته قطّ**” demen gibi. Ona izafe ettiğinde, sıfat yerinde vâki olursa nasb edersin; senin “**هو بعدَ زيد قادم**” demen gibi. Ona **مِنْ**’i soktuğunda, isimler sınırına girer; senin “**مِنْ بَعْدِ زيد**” demen gibi; böylece sıfat olmaktan çıktı; ve **بعد**’ı cerretti; çünkü **مِنْ** cer harflerindendir. **بعد** ancak **مِنْ**’e boyun eğmiş oldu; ve vasfîliğinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat toplanmaz. Ve **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.

Araplar “**بُعْداً وسُحْقاً**” der; aslî yönünden çevrilmiş olarak; aslî yönü: “Allah onu uzaklaştırsın ve onu uzak etsin (ezsin)”dir. Çevrilmiş olan nasb edilir; bir hâlden bir hâle nakledildiği bilinsin diye. Görmez misin ki onlar “**مرحباً**” ve “**أهلاً**” ve “**سهلاً**” derler; aslî yönü: “Allah menzilini geniş kılsın, seni ona ehil kılsın, onu sana kolay kılsın”dır. Kim ref‘ edip “**بُعْدٌ له وسُحْقٌ**” derse, “o, vasıflıdır; sıfatı da ‘**له**’ sözüdür” der; “**غلامٌ له**” ve “**فرسٌ له**” gibi. **الألف واللاّم**’ı soktuklarında ancak damme ile derler: “**البُعْدُ له**” ve “**السُحْقُ له**”. Kıyasta nasb câizdir; “Allah ona **البعدَ**’ı indirsin ve ona **السحقَ**’ı (indirsin)” manası üzere. Ve **البُعْدُ** iki manaya göredir: birincisi **القُرب**’ün zıddıdır: “**بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْداً**”; o hâlde o **بَعِيدٌ**’dir. Ve “**باعَدْتُه مُباعدةً**”. Ve “**أَبْعَدَهُ الله**”: onu hayırdan uzaklaştırdı. Ve “**باعَدَ الله بينهما**” ve “**بَعَّدَ**”; şu âyeti okuduğun gibi: “**رَّبنا باعِدْ بين أسفارِنا**” ve “**بعّد**”. **الطّرماح** dedi ki:
تُباعِدُ منّا مَنْ نُحبّ اقترابَـهُ		وتجمعُ منّا بينَ أهلِ الظّنائِنِ

Ve **المباعدة**: şeyin şeyden uzaklaşmasıdır.

Ve **الأبْعَدُ** **الأقْرَبُ**’ün zıddıdır; cem‘i: **أقربون** ve **أبعدون**; ve **أباعد** ve **أقارب**. Dedi ki:
من النّاس من يَغْشَى الأباعدَ نفعُه		ويشقى به حتى المماتِ أقارِبُهْ
وإن يَكُ خيراً فالبعـيدُ ينـالـه		وإن يَكُ شرًّا فابنُ عمِّكَ صاحبُهْ

Ve “**بَعِدَتْ ثَمُودُ**” ve “**بَعُدَتْ ثَمُودُ**” diye okunur. Ancak onlar “**بَعِدَ الرّجل**” derler; ve “**أبعده الله**” (derler). Ve **البُعْدُ** ve **البِعادُ** da lânettendir; senin “**أبعده الله**” demen gibi; yani: başına gelen şeyden dolayı ona acınmaz. Dedi ki:
وقلنا أبعدوا كبعاد عاد

Ve bu, senin “**بُعْداً وسحقاً**” (sözünden) nakledilmiştir; ve ondan fiil: “**بَعِدَ يَبْعَدُ بَعَداً**”.

Ve ona inen kötülüğe onu ehil gördüğünde “**بُعْداً له**” dersin; “**بَعِدَت ثمود**” dediği gibi. Ve nasb etti de “**بُعْداً له**” dedi; çünkü onu masdar kıldı, isim kılmadı. Temîm dilinde ref‘ ederler; Hicaz ehlinin dilinde de (böyledir).

**بدع:**
**البَدْعُ**: daha önce onun için bir yaratma, bir anma, bir bilme bulunmamış bir şeyi ortaya koymaktır.

Ve Allah, göklerin ve yerin **بديع**’idir; ikisini **ابتدعهما** etti; bundan önce, bir vehmeden onları vehmedeceği bir şey değillerdi. Ve yaratmayı **بدع** etti.

Ve **البِدْعُ**: her işte ilkin olan şeydir; Allah azze ve celle’nin dediği gibi: “**قلْ ما كُنْتُ بِدْعاً من الرُّسُلِ**”; yani: gönderilmişlerin ilki değilim. Şair dedi ki:
فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات		ونقض الخطوب وإمرارها

Ve **البِدْعَةُ**: dinden ve başkasından, icat edilmiş olan şeyin adıdır.

Ve deriz ki: “Gerçekten sen **بديع** bir iş getirdin”; yani: icat edilmiş, şaşırtıcı.

Ve “**ابتدعت**”: bilinmeyen, farklı bir iş getirdim. Dedi ki:
إنّ نبا ومطيعـاً		خُلِقا خلقاً بديعا
جمعةُ تُتْبَعُ سبتا		وجُمادَى وربيعا

Ve “**بديعَ السّموات والأرض**” nasb ile okunur; müşriklerin söylediği şeye taaccüb cihetinden: “Ne **بدعاً** söylediniz ve ne **بديعاً** delip geçtiniz”; yani: şaşırtıcı (bir şey). Böylece onu taaccüb için nasb etti; Allah doğruyu daha iyi bilendir. Ve denir ki: o, Allah’ın isimlerindendir; o **البديع**’dir; ondan önce hiç kimse yoktur. Avamın kıraati ref‘tir; o, doğruya daha lâyıktır.

Ve **البِدْعَةُ**: Resûlullah صلى الله عليه وآله’den sonra heveslerden ve amellerden ortaya çıkarılmış olan şeydir; **البِدَع** üzerine cem‘ olunur. Şair dedi ki:
ما زال طعن الأعادي والوشاة بنا		والطعن أمر من الواشين لا بدع

Ve deve **أُبْدِعَ** edildi; o hâlde o **مُبْدَعٌ**’dır; bu, bir hastalık ve benzerindendir; ve denir ki: o, bizzat bir hastalıktır. Ve develer “**أُبْدِعَتِ الإبلُ**” olur; yolda zayıflıktan bırakıldıklarında.

Ve adam hakkında “**أُبْدِعَ بالرّجلِ**” denir; sırtı onun üzerinde yorulup çöktüğünde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ومما يستدرك عليه: في هذا الفصل: الديبع كحيدر: لقب علي بن يوسف بن أحمد بن عمر بن عبد الرحمن بن علي بن عمر بن يحيى بن مالك بن حرام ابن عمرو بن مالك بن مطرف بن شريك بن عمرو بن قيس بن شراحيل بن همام بن مرة بن ذهل بن شيبان، وهي لغة نوبية، معناه الأبيض، ومن ولده عبد الرحمن ابن علي بن محمد بن عمر بن محمد بن عمر بن علي المذكور الشيباني الزبيدي المحدث، سمع على الحافظ البخاري. وخاله محمد ابن إسماعيل بن مبارز وغيرهما، وعنه محدث اليمن الظاهر بن حسن الأهدل.

##### Türkçe

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: bu fasıl içinde: **الديبع** (Haydar gibi): Ali b. Yusuf b. Ahmed b. Ömer b. Abdurrahman b. Ali b. Ömer b. Yahya b. Malik b. Haram b. Amr b. Malik b. Mutarrif b. Şerik b. Amr b. Kays b. Şerahil b. Hemmam b. Murre b. Zühl b. Şeyban’ın lakabıdır; ve o, Nûbî bir dildir; mânâsı “beyaz”dır. Ve onun evlâdından, zikredilen Şeybânî Zübeydî muhaddis Abdurrahman b. Ali b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed b. Ömer b. Ali vardır; Hâfız Buhârî’ye okumuştur. Ve dayısı Muhammed b. İsmail b. Mübarez ve başkalarıdır; ve ondan Yemen muhaddisi Zâhir b. Hasan el-Ehdel rivayet etmiştir.
