# دبل (د-ب-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد التُّرابُ.
وبيضة البَلَدِ: بَيْضة تتركها النَّعامةُ في قِيٍّ من البلاد، ويقال: هو أذَلُّ من بيضةِ البَلَدِ.
وقوله تعالى: "لا أُقسِمُ بهذا البَلَدِ" يعني مَكَّةَ نفسَها.
وبَلدة النَّحْر: الثُّغْرةُ وما حَوالَيْها، قال:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
والبلدة: موضع لا نجوم فيه بين النَّعائِم وسَعْد الذابح وليس فيه كَواكبُ عِظامٌ تكون عَلَماً، وهي من مَنازِل القَمَر، وهي من آخِر البُرُوج، سُمِّيَت بَلدةً وهي من بُرْح القوي خاليةً إلاّ من كواكبَ صغارٍ.
والبُلْدةُ: بُلجَةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ.
والبَلادة نقيض النَّفاذ والمَضاءِ في الأمر، ورجلٌ بَليدٌ إذا لم يكن ذَكيّاً، وفَرَسٌ بليد، إذا تأخَّرَ عن الخَيْلِ السَّوابِق، وقد بَلُدَ بَلادةً.
والتَبَلُّيُد: نقيض التَّجَلُّدِ، وهو من الاستِكانة والخُضوع، قال:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
وبَلَّدَ الرجلُ أي نكَّسَ وضَعُف في العمل وغيره حتى في الجُود، قال:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
والمُبالَدةُ كالمُبالَطةِ بالسُيوف والعِصيِّ إذا اجتَلَدوا بها على الأرض، ويقال: اشتُقَّ من بِلادِ الأرض.
وبَلَّدوا بها: لَزِمُوها فقاتَلوا على الأرض.
ورجلٌ بالِدٌ، في القياس: مُقيم ببَلَده.
والأبلادُ آثارُ الوَشْم في اليَد، وبه شِبْهُ ما بُقِي من آثار الدار، قال جرير:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ
لبد:
لَبَدَ يلبُدَ لُبُوداً: لَزِمَ الأرضَ يتَضاؤُل الشَّخص.
وصِبيان الأعراب إذا رأوا سُمانَى قالوا: سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي، أي لا تَفْزَعي والبُدي لا تُرَيْ، ولا يزالون يقولون ذلك وهي لابِدةٌ، ويَدورون بها حتى يأخذوها.
وكل شعرٍ وصُوفٍ تَلَبَّدَ فهو لِبدٌ، ولِبْدةُ الأسَد شَعرٌ كثير تَلَبَّدَ على زُبْرَته، وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البعير، قال:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
واللُّبّادةُ: لباسٌ من لُبودٍ.
ولُبَدٌ آخِر نُسُور لُقْمانَ بنِ عادٍ وسُمِّيَ به، أي أنّه قد لَبِدَ فلا يموت.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ: الرجلُ اللازم لموضعٍ لا يُفارقه.
ومالٌ لُبَدٌ أي لا يُخافُ فَناؤه من كَثْرته.
وصارَ القومُ لِبْدَةً ولُبَدا في شِدَّة ازدِحامهم.
وملاه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي ماله ذو شَعرٍ وصُوفٍ ووَبرٍ من المال أو مالهم خَيلٌ وإِبِلٌ وبَقَرٌ فذَهبَت مَثَلاً.
دبل:
الدَبُلةُ شِبْهُ كُتلةٍ من ناطِفٍ أو حَيْسٍ أو شَيءٍ معجُون، ودَبَّلْتُه تدبيلاً أي جَعَلتُه دَبْلاً.
والدَّبيلُ موضع باليَمامة، وجمعُه دُبُل، قال الشاعر:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ
بدل:
البَدَلُ: خَلَفٌ من الشيءِ، والتبديل: الغيير.
واستبْدَلْتُ ثوباً مكانَ ثَوبٍ، وأَخا مكانَ أَخٍ، ونحوُ ذلكَ المُبادَلةُ.
والأبْدالُ: قومٌ يُقيمُ اللهُ بهم الدِّينَ ويُنَزَّلُ الرِّزْقَ، أربعونَ بالشّام وثَلاثونَ في سائر البُلدان، إذا ماتَ واحدٌ منهم يقومُ مَقامَه مِثلُه ولا يُؤبَهُ لهم.
ويقال: واحدٌ منهم بعَقَبةِ حُلْوانَ رُبِّيَ بها، اسمُه ذُؤَيْب بنُ يرتملَى كذا، ويقال: قَرَأ القرآن وأبدال الشام.
والبَأْدَلةُ: لَحْمةٌ بني الإِبط والثُّنْدُوةِ، والرُّعثاوانِ أعاليهما، قال:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
**د ل ب**، **ب ل د**، **ل ب د**، **د ب ل**، **ب د ل** kullanımdadırlar.

**دلب**:
**الدُّلبُ** **العَيْثام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**a daha benzer; tekili **دُلْبةٌ**dur.

**بلد**:
**البَلَدُ**: yerden her **مُسْتَخيزٍ** yer; mamur olsun veya mamur olmasın, boş olsun veya meskûn; ondan bir taife **بَلْدةٌ**dir; hepsi **البِلاد**dır.
Ve **البَلَدُ** **الكُوَر** üzerine vâki olan bir isimdir.
Ve **البَلَدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin kendisidir; ve belki **البَلَد** ile toprak kastedilmiştir.
Ve **بيضة البَلَدِ**: devekuşunun beldelerden bir **قِيٍّ** içinde bıraktığı yumurta; ve denilir: o, **بيضةِ البَلَدِ**’den daha zelildir.
Ve Yüce’nin sözü: “لا أُقسِمُ بهذا **البَلَدِ**” yani Mekke’nin kendisini kastediyor.
Ve **بَلدة النَّحْر**: **الثُّغْرةُ** ve onun çevresidir; dedi ki:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ **بَلْدةً** فوقَ **بَلـدةٍ**		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **البلدة**: **النَّعائِم** ile **سَعْد الذابح** arasında yıldız olmayan bir yerdir; ve onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; ve o, ayın menzillerindendir; ve o, burçların sonlarındandır; **بَلدةً** diye adlandırıldı; ve o, küçük yıldızlar dışında boş olarak **بُرْح القوي**’dendir.
Ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasının açıklığıdır.
Ve **البَلادة** işte nüfuz ve ilerleyişin zıddıdır; ve bir adam **بَليدٌ**dur, eğer zeki değilse; ve bir at **بليد**dir, eğer önde giden atlardan geri kalırsa; ve gerçekten **بَلُدَ بَلادةً**.
Ve **التَبَلُّيُد** **التَّجَلُّدِ**’ün zıddıdır; ve o, boyun eğme ve alçalma cinsindendir; dedi ki:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
Ve adam **بَلَّدَ**; yani işte ve başkasında, hatta cömertlikte bile başını aşağı eğdi ve zayıfladı; dedi ki:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
Ve **المُبالَدةُ** kılıçlar ve sopalarla, onları yerde sertçe vurduklarında, **المُبالَطةِ** gibidir; ve denilir: yerin **بِلادِ**’ından türetilmiştir.
Ve onunla **بَلَّدوا**: ona yapıştılar da yerde çarpıştılar.
Ve bir adam **بالِدٌ**; kıyasta: beldesinde ikamet eden.
Ve **الأبلادُ** eldeki dövme izleridir; ve onda, yurdun izlerinden kalanın benzeri vardır; Cerîr dedi ki:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ **أبلادِ**

**لبد**:
**لَبَدَ** **يلبُدَ** **لُبُوداً**: şahsın küçülmesiyle yere yapıştı.
Ve bedevîlerin çocukları **سُمانَى**yı gördüklerinde derler: **سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي**; yani korkma; ve **البُدي** görünmez; ve o **لابِدةٌ** iken bunu söylemeye devam ederler; ve onu alana kadar onunla dönüp dururlar.
Ve her saç ve yün ki **تَلَبَّدَ**, o **لِبدٌ**dür; ve aslanın **لِبْدةُ**si, yelesi üzerinde keçeleşmiş çok saçtır; ve bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir; dedi ki:
كأنَّه ذو **لِبَدٍ** وَلَهمَسِ
Ve **اللُّبّادةُ**: **لُبودٍ**dan bir giysidir.
Ve **لُبَدٌ**: Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusudur ve onunla adlandırıldı; yani o **لَبِدَ** de ölmez.
Ve **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: bir yeri bırakmayıp ona yapışan adamdır.
Ve **مالٌ لُبَدٌ**: çokluğundan dolayı yok olmasından korkulmayan mal.
Ve kavim, şiddetli sıkışıklıklarında **لِبْدَةً** ve **لُبَدا** oldu.
Ve “onun malı **سَبَدٌ** ve **لا لَبَدٌ**” yani onun, maldan saç ve yün ve kıl sahibi yoktur; yahut onların malı atlar ve develer ve sığırlardı da mesel olarak gitti.

**دبل**:
**الدَبُلةُ** **ناطِفٍ**ten veya **حَيْسٍ**ten yahut yoğrulmuş bir şeyden bir kütle benzeridir; ve onu **دَبَّلْتُه** **تدبيلاً**; yani onu **دَبْلاً** yaptım.
Ve **الدَّبيلُ** Yemâme’de bir yerdir; çoğulu **دُبُل**dür; şair dedi ki:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ **الدَّبيلِ** ولا قُرَى نَجرانِ

**بدل**:
**البَدَلُ**: şeyden bir halef; ve **التبديل**: değiştirmedir.
Ve bir elbiseyi bir elbisenin yerine, ve bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبْدَلْتُ**; ve bunun benzeri **المُبادَلةُ**dir.
Ve **الأبْدالُ**: Allah’ın onlarla dini ikame ettiği ve rızkı indirdiği bir kavimdir; Şam’da kırk, diğer beldelerde otuz; onlardan biri öldüğünde onun makamına onun gibisi geçer ve onlara aldırış edilmez.
Ve denilir: onlardan biri **عَقَبةِ حُلْوانَ**’dadır, orada yetiştirilmiştir; adı **ذُؤَيْب بنُ يرتملَى** şöyle şöyledir; ve denilir: Kur’an’ı okudu ve Şam’ın **أبدال**ı.
Ve **البَأْدَلةُ**: koltuk altı ile **الثُّنْدُوةِ** arasının etidir; ve **الرُّعثاوانِ** ikisinin üstleridir; dedi ki:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـ**آدِلْـهْ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دَبَلْتُ الشيء: جمعته، كما تجمع اللُقمة بأصابعك. والدُبْلَةُ مثل الكتلة من الصَمغ وغيره. تقول نمه: دَبَّلْتُ الشيءَ. قال مُزَرِّدٌ:
ودَبَّلْتُ أمثالَ الأَثافي كأنَّـهـارَءوسُ نِقادٍ قُطِّعَتْ يوم تُجْمَعُ
ودَبْلُ الأرضِ: إصلاحُها بالسِرْجِيْن ونحوِه. وأرضٌ مَدْبولَةٌ. وكلُّ شيءٍ أصلحتَه فقد دَبَلْتَهُ ودَمَلْتَهُ. ومنه سمِّيت الجداول الدُبولُ، لأنها تُدْبَلُ، أي تُنَقَّى وتُصْلَحُ. والدِبلُ: الداهيةُ. يقال: دِبلاً دَبيلاً، كما يقال ثُكْلاً ثاكِلاً. قال الشاعر:
طِعانَ الكُماةِ وضَرْبَ الجِيادِوقولَ الحَواضِنِ دِبْلاً دَبيلاً
والدُبَيْلَةُ: الداهيةُ، وهي مصغرةٌ للتكبير. يقال: دَبَلَتْهُم الدُبَيْلَةُ، أي أصابتهم الداهية. والدَوْبلُ: الحمار الصغير لا يَكبَر.

##### Türkçe

**دَبَلْتُ** şeyi: onu topladım; senin lokmayı parmaklarınla topladığın gibi. Ve **الدُبْلَةُ** zamk ve başkası gibi şeyden bir kütle gibidir. **نمه** dersin: **دَبَّلْتُ** şeyi. **مُزَرِّدٌ** dedi:
ودَبَّلْتُ أمثالَ الأَثافي كأنَّـهـارَءوسُ نِقادٍ قُطِّعَتْ يوم تُجْمَعُ
Ve **دَبْلُ** yerin: onu **السِرْجِيْن** ve benzeriyle ıslah etmektir. Ve **مَدْبولَةٌ** bir yer. Ve her şeyi ıslah ettiysen, muhakkak onu **دَبَلْتَهُ** ve **دَمَلْتَهُ**. Ve ondan **الدُبولُ** cedvelleri adlandırıldı; çünkü onlar **تُدْبَلُ**, yani temizlenir ve ıslah edilir. Ve **الدِبلُ**: musibet. Denir: **دِبلاً دَبيلاً**, denildiği gibi **ثُكْلاً ثاكِلاً**. Şair dedi:
طِعانَ الكُماةِ وضَرْبَ الجِيادِوقولَ الحَواضِنِ دِبْلاً دَبيلاً
Ve **الدُبَيْلَةُ**: musibet; ve o, büyütme için küçültülmüştür. Denir: **دَبَلَتْهُم الدُبَيْلَةُ**, yani musibet onlara isabet etti. Ve **الدَوْبلُ**: büyümeyen küçük eşek.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّدْبيلُ : تَعظيمُ اللُّقمة وازدرادُها ، والدّوْبَلُ ذَكَرُ الخنازير وهو الرّتُّ .
وقال الليث : الدُّبْلَةُ كتلة من ناطِفٍ أو
حَيْسٍ أو شَيءٍ مَعْجون أو نحو ذلك ، وقد دَبَّلْتُ الحَيْسَ تَدْبيلاً أي جعلتُه دبَلاً .
وقال النضر : الدُّبلُ اللُّقمُ من الثرِيد الواحدة دُبْلَةٌ ، والدّبيلُ موضعٌ يتاخِم أعراضَ اليمامة وأنشد فقال :
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
ويُجمع دُبُلاً . وقال العجاج :
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
قال : وَدَيْبُلُ مدينة من مدائن السِّند ، غيره : دَبَلْتُ الأرضَ وَدَمَلْتُهَا أي أصلحتها .
وقال الكسائي : أرض مَدْبُولة إذا أصلحتها بالسِّرْجينِ ونحوه حتى تجودَ ، وقد دَبلتُهَا أدبلها دُبولاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّبالُ والذُّبال النُّفاياتُ ، يقال : دَبَلْته دُبُولاً وذَبَلْته ذبولاً .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : دِبْلٌ دَبيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكلٌ ومنه سميت المرأة : دِبْلَةٌ وقال الراجز :
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
قال : ويقال : دَبْلتُهم دُبَيْلَة : أي هلكوا وصلَّتهم صالَّةٌ . وروى أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذِبْلٌ ذَابِلٌ بالذال ، وهو الهوان والخزي .
قال شمر وغيره يقول : دبل دابل بالدال ويقال : الجداول الدُّبُول واحدها دَبْلٌ لأنها تُدْبل أي تُصْلَح وتُنَقَّى وتُجْهَر ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما غدا إلى النطَاةِ دلَّه الله على دبول كانوا يَتَرَوَّوْنَ منها فقطعها عنهم حتى أَعْطوا بأَيديهم .
بلد : قال الليث : البَلدُ كل موضع مُسْتَحيزٍ من الأرض عامِرٍ أو غير عامر أو خالٍ أو مسكون فهو بلد ، والطائفة منها بَلْدَة والجميعُ البلاد ، والبُلْدَان اسم يقع على الكُوَر والبَلدُ المقْبَرَة ، ويقال : هو نَفْسُ القبر ، وربما جاء البَلدُ يعني به التراب ، قال : والبَلْدَة بَلْدَةُ النَّحْر وهي الثغرةُ وما حولها وأنشد :
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
والبلدةُ في السماءِ موضعٌ لا نجوم فيه بين النَّعَائم وسَعْدِ الذَّابح ، ليستْ فيه كواكب عظام تكون عَلَماً ، وهي من منازل القمر ، وهي آخر البروج ، سُميت بَلْدَةً وهي من بُرْج القَوْس خالية إلاَّ من كواكبَ صغارٍ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والأَبْلَدُ من الرجال الذي ليس بمقرونٍ وهي البَلْدَة والبُلْدَة . وقال الأحمر : المتبلِّدُ الذي يتردد مُتحيراً وأنشد للبيد فقال :
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
وقال الليث : التَّبَلُّد نقيض التجلد ، وهو استكانة وخضوع وأنشد :
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
قال : وبلَّدَ إذا نكَّسَ في العمل وضَعُفَ حَتَّى في الجود ، قال الشاعر :
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
وقال غيره : البَلْدَة راحة الكف ، وقيل للمُتَحَيِّر : متَبَلِّد لأنه شُبِّه بالذي يتحير في فلاةٍ من الأرض ، لا يهتدي فيها وهي البَلْدَة ، وكل بَلَدٍ واسع بَلْدةٌ وقال الأعشى يذكر الفلاة :
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
وقال الليث : البَلادة نقيض النّفاذِ والمضاءِ في الأمور ، ورجل بليد إذا لم يكن ذكيّاً ، وفرسٌ بليد ، إذا تأخَّر عن الخيل السوابق وقد بَلُدَ بلادةً .
قال : والمبالدةُ كالمبالَطَة بالسيوف والعِصِيِّ إذا تجالدوا بها ، ويقال : اشْتُق من بِلادِ الأرض .
أبو عبيد : البَلَدُ الأثَرُ بالجسد وجمعه أَبْلاَدٌ ، وقال ابن الرقاع :
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
قال وقال أبو زيد : بَلَدْتُ بالمكان أَبلُدُ بلوداً وأَبَدْتُ به آبُدُ أبُوداً : أي أقمتُ به ، وأنشد ابن الأعرابي فقال :
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
قال : المبْلِدُ الحوضُ القديم ههنا وأراد مُلْبِدٍ فقلب وهو اللاصق بالأرض ، ومنه قول عَلِيَ لرجلين جاءا يسأَلانِه : أَلْبدا بالأرض حتى تفهما ، وقال غيره : حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم يُستعمل فَتَدَاعى وقد أَبْلد إبلاداً .
وقال الفرزدق يصف إبلاً سقاها في حوض داثِرٍ :
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
أراد بذي الدلو المحيل الماءَ الذي قد تَغيّرَ في الدلو لأنه نُزِع متغيراً .
لبد : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : أَلْبَدَ بالمكان فهو مُلْبِدٌ به إذا أقام به .
وقال أبو زيد : اللّبِيدُ من الرجال الذي لا يبرح منزله وهو الألْيَسُ .
وقال ابن الأعرابي : لَبَدَ ولَبِدَ لُبوداً إذا أقام بالمكان ، قال : وإذا رُقِعَ الثوبُ فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبُودٌ . وفي الحديث أن عائشة أخرجت كِسَاءً للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مُلَبَّداً أي مُرَقَّعاً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال الفراء : اللَّبَدُ الكثير ، قال بعضهم :
واحدتُهُ لُبْدَةٌ ، ولُبَدُ جماع ، قال : وجعله بعضهم على جهة قُثَم وحُطَمٍ واحداً ، وهو من الوجهين جميعاً الكثير . قال : وقرأ أبو جعفر المدنيّ : ( مالاً لُبَّداً ) مُشَدَّداً فكأَنه أراد مالَ لابد ، ومالانِ لاَبِدَانِ وأموال لُبَّدٌ ، والأموال والمال قد يكونان في معنى واحد .
وقال الزجاج : مالٌ لُبَدٌ : كثيرٌ ، وقد لَبَد بعضه ببعض وقوله جلّ وعزّ : ( أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ ) ( الجن : 19 ) قال وقرىء ( لُبَداً ) قال : والمعنى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما صلى الصبح ببطن نَخْلَةَ كادت الجن لما سمعوا القرآن وتعجبوا منه أن يَسقطوا عليه . قال : ومعنى لِبَداً يركَبُ بعضهم بعضاً وكلُّ شيء أَلصَقْته بشيء إلصاقاً شديداً فقد لَبّدتَه ، ومن هذا اشتقاق هذه اللُّبُودِ التي تُفْتَرَش . قال : ولِبَدٌ جمع لبْدَةٍ ولُبَدٌ ومن قرأ ( لُبَّداً ) فهو جمع لابد .
وقال الليث : تقول صبيان الأعراب إذا رأوا السُّمَانَى : سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدةٌ بالأرض أي لاصقةٌ وهو يُطيف بها حتى يَأْخُذَها .
وقال : كل شَعَرٍ أو صوف يَتَلَبَّد فهو لِبْدٌ ولِبْدة ، وللأسد شَعَرٌ كثير قد تَلَبَّد على زُبْرَتِهِ قال : وقد يكون مثلُ ذلك على سَنَام البعير وأنشد :
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
قال : واللُّبَادَةُ لِباسٌ من لُبُود ؛ قال : ولُبَدٌ اسم آخِر نسور لُقمانَ بن عاد سماه لُبَداً لأنه لَبِدَ فلا يموت ولا يذهب كاللَّبِد من الرجال اللازم لرِحْلِه لا يفارِقه . والعرب تقول : ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ .
قال ابن السكيت : قال الأصمعي : معناه ما له قليلٌ ولا كثيرٌ ، قال وقال غيره : السَّبَدُ من الشَّعَر واللَّبَد من الصوف ، أي ما له ذُو شَعَر ولا ذو صُوفٍ وَوَبَر ، وكان مالَ العرب الخيل والإبل والغنم والبقر فدخلت كلها في هذا المثل .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلْبِدُ الفحلُ من الإِبل يضرب فخذيه بذنبه فَيَلْصَقُ بهما ثَلْطُهُ وبَعَرُه ؛ قال والمُلْبد أيضاً : اللاصق بالأرض .
وفي حديث أبي بكر أنه كان يحلب فيقول : أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي فإن قالوا : أَلْبِدْ أَلْصَق العُلبة بالضَّرْع ، فَحَلَبَ ولا يكون لِذلك الحَلْب رَغْوَة ، فإن أَبانَ العُلْبَة رغا الشَّخْبُ بشدَّة وُقُوعه في العُلْبة .
وقال أبو زيد : المُلَبِّدُ من المطر : الرَّشُّ ، وقد لَبَّدَ الأرضَ تلبيداً .
وفي حديث عُمر أنه قال : من لَبَّدَ أو عَقَصَ أو ضفَرَ فعليه الحَلْق . قال أبو عبيد : قوله : لَبَّد يعني أن يجعلَ في رأسه شيئاً من صَمْغ أو غِسْلٍ ليَتَلَبَّدَ شَعْره ولا
يَقْمُل ، هكذا قال يحيى بن سعيد ، وقال غيره : إنما التَّلْبيدُ بُقْيا على الشَّعَر لئلا يَشْعَث في الإحرام ؛ ولذلك أوجب عليه الحلق كالعُقوبة له ، قال ذلك سُفْيان بن عُيَيْنَة .
وقال شمر : أَلْبَدْتُ القِرْبَة أَي صَيَّرْتها في لَبِد وهو الجُوالِق الصغير وأنشد :
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
قال : يريد بالأدْسم نِحْيَ سَمَن واللَّبيدُ لِبْدٌ يُخاطُ عليه ، وقال ابن السكيت : أَلْبَدَت الإبل إذا أَخرج الربيعُ أَلْوانها وأوبارها وتهيَّأَتْ لِلسِّمَنِ ، وقال : أَلْبَدْتُ القِربة إذا صيرتَها في لَبيد وهو الجُوالق الصغير ، ويقال : قد أَلْبَدتُ الفرسَ فهو مُلْبَدٌ ، وقال الكسائي : أَلْبدْتُ السَّرج عملت له لِبْداً .
وقال ابن السكيت : لَبِدَتِ الإبل تَلْبد لَبَداً : إذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان وهو الْتِواءٌ في حَيازيمها وفي غَلاصِمِها إذا أكثرت منه فَتَغَصُّ به ولا تمضي ، فيقال : هذه إبل لَبَادَى ونَاقَةٌ لَبِدَةٌ ، شمر عن ابن الأعرابي : لَبَد الرجل بالمكان يَلْبُدُ لُبوداً إذا أقام ، ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال : فإذا كان ذلك ، فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه ، أي اثبتوا والزموا منازلكم كما يعتمد الراعي على عصاه ثابتاً لا يَبْرَحُ ، ولَبَد الشيءُ بالشيء يَلْبُد : إذا ركِبَ بعضُه بعضاً .
بدل : أبو عبيد عن الفرّاء : بَدَلٌ وبِدْلٌ ومَثَلٌ ومِثْلٌ وشَبَهٌ وشِبْهٌ .
وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : هذا بِدُلُ هذا وبَدَلُه .
قال : وَوَاحِد الأَبدال يريد العُبَّاد أيضاً : بِدْلٌ وبَدَلٌ . وقال ابن شميل في حديث رواه بإسناد له عن علي أنه قال : الأبدال بالشام والنُّجَبَاء بمصر والعَصائِبُ بالعراق ، قال ابن شميل : الأبدال : خيارٌ بَدَلٌ من خيار ، والعصائب : عُصْبَةٌ وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حَرْب ، وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال الفراء يقال : أبدَلْتُ الخاتم بالحلْقَة : إذا نَحَّيْتَ هذا وجعلت هذا مكانه ، وبَدَّلْتُ الخاتم بالحلقة : إذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلقَةً ، وبدلتُ الحلقة بالخاتم إذا أَذَبْتَها وجعلتها خاتماً ، قال أبو العباس : وحقيقتُه أنَّ التَّبديلَ تغييرُ الصورة إلى صورة أخرى ، والجوهرةُ بعينها ، والإبدال تَنْحِيَةُ الجوهرة واستئنافُ جوهرة أخرى ومنه قول أبي النجم :
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
ألا ترى أنه نَحَّى جِسْماً وجعل مكانه جِسماً غيرَه ، قال أبو عمر : وعرضتُ هذا على المبرد فاستحسنه ، وزاد فيه ، فقال : قد جَعَلَتِ العرب بدَّلتُ بمعنى أَبدلت وهو قول الله جلّ وعزّ : ( فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ) ( الفرقان : 70 ) ألا ترى
أنه قد أزال السيئاتِ وجعل مكانها حسناتٍ قال : وأمَّا ما شَرَط أحمدُ بنُ يحيى فهو معنى قول الله : ( كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا ) ( النساء : 56 ) . قال : فهذه هي الجوهرة ، وتبديلها : تغييرُ صورتها إلى غيرها لأنها كانت ناعمةً فاسودَّتْ بالعذاب ، فرُدَّتْ صورةُ جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة ، فالجوهرة واحدة والصورة تختلف .
وقال الليث يقال : استبدل ثوباً مكان ثوبٍ أو أخاً مكان أخٍ ، ونَحو ذلك المبادلة . أبو عبيد عن الفراء : البَآدل واحدتها بَأْدَلَة ، وهي ما بين العُنُق إلى التَّرْقُوة وأنشدنا :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
قال وقال أبو عمرو مثله ، وقال : واحدها بَأدلٌ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَأْدَلة : لَحْم الصّدْر وهي البَادِرَة والبَهْدَلَةُ وهي الفَهْدَةُ .
وقال غيره : العرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأكولات : بَدّال . قال أبو الهيثم : والعامة تقول : بَقَّال .

##### Türkçe

**د ل ب**
**دلب** , **دبل** , **بدل** , **بلد** , **لبد**: kullanımdadır.

**دلب**: Leys dedi: **الدُّلْبُ** **العيثَام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنارِ** ağacı; ve o, **الصِّنار**’a daha çok benzer; tekili **دُلْبَةٌ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّلْبَةُ** siyahlıktır; **الدُّلْبُ** ise **السِّند**’in siyahlarından bir cinstir; ve o, **الدَّيْبُل**’den kalbedilmiştir.

Şair dedi ki:
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ

Dedi: **الزِّقِّ**’in siyahlığını, **السند** adamlarından siyah, soyulmuş olana benzetti.

**دبل**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّدْبيلُ**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak; **الدّوْبَلُ** ise domuzların erkeğidir; o da **الرّتُّ**’tür.

Leys dedi: **الدُّبْلَةُ**; **ناطِفٍ**’ten yahut **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden yahut bunun benzerinden bir kütledir; ve ben **الحَيْسَ**’i **تَدْبيلاً** **دَبَّلْتُ**: yani onu **دبَلاً** yaptım.

Nadr dedi: **الدُّبلُ** **الثرِيد**’den lokmalardır; tekili **دُبْلَةٌ**’dir; **الدّبيلُ** ise **اليمامة**’nin **أعراض**’ına komşu bir yerdir; ve inşad etti, dedi ki:
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران

**دُبُلاً** olarak cem‘ edilir. ‘Accâc dedi ki:
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ

Dedi: ve **دَيْبُلُ** **السِّند** şehirlerinden bir şehirdir. Başkası: **الأرضَ**’ı **دَبَلْتُ** ve **وَدَمَلْتُهَا**: yani onu ıslah ettim.

Kisâî dedi: **أرض مَدْبُولة**: onu **السِّرْجينِ** ve benzeriyle, iyi oluncaya kadar ıslah ettiğin zaman; ve ben onu **دَبلتُهَا**; **أدبلها** **دُبولاً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبالُ** ve **الذُّبال**: atıklardır; denilir: onu **دَبَلْته** **دُبُولاً** ve onu **ذَبَلْته** **ذبولاً**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **دِبْلٌ دَبيلٌ**: yani **ثُكْلٌ ثاكلٌ**; bundan dolayı kadına **دِبْلَةٌ** adı verildi. Râciz dedi ki:
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً

Dedi: ve denilir: onları **دُبَيْلَة** **دَبْلتُهم**: yani helâk oldular ve onlara bir **صالَّةٌ** ulaştı. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: **ذِبْلٌ ذَابِلٌ** (ذ ile); o, horluk ve rezilliktir.

Şemmer ve başkası der ki: **دبل دابل** (د ile). Ve denilir: **الجداول الدُّبُول**; tekili **دَبْلٌ**’dür; çünkü onlar **تُدْبل**: yani ıslah edilir, temizlenir ve açığa çıkarılır. Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **النطَاةِ**’ye sabahladığında, Allah ona, onların su içtikleri **دبول**’u gösterdi; sonra onları onlardan kesti; ta ki elleriyle verinceye kadar.

**بلد**: Leys dedi: **البَلدُ**; yerden, mamur olsun olmasın, boş olsun meskûn olsun, her müstakil yer **بلد**’dir; ondan bir taife **بَلْدَة**’dir; hepsi **البلاد**’dır; **البُلْدَان** ise **الكُوَر** üzerine vâki olan bir isimdir. **البَلدُ** kabristandır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; bazen **البَلدُ** “toprak” kastedilerek gelir. Dedi: **البَلْدَة**; **بَلْدَةُ النَّحْر**’dır; o, boğaz çukuru ve onun çevresidir. Ve inşad etti:
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها

Ve **البلدةُ** gökte, **النَّعَائم** ile **سَعْدِ الذَّابح** arasında, içinde yıldız olmayan bir yerdir; onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; o, ayın menzillerindendir; o, burçların sonudur; **بَلْدَةً** diye adlandırıldı; ve o, **بُرْج القَوْس**’tandır; küçük yıldızlar dışında boştur.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الأَبْلَدُ** erkeklerden, **بمقرونٍ** olmayan kimsedir; o, **البَلْدَة** ve **البُلْدَة**’dir. Ahmer dedi: **المتبلِّدُ**; şaşkın olarak tereddüt edendir. Lebîd’den inşad etti, dedi ki:
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها

Leys dedi: **التَّبَلُّد**; **التجلد**’in zıddıdır; o, boyun eğme ve alçalma hâlidir. Ve inşad etti:
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا

Dedi: ve **بلَّدَ**; işte gevşediği ve zayıfladığı zaman, hatta cömertlikte bile. Şair dedi ki:
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا

Başkası dedi: **البَلْدَة** avuç içidir. Ve şaşkına **متَبَلِّد** denildi; çünkü o, yerin bir çölünde şaşırana benzetildi; orada yol bulamaz; o da **البَلْدَة**’dir. Ve her geniş **بَلَدٍ** bir **بَلْدةٌ**’dir. A‘şâ, çölü anarak dedi ki:
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ

Leys dedi: **البَلادة**; işlerde nüfuz ve ilerleyişin zıddıdır. Ve **رجل بليد**: zeki değilse; ve **فرسٌ بليد**: önde giden atlardan geri kalırsa; ve **بلادةً** **بَلُدَ**.

Dedi: ve **المبالدةُ**; kılıçlar ve sopalarla, onlarla çarpıştıkları zaman, **المبالَطَة** gibidir. Ve denilir: yerin **بِلاد**’ından türetilmiştir.

Ebû ‘Ubeyd: **البَلَدُ** bedendeki izdir; cem‘i **أَبْلاَدٌ**’dır. İbnü’r-Riqâ‘ dedi ki:
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها

Dedi. Ebû Zeyd dedi: **بَلَدْتُ** mekânda, **أَبلُدُ** **بلوداً**; ve **أَبَدْتُ** onda, **آبُدُ** **أبُوداً**: yani onda ikamet ettim. İbnü’l-A‘râbî inşad etti, dedi ki:
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ

Dedi: burada **المبْلِدُ** eski havuzdur; ve **مُلْبِدٍ** istemişti de kalbetti; o, yere yapışık olandır. Bundan, ‘Alî’nin, kendisine soru sormaya gelen iki adama sözü: **أَلْبدا بالأرض**; ta ki anlayasınız. Başkası dedi: **حوضٌ مُبْلِدٌ**; terk edildi ve kullanılmadı, sonra yıkılmaya yüz tuttu; ve **إبلاداً** **أَبْلد**.

Ferazdak, harap bir havuzda suladığı develeri vasfederek dedi ki:
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ

**ذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ** ile, kovada değişmiş olan suyu kastetti; çünkü o, kovadan değişmiş olarak çekilmişti.

**لبد**: Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **أَلْبَدَ** mekânda; o, onda ikamet ettiği zaman, onunla **مُلْبِدٌ**’dir.

Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **اللّبِيدُ**; evinden ayrılmayan kimsedir; o, **الألْيَسُ**’tur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَبَدَ** ve **لَبِدَ** **لُبوداً**; mekânda ikamet ettiği zaman. Dedi: ve elbise yamandığı zaman, o **مُلَبَّدٌ** ve **مُلْبَدٌ** ve **مَلْبُودٌ**’dur. Hadiste: Âişe, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) için **مُلَبَّداً** bir **كِسَاءً** çıkardı; yani yamalı. Ve Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً** ) ( **البلد** : 6 ).

Ferrâ dedi: **اللَّبَدُ** çoktur. Bazıları dedi ki:
Tekili **لُبْدَةٌ**’dir; ve **لُبَدُ** bir cem‘dir. Dedi: bazıları onu, **قُثَم** ve **حُطَمٍ** tarzında, tekil olarak yaptı; ve o, iki yönden de “çok”tur. Dedi: Ebû Ca‘fer el-Medenî ( **مالاً لُبَّداً** ) şeddeli okudu; sanki **مالَ لابد**’ı kastetmiş gibidir; ve iki mal: **لاَبِدَانِ**; ve mallar: **لُبَّدٌ**. Ve mallar ile mal, tek bir mânâda olabilir.

Zeccâc dedi: **مالٌ لُبَدٌ**: çoktur; ve onun bir kısmı bir kısmına **لَبَد**. Ve O’nun, aziz ve celîl, sözü: ( **أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ** ) ( **الجن** : 19 ). Dedi: ve ( **لُبَداً** ) diye okundu. Dedi: mânâ şudur: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **نَخْلَةَ** vadisinin içinde sabah namazını kılınca, cinler Kur’an’ı işittiklerinde ve ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşeceklerdi. Dedi: **لِبَداً**’nın mânâsı: bazısı bazısına biner. Ve her şeyi bir şeye şiddetli bir yapıştırmayla yapıştırdığın zaman, onu **لَبّدتَه**; bundan, üzerine yatılan bu **اللُّبُودِ**’un اشتقاقı. Dedi: **لِبَدٌ**; **لبْدَةٍ**’nin cem‘idir; ve **لُبَدٌ**. Ve kim ( **لُبَّداً** ) okursa, o, **لابد**’ın cem‘idir.

Leys dedi: Bedevî çocukları **السُّمَانَى**’yı gördüklerinde derler ki: **سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى**; o, yere yapışık olduğu hâlde bunu söylemeye devam eder; yani yere yapışık; o da onu çevreler, ta ki onu alana kadar.

Dedi: her saç yahut yün **يَتَلَبَّد** olursa, o **لِبْدٌ** ve **لِبْدة**’dir. Ve aslanın, **زُبْرَتِهِ** üzerinde **تَلَبَّد** olmuş çok saçı vardır. Dedi: bunun benzeri deve hörgücünde de olabilir. Ve inşad etti:
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ

Dedi: **اللُّبَادَةُ**; **لُبُود**’dan bir giysidir. Dedi: ve **لُبَدٌ**, ‘Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusunun başka bir adıdır; ona **لُبَداً** adını verdi; çünkü o **لَبِدَ**; böylece ölmez ve gitmez; erkeklerden, eyerine yapışıp ondan ayrılmayan **اللَّبِد** gibi. Ve Araplar der: onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَدٌ**’i.

İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î dedi: mânâsı: onun ne azı vardır ne çoğu. Dedi: başkası dedi: **السَّبَدُ** saçtandır; **اللَّبَد** yündendir; yani onun ne saç sahibi vardır ne yün ve kıl sahibi. Arapların malı atlar, develer, koyunlar ve sığırlardı; hepsi bu meselin içine girdi.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **المُلْبِدُ**; develerden damızlık erkektir; kuyruğuyla iki uyluğuna vurur; böylece dışkısı ve tezeği ikisine yapışır. Dedi: **المُلْبد** ayrıca yere yapışık olandır.

Ebû Bekir’in hadîsinde: sağar ve derdi ki: **أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي**; eğer “**أَلْبِدْ**” derlerse, **العُلبة**’yi **الضَّرْع**’a yapıştırır; böylece sağar; o sağım için köpük olmaz. Eğer **العُلْبَة**’yi ayırırsa, süt, **العُلْبة** içine şiddetle düşmesinden dolayı köpürür.

Ebû Zeyd dedi: yağmurdan **المُلَبِّدُ**: çisintidir; ve yeri **تلبيداً** **لَبَّدَ**.

‘Ömer’in hadîsinde: dedi ki: kim **لَبَّدَ** yahut **عَقَصَ** yahut **ضفَرَ** yaparsa, ona tıraş gerekir. Ebû ‘Ubeyd dedi: onun sözü **لَبَّد**; yani başına, saçı **يَتَلَبَّد** olsun ve bitlenmesin diye, bir şeyden **صَمْغ** yahut **غِسْلٍ** koymasıdır; Yahyâ b. Sa‘îd böyle dedi. Başkası dedi: **التَّلْبيدُ** ancak, ihramda saç dağılmasın diye saç üzerinde bir bırakmadır; bunun için ona, ceza olarak, **الحلق**’ı vacip kıldı; Süfyân b. ‘Uyeyne bunu dedi.

Şemmer dedi: **القِرْبَة**’yi **أَلْبَدْتُ**: yani onu **لَبِد** içine koydum; o, küçük **الجُوالِق**’tır. Ve inşad etti:
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد

Dedi: **الأدْسم** ile, yağ tulumu **نِحْيَ سَمَن**’i kasteder; **اللَّبيدُ** ise üzerine dikilen bir **لِبْدٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **أَلْبَدَت**; bahar onun renklerini ve kıllarını çıkardığı ve semirmeye hazırlandığı zaman. Dedi: **القِربة**’yi **أَلْبَدْتُ**; onu **لَبيد** içine koyduğun zaman; o, küçük **الجُوالق**’tır. Ve denilir: ben atı **أَلْبَدتُ**; o, **مُلْبَدٌ**’dur. Kisâî dedi: eyeri **أَلْبدْتُ**; ona bir **لِبْداً** yaptım.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **لَبِدَت**; **لَبَداً** **تَلْبد**; **الصِّلِّيان** ile **دَغِصَتْ** olduğu zaman; o, göğüs kemerlerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; ondan çok yediğinde onunla boğulur ve geçip gidemez; böylece denilir: bunlar **إبل لَبَادَى**; ve **نَاقَةٌ لَبِدَةٌ**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: adam mekânda **لَبَد**; **لُبوداً** **يَلْبُدُ**; ikamet ettiği zaman. Bundan, Huzeyfe’nin fitneyi zikrettiğinde sözü: o olduğu zaman, **فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه**; yani sabit olun ve evlerinize yapışın; çobanın, ayrılmadan sabit olarak asasına dayanması gibi. Ve şey, şeyle **لَبَد**; **يَلْبُد**: bazısı bazısına bindiği zaman.

**بدل**: Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ**; **مَثَلٌ** ve **مِثْلٌ**; **شَبَهٌ** ve **شِبْهٌ**.

Ve bana İyâdî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: denilir: bu, bunun **بِدُلُ**’udur ve **بَدَلُه**’dur.

Dedi: ve **الأَبدال**’ın bir teki, yani **العُبَّاد**’ı da kasteder: **بِدْلٌ** ve **بَدَلٌ**. İbn Şümeyl, isnadıyla Ali’den rivayet ettiği bir hadiste dedi ki: **الأبدال** Şam’dadır; **النُّجَبَاء** Mısır’dadır; **العَصائِبُ** Irak’tadır. İbn Şümeyl dedi: **الأبدال**: hayırlılardan hayırlı bir **بَدَلٌ**’dır. **العصائب**: bir **عُصْبَةٌ** ve **عصائب**; toplanırlar da aralarında savaş olur. Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Ferrâ dedi: **الخاتم**’i **الحلْقَة** ile **أبدَلْتُ**: bu’nu uzaklaştırıp bunu onun yerine koyduğun zaman. Ve **الخاتم**’i **الحلقة** ile **بَدَّلْتُ**: onu eritip onu bir halka yaptığın zaman. Ve **الحلقة**’yi **الخاتم** ile **بدلتُ**: onu eritip onu bir yüzük yaptığın zaman. Ebû’l-‘Abbâs dedi: bunun hakikati şudur: **التَّبديلَ**; sureti başka bir surete değiştirmektir; cevher ise aynıdır. **الإبدال** ise cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Bundan, Ebû’n-Necm’in sözü:
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ

Görmez misin ki o, bir cismi uzaklaştırdı ve onun yerine başka bir cismi koydu. Ebû ‘Umer dedi: bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ilâve etti; dedi ki: Araplar **بدَّلتُ**’ü **أَبدلت** mânâsında yapmıştır; bu, Allah’ın, aziz ve celîl, sözüdür: ( **فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ** ) ( **الفرقان** : 70 ); görmez misin ki o, kötülükleri gidermiş ve onların yerine iyilikler koymuştur. Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu şeye gelince, o, Allah’ın sözü mânâsıdır: ( **كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا** ) ( **النساء** : 56 ). Dedi: işte bu, cevherdir; ve onun değiştirilmesi: suretini başkasına çevirmektir; çünkü o yumuşaktı da azapla karardı; o suret piştiği zaman, derilerinin ilk sureti geri döndürüldü; cevher birdir, suret değişir.

Leys dedi: denilir: bir elbiseyi bir elbisenin yerine **استبدل**; yahut bir kardeşi bir kardeşin yerine; ve bunun benzeri **المبادلة**’dir. Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: **البَآدل**; tekili **بَأْدَلَة**’dir; o, boyun ile köprücük kemiği arasındadır. Ve bize inşad etti:
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله

Dedi: Ebû ‘Amr da bunun benzerini söyledi. Dedi: tekili **بَأدلٌ**’dür.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **البَأْدَلة**: göğüs etidir; o, **البَادِرَة**’dir; ve **البَهْدَلَةُ**’dir; o da **الفَهْدَةُ**’dir.

Başkası dedi: Araplar, yenilen şeylerden her şeyi satan kimseye **بَدّال** der. Ebû’l-Heysem dedi: avam ise **بَقَّال** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

  (**دبج**)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeyi olan bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** mâlûmdur. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanaktır. İbn Mukbil dedi ki:
  * iki **ديباجَتَيهِ**’inde ter akıntısı akıp duran *
  Ve denilir: ikisi **اللِّيتان**’dır. Ama onların sözü: "ما بالدّار **دِبِّيجٌ**" denilir ki o **الحاء** iledir; kendi bâbında zikredilmiştir; eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise bu bundan değildir; belki de **دِبِّيٍّ**’den olur; **الدَّبيب**’den; sonra nisbet **ياء**’sı, bunu yapanların lügatinde **جيماً**’a çevrilmiştir.

  (**دبح**)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** küçük bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ**; bu, onu ters çevirdiği ve aşağı eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklanmıştır. Ve onların "ما بالدَّار مِنْ **دِبِّيحٍ**" dedikleri ise bundan’dandır; yani evde ikamet eden, ona yönelmiş olan (kimse). Ve bu kelimede **الحاء**’nın **الجيم**’den daha kıyasî oluşu, zikrettiğimiz sebebledir.

  (**دبر**)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu bâbın aslı: onun çoğu tek bir kıyas üzerindedir; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önünün zıddı olarak. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.
  Bâbın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**’ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadın ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden onunla arkasına aldığı şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: onunla göğsüne doğru yöneldiğin şeydir; ve **الدَّبير**: onunla göğsünden uzağa doğru arkaladığın şeydir. Ve kuşun **دابرةُ**’si: ayağının arkasında olan parmaktır. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı kıldım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. Ve gündüz **دَبَر** etti ve **أدبَرَ**; bu, onun sonu geldiği zamandır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ**; eğer onu ondan rivayet ettiysen; bu da bâbdandır; çünkü son rivayet eden, ilkinin arkasından gelir, onun arkasına düşer. Ve tırnağın **دابرة**’si: bileğin arkasına hizalanan şeydir. Ve Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve oklardan **الدَّابر**: hedeften çıkan olandır; sanki atıcıya arkasını dönmüştür; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ**; **دُبُوراً**. Ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü o **الثّريّا**’nın arkasından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Hadiste: "لا **تَدَابَرُوا**" (birbirinize arka dönmeyin); bu bâbdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, onun âkıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o, onun **دُبُر**’udur. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut câriyesini **عن دُبُر** azat etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra azat olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.
ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**: eğer anne-babasının tarafından soylu nesebli ise; bunun mânâsı: onlardan öne gelen soyludur, onlardan arkaya giden de öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve ok çubuklarından **الدّابر**: çıkmamış olandır; o, kazananın zıddıdır; ve bu bâbdandır; çünkü sahibine arkasını dönmüştür. Ve **الدَّابر**: tâbi olan; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Ve bunun üzerine, O’nun yüce övgüsü olan sözü tefsir edilir: ﴿واللّيلِ إِذا **دَبَرَ**﴾ [المدثر 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ** etti; eğer onunla gitti (kaybetti) ise. Ve denilir: bu işin ne bir **قبْلةٌ**’si ne bir **دِبْرَةٌ**’si vardır; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkalayıp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve **أُدابرٌ** bir adam: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen rüzgârdır. Ve **الدَّابرة**: güreşte bir tutuş türüdür. Ebû Zeyd dedi: "هو لا يُصَلِّي الصّلاةَ إلاّ **دَبَرِيّاً**" denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; yani vakit **أدبَرَ** etmişken.
  Ama diğer kelimeler: onları, zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; bazısı da sahihtir. Şüpheli olana gelince: onların, **دُبَاراً**’ın çarşamba gününün adı olduğu ve câhiliyenin onu böyle adlandırdığı sözleridir. Bunun gibisinde bakış (tereddüt) vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden işaretlerdir. Bişr dedi:
  * bir **جِرْبَةٍ** üzerinde, onun batışı **الدِّبارَ**’ın üstüne yükselir *
  Ve bundan: **الدَّبْر**; o, çok maldır; denilir: **دَبْرٌ** mal; ve iki mal **دَبرٌ**; ve mallar **دَبْرٌ**.

  (**دبس**)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan: **الدِّبس**; o, doğandır. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **دُبْسٍ** işler getirdin; eğer onları açık olmayan şekilde getirdiysen. İlim ehlinden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ**; o hâlde o **مُدْبِسَةٌ**’dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse. Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**’tur; o, bir istiâredir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve dişi çekirgeler için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.

  (**دبش**)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **مَدبُوشَة** bir yer: çekirge onun bitkisini yemiştir. Dedi ki:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde, **الدَّبَا** ile **مَدْبُوشِ** *

  (**دبغ**)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ**; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه**; **دَبغا**.

   (**دبق**)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karınlı kimseye **الدَّبُوقاء** derler.

  (**دبل**)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**’yi ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; lokmayı parmaklarınla yuvarlaman gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: **مدبولة** bir yer; eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi ki: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Bununla adlandırıldı; yaratılışının toplanıklığı sebebiyle. Ve denilir: deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ**; eğer etle dolmuşsa.
  Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **الدِّبْل**; musibettir. Ve şerden iş onları **دبَلَ** etti: onların başına indi. **دِبْلاً دَبيلا** denilir; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair dedi:
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**

  (**دبي**)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra ona benzetme yoluyla yüklenir. Artık **الدّبا**: çekirge hareket ettiği zaman (olan hâlidir). Ve benzetme, onların sözü: **أدْبَى** **الرِّمْثُ**; ilk defa çatladığı zaman; çünkü o **الدَّبا**’ya benzetilir. Bazıları zikretti: falan **بدَبَادَبَا** ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse. Ve denilir: **مَدْبَاةٌ** bir yer: **الدبا**’sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yemiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب ل
دبّل اللقم إذا جمعها بأصابعه وعظّمها‏.‏
قال مزرّد‏:‏ ودبلت أمثال الأثافي كأنها رءوس نقادٍ يومَ نَهْبٍ تَجَمَّعُ
ودَبَّل الحيسَ وغيره جعله دُبَلًا كُتَلًا. وتقول: رماك الله بالدُّبَيْله ونزع منك هذه الدُّوَيْلَه.

##### Türkçe

د ب ل
**دبّل** lokmaları, onları parmaklarıyla bir araya getirip büyüttüğü zaman (denir).
Muzarrad dedi ki:
Ve **دبلت** ocak taşlarının benzerleri; sanki bir yağma gününde toplanan nakitçilerin başları gibi.

**ودَبَّل** **الحيسَ** ve başkasını: onu **دُبَلًا** (yığınlar hâlinde) kütleler yaptı. Ve dersin ki: Allah seni **بالدُّبَيْله** ile vurdu ve senden şu **الدُّوَيْلَه**’yi çekip aldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

دعبَل الشيءَ يَدْبِله ويَدْبُله دَبْلاً: جَمعَه كما تجمع اللُّقمة بأَصابعك. والتَّدبيل: تعظيمُ اللُّقمة وازْدِرادُها. ودَبَل اللُّقمة يَدْبُلها ويَدْبِلها دَبْلاً ودَبَّلَها: جَمَعها بأَصابعه وكَبَّرها؛ قال:
دَبِّلْ أَبا الجوزاء أَو تَطِيحا
والدُّبَل: اللُّقَم من الثَّريد، الواحدة دُبْلة. ابن الأعرابي: الدَّبَال والدَّمَال النَّقَّابات، والدُّبْلة مثل الكُتْلة من الصَّمْغ وغيره، تقول منه: دَبَّلْت الشيءَ؛ قال مُزَرِّد:
ودَبَّلْت أَمثال الأَثافي كأَنها
رُؤوس نِقَاد قُطِّعَت، يومَ تُجْمَع
وفي حديث عمر: أَنه مَرَّ في الجاهلية على زِنْباغ بن رَوْحٍ وكان يَعْشُرُ من مَرَّ به ومعه ذَهَبةٌ فجعلها في دَبِيلٍ وأَلْقَمَه شارفاً له؛ الدَّبيل: من دَبَل اللُّقْمَةَ ودَبَّلها إِذا جمعها وعَظَّمها، يريد أَنه جعل الذهبة في عجين وأَلْقَمه الناقة. والدِّبْل: الثُّكْلُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال دكين:
يا دِبْلُ، ما بِتُّ بليل هاجِدا،
ولا خَرَرْت الرَّكعتين ساجدا
(* قوله «يا دبل» عبارة التهذيب: والدبل الثكل، ومنه سميت المرأة دبلة.) سماها بالثُّكْل؛ وقال غيره: إِنما خاطب بذلك ابنته، وبالَغُوا به فقالوا: دِبْل دابلٌ ودَبِيل، وربما نصب على معنى الدعاء، يقال: دَبَلَتْه دَبُول. ويقال: دِبْلٌ دَبِيل أَي ثُكْل ثاكل، ومنه سميت المرأَة دِبْلة.والدُّبْلة والدُّبَيلة: داء يجتمع في الجوف. وفي حديث عامر بن الطُّفَيل: فأَخَذَتْه الدُّبَيلة؛ هي خُرَاج ودُمَّل كبير تظهر في الجوف فتقتل صاحبها غالباً، وهي تصغير دُبْلة. وكُلُّ شيء جُمع فقد دُبِل. والدُّبَيلة: الداهية، وهي مُصَغَّرة للتكبير، يقال: دَبَلَتْهم الدُّبيلة أَي أَصابتهم الداهية؛ حكاها الجوهري عن أَبي عبيد. والدِّبْل: الداهية، يقال دِبْلاً دَبِيلاً كما يقال ثُكْلاً ثاكلاً؛ قال الشاعر:
طِعَانَ الكُمَاة وضَرْبَ الجِيَاد،
وقول الحَواضِن دِبْلاً دَبِيلا
قال ابن بري: ذكر الأُموي أَن اسم هذا الشاعر بَشَامة بن الغَدِير النَّهْشَلي؛ وأَول القصيد:
نَأَتْك أُمامةُ نَأْياً طويلا،
وحَمَّلك الحُبُّ وِقْراً ثَقِيلا
ويقال: دَبَلَتهم دُبَيْلة أَي هَلَكوا وصَلَّتْهم صالَّة. ودِبْل دابِلٌ: وهو الهَوَان والخِزْيُ، ويقال: ذِبْل ذَابل، بالذال. والدَّبْل: الطاعون؛ عن ثعلب. ودَبْلُ الأَرض: إِصلاحها بالسِّرجين ونحوه. والدَّبَال: السِّرْجينُ ونحوه. ودَبَل الأَرضَ يَدْبُلها دَبْلاً ودُبولاً: أَصلحها بالسِّرجين ونحوه لتَجُود. وأَرض مَدْبولة: أُصْلِحت بالسرجين. وكل شيء أَصلحته فقد دَبَلْته ودَمَلْته؛ ومنه سميت الجَداول الدُّبول لأَنها تُدْبَل أَي تُنَقَّى وتُصْلَح. ودَبِل البعيرُ دَبَلاً، فهو دَبِلٌ، إِذا امتلأَ لحماً وشحماً؛ قال الراعي:
تَدَارَكَ الغَضُّ منها والعَتِيق، فقد
لاقى المَرافقَ منها واردٌ دَبِلُ
أَراد بالوارد لحماً اسْتَرْخَى على مَرافقها أَي امتلأَت به المَرَافق، والدَّبْل: الجَدْوَل، وهو من ذلك لأَنه يُصْلَح ويُجَهَّز، والجمع دُبُول لأَنها تُدْبَل أَي تُصْلَح وتُنَقَّى وتُجَهَّز. وفي حديث خيبر: دَلَّة اللهُ على دُبول أَي جَداول ماء، قال
(* قوله «قال» أي ابن الاثير) :
إِن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما غدا إِلى النَّطاة دلَّه اللهُ على دُبول كانوا يَتَرَوَّوْن منها فقَطَعها عنهم حتى أَعْطَوْا بأَيديهم. والدَّوْبَل: ولد الحمار، وفي الصحاح: الدَّوْبَل الحِمَار الصغير لا يَكْبَرُ. وكتب معاوية إِلى ملك الروم: لأَرُدَّنَّك إِرِّيساً من الأَرَارِسة تَرْعَى الدَّوَابل هي جمع دَوْبَل، وهو ولد الخنزير والحمار، وإِنما خَصَّ الصِّغَار لأَن راعيها أَوضع من راعي الكبار، والواو زائدة. ودَوْبَل: لقب الأَخْطَل، ومن ذلك؛ قال جرير:
بَكَى دَوْبَلٌ، لا يُرْقِئُ اللهُ دَمْعَه،
أَلا إِنَّما يَبْكي من الذُّلِّ دَوْبَل
والدَّوْبَل: الذِّئب العَرِم. والدَّوْبَل: ذَكَر الخَنَازِير، وهو الرّتُّ. الليث: الدُّبْلة كُتْلة من ناطِف أَو حَيْس أَو شيء معجون أَو نحو ذلك. وقد دَبَّلْت الحَيْس تدبيلاً أَي جعلته دُبَلاً.
والدَّبِيل: الغَضَا يكثر بالمكان. والدَّبِيل أَيضاً: ما انْتَثَر من وَرَق الأَرْطَى، وجَمْعها دُبُل. ودَبِيل: موضع، وهي الدُّبُل؛ قال العجاج:
جَادَ لها بالدُّبُل الوَسْمِيُّ
ودَبِيل ودُبَيْل: مدينة من مدائن الشام، قال الفارسي: دَبِيل بالشام ودَيْبُل مدينة من مدائن السند؛ وأَنشد سيبويه:
سَيُصْبِح فوقي أَقْتَمُ الرِّيش واقعاً،
بقَالِيقَلا أَو من وراء دَبِيل
قال: فلم يَلْبَث هذا الشاعر أَن صُلِب بها. ودَبِيل: موضع يلي اليمامة؛ عن كراع. التهذيب: والدَّبِيل موضع يُتَاخِم أَعراض اليمامة؛ وأَنشد: لولا رجاؤك ما تَخَطَّتْ ناقتي
عَرْضَ الدَّبِيل، ولا قُرى نجْران
ويجمع دُبُلاً؛ وأَنشد بيت العجاج:
جاد له بالدُّبُل الوَسْمِيُّ

##### Türkçe

**دَعْبَلَ** şeyi **يَدْبِله** ve **يَدْبُله** **دَبْلاً**: onu, lokmayı parmaklarınla topladığın gibi topladı. Ve **التَّدبيل**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak. Ve **دَبَل** lokmayı **يَدْبُلها** ve **يَدْبِلها** **دَبْلاً** ve **دَبَّلَها**: onu parmaklarıyla topladı ve büyüttü; dedi ki:

دَبِّلْ أَبا الجوزاء أَو تَطِيحا

Ve **الدُّبَل**: **الثَّريد**den lokmalar; teki **دُبْلة**. İbnü’l-A‘râbî: **الدَّبَال** ve **الدَّمَال**: delikler açanlar; ve **الدُّبْلة** zamktan ve başkasından bir **الكُتْلة** gibidir; ondan şöyle dersin: **دَبَّلْت** şeyi; **مُزَرِّد** dedi:

ودَبَّلْت أَمثال الأَثافي كأَنها
رُؤوس نِقَاد قُطِّعَت، يومَ تُجْمَع

Ve Ömer hadîsinde: Câhiliyede **زِنْباغ بن رَوْحٍ**’a uğradığı, ve yanından geçenlerden onda bir aldığı, ve yanında bir **ذَهَبةٌ** bulunan kimseden (onda bir) aldığı; onu bir **دَبِيلٍ** içine koydu ve ona, kendisine ait bir yaşlı dişi deveye yutturur gibi yutturdu; **الدَّبيل**: **دَبَل** lokmayı ve **دَبَّلها**’dan; onu topladığı ve büyüttüğü zaman; onun muradı: altını hamurun içine koydu ve onu deveye yutturdu. Ve **الدِّبْل**: **الثُّكْلُ**; İbnü’l-A‘râbî’den; **دكين** dedi:

يا دِبْلُ، ما بِتُّ بليل هاجِدا،
ولا خَرَرْت الرَّكعتين ساجدا

(* «يا دبل» sözü: Tehzîb’in ibaresi: Ve **الدبل** **الثكل**dir; ondan dolayı kadına **دبلة** adı verilmiştir.)
Onu **الثُّكْل** ile adlandırdı; başkası dedi: ancak bununla kızına hitap etti; ve onunla mübalağa ettiler de şöyle dediler: **دِبْل دابلٌ** ve **دَبِيل**; ve bazen dua manası üzere nasb edilir; denir ki: **دَبَلَتْه** **دَبُول**. Ve denir ki: **دِبْلٌ دَبِيل** yani **ثُكْل ثاكل**; ondan dolayı kadına **دِبْلة** adı verilmiştir. Ve **الدُّبْلة** ve **الدُّبَيلة**: iç boşlukta toplanan bir hastalık. Ve **عامر بن الطُّفَيل** hadîsinde: ona **الدُّبَيلة** isabet etti; o, iç boşlukta ortaya çıkan, sahibini çoğunlukla öldüren bir çıban ve büyük bir irinli şiştir; ve o, **دُبْلة**’nin küçültmesidir. Ve her ne ki toplandı, artık **دُبِل** olmuştur. Ve **الدُّبَيلة**: musibet; ve o, büyütmek için küçültülmüştür; denir ki: **دَبَلَتْهم الدُّبيلة** yani musibet onlara isabet etti; onu Cevherî, Ebû Ubeyd’den nakletti. Ve **الدِّبْل**: musibet; denir: **دِبْلاً دَبِيلاً**; nasıl ki **ثُكْلاً ثاكلاً** denir; şair dedi:

طِعَانَ الكُمَاة وضَرْبَ الجِيَاد،
وقول الحَواضِن دِبْلاً دَبِيلا

İbn Berrî dedi: Ümevî, bu şairin adının **بَشَامة بن الغَدِير النَّهْشَلي** olduğunu zikretti; ve kasidenin başı:

نَأَتْك أُمامةُ نَأْياً طويلا،
وحَمَّلك الحُبُّ وِقْراً ثَقِيلا

Ve denir: **دَبَلَتهم دُبَيْلة** yani helâk oldular ve onları yakıcı bir felâket kavurdu. Ve **دِبْل دابِلٌ**: o, aşağılanma ve rezilliktir; ve denir: **ذِبْل ذَابل**; **الذال** ile. Ve **الدَّبْل**: veba; Sa‘leb’den. Ve **دَبْلُ الأَرض**: onu gübre ve benzeriyle ıslah etmektir. Ve **الدَّبَال**: gübre ve benzeri. Ve **دَبَل** toprağı **يَدْبُلها دَبْلاً** ve **دُبولاً**: iyi ürün versin diye onu gübre ve benzeriyle ıslah etti. Ve **أَرض مَدْبولة**: gübreyle ıslah edilmiş. Ve her neyi ıslah ettiysen, onu **دَبَلْته** ve **دَمَلْته** etmişsindir; ondan dolayı kanallara **الدُّبول** adı verilmiştir; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir, yani temizlenir ve ıslah edilir. Ve deve **دَبِل** oldu **دَبَلاً**; artık o **دَبِلٌ**dür; et ve yağla dolduğu zaman; **الراعي** dedi:

تَدَارَكَ الغَضُّ منها والعَتِيق، فقد
لاقى المَرافقَ منها واردٌ دَبِلُ

**الوارد** ile, dirseklerine sarkmış gevşek et kastetti; yani dirsekler onunla doldu. Ve **الدَّبْل**: ark; ve o, bundan (yani ıslah edilmekten)dir; çünkü o ıslah edilir ve hazırlanır; çoğulu **دُبُول**dur; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir, yani ıslah edilir, temizlenir ve hazırlanır. Ve Hayber hadîsinde: Allah onu **دُبول**’a delâlet etti; yani su arklarına; dedi ki
(* «قال» sözü, yani İbnü’l-Esîr):
Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **النَّطاة**’ye sabahladığında Allah onu, onların ondan su içtikleri **دُبول**’a delâlet etti; onları onlardan kesti; ta ki elleriyle teslim edinceye kadar.

Ve **الدَّوْبَل**: eşek yavrusu; ve **الصحاح**’ta: **الدَّوْبَل** küçük eşektir; büyümez. Muâviye Rum kralına yazdı: seni mutlaka, **الأَرَارِسة**’den bir **إِرِّيس** olarak geri çevireceğim; **الدَّوَابل**’i güder; o, **دَوْبَل**’in çoğuludur; ve o, domuz ve eşek yavrusudur; ancak küçükleri tahsis etti; çünkü onların çobanı, büyüklerin çobanından daha aşağıdır; ve **الواو** ziyadedir. Ve **دَوْبَل**: **الأَخْطَل**’ın lakabıdır; bundan (olarak); Cerîr dedi:

بَكَى دَوْبَلٌ، لا يُرْقِئُ اللهُ دَمْعَه،
أَلا إِنَّما يَبْكي من الذُّلِّ دَوْبَل

Ve **الدَّوْبَل**: azgın kurt. Ve **الدَّوْبَل**: domuzların erkeği; ve o **الرّتُّ**dur. Leys: **الدُّبْلة**; **ناطِف**ten yahut **حَيْس**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden yahut buna benzerden bir kütledir. Ve ben **دَبَّلْت** **الحَيْس**’i **تدبيلاً**; yani onu **دُبَلاً** yaptım.

Ve **الدَّبِيل**: **الغَضَا**; mekânda çok olur. Ve **الدَّبِيل** ayrıca: **الأَرْطَى** yaprağından dökülen şey; onun çoğulu **دُبُل**. Ve **دَبِيل**: bir yer; ve o **الدُّبُل**dür; **العجاج** dedi:

جَادَ لها بالدُّبُل الوَسْمِيُّ

Ve **دَبِيل** ve **دُبَيْل**: Şam şehirlerinden bir şehir; Fârisî dedi: Şam’da **دَبِيل**; ve **دَيْبُل** Sind şehirlerinden bir şehirdir; Sîbeveyh şunu okudu:

سَيُصْبِح فوقي أَقْتَمُ الرِّيش واقعاً،
بقَالِيقَلا أَو من وراء دَبِيل

Dedi: sonra bu şair, orada asılıncaya kadar gecikmedi. Ve **دَبِيل**: Yemâme’ye bitişik bir yer; Kurâ‘dan. Tehzîb: ve **الدَّبِيل**, Yemâme’nin **أَعراض**’ına bitişik bir yerdir; ve şu okundu:

لولا رجاؤك ما تَخَطَّتْ ناقتي
عَرْضَ الدَّبِيل، ولا قُرى نجْران

Ve **دُبُلاً** olarak çoğul yapılır; ve **العجاج**’ın beyti okundu:

جاد له بالدُّبُل الوَسْمِيُّ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ل * * دَبْلُ * الأرض إصلاحها بالسرجين ونحوه وبابه نصر كذا ذكر هنا وفي التهذيب وأما في الديوان وغيره فجعله من باب دخل وأرض * مَدْبُولَ * وكل شيء أصلحته فقد * دَبَلْتَهُ * ودملته و * الدُّبَيْلَةُ * الداهية وهي مصغرة للتكبير يقال * دَبَلَتْهم * الدبيلة أي أصابتهم الداهية

##### Türkçe

* د ب ل * **دَبْلُ**: toprağın, gübre ve benzeri ile ıslah edilmesidir; babı **نصر**’dır; burada böyle zikretti; **التهذيب**’de de (böyledir). Amma **الديوان**’da ve başkasında onu bab **دخل**’den kıldı. Ve **أرض مَدْبُولَ**: ve her şeyi ıslah ettiysen, muhakkak onu **دَبَلْتَهُ** ve onu **دملته**. Ve **الدُّبَيْلَةُ**: musibet; ve o, büyütmek için küçültülmüştür. Denilir: **دَبَلَتْهم الدبيلة**; yani musibet onlara isabet etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

دبلة يدبله ويدبله من حدى نصر وضرب دبلا: جمعه كما يجمع اللقمة بأصابعه. دبله بالعصا دبلا: تابع عليه الضرب بها وكذا بالسوط. دبل اللقمة يدبلها دبلا: كبرها للقم بعد أن جمعها بأصابعه كدبلها تدبيلا. وقال ابن الأعرابي: التدبيل: تعظيم اللقمة وازدرادها. وأنشد المززباني في ترجمة حميد الأرقط:

  تدبل كفـاه ويحـدر حـلـقـه                      إلى البطن ما جازت إليه الأنامل وقال غيره:
  دبل أبا الجوزاء أو تطيحا دبل الأرض دبلا ودبولا: أصلحها بالسرقين ونحوه لتجود، فهي مدبولة، وكل شيء أصلحته فقد دبلته ودملته. والد بل: الطاعون عن ثعلب. الدبل: الجدول من جداول الأنهار. ج: دبول بالضم، ومنه الحديث:  أنه غدا إلى النطاة، وهي من حصون خيبر وقد دله الله على مشارب كانوا يسقون منها، دبول، كانوا ينزلون إليها بالليل فيتروون من الماء فقطعها، فلم يلبثوا إلا قليلا حتى أعطوا بأيديهم  . وإنما سميت الجداول دبولا، لأنها تدبل: أي تصلح وتجهز وتنقى. الدبل بالكسر: الثكل عن ابن الأعرابي، وأنشد لدكين:
  يا دبل ما بت بليل هاجدا
  ولا خررت ركعتين ساجدا سماها بالثكل. وقال غيره: إنما خاطب بذلك ابنته. الد بل: الداهية جمعه: دبول. وقد بالغوا به، فقالوا: دبل دابل: أي داهية دهياء، أو ثكل ثاكل، وسيأتي قريبا. الدبل بالضم: الحمار الصغير. يقال: دبلته الدبول: أي دهته الدواهي. ودبل دابل صريحه أنه بالفتح، والصواب بالكسر. يقال: دبل دابل دبل دبيل كأمير مبالغة: أي داهية دهياء. والأصمعي يقول: ذبل ذابل، بالذال المعجمة، وهو الهوان والخزي. وقال كثير بن الغريزة النهشلي:
  لقد فتن الناس في دينـهـم                      وخلى ابن عفان شرا طويلا
  طعان الكماة وضرب الجياد                      وقول الحواضن دبلا دبـيلا ورواه أبو عمرو الشيباني: ذبلا ذبيلا، بالذال المعجمة، وسيأتي في موضعه.. قال ابن سيده: وربما نصب على معنى الدعاء. الدبيلة كجهينة: الداهية وتصغيرها للتكبير. قال أبو عبيد: يقال: دبلتهم الدبثلة: أي أصابتهم الداهية. الدبيلة: داء في الجوف مأخوذة من الاجتماع، لأنه فساد مجتمع. كالدبلة، بالضم والفتح. الدبال كغراب السرقين ونحوه كالدمال، بالميم، وفي المحكم: كسحاب، وسيأتي له كذلك في الدمال. والدوبل كجوهر: الخنزير نفسه أو ذكره وهو الرت، عن ابن الأعرابي. أو ولده كما في العباب. أيضا: ولد الحمار نقله ابن سيده. وفي العباب: الحمار الصغير لا يكبر. الدوبل: الذئب العرم نقله ابن سيده. أيضا: لقب الأخطل ومنه قول جرير:
  بكى دوبل لا يرقئ الله دمعه                      ألا إنما يبكي من الذل دوبل أيضا: الثعلب. الدبيل كأمير: الغضى يكثر بالمكان. أيضا: الدك من الأرض كما في العباب. أيضا: المنتثر من ورق الأرطى،ج: دبل ككتب. دبيل: ع بالسند عن الفارسي، وأنشد سيبويه:
  سيصبح فوقي أقتم الرأس واقفا                      بقالي قلا أو من وراء دبـيل

  قال: فلم يلبث الشاعر أن صلب بها. والدبلة، بالضم: اللقمة الكبيرة وخصها النضر بالزبد. أيضا: الكتلة من الشيء كالصمغ وغيره. وقال الليث: هو الكتلة من ناطف أو حيس أو شيء معجون، أو نحو ذلك. أيضا: ثقب الفأس، ج: دبل ككتب وصرد. الدبول كصبور: الداهية والذال المعجمة لغة فيه. أيضا: المرأة الثكلى. قولهم: دبلته الدبول بالدال والذال: أي أصابته الداهية، أو ثكلته الثكلى: أي أمه. ودبيل كزبير أو أمير، أو كتب: ع بالشام قرب الرملة. منه عبد الرحيم بن يحيى الدبيلي، ضبطه الحافظ بالفتح، حدث عن الصباح بن محارب، وعنه إبراهيم بن موسى. وأحمد بن محمد بن هارون الرازي الدبيلي المقرئ الحربي، قال الخطيب: مات سنة 370. أبو القاسم شعيب بن محمد ابن أبي قطران البزاز الدبيلي، عن محمد بن إبراهيم الصوري، وعنه أبو أحمد محمد بن إبراهيم الغساني، ذكره عبد الغني، نسب إلى دبيل الرملة. وديبل، بضم الباء الموحدة وسكون الياء المثناة التحتية، والدال مفتوحة: قصبة بلاد السند التي ترفأ إليها السفن، قال الصاغاني: أهلها صلحاء، وأمراؤها طلحاء، قديما وحديثا، يشاركون قطاع طريق سفن البحر، ويضربون معهم بسهم. ويقال له كذا في النسخ، والصواب: لها: الديبلان، على التثنية ومنه قول الشاعر:
  كأن الدارع المشكول منها                      سليب من رجال الديبلان منها أبو جعفر محمد بن إبراهيم الديبلي المكي مشهور، وابنه إبراهيم حدث عن محمد بن علي بن زيد الصائغ.
 ومما يستدرك عليه: دبلت الشيء دبلا: أي كتلته وتقول لمن تدعو عليه: ما له دبل دبله. وأورده المصنف في الذال المعجمة، كما سيأتي. ودبل البعير وغيره، كفرح، دبلا: إذا امتلأ شحما ولحما، قال الراعي:
  تدارك الغض منها والعتيق فقد                      لاقى المرافق منها وارد دبل الغض: الشحم الحديث شحم عامها، كما في العباب. وقال أبو عمرو: الدبيل، كأمير: أرض مستوية سهلة ليس فيها رمل ولا حزونة تنبت النصي والحلمة والرعامى. والدبيل أيضا: موضع يتاخم أعراض اليمامة، عن كراع، وأنشد النضر لمروان ابن أبي حفصة، في معن بن زائدة:
  لولا رجاؤك ما تخطت ناقتـى                      عرض الدبيل ولا قرى نجران وتجمع: دبلا، قال العجاج:
  جادله بالدبل الوسمي ودبيل أيضا: من قرى أرمينية. ودبلة، بالكسر، من أعلام النساء، وضبطه الصاغاني بالفتح. والتدبيل: الجمع، قال مزرد:
  ودبلت أمثال الأثافي كأنهـا                      رؤوس نقاد قطعت لا تجمع ودبل الحيس تدبيلا: جعله دبلا.

##### Türkçe

**دبلة**: onu **يدبله** ve **يدبله**; **من حدى نصر** ve **ضرب دبلا**: onu, lokmayı parmaklarıyla topladığı gibi topladı. **دبله بالعصا دبلا**: onun üzerine onunla vurmaya devam etti; kamçı ile de böyledir. **دبل اللقمة يدبلها دبلا**: onu parmaklarıyla topladıktan sonra lokma almak için onu büyüttü; **كدبلها تدبيلا** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **التدبيل**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak. el-Müzezzebânî, Humeyd el-Arqat’ın tercümesinde inşad etti:

  **تدبل كفـاه ويحـدر حـلـقـه                      إلى البطن ما جازت إليه الأنامل**
Başkası dedi:
  **دبل أبا الجوزاء أو تطيحا**

**دبل الأرض دبلا ودبولا**: onu gübre ve benzeriyle ıslah etti ki iyi olsun; o hâlde o **مدبولة**dur. Her neyi ıslah ettiysen onu **دبلته** ve **دملته** etmişsindir. **والد بل**: Sa‘leb’den, taun. **الدبل**: nehirlerin cetvellerinden bir cetvel (kanal). Çoğulu: **دبول** (ötre ile). Ondan hadis: “O, **النطاة**’ye sabahladı; o, Hayber kalelerindendir. Allah onu, onlardan suladıkları içme yerlerine delalet etti: **دبول**; geceleyin onlara inerlerdi de sudan kanarlardı; onu kesti; az bir süre kalmadı ki elleriyle teslim oldular.” Cetvellere ancak **دبول** adı verildi; çünkü onlar **تدبل** eder: yani ıslah edilir, hazırlanır ve temizlenir.

**الدبل** (kesre ile): İbnü’l-A‘râbî’den, evlat acısı. Dukeyn’e ait olarak inşad etti:
  **يا دبل ما بت بليل هاجدا**
  **ولا خررت ركعتين ساجدا**
Onu evlat acısıyla adlandırdı. Başkası dedi: O, bununla ancak kızına hitap etmiştir. **الد بل**: musibet; çoğulu: **دبول**. Onunla mübalağa ettiler; şöyle dediler: **دبل دابل**: yani çok büyük musibet; yahut **ثكل ثاكل**; yakında gelecektir.

**الدبل** (ötre ile): küçük eşek. Denir: **دبلته الدبول**: yani musibetler onu vurdu. **ودبل دابل**’in açık ifadesi onun fetha ile olduğudur; doğrusu kesre iledir. Denir: **دبل دابل دبل دبيل** (mübalağa olarak **كأمير** gibi): yani çok büyük musibet. el-Asma‘î der ki: **ذبل ذابل**; **بالذال المعجمة**; o, zillet ve rezilliktir. Kesîr b. el-Garîze en-Nehşelî dedi:
  **لقد فتن الناس في دينـهـم                      وخلى ابن عفان شرا طويلا**
  **طعان الكماة وضرب الجياد                      وقول الحواضن دبلا دبـيلا**
Ebû ‘Amr eş-Şeybânî onu şöyle rivayet etti: **ذبلا ذبيلا**; **بالذال المعجمة**; yeri geldiğinde gelecektir. İbn Sîde dedi: Bazen dua manasına göre nasb edilir.

**الدبيلة** (**كجهينة** gibi): musibet; küçültmesi büyütmek içindir. Ebû ‘Ubeyd dedi: Denir: **دبلتهم الدبثلة**: yani musibet onlara isabet etti. **الدبيلة**: içte bir hastalık; toplanmadan alınmıştır; çünkü o, toplanmış bir bozulmadır. **كالدبلة**; ötre ve fetha ile.

**الدبال** (**كغراب** gibi): gübre ve benzeri; **كالدمال** (mîm ile). **المحكم**’de: **كسحاب**; ve onun için bu şekilde **الدمال**’da da gelecektir.

**والدوبل** (**كجوهر** gibi): domuzun kendisi yahut erkeği; o, **الرت**tir; İbnü’l-A‘râbî’den. Yahut yavrusu; **العباب**’da olduğu gibi. Yine: eşek yavrusu; İbn Sîde nakletti. **العباب**’da: büyümeyen küçük eşek. **الدوبل**: azgın kurt; İbn Sîde nakletti. Yine: el-Ahtal’ın lakabı; Cerîr’in sözü ondandır:
  **بكى دوبل لا يرقئ الله دمعه                      ألا إنما يبكي من الذل دوبل**
Yine: tilki.

**الدبيل** (**كأمير** gibi): **الغضى**; mekânda çok olur. Yine: **العباب**’da olduğu gibi, yerden alçaklık. Yine: **الأرطى** yaprağından dökülen; çoğulu: **دبل** (**ككتب** gibi). **دبيل**: Sind’de bir yer; el-Fârisî’den. Sîbeveyh inşad etti:
  **سيصبح فوقي أقتم الرأس واقفا                      بقالي قلا أو من وراء دبـيل**

Dedi ki: Şair, onunla asılıncaya kadar gecikmedi.

**والدبلة** (ötre ile): büyük lokma; en-Nadr onu tereyağına tahsis etti. Yine: zamk ve benzeri şeyden bir kütle. el-Leys dedi: O, **ناطف** yahut **حيس** yahut yoğrulmuş bir şeyden, yahut buna benzerden bir kütledir. Yine: balta deliği; çoğulu: **دبل** (**ككتب** ve **صرد** gibi).

**الدبول** (**كصبور** gibi): musibet; **بالذال المعجمة** onun için bir lehçedir. Yine: evlat acısı çeken kadın. Onların sözü: **دبلته الدبول**; **بالدال والذال**: yani musibet ona isabet etti; yahut **ثكلته الثكلى**: yani annesi.

**ودبيل** (**كزبير** yahut **أمير** yahut **كتب** gibi): Şam’da, Remle yakınında bir yer. Ondan: ‘Abdü’r-Rahîm b. Yahyâ ed-Dübîlî; hâfız onu fetha ile ضبط etti; es-Sabâh b. Muhârib’den hadis rivayet etti; ondan da İbrâhîm b. Mûsâ. Ve Ahmed b. Muhammed b. Hârûn er-Râzî ed-Dübîlî el-Mukri’ el-Harbî; el-Hatîb dedi: 370 yılında öldü. Ebû’l-Kâsım Şu‘ayb b. Muhammed b. Ebî Qatrân el-Bezzâz ed-Dübîlî; Muhammed b. İbrâhîm es-Sûrî’den; ondan da Ebû Ahmed Muhammed b. İbrâhîm el-Gassânî; onu ‘Abdülganî zikretti; Remle’nin **دبيل**’ine nispet edildi.

**وديبل**: **بضم الباء الموحدة وسكون الياء المثناة التحتية، والدال مفتوحة**; gemilerin yanaştığı Sind beldesinin kasabası. es-Sâgânî dedi: Halkı salihlerdir; emirleri kötülerdir; eskiden ve şimdi; deniz gemilerinin yol kesicileriyle ortak olurlar ve onlarla paya vururlar. Nüshalarda ona böyle denir; doğrusu: ona, tesniye üzere **الديبلان**dır. Ondan şairin sözü:
  **كأن الدارع المشكول منها                      سليب من رجال الديبلان**
Ondan: Ebû Ca‘fer Muhammed b. İbrâhîm ed-Dîblî el-Mekkî meşhurdur; ve oğlu İbrâhîm, Muhammed b. ‘Alî b. Zeyd es-Sâiğ’den hadis rivayet etti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **دبلت الشيء دبلا**: yani onu kütle yaptım. Ve beddua ettiğin kimseye dersin: **ما له دبل دبله**. Müellif onu **الذال المعجمة**’da zikretti; yakında geleceği gibi.

**ودبل البعير وغيره، كفرح، دبلا**: yağ ve etle dolduğunda. er-Râ‘î dedi:
  **تدارك الغض منها والعتيق فقد                      لاقى المرافق منها وارد دبل**
**الغض**: o yılın taze yağıdır; **العباب**’da olduğu gibi. Ebû ‘Amr dedi: **الدبيل** (**كأمير** gibi): içinde kum da sertlik de bulunmayan, **النصي** ve **الحلمة** ve **الرعامى** bitiren düz, kolay bir arazi. **والدبيل** ayrıca: Yemâme’nin **أعراض**’ına bitişik bir yer; Kurâ‘dan. en-Nadr, Mervân b. Ebî Hafsa’ya ait olarak, Ma‘n b. Zâide hakkında inşad etti:
  **لولا رجاؤك ما تخطت ناقتـى                      عرض الدبيل ولا قرى نجران**
Çoğul yapılır: **دبلا**. el-‘Accâc dedi:
  **جادله بالدبل الوسمي**

**ودبيل** ayrıca: Ermeniye köylerinden.

**ودبلة** (kesre ile): kadın adlarındandır; es-Sâgânî onu fetha ile ضبط etti.

**والتدبيل**: toplama. Mezred dedi:
  **ودبلت أمثال الأثافي كأنهـا                      رؤوس نقاد قطعت لا تجمع**

**ودبل الحيس تدبيلا**: onu **دبلا** yaptı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَبَلَهُ
1 دَبَلَهُ دبله دبلة , (S, M, K,) aor. دَبُلَ and دَبِلَ , (M, K,) inf. n. دَبْلٌ, (M,) He collected it together, (S, M, K,) like as one collects together a morsel, or gobbet, or mouthful, of food with his fingers: (S:) and ↓ دبّلهُ, inf. n. تَدْبِيلٌ, [in like manner] signifies he collected it together. (TA.) And دَبَلَ اللُّقْمَةَ, (M, K,) aor. دَبُلَ , inf. n. as above; (M;) and ↓ دبّلها, (M, K,) inf. n. تَدْبِيلٌ; (TA;) He made the morsel, or gobbet, or mouthful, large, (M, K,) collecting it together with his fingers: (M:) or the latter signifies he made the morsel, or gobbet, or mouthful, large, and swallowed it. (IAar, TA.) And دَبَلْتُ الشَّىْءَ, inf. n. as above; (TA;) and ↓ دَبَّلْتُهُ; (S;) I made the thing into lumps, or compact pieces or portions: (S, * TA:) and الحَيْسَ ↓ دبّل, inf. n. تَدْبِيلٌ, He made the حيس [generally explained as meaning dates mixed with clarified butter and the preparation of dried curd called أَقِط, kneaded, or rubbed and pressed with the hand until they mingle together and their stones come forth,] into دُبَل [pl. of دُبْلَةٌ, q. v.]. (T, TA.) -A2- دَبَلَ الأَرْضَ, (T, M, K,) inf. n. دَبْلٌ (S, M, K) and دُبُولٌ, (M, K,) He put the land into a right, or proper, state, prepared it, or improved it, [or manured it,] with dung such as is termed سِرْجِين, [in the K سِرْقِين,] and the like, (T, S, M, K,) in order that it might become good: (T, M:) and so دَمَلَهَا. (T.) ― -b2- And دَبَلْتُهُ means I put it into a right, or proper, state; prepared it; or improved it; namely, anything; as also دَمَلْتُهُ: for instance, a rivulet; i. e. he cleansed it, and put it into a right, or proper, state. (S.) -A3- دَبَلَهُ, (K,) inf. n. دَبْلٌ, (TA,) also signifies He struck him consecutive strokes with a staff, or stick, (K,) and with a whip. (TA.) ― -b2- دَبَلَتْهُ ↓ الدُّبُولُ Calamities, or misfortunes, befell him: or may calamities, or misfortunes, befall him. (K.) And ↓ دَبَلَتْهُمُ الدُّبَيْلَةُ Calamity, or misfortune; befell them: or may calamity, &c.: (A'Obeyd, S, M:) or they perished: or may they perish. (T.) And ↓ دَبَلَتْهُ الدَّبُولُ, (K, TA, [in the CK, erroneously, الدُّبُولُ,]) and ذَبَلَتْهُ الذَّبُولُ, (TA,) Calamity, or misfortune, befell him: or may calamity, &c.: (TA:) or the bereft woman, i. e. his mother, became bereft of him by death: or may the bereft woman, &c. (K, TA.) ― -b3- ↓ مَا لَهُ دَبَلَ دَبْلُهُ, or ذَبَلَ ذَبْلُهُ, is a form of imprecation: see the latter in art. ذبل. (TA.) -A4- دَبِلَ, aor. دَبَلَ , inf. n. دَبَلٌ, He (a camel, or other animal,) became full of fat and flesh. (TA.)

2 دَبَّلَ see 1, in four places.

دَبْلٌ
دَبْلٌ دبل دبلة A rivulet, or streamlet: (T, M, Mgh, K:) pl. دُبُولٌ: (S, M, Mgh, K:) so called because cleansed, and put into a right, or proper, state [when needing]. (T, S, M. *) -A2- Plague, or pestilence; syn. طَاعُونٌ. (Th, M, K.) -A3- مَا لَهُ دَبَلَ دَبْلُهُ: see 1, last sentence but one.

دِبْلٌ
دِبْلٌ دبل دبلة A calamity, or misfortune; (S, K;) as also ↓ دُبَيْلَةٌ, (S, M, K,) in which the dim. form denotes enhancement; (S, TA;) and ↓ دَبُولٌ: (K:) pl. of the first دُبُولٌ: (TA:) whence the saying, دَبَلَتْهُ الدُّبُولُ: see 1, latter part. Also The state of being bereft of a child, or of a person beloved, by death. (IAar, M, K.) See دَبِيلٌ, in four places.

دَبْلَةٌ
دَبْلَةٌ دبله دبلة : see دُبَيْلَةٌ.

دُبْلَةٌ
دُبْلَةٌ دبله دبلة A lump, or compact piece or portion, (Lth, T, S, K,) of a thing, (S, K,) such as gum, &c., (S,) or of [the kind of sweetmeat called] نَاطِف, or of حَيْس, [described in the first paragraph of this art.,] or of something kneaded, or the like: (Lth, T:) and a large morsel or gobbet or mouthful: (K:) or a morsel, or gobbet, or mouthful, of butter: pl. دُبَلٌ. (En-Nadr, T.) ― -b2- See also دُبَيْلَةٌ. -A2- Also The hole of the فَأْس [i. e. hoe, or adz, or axe]: pl. دُبَلٌ and دُبُلٌ. (K.)

دَبَالٌ
دَبَالٌ دبال , (M,) like سَحَابٌ, so in the M, (TA,) or ↓ دُبَالٌ, like غُرَابٌ, (K,) [Dung, such as is called] سِرجِيْن (M) or سِرقِيْن, (K,) and the like; (M, K;) [used for manuring land;] as also دَمَالٌ. (TA.)

دُبَالٌ
دُبَالٌ دبال Ulcers that come forth in the side and penetrate into the inside; syn. نَقَّابَاتٌ; as also ذُبَالٌ. (IAar, T. [See also دُبَيْلَةٌ.]) ― -b2- See also دَبَالٌ.

دَبُولٌ
دَبُولٌ دبول : see دِبْلٌ. Hence the saying, دَبَلَتْهُ الدَّبُولُ: see 1, near the end of the paragraph: (TA:) or this saying is from what here follows. (K, TA.) -A2- A woman bereft of her child by death. (K.)

دَبِيلٌ
دَبِيلٌ دبيل ↓ دِبْلٌ (M, K) and ↓ دَابِلٌ ↓ دِبْلٌ (T, M, K) are intensive expressions (K) meaning A severe, or heavy, calamity or misfortune: (K, * TA: [in the CK, دَبْلٌ, which is said in the TA to be incorrect:]) or a severe, or heavy, bereavement. (T, M, TA.) And one says, sometimes, (M,) دَبِيلًا ↓ دِبْلًا (S, M) and ↓ دَابِلًا ↓ دِبْلًا (M) in the accus. case as an imprecation [meaning May God send upon such a one a severe, or heavy, calamity or bereavement]. (M.) As used to say ذبل ذابل, meaning “ [deep] abasement or ignominy: ” (T, TA:) and Aboo-' Amr Esh-Sheybanee, ذبلًا ذبيلًا: (TA:) others pronounced with د. (T.)

دُبَيْلَةٌ
دُبَيْلَةٌ دبيله دبيلة A certain malady (M, Mgh, K) in the جَوْف, (M, K,) [i. e.,] in the belly, (Mgh,) being a collection of corrupt matter therein; (Mgh, TA;) wherefore it is thus called; (TA;) as also ↓ َدبْلَةٌ (M, K) and ↓ دُبْلَةٌ: (K:) accord. to ISh, an ulcer that penetrates into the belly: [see also دُبَالٌ:] or an ulcer that comes forth within the side, and discharges internally; the sufferer from which seldom recovers: also called ذَاتُ الجَنْبِ: (TA in art. جنب:) a large tumour (in Pers. وَرَم بُزُرگ). (KL.) [Abu-l-Kásim Ez-Zahráwee describes the modes of cauterizing the دبيلة in order to hasten its coming to maturity. (See “ Albucasis de Chirurgia, ” p. 98, where the word is twice written ذبيلة; once, ذبعيلة; and once, correctly, دبيلة.) Golius explains دَبْلَةٌ and دُبْلَةٌ by “ vomica, apostema, ” as on the authority of the S and KL; in neither of which do I find anything of the kind: nor do I find دَبْلَةٌ even mentioned in either of those works.] ― -b2- See also دِبْلٌ. Hence the saying, دَبَلَتْهُمُ الدُّبَيْلَةُ: see 1, in the latter part of the paragraph.

دِبْلٌ دَابِلٌ
دِبْلٌ دَابِلٌ دبل دابل , and دِبْلًا دَابِلًا: see دَبِيلٌ.

أَرْضٌ مَدْبُولَةٌ
أَرْضٌ مَدْبُولَةٌ ذ Land put into a right, or proper, state; prepared; or improved; [or manured;] with dung such as is termed سِرْجِين. (S.)

##### Türkçe

**دَبَلَهُ**
1 **دَبَلَهُ** دبله دبلة, (S, M, K,) muzâri‘i **دَبُلَ** ve **دَبِلَ**, (M, K,) mastar ismi **دَبْلٌ**, (M,) O, onu bir araya topladı, (S, M, K,) tıpkı birinin parmaklarıyla bir lokmayı, yahut bir parçayı, yahut bir ağız dolusu yemeği bir araya toplaması gibi: (S:) ve ↓ **دبّلهُ**, mastar ismi **تَدْبِيلٌ**, [aynı şekilde] o, onu bir araya topladı, mânâsına gelir. (TA.) Ve **دَبَلَ اللُّقْمَةَ**, (M, K,) muzâri‘i **دَبُلَ**, mastar ismi yukarıdaki gibidir; (M;) ve ↓ **دبّلها**, (M, K,) mastar ismi **تَدْبِيلٌ**; (TA;) O, lokmayı, yahut parçayı, yahut ağız dolusunu büyük yaptı, (M, K,) onu parmaklarıyla bir araya toplayarak: (M:) yahut ikincisi, o lokmayı, yahut parçayı, yahut ağız dolusunu büyük yaptı ve onu yuttu, mânâsına gelir. (IAar, TA.) Ve **دَبَلْتُ الشَّىْءَ**, mastar ismi yukarıdaki gibidir; (TA;) ve ↓ **دَبَّلْتُهُ**; (S;) Ben, şeyi yumrular hâline, yahut sıkı parçalar yahut kısımlar hâline getirdim: (S, * TA:) ve **الحَيْسَ** ↓ **دبّل**, mastar ismi **تَدْبِيلٌ**, O, **حيس**’i [genellikle, hurmaların sade yağ ve **أَقِط** denilen kurutulmuş lor hazırlığı ile karıştırılması; yoğrulması; yahut el ile ovulup bastırılması, ta ki birbirine karışsınlar ve çekirdekleri ortaya çıksın, diye açıklanır,] **دُبَل**’e [**دُبْلَةٌ**’nin çoğulu; bkz.] dönüştürdü. (T, TA.) -A2- **دَبَلَ الأَرْضَ**, (T, M, K,) mastar ismi **دَبْلٌ** (S, M, K) ve **دُبُولٌ**, (M, K,) O, araziyi doğru yahut uygun bir hâle koydu, onu hazırladı yahut ıslah etti, [yahut gübreledi,] **سِرْجِين** diye adlandırılan türden gübre ile, [K’da **سِرْقِين**,] ve benzeriyle, (T, S, M, K,) iyi olması için: (T, M:) ve bunun gibi **دَمَلَهَا**. (T.) ― -b2- Ve **دَبَلْتُهُ** demektir: Ben, onu doğru yahut uygun bir hâle koydum; hazırladım; yahut ıslah ettim; yani herhangi bir şeyi; **دَمَلْتُهُ** da böyledir: meselâ bir küçük su arkı; yani onu temizledi ve onu doğru yahut uygun bir hâle koydu. (S.) -A3- **دَبَلَهُ**, (K,) mastar ismi **دَبْلٌ**, (TA,) ayrıca şu mânâya gelir: O, ona bir değnek yahut sopa ile ardışık darbeler vurdu, (K,) ve bir kamçı ile. (TA.) ― -b2- **الدُّبُولُ** ↓ **دَبَلَتْهُ** Musibetler yahut felâketler ona isabet etti: yahut musibetler yahut felâketler ona isabet etsin. (K.) Ve **الدُّبَيْلَةُ** ↓ **دَبَلَتْهُمُ** Musibet yahut felâket onlara isabet etti: yahut musibet, vb., [isabet etsin]: (A'Obeyd, S, M:) yahut helâk oldular: yahut helâk olsunlar. (T.) Ve **الدَّبُولُ** ↓ **دَبَلَتْهُ**, (K, TA, [CK’da yanlışlıkla **الدُّبُولُ**,]) ve **الذَّبُولُ** **ذَبَلَتْهُ**, (TA,) Musibet yahut felâket ona isabet etti: yahut musibet, vb., [isabet etsin]: (TA:) yahut çocuğunu kaybetmiş kadın, yani annesi, ölüm sebebiyle onu kaybetmiş oldu: yahut çocuğunu kaybetmiş kadın, vb. [kaybetsin]. (K, TA.) ― -b3- ↓ **مَا لَهُ دَبَلَ دَبْلُهُ**, yahut **ذَبَلَ ذَبْلُهُ**, bir beddua kalıbıdır: ikincisine **ذبل** maddesinde bak. (TA.) -A4- **دَبِلَ**, muzâri‘i **دَبَلَ**, mastar ismi **دَبَلٌ**, O (bir deve yahut başka bir hayvan) yağ ve etle dolu oldu. (TA.)

2 **دَبَّلَ**: 1’e bak, dört yerde.

**دَبْلٌ**
**دَبْلٌ** دبل دبلة Bir küçük su arkı yahut küçük dere: (T, M, Mgh, K:) çoğulu **دُبُولٌ**: (S, M, Mgh, K:) [gerektiğinde] temizlenip doğru yahut uygun bir hâle konulduğu için böyle adlandırılmıştır. (T, S, M. *) -A2- Veba yahut salgın; eş anlamlısı **طَاعُونٌ**. (Th, M, K.) -A3- **مَا لَهُ دَبَلَ دَبْلُهُ**: 1’e bak, sondan bir önceki cümle.

**دِبْلٌ**
**دِبْلٌ** دبل دبلة Bir musibet yahut felâket; (S, K;) ayrıca ↓ **دُبَيْلَةٌ**, (S, M, K,) ki bunda küçültme kalıbı artırmayı ifade eder; (S, TA;) ve ↓ **دَبُولٌ**: (K:) birincinin çoğulu **دُبُولٌ**: (TA:) buradan şu söz: **دَبَلَتْهُ الدُّبُولُ**: 1’e bak, paragrafın son kısmı. Ayrıca: Ölüm sebebiyle bir çocuktan, yahut sevilen bir kimseden yoksun kalma hâli. (IAar, M, K.) **دَبِيلٌ**’e bak, dört yerde.

**دَبْلَةٌ**
**دَبْلَةٌ** دبله دبلة : **دُبَيْلَةٌ**’ye bak.

**دُبْلَةٌ**
**دُبْلَةٌ** دبله دبلة Bir şeyin, (S, K,) zamk vb. gibi, (S,) yahut **نَاطِف** denilen [tatlı türü]nden, yahut **حَيْس**’ten, [bu maddenin ilk paragrafında anlatıldığı üzere,] yahut yoğrulmuş bir şeyden, yahut benzerinden, (Lth, T,) bir yumrusu yahut sıkı parçası yahut kısmı: (Lth, T, S, K,) ve büyük bir lokma yahut parça yahut ağız dolusu: (K:) yahut tereyağından bir lokma, yahut parça, yahut ağız dolusu: çoğulu **دُبَلٌ**. (En-Nadr, T.) ― -b2- Ayrıca **دُبَيْلَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca: **فَأْس**’ın [yani çapa, yahut keser, yahut balta] deliği: çoğulu **دُبَلٌ** ve **دُبُلٌ**. (K.)

**دَبَالٌ**
**دَبَالٌ** دبال, (M,) **سَحَابٌ** gibi, M’de böyle, (TA,) yahut ↓ **دُبَالٌ**, **غُرَابٌ** gibi, (K,) [**سِرجِيْن** diye adlandırılan] gübre (M) yahut **سِرقِيْن**, (K,) ve benzeri; (M, K;) [araziyi gübrelemede kullanılır;] ayrıca **دَمَالٌ**. (TA.)

**دُبَالٌ**
**دُبَالٌ** دبال Yan tarafta ortaya çıkıp içeriye nüfuz eden ülserler; eş anlamlısı **نَقَّابَاتٌ**; ayrıca **ذُبَالٌ**. (IAar, T. [Ayrıca **دُبَيْلَةٌ**’ye bak.]) ― -b2- Ayrıca **دَبَالٌ**’a bak.

**دَبُولٌ**
**دَبُولٌ** دبول : **دِبْلٌ**’e bak. Buradan şu söz: **دَبَلَتْهُ الدَّبُولُ**: 1’e bak, paragrafın sonuna yakın: (TA:) yahut bu söz, burada ardından gelen şeydendir. (K, TA.) -A2- Ölüm sebebiyle çocuğundan yoksun kalmış kadın. (K.)

**دَبِيلٌ**
**دَبِيلٌ** دبيل ↓ **دِبْلٌ** (M, K) ve ↓ **دَابِلٌ** ↓ **دِبْلٌ** (T, M, K) şiddet bildiren ifadelerdir (K) ve şu mânâdadır: Şiddetli yahut ağır bir musibet yahut felâket: (K, * TA: [CK’da **دَبْلٌ**, ki TA’da bunun yanlış olduğu söylenir:]) yahut şiddetli yahut ağır bir yoksun kalma. (T, M, TA.) Ve bazen, (M,) **دَبِيلًا** ↓ **دِبْلًا** (S, M) ve ↓ **دَابِلًا** ↓ **دِبْلًا** (M) mansup hâlde bir beddua olarak söylenir [mânâsı: Allah falancanın üzerine şiddetli yahut ağır bir musibet yahut yoksunluk göndersin]. (M.) **ذبل ذابل** denirdi; mânâsı “ [derin] alçalma yahut zillet: ” (T, TA:) ve Aboo-' Amr Esh-Sheybanee, **ذبلًا ذبيلًا**: (TA:) başkaları **د** ile telaffuz etti. (T.)

**دُبَيْلَةٌ**
**دُبَيْلَةٌ** دبيله دبيلة **جَوْف**’ta, (M, K,) [yani] karında, (Mgh,) bulunan belirli bir hastalık, (M, Mgh, K) yani orada bozuk maddenin birikmesi; (Mgh, TA;) bu yüzden böyle adlandırılmıştır; (TA;) ayrıca ↓ **َدبْلَةٌ** (M, K) ve ↓ **دُبْلَةٌ**: (K:) ISh’ye göre, karna nüfuz eden bir ülser: [ayrıca **دُبَالٌ**’a bak:] yahut yanın içinde ortaya çıkıp içten akıntı yapan bir ülser; bunun hastası nadiren iyileşir: **ذَاتُ الجَنْبِ** diye de adlandırılır: (TA, **جنب** maddesinde:) büyük bir tümör (Farsçada وَرَم بُزُرگ). (KL.) [Abu-l-Kásim Ez-Zahráwee, **دبيلة**’nin olgunlaşmasını hızlandırmak için dağlama usullerini anlatır. (“Albucasis de Chirurgia,” s. 98’e bak; orada kelime iki defa **ذبيلة**; bir defa **ذبعيلة**; ve bir defa doğru olarak **دبيلة** yazılmıştır.) Golius, **دَبْلَةٌ** ve **دُبْلَةٌ**’yı S ve KL’ye dayanarak “vomica, apostema” ile açıklar; bunların hiçbirinde bunun türünden bir şey bulmuyorum: ayrıca **دَبْلَةٌ**’nın zikredildiğini de bu iki eserin hiçbirinde bulmuyorum.] ― -b2- Ayrıca **دِبْلٌ**’e bak. Buradan şu söz: **دَبَلَتْهُمُ الدُّبَيْلَةُ**: 1’e bak, paragrafın son kısmında.

**دِبْلٌ دَابِلٌ**
**دِبْلٌ دَابِلٌ** دبل دابل, ve **دِبْلًا دَابِلًا**: **دَبِيلٌ**’e bak.

**أَرْضٌ مَدْبُولَةٌ**
**أَرْضٌ مَدْبُولَةٌ** ذ **سِرْجِين** diye adlandırılan türden gübre ile doğru yahut uygun bir hâle konulmuş; hazırlanmış; yahut ıslah edilmiş; [yahut gübrelenmiş;] arazi. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَلَ
دَبَلَ U ( n. ac. دَبْل 1 ),
a.  Formed into pellets, lumps.

b.  Beat, thrashed.

c.  Befell; overwhelmed ( misfortune ).

d.  ( n. ac. دَبْل 1 ,  دُبُوْل 27 ), Prepared, manured ( ground ).

e.  Repaired, put into order.

دَبَّلَ
دَبَّلَ II
a.  [ coll. ], Drooped ( the eyelids ).

دَبْل
دَبْل 1 , ( pl. دُبُوْل 27 ),
a.  Pestilential tumour.

b.  Rivulet, streamlet.

c.  Misfortune, calamity.

دَبْلَة
دَبْلَة 1t ,
a.  Internal ulcer in the stomach.

دِبْل
دِبْل 2 ,
a.  see 26 .

دُبْلَة
دُبْلَة 3t , ( pl. دُبَل 9 ),
a.  Lump, large mouthful.

b.  see 1t .

دُبَاْل
دُبَاْل 24 ,
a.  Manure, dung.

دَبُوْل
دَبُوْل 26 ,
a.  Misfortune, bereavement.

دُبَيْلَة
دُبَيْلَة
a.  see 1t &  26 .

دِبَّان
دِبَّان
a.  see ذَبَّ دِبْلَاْن 34 .

##### Türkçe

**دَبَلَ**
**دَبَلَ** U ( mastar-ı isim: **دَبْل** 1 ),
a. Peletler, topaklar hâline geldi.

b. Dövdü, harmanladı.

c. Başına geldi; (musibet) bastırdı, ezdi.

d. ( mastar-ı isim: **دَبْل** 1 , **دُبُوْل** 27 ), (toprağı) hazırladı, gübreledi.

e. Onardı, düzene koydu.

**دَبَّلَ**
**دَبَّلَ** II
a. [cem‘î], (göz kapakları) sarktı.

**دَبْل**
**دَبْل** 1 , (çoğulu: **دُبُوْل** 27 ),
a. Vebalı tümör.

b. İnce dere, küçük akarsu.

c. Musibet, felâket.

**دَبْلَة**
**دَبْلَة** 1t ,
a. Midede iç ülser.

**دِبْل**
**دِبْل** 2 ,
a. 26’ya bak.

**دُبْلَة**
**دُبْلَة** 3t , (çoğulu: **دُبَل** 9 ),
a. Topak, büyük lokma.

b. 1t’ye bak.

**دُبَاْل**
**دُبَاْل** 24 ,
a. Gübre, tezek.

**دَبُوْل**
**دَبُوْل** 26 ,
a. Musibet, yitirme (yakın kaybı).

**دُبَيْلَة**
**دُبَيْلَة**
a. 1t ve 26’ya bak.

**دِبَّان**
**دِبَّان**
a. **ذَبَّ دِبْلَاْن** 34’e bak.
