# دبل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دبل

باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد التُّرابُ.
وبيضة البَلَدِ: بَيْضة تتركها النَّعامةُ في قِيٍّ من البلاد، ويقال: هو أذَلُّ من بيضةِ البَلَدِ.
وقوله تعالى: "لا أُقسِمُ بهذا البَلَدِ" يعني مَكَّةَ نفسَها.
وبَلدة النَّحْر: الثُّغْرةُ وما حَوالَيْها، قال:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
والبلدة: موضع لا نجوم فيه بين النَّعائِم وسَعْد الذابح وليس فيه كَواكبُ عِظامٌ تكون عَلَماً، وهي من مَنازِل القَمَر، وهي من آخِر البُرُوج، سُمِّيَت بَلدةً وهي من بُرْح القوي خاليةً إلاّ من كواكبَ صغارٍ.
والبُلْدةُ: بُلجَةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ.
والبَلادة نقيض النَّفاذ والمَضاءِ في الأمر، ورجلٌ بَليدٌ إذا لم يكن ذَكيّاً، وفَرَسٌ بليد، إذا تأخَّرَ عن الخَيْلِ السَّوابِق، وقد بَلُدَ بَلادةً.
والتَبَلُّيُد: نقيض التَّجَلُّدِ، وهو من الاستِكانة والخُضوع، قال:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
وبَلَّدَ الرجلُ أي نكَّسَ وضَعُف في العمل وغيره حتى في الجُود، قال:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
والمُبالَدةُ كالمُبالَطةِ بالسُيوف والعِصيِّ إذا اجتَلَدوا بها على الأرض، ويقال: اشتُقَّ من بِلادِ الأرض.
وبَلَّدوا بها: لَزِمُوها فقاتَلوا على الأرض.
ورجلٌ بالِدٌ، في القياس: مُقيم ببَلَده.
والأبلادُ آثارُ الوَشْم في اليَد، وبه شِبْهُ ما بُقِي من آثار الدار، قال جرير:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ
لبد:
لَبَدَ يلبُدَ لُبُوداً: لَزِمَ الأرضَ يتَضاؤُل الشَّخص.
وصِبيان الأعراب إذا رأوا سُمانَى قالوا: سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي، أي لا تَفْزَعي والبُدي لا تُرَيْ، ولا يزالون يقولون ذلك وهي لابِدةٌ، ويَدورون بها حتى يأخذوها.
وكل شعرٍ وصُوفٍ تَلَبَّدَ فهو لِبدٌ، ولِبْدةُ الأسَد شَعرٌ كثير تَلَبَّدَ على زُبْرَته، وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البعير، قال:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
واللُّبّادةُ: لباسٌ من لُبودٍ.
ولُبَدٌ آخِر نُسُور لُقْمانَ بنِ عادٍ وسُمِّيَ به، أي أنّه قد لَبِدَ فلا يموت.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ: الرجلُ اللازم لموضعٍ لا يُفارقه.
ومالٌ لُبَدٌ أي لا يُخافُ فَناؤه من كَثْرته.
وصارَ القومُ لِبْدَةً ولُبَدا في شِدَّة ازدِحامهم.
وملاه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي ماله ذو شَعرٍ وصُوفٍ ووَبرٍ من المال أو مالهم خَيلٌ وإِبِلٌ وبَقَرٌ فذَهبَت مَثَلاً.
دبل:
الدَبُلةُ شِبْهُ كُتلةٍ من ناطِفٍ أو حَيْسٍ أو شَيءٍ معجُون، ودَبَّلْتُه تدبيلاً أي جَعَلتُه دَبْلاً.
والدَّبيلُ موضع باليَمامة، وجمعُه دُبُل، قال الشاعر:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ
بدل:
البَدَلُ: خَلَفٌ من الشيءِ، والتبديل: الغيير.
واستبْدَلْتُ ثوباً مكانَ ثَوبٍ، وأَخا مكانَ أَخٍ، ونحوُ ذلكَ المُبادَلةُ.
والأبْدالُ: قومٌ يُقيمُ اللهُ بهم الدِّينَ ويُنَزَّلُ الرِّزْقَ، أربعونَ بالشّام وثَلاثونَ في سائر البُلدان، إذا ماتَ واحدٌ منهم يقومُ مَقامَه مِثلُه ولا يُؤبَهُ لهم.
ويقال: واحدٌ منهم بعَقَبةِ حُلْوانَ رُبِّيَ بها، اسمُه ذُؤَيْب بنُ يرتملَى كذا، ويقال: قَرَأ القرآن وأبدال الشام.
والبَأْدَلةُ: لَحْمةٌ بني الإِبط والثُّنْدُوةِ، والرُّعثاوانِ أعاليهما، قال:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
**د ل ب**، **ب ل د**، **ل ب د**، **د ب ل**، **ب د ل** kullanımdadırlar.

**دلب**:
**الدُّلبُ** **العَيْثام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**a daha benzer; tekili **دُلْبةٌ**dur.

**بلد**:
**البَلَدُ**: yerden her **مُسْتَخيزٍ** yer; mamur olsun veya mamur olmasın, boş olsun veya meskûn; ondan bir taife **بَلْدةٌ**dir; hepsi **البِلاد**dır.
Ve **البَلَدُ** **الكُوَر** üzerine vâki olan bir isimdir.
Ve **البَلَدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin kendisidir; ve belki **البَلَد** ile toprak kastedilmiştir.
Ve **بيضة البَلَدِ**: devekuşunun beldelerden bir **قِيٍّ** içinde bıraktığı yumurta; ve denilir: o, **بيضةِ البَلَدِ**’den daha zelildir.
Ve Yüce’nin sözü: “لا أُقسِمُ بهذا **البَلَدِ**” yani Mekke’nin kendisini kastediyor.
Ve **بَلدة النَّحْر**: **الثُّغْرةُ** ve onun çevresidir; dedi ki:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ **بَلْدةً** فوقَ **بَلـدةٍ**		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **البلدة**: **النَّعائِم** ile **سَعْد الذابح** arasında yıldız olmayan bir yerdir; ve onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; ve o, ayın menzillerindendir; ve o, burçların sonlarındandır; **بَلدةً** diye adlandırıldı; ve o, küçük yıldızlar dışında boş olarak **بُرْح القوي**’dendir.
Ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasının açıklığıdır.
Ve **البَلادة** işte nüfuz ve ilerleyişin zıddıdır; ve bir adam **بَليدٌ**dur, eğer zeki değilse; ve bir at **بليد**dir, eğer önde giden atlardan geri kalırsa; ve gerçekten **بَلُدَ بَلادةً**.
Ve **التَبَلُّيُد** **التَّجَلُّدِ**’ün zıddıdır; ve o, boyun eğme ve alçalma cinsindendir; dedi ki:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
Ve adam **بَلَّدَ**; yani işte ve başkasında, hatta cömertlikte bile başını aşağı eğdi ve zayıfladı; dedi ki:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
Ve **المُبالَدةُ** kılıçlar ve sopalarla, onları yerde sertçe vurduklarında, **المُبالَطةِ** gibidir; ve denilir: yerin **بِلادِ**’ından türetilmiştir.
Ve onunla **بَلَّدوا**: ona yapıştılar da yerde çarpıştılar.
Ve bir adam **بالِدٌ**; kıyasta: beldesinde ikamet eden.
Ve **الأبلادُ** eldeki dövme izleridir; ve onda, yurdun izlerinden kalanın benzeri vardır; Cerîr dedi ki:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ **أبلادِ**

**لبد**:
**لَبَدَ** **يلبُدَ** **لُبُوداً**: şahsın küçülmesiyle yere yapıştı.
Ve bedevîlerin çocukları **سُمانَى**yı gördüklerinde derler: **سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي**; yani korkma; ve **البُدي** görünmez; ve o **لابِدةٌ** iken bunu söylemeye devam ederler; ve onu alana kadar onunla dönüp dururlar.
Ve her saç ve yün ki **تَلَبَّدَ**, o **لِبدٌ**dür; ve aslanın **لِبْدةُ**si, yelesi üzerinde keçeleşmiş çok saçtır; ve bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir; dedi ki:
كأنَّه ذو **لِبَدٍ** وَلَهمَسِ
Ve **اللُّبّادةُ**: **لُبودٍ**dan bir giysidir.
Ve **لُبَدٌ**: Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusudur ve onunla adlandırıldı; yani o **لَبِدَ** de ölmez.
Ve **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: bir yeri bırakmayıp ona yapışan adamdır.
Ve **مالٌ لُبَدٌ**: çokluğundan dolayı yok olmasından korkulmayan mal.
Ve kavim, şiddetli sıkışıklıklarında **لِبْدَةً** ve **لُبَدا** oldu.
Ve “onun malı **سَبَدٌ** ve **لا لَبَدٌ**” yani onun, maldan saç ve yün ve kıl sahibi yoktur; yahut onların malı atlar ve develer ve sığırlardı da mesel olarak gitti.

**دبل**:
**الدَبُلةُ** **ناطِفٍ**ten veya **حَيْسٍ**ten yahut yoğrulmuş bir şeyden bir kütle benzeridir; ve onu **دَبَّلْتُه** **تدبيلاً**; yani onu **دَبْلاً** yaptım.
Ve **الدَّبيلُ** Yemâme’de bir yerdir; çoğulu **دُبُل**dür; şair dedi ki:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ **الدَّبيلِ** ولا قُرَى نَجرانِ

**بدل**:
**البَدَلُ**: şeyden bir halef; ve **التبديل**: değiştirmedir.
Ve bir elbiseyi bir elbisenin yerine, ve bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبْدَلْتُ**; ve bunun benzeri **المُبادَلةُ**dir.
Ve **الأبْدالُ**: Allah’ın onlarla dini ikame ettiği ve rızkı indirdiği bir kavimdir; Şam’da kırk, diğer beldelerde otuz; onlardan biri öldüğünde onun makamına onun gibisi geçer ve onlara aldırış edilmez.
Ve denilir: onlardan biri **عَقَبةِ حُلْوانَ**’dadır, orada yetiştirilmiştir; adı **ذُؤَيْب بنُ يرتملَى** şöyle şöyledir; ve denilir: Kur’an’ı okudu ve Şam’ın **أبدال**ı.
Ve **البَأْدَلةُ**: koltuk altı ile **الثُّنْدُوةِ** arasının etidir; ve **الرُّعثاوانِ** ikisinin üstleridir; dedi ki:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـ**آدِلْـهْ**
