# دبي (د-ب-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَبا: الجرادُ قبل أن يطير، الواحدة دَباءٌ. وأرضٌ مَدْبِيَّةٌ، على مَفْعولَةٍ، إذا أكل الدَبي نباتها. وأَدْبى الرِمْثُ، إذا أشبَه ما يُخرج من ورقه الدَبي. وهو حينئذ يصلحُ أن يُرْعى ويؤكل. وأرضٌ مُدْبِيَةٌ ومَدْباةٌ: كثيرة الدَبى. وجاء فلان بَدَبى دَبى: إذا جاء بمالٍ كالدَبى في الكَثْرة.

##### Türkçe

**الدَبا**: çekirge, uçmadan önce; bir tanesi **دَباءٌ**. Ve **أرضٌ مَدْبِيَّةٌ**, **مَفْعولَةٍ** vezni üzere: **الدَبي** onun bitkisini yediği zaman. Ve **أَدْبى الرِمْثُ**: yaprağından çıkardığı şey **الدَبي**ye benzediği zaman. Ve o, o vakit otlatılmaya ve yenmeye elverişli olur. Ve **أرضٌ مُدْبِيَةٌ** ve **مَدْباةٌ**: **الدَبى**si çok olan. Ve falan kimse **بَدَبى دَبى** ile geldi: çoklukta **الدَبى** gibi bir mal ile geldiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والباء وما يثلثهما)
  (دبج)  الدال والباء والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على شيءٍ ذي صفحةٍ حَسَنَةٍ. الدّيباجُ معروفٌ. والدِّيباجَتانِ: الخَدّان. وقال ابن مقبل:
  * يَجرِي بديباجَتَيهِ الرَّشْحُ مُرْتَدِعُ([1]) *
  ويقال هما اللِّيتان([2]). وأمّا قولهم: "ما بالدّار دِبِّيجٌ" فيقال هو بالحاء، وقد ذُكر في بابه، وإن كان بالجيم كما قيل فليس من هذا، ولعله أنْ يكون من دِبِّيٍّ، من الدَّبيب، ثم حُوِّلت ياء النِّسبة جيماً على لغة من يفعل([3]).
  (دبح)  الدال والباء والحاء أُصَيلٌ، وهو الإقبال على الشَّيء بالجِسْم حتَّى تَحْنُوَ عليه كل الحُنوّ. يقال دبَّحَ الرجُل رأسَه، وذلك إذا نكسَه وطأطأه. و*نُهِيَ أن يُدَبِّحَ الرّجُل في الصَّلاة كما يدبِّح الحِمار. والذي يقولون ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ، فهو من هذا، أي مقيمٍ في الدَّار مقبلٍ عليها، والحاء في هذه الكلمة أقيس من الجيم، لما ذكرناه.
  (دبر)  الدال والباء والراء. أصل هذا الباب أنَّ جُلّه في قياسٍ واحد، وهو آخِر الشَّيء وخَلْفُه خلافُ قُبُلِه. وتشذّ عنه كلماتٌ يسيرة نذكرُها.
  فمعظم الباب أنَّ الدُّبُرَ خلافُ القُبُل. والدَّبِير: ما أدْبَرَتْ به المرأةُ من غزْلِها حين تفتِلُه. قال ابن السكِّيت: القَبِيل من الفَتْل: ما أقبَلْتَ به إلى صدرك، والدَّبير: ما أدبَرْتَ به عن صدرك. ودابرةُ الطّائر: الإِصبع التي في مُؤخَّر رِجْله. وتقول: جعلتُ قولَه دَبْرَ أُذُني، أي أغضَيْت عنه وَتصامَمْت، ودَبَر النَّهارُ وأدبَرَ([4])، وذلك إذا جاء آخِرُه، وهو دُبُره. ودبَّرْتُ الحديثَ عن فُلانٍ، إذا حدَّثتَ به عنه، وهو من الباب؛ لأنَّ الآخِر المحدِّثَ يَدْبُر الأوّلَ يجيءُ خَلْفَه. ودابرة الحافر: ما حاذَى مؤخَّر الرُّسْغ. وقطَعَ اللهُ دابِرَهم، أي آخِرَ مَن بَقِي منهم. والدَّابر من السِّهام: الذي يخرُج من الهَدَف، كأنَّه وَلّى الرّاميَ دُبُرَه، وقد دَبَرَ يَدْبُرُ دُبُوراً، والدَّبَرانُ: نجمٌ، سمِّي بذلك لأنَّه يَدْبُر الثّريّا. ودابَرْتُ فُلاناً: عاديتُه. وفي الحديث: "لا تَدَابَرُوا"، وهو من الباب، وذلك أنْ يترُكَ كلُّ واحدٍ منهما الإقبالَ على صاحبه بوجْهه. والتدبير: أنْ يُدبِّر الإنسانُ أمرَه، وذلك أنَّه يَنظُر إلى ما تصير عاقبتُه وآخرُه، وهو دُبُره. والتَّدبير عِتْق الرّجُل عبدَه أو أمَتَه عن دُبُر، وهو أن يَعْتِقَ بعد موت صاحبِه، كأنَّه يقول: هو حُرٌّ بعدَ موتي.
ورجل مقابَلٌ مُدابَرٌ، إذا كان كريمَ النَّسَب من قِبَل أبوَيه؛ ومعنى هذا أنَّ من أقبَلَ منهم فهو كريمٌ، ومن أدبَرَ منهم فكذلك. والمُدَابَرَة: الشاة تُشَقُّ أُذُنُها من قِبَل قَفاها. والدّابر [من([5])] القِداح: الذي لم يَخْرُج؛ وهو خلاف الفائز، وهو من الباب؛ لأنَّه ولّى صاحبَه دُبُرَه. والدَّابر: التابع؛ يقال: دَبَرَ دُبُوراً. وعلى ذلك يفسَّر قوله جلَّ ثناؤُه:﴿واللّيلِ إِذا دَبَرَ([6])﴾ [المدثر 33]، يقول: تَبِع النَّهارَ. وَدَبَرَ بالقِمار، إذا ذَهَب به. ويقال: ليس لهذا الأمرِ قبْلةٌ ولا دِبْرَةٌ، أي ليس لـه ما يُقبِل به فيُعْرَفَ ولا يُدْبِر به فيُعرَف. ورجلٌ أُدابرٌ: يقطَع رَحِمَه؛ وذلك أنَّهُ يُدبِرُ عنها ولا يُقْبِل عليها. والدَّبُور: ريحٌ تُقبِل مِن دُبُر الكعبة. والدَّابرة: ضربٌ مِن أُخَذِ الصَّرْع([7]). قال أبو زيد: يقال "هو لا يُصَلِّي([8]) الصّلاةَ إلاّ دَبَرِيّاً"، والمُحدِّثونَ يقولون: دُبُريّاً. وذلك إذا صلاَّها في آخرِ وقتها، يريد وقد أدبَرَ الوقتُ.
  وأما الكلمات الأُخَرُ فأُراها شاذّةً عن الأصل الذي ذكرناه، وبعضُها صحيح. فأمَّا المشكوك فيه فقولهم: إنَّ دُبَاراً اسمُ يوم الأربعاء، وإنَّ الجاهليَّة كذا كانوا يسمُّونه. وفي مثل هذا نَظَرٌ. وأمَّا الصَّحيح فالدِّبار، وهي المَشَارات من الزَّرْع. قال بِشرٌ:
  * عَلَى جِرْبَةٍ تَعلُو الدِّبارَ غُروبُها([9]) *
  ومن ذلك الدَّبْر، وهو المال الكثير؛ يقال مالٌ دَبْرٌ، ومالان دَبرٌ، وأموالٌ دَبْرٌ.
  (دبس)  الدال والباء والسين أصلٌ يدلٌ على عُصارةٍ في لونٍ ليس بناصع. من ذلك الدِّبس، وهو الصَّقْر. والدُّبْسيُّ: طائرٌ؛ لأنّه بذلك اللّون. وجِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ، إذا جاء بها غيرَ واضحة. قال بعضُ أهل العلم: أَدْبَسَتِ الأرضُ فهي مُدْبِسَةٌ، إذا رُئِيَ([10]) فيها أوّلُ سواد النَّبت. فأمّا الكثْرة فهي الدَِّبْسُ، وهو استعارةٌ، كما يقال لها الدَّهْماء والسَّواد، فقد عاد إلى ذلك القياس. ويقولون الدَِّباساء، على فَِعالاء، للإناث من الجراد.
  (دبش)  الدال والباء والشين ليس بشيء. على أنَّهم يقولون أرضٌ مَدبُوشَة*: أَكَلَ الجراد نَبْتَها. قال:
  * في مُهْوَأَنٍّ بالدَّبَا مَدْبُوشِ([11]) *
  (دبغ)  الدال والباء والغين كلمةٌ. دَبغْتُ الأديمَ أدْبَغُه وأدبُغه([12]) دَبغا.
   (دبق)  الدال والباء والقاف ليس بشيء. يقولون لِذِي البَطْن الدَّبُوقاء.
  (دبل)  الدال والباء واللام أصلٌ يدلُّ على جَمْعٍ وتجمُّعٍ وإصلاح لَمرَمَّةٍ([13]). تقول دَبَلْتُ الشيءَ جَمعتُه، كَدَبْلك اللُّقمةَ بأصابعك. والدُّبُول: الجداول. وسمِّيت بذلك لأنها تُدْبَل، أي تُنَقَّى وتُصلَح. قال الكِسائيّ: أرضٌ مدبولة، إذا أُصلِحَتْ بسِرْجينٍ وغيره. قال: وكلُّ شيءٍ أصلحتَه  فقد دبلْتَه ودملْتَه. ويقال الدَّوْبَل: الحِمار الصَّغير. وسمِّي بذلك لتجمُّع خَلْقِه. ويقال دَبِلَ البعيرُ وغيرُه يَدْبَلُ، إذا امتلأَ لحماً.
  ومما شذّ عن هذا الأصل الدِّبْل: الدّاهية. ودبَلَهم الأمرُ من الشّرّ: نزلَ بهم. يقال دِبْلاً دَبيلا، كما يقولون: ثُكْلاً ثاكلا. قال الشاعر([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ دِبلاً دَبيلا([15])  (دبي)  الدال والباء والياء ليس أصلاً، وإنَّما [هو] كلمةٌ واحدة، ثم يُحمَل عليها تشبيهاً. فالدّبا: الجراد إذا تحرَّك([16]). والتشبيهُ قولهم: أدْبَى الرِّمْثُ، أوَّلَ ما يتفَطَّر؛ وذلك لأنّه يشبَّه بالدَّبا. وذكر بعضُهم: جاء فلانٌ بدَبَادَبَا([17])، إذا جاء بمالٍ كالدّبا([18]). ويقال أرضٌ مَدْبَاةٌ: كثيرة الدبا. ومَدْبِيَّةٌ: أَكَلَ الدّبَا نباتَها.
--------------------------------------------------------
([1]) لابن مقبل كما في ديوانه 170 واللسان (دبج، رشح، ردع)، وقد أنشد هذا العجز في المجمل. وصدره:
*يخدي بها بازل فتل مرافقه*  ويروى: "يسعى بها". ويروى:*يخدي بها كل موار مناكبه*
([2]) الليتان، بالكسر: صفحتا العنق، وفي الأصل: "اللتان" صوابه في المجمل.
([3]) أي يفعل ذلك، وهم ناس من بني سعد، نص عليه سيبويه في كتابه (2: 288). وانظر شرح الشافية  (3: 229).
([4]) وفي بعض القراءات: ﴿والليل إذا دبر﴾، في قوله تعالى ﴿والليل إذ أدبر﴾ وكذا ﴿والليل إذا أدبر﴾ [المدثر 33]. انظر تفسير أبي حيان (8: 378).
([5]) هذه التكملة في المجمل.
([6]) هي قراءة ابن عباس وابن الزبير ومجاهد وعطاء وابن يعمر وأبي جعفر وشيبة وأبي الزناد وقتادة والحسن وطلحة والنحويين والابنين وأبي بكر. انظر الحاشية التي قبل السابقة.
([7]) في المجمل: "أخذة من أخذ المتصارعين". وفي اللسان: "ضرب من الشغزبية في الصراع". والأخذ بضم ففتح: جمع أخذة بالضم، أي طريقة أخذ.
([8]) في الأصل: "لولا نصلي"، وفي اللسان، "فلان لا يصلي"، وفي المجمل "أبو زيد: لا يصلي".
([9]) قصيدة بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 129-133) وقد سبق إنشاد هذا العجز في (جرب 1: 450). وصدره كما في المفضليات واللسان (جرب، دبر):
* تحدر ماء البئر عن جرشية *
([10]) في الأصل والمجمل: "رعن"، صوابه من اللسان. وفي القاموس: "أظهرت النبات".
([11]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (دبش، هأن). ورواية الديوان واللسان: "من" بدل "في". ويروى "مهوئن"، وهما لغتان، يقال بفتح الهمزة وكسرها. وقبل البيت:
* جاؤوا بأخراهم على خنشوش *
([12]) كذا ضبط الفعلان في المجمل. ويقال أيضاً أدبغه، بكسر الباء.
([13]) المرمة: متاع البيت.
([14]) هو بشامة بن الغدير. وقصيدته في المفضليات (1: 53-58).
([15]) البيت لم يروه المفضل، لكن ذكر في اللسان أنه من قصيدة بشامة. وفي المجمل واللسان: "وضرب الجياد". وفي الأصل أيضاً: "الحواضن" صوابه في المجمل واللسان.
([16]) زاد في المجمل: "قبل أن تنبت أجنحته".
([17]) في الأصل: "بدبى" صوابه من المجمل واللسان. ويقال أيضاً "بدَبَادُبَيٍّ" و"دَبَادُبيَّيْنِ". والدبا يكتب بالألف وبالياء.
([18]) في الأصل: "بمالكالدبا"، وهو تحريف رسم.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**دبج**)  **الدال** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir asıldır; güzel bir yüzeye sahip bir şeye delâlet eder. **الدّيباجُ** bilinir. Ve **الدِّيباجَتانِ**: iki yanak. İbn Mukbil dedi ki:
  * iki **دِيباجَتَيهِ**’inde ter akıntısı akar, yayılıp duran([1]) *
  Ve denilir: ikisi **اللِّيتان**’dır([2]). Ama onların “**ما بالدّار دِبِّيجٌ**” sözüne gelince, onun **الحاء** ile olduğu söylenir; kendi babında zikredilmiştir. Eğer söylendiği gibi **الجيم** ile ise, bu(ndan) değildir; belki de **دِبِّيٍّ**’dendir, **الدَّبيب**’den; sonra nisbet **ياء**’sı, yapanların dili üzere **جيماً**’a çevrilmiştir([3]).

  (**دبح**)  **الدال** ve **الباء** ve **الحاء** köklü bir asıldır; o, bedenle bir şeye yönelmek, ta ki ona bütün eğilme ile eğilesin. Denilir: adam başını **دبَّحَ**; bu, onu ters çevirdiği ve aşağı eğdiği zamandır. Ve namazda adamın, eşeğin **يدبِّح** ettiği gibi **يُدَبِّحَ** etmesi yasaklandı. Ve onların “**ما بالدَّار مِنْ دِبِّيحٍ**” dedikleri ise, bu(ndan)dır; yani evde ikamet eden, ona yönelmiş (kimse). Ve bu kelimede **الحاء**’nın, **الجيم**’den daha kıyasî oluşu, zikrettiğimiz sebebledir.

  (**دبر**)  **الدال** ve **الباء** ve **الراء**. Bu babın aslı: onun çoğunun tek bir kıyas üzere olmasıdır; o da şeyin sonu ve arkasıdır; önünün zıddı. Ondan az birtakım kelimeler şâz olur; onları zikrederiz.
  Babın çoğu şudur: **الدُّبُرَ** **القُبُل**’ün zıddıdır. Ve **الدَّبِير**: kadın ipliğini büktüğü zaman eğirmesinden **أدْبَرَتْ** ettiği şeydir. İbnü’s-Sikkît dedi: bükmeden **القَبِيل**: göğsüne doğru **أقبَلْتَ** ettiğin şeydir; ve **الدَّبير**: göğsünden uzaklaştırarak **أدبَرْتَ** ettiğin şeydir. Ve kuşun **دابرةُ**’si: ayağının arkasında olan parmaktır. Ve dersin: onun sözünü kulağımın **دَبْرَ**’ı yaptım; yani ondan yüz çevirdim ve sağırdan geldim. Ve gündüz **دَبَر** etti ve **أدبَرَ**([4]); bu, sonu geldiği zamandır; o da onun **دُبُر**’üdür. Ve falandan hadisi **دبَّرْتُ** ettim; eğer onu ondan rivayet ettiysen; o babdandır; çünkü son rivayet eden, ilkinin ardından gelir; onun arkasından gelir. Ve tırnağın **دابرة**’si: bileğin arkasına hizalanan şeydir. Ve Allah onların **دابِرَ**’ini kesti; yani onlardan kalan kimsenin sonunu. Ve okların **الدَّابر**’i: hedeften çıkan olandır; sanki atıcıya arkasını dönmüştür; ve **دَبَرَ** eder, **يَدْبُرُ** **دُبُوراً**; ve **الدَّبَرانُ**: bir yıldızdır; bu adla adlandırıldı; çünkü **الثّريّا**’nın ardından gelir. Ve falanla **دابَرْتُ**: ona düşmanlık ettim. Hadiste: “**لا تَدَابَرُوا**”; o babdandır; bu, ikisinden her birinin yüzüyle arkadaşına yönelmeyi terk etmesidir. Ve **التدبير**: insanın işini **يُدبِّر** etmesidir; bu, akıbetinin ve sonunun neye varacağına bakmasıdır; o da onun **دُبُر**’üdür. Ve **التَّدبير**: adamın kölesini yahut cariyesini, **دُبُر** üzere âzâd etmesidir; o, sahibinin ölümünden sonra âzâd olmasıdır; sanki der ki: ölümümden sonra o hürdür.
ورجل **مقابَلٌ مُدابَرٌ**: eğer anne-babasının tarafından soylu nesebli ise; bunun mânası: onlardan öne gelen soyludur, onlardan geriye kalan da öyledir. Ve **المُدَابَرَة**: koyunun kulağının ensesi tarafından yarılmasıdır. Ve ok çubuklarından **الدّابر** [من([5])]: çıkmamış olandır; o, kazananın zıddıdır; ve o babdandır; çünkü sahibine arkasını dönmüştür. Ve **الدَّابر**: tâbi olan; denilir: **دَبَرَ** **دُبُوراً**. Bunun üzerine, yüce övgüsü olanın sözü şöyle tefsir edilir: ﴿**واللّيلِ إِذا دَبَرَ**([6])﴾ [المدثر 33]; der ki: gündüzü tâkip etti. Ve kumarda **دَبَرَ** etti; eğer onunla (malı) götürdüyse. Ve denilir: bu işin ne **قبْلةٌ**’si vardır ne **دِبْرَةٌ**’si; yani onunla yönelip bilineceği bir şeyi yoktur ve onunla arkasını dönüp bilineceği bir şeyi yoktur. Ve adam **أُدابرٌ**: akrabalık bağını keser; bu, ondan yüz çevirip ona yönelmemesidir. Ve **الدَّبُور**: Kâbe’nin arkasından gelen rüzgârdır. Ve **الدَّابرة**: güreşte yakalayışlardan bir türdür([7]). Ebû Zeyd dedi: “O, namazı ancak **دَبَرِيّاً** kılar” denilir; muhaddisler **دُبُريّاً** derler. Bu, onu vaktinin sonunda kıldığı zamandır; yani vakit **أدبَرَ** etmişken.
  Diğer kelimelere gelince, onları zikrettiğimiz asıldan şâz görüyorum; bazısı da sahihtir. Şüpheli olana gelince: onların, **دُبَاراً**’ın çarşamba gününün adı olduğu ve câhiliyenin onu böyle adlandırdığı sözleridir. Bunun gibisinde bakış vardır. Sahih olana gelince: **الدِّبار**; o, ekinden işaretlerdir. Bişr dedi:
  * bir **جِرْبَةٍ** üzerinde, **الدِّبارَ**’ı onun batışı yükselir([9]) *
  Ve bundan **الدَّبْر**: çok maldır; denilir: **مالٌ دَبْرٌ**; ve iki mal: **دَبرٌ**; ve mallar: **دَبْرٌ**.

  (**دبس**)  **الدال** ve **الباء** ve **السين** bir asıldır; parlak olmayan bir renkte bir özsuyu gösterir. Bundan **الدِّبس**: o, şahindir. Ve **الدُّبْسيُّ**: bir kuştur; çünkü o renktedir. Ve **جِئتَ بأُمورٍ دُبْسٍ**: eğer onları açık olmayan (şeyler) olarak getirdiysen. Ehl-i ilimden bazısı dedi: yer **أَدْبَسَتِ**; o hâlde o **مُدْبِسَةٌ**’dir; eğer onda bitkinin ilk karalığı görülürse([10]). Ama çokluk ise **الدَِّبْسُ**’tur; o bir istiâredir; nasıl ki ona **الدَّهْماء** ve **السَّواد** denilir; böylece o kıyasa dönmüştür. Ve dişi çekirgeler için **الدَِّباساء** derler; **فَِعالاء** vezni üzere.

  (**دبش**)  **الدال** ve **الباء** ve **الشين** bir şey değildir. Şu var ki onlar “**أرضٌ مَدبُوشَة**”: çekirge onun bitkisini yemiştir, derler. Dedi ki:
  * **مُهْوَأَنٍّ** içinde, **الدَّبَا** ile **مَدْبُوشِ**([11]) *

  (**دبغ**)  **الدال** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir. Deriyi **دَبغْتُ**; onu **أدْبَغُه** ve **أدبُغه**([12]) **دَبغا**.

   (**دبق**)  **الدال** ve **الباء** ve **القاف** bir şey değildir. Karınlı olana **الدَّبُوقاء** derler.

  (**دبل**)  **الدال** ve **الباء** ve **اللام** bir asıldır; toplama ve toplanma ve bir **لَمرَمَّةٍ**([13]) için ıslah etmeye delâlet eder. Dersin: şeyi **دَبَلْتُ**; onu topladım; senin lokmayı parmaklarınla **دَبْلك** etmen gibi. Ve **الدُّبُول**: arklar. Bununla adlandırıldı; çünkü onlar **تُدْبَل** edilir; yani temizlenir ve ıslah edilir. Kisâî dedi: “**أرضٌ مدبولة**”: eğer gübre ve başkasıyla ıslah edilmişse. Dedi ki: ıslah ettiğin her şey, onu **دبلْتَه** ve **دملْتَه** etmişsindir. Ve **الدَّوْبَل** denilir: küçük eşek. Yaratılışının toplanıklığı sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve denilir: deve ve başkası **دَبِلَ** eder, **يَدْبَلُ**; eğer etle dolduysa.
  Bu asıldan şâz olanlardandır: **الدِّبْل**: musibet. Ve iş, onlara şerden **دبَلَ** etti: onlara indi. Denilir: **دِبْلاً دَبيلا**; nasıl ki derler: **ثُكْلاً ثاكلا**. Şair dedi([14]):
طِعانَ الكُماةِ ورَكْضَ الجِيادِ *** وقَوْلَ الحَواضِنِ **دِبلاً دَبيلا**([15])  (**دبي**)  **الدال** ve **الباء** ve **الياء** bir asıl değildir; ancak tek bir kelimedir; sonra ona benzetme yoluyla hamledilir. **الدّبا**: çekirge hareket ettiği zaman([16]). Ve benzetme, onların “**أدْبَى الرِّمْثُ**” sözüdür; ilk çatladığı zaman; çünkü o, **الدَّبا**’ya benzetilir. Bazıları zikretti: falan **بدَبَادَبَا**([17]) ile geldi; eğer **الدّبا** gibi bir malla geldiyse([18]). Ve denilir: **أرضٌ مَدْبَاةٌ**: **الدبا**’sı çok. Ve **مَدْبِيَّةٌ**: **الدّبَا** onun bitkisini yemiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ب ي
جاؤا كالدّبي وهو الجراد قبل نبات أجنحتـه‏.‏
وأرض مدبيّـة‏:‏ مجـرودة وقـد دبيـت‏.‏
وتقـول‏:‏ أقبلت الخيل كالدّبي فبلغ السيل الزّبى‏.‏

##### Türkçe

د ب ي
**جاؤا كالدّبي**: O, kanatlarının bitmesi/çıkması öncesindeki çekirgedir.
**وأرض مدبيّـة**: çıplak bırakılmış (bitkisi yenmiş) bir yer; ve **دبيت** olmuştur.
Ve dersin ki: **أقبلت الخيل كالدّبي**; böylece sel **الزّبى**’ya ulaştı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدَّبَى: الجَرادُ قَبل أَن يَطِير، وقيل: الدَّبى أَصغرُ ما يكون من الجراد والنمل، وقيل: هو بعدَ السَِّرْوِ، واحِدَته دباةٌ؛ قال سِنان الأَباني
(* قوله «سنان الاباني» كذا في الأصل هنا، والذي في مادة سلفع: سيار بدل سنان) :
أَعارَ، عند السِّنِّ والمَشيبِ،
ما شِئْتَ من شَمَرْدَلٍ نَجيبِ
أُعِرْته من سَلْفَعٍ صَخُوبِ،
عاريَةِ المِرْفَقِ والظُّنْبُوبِ
يابِسَةِ المِرْفَقِ والكُعُوبِ،
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المَعْقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ،
تَشْتِمُني في أَنْ أَقُولَ تُوبي
المعنى: أَن الله رزقه عند كِبَرِ سِنَّهِ أَولاداً نُجَباءَ من امرأَة سَلْفَعٍ، وهي البَذِيَّة، وجَعل عُنُقَها لِقِصَرِه كعُنُق الدَّباةِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كيفَ الناسُ بعدَ ذلِك؟ قال: دَباً يأْكل شِدادُهُ ضِعافَه حتى تَقومَ عليهم الساعَة الدَّبا، مقصور: الجَرَادُ قبلَ أَن يَطِير، وقيل: هو نَوْعٌ يُشْبِه الجَرادَ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قالَ له رجلٌ أَصَبْتُ دَباةً وأَنا مُحْرِم، قال: اذْبَحْ شُوَيْهَةً. أَبو عبيدة: الجراد أَوَّلَ ما يكون سِرْوٌ، وهُو أَبْيض، فإذا تَحَرَّك واسْوَدّ فهو دَبىً قبلَ أَن تَنْبت أَجنحته. وأَرضٌ مُدْبِيةٌ: كثيرة الدَّبا. وأَرضٌ مُدْبَيَةٌ ومُدَبِّيَة، كلتاهما: من الدَّبا. وأَرض مُدْبِيَةٌ ومَدْباةٌ: كثيرة الدَّبا. وأَرض مَدْبِيَّة ومَدْبُوَّةٌ: أَكل الدَّبا نَبْتَها. وأَدْبَى الرِّمْثُ والعَرْفَجُ إذا ما أَشْبَهَ ما يخرج من ورَِقِه الدَّبى، وهو حينئذ يَصْلُح أَن يُؤْكلَ. وجاءَ بِدَبى دُبَيٍّ ودَبَى دُبَيَّيْنِ ودَبَى دَبَيَيْنِ؛ عن ثعلب، يقال ذلك في موضع الكَثْرة والخَيرِ والمالِ الكثِير، فالدَّبى معروف؛ ودُبَيٌّ: موضع واسع، فكأَنه قال: جاء بمال كدَبَى ذلك الموضع الواسع. ابن الأَعرابي: جاءَ فلانٌ بَدَبَى دَبَى إذا جاء بمال كالدَّبَى في الكثرة. ودُبَيٌّ: موضع لَيِّنٌ بالدَّهْناء يأْلفه الجراد فيبيض فيه. والدَّبى: موضع. ودَبى: سوقٌ من أَسواق العرب. ودُبَيَّة: اسم رجل. قال ابن سيده: وهذا كله بالياء لأَن الياء فيه لام، فأَما مَدْبُوَّةٌ فنَوْعٌ من المُعاقَبة.
والدُّبَّاءُ: القَرْعُ على وزن المُكَّاءِ، واحِدته دُبَّاءَةٌ. قال اللحياني: ومما تُؤَخِّذُ به نساء العرب الرجالَ أَخَّذْتُه بِدُبَّاءْ مُمَّلاٍ منَ الماءْ، مُعَلَّقٍ بتِرْشاءْ، فلا يَزَلْ في تِمْشاءْ، وعَيْنُه في تِبْكاءْ، ثم فسره فقال: التِّرْشاءُ الحَبْل، والتِّمشاءُ المَشْيُ، والتِّبْكاءُ البُكاءُ. والدَّبَّةُ: كالدُّبَّاء؛ ومنه قول الأَعرابي: قاتَلَ الله فُلانة كأَنَّ بَطْنَها دَبَّةٌ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن الدُّبَّاء والحَنْتَمِ والنَّقِيرِ؛ وهو أَوعية كانوا يَنْتَبِذُون فيها وضَرِيَت فكان النَّبيذُ فيها يغلي سريعاً ويُسْكِر، فنهاهم عن الاْنْتِباذ فيها، ثم رَخَّص، صلى الله عليه وسلم، في الانْتِباذ فيها بشرط أَن يشربوا ما فيها وهو غير مسكر، وتحريم الانتباذ في هذه الظروف كان في صدر الإسلام، ثم نسخ، وهو المذهب، وذهب مالك وأَحمد إلى بقاء التحريم؛ ووزن الدُّبَّاء فُعَّال ولامُه همزة لأَنه لم يُعْرف انْقلاب لامهِ عن واو أو ياء؛ قاله الزمخشري؛ قال ابن الأَثير: وأَخرجه الهروي في دبب على أَن الهمزة زائدة، وأَخرجه الجوهري في المعتل على أَن همزته منقلبة، قال: وكأَنه أَشبه، والله أَعلم؛ وقال: إذا أَقْبَلَتْ قُلْتَ: دُبَّاءَةٌ،
من الخُضْرِ، مَغْمُوسَةٌ في الغُدَرْ
وهذا البيت في الصحاح منسوب لامرئ القيس وهو:
وإنْ أَدْبَرَتْ قلتَ: دُبَّاءَةٌ،
منَ الخُضْرِ، مَغْمُوسَةٌ في الغُدَرْ

##### Türkçe

**الدَّبَى**: çekirge, uçmadan önce; ve denildi: **الدَّبى** çekirge ve karıncanın olabildiğince en küçüğüdür; ve denildi: o, **السَِّرْوِ**’dan sonradır; onun teki **دباةٌ**’dır; **سِنان الأَباني** dedi
(* onun sözü «**سنان الاباني**» aslında burada böyledir; **سلفع** maddesinde olan ise: **سيار**’dır, **سنان** yerine) :
Ödünç verdi, dişin ve ihtiyarlığın yanında,
ne istersen, soylu bir **شَمَرْدَلٍ**’den
Onu, gürültücü bir **سَلْفَعٍ**’dan ödünç verdim,
dirseği ve **الظُّنْبُوبِ**’u çıplak,
dirseği ve topukları kuru,
sanki onun bağlanmış küpesinin deliği
bir **دَباةٍ** üzerinde yahut bir **يَعْسُوبِ** üzerinde,
beni, “tövbe et” demem hususunda sövüyor.

Mânâ: Allah’ın, yaşlılığında ona, **سَلْفَعٍ** olan bir kadından soylu evlatlar rızıklandırmış olmasıdır; o ise **البَذِيَّة**’dir; ve onun boynunu, kısalığından dolayı, **الدَّباةِ** boynu gibi kıldı.

Aişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “İnsanlar bundan sonra nasıldır?” dedi. Dedi: **دَباً**; onun güçlüleri zayıflarını yer, ta ki kıyamet onların üzerine kopuncaya kadar.

**الدَّبا** (maksûr): çekirge, uçmadan önce; ve denildi: o, çekirgeye benzeyen bir türdür.

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Bir adam ona dedi: “Ben ihramlı iken bir **دَباةً** vurdum.” Dedi: “Bir küçük koyun kes.”

Ebû Ubeyde: Çekirge, ilk olduğu vakit **سِرْوٌ**’dur; o beyazdır; hareket edip karardığı zaman ise, kanatları bitmeden önce **دَبىً**’dır.

**وأَرضٌ مُدْبِيةٌ**: **الدَّبا**’sı çok.

**وأَرضٌ مُدْبَيَةٌ** ve **مُدَبِّيَة**: ikisi de; **الدَّبا**’dandır.

**وأَرض مُدْبِيَةٌ** ve **مَدْباةٌ**: **الدَّبا**’sı çok.

**وأَرض مَدْبِيَّة** ve **مَدْبُوَّةٌ**: **الدَّبا** onun bitkisini yedi.

**وأَدْبَى الرِّمْثُ** ve **العَرْفَجُ**: onun yaprağından çıkan şey **الدَّبى**’ya benzediği vakit; ve o sırada yenmeye elverişli olur.

Ve **بِدَبى دُبَيٍّ** ve **دَبَى دُبَيَّيْنِ** ve **دَبَى دَبَيَيْنِ** ile geldi; Sa‘leb’den: bu, çokluk ve hayır ve çok mal yerinde söylenir; öyleyse **فالدَّبى** bilinen (şey)dir; ve **دُبَيٌّ**: geniş bir yerdir; sanki o şöyle dedi: o geniş yerin **دَبَى**’sı gibi bir malla geldi.

İbnü’l-A‘râbî: **جاءَ فلانٌ بَدَبَى دَبَى**: çoklukta **الدَّبَى** gibi bir malla geldiği zaman.

Ve **دُبَيٌّ**: **الدَّهْناء**’da yumuşak bir yer; çekirge ona alışır da orada yumurtlar.

Ve **الدَّبى**: bir yer.

Ve **دَبى**: Arapların pazarlarından bir pazar.

Ve **دُبَيَّة**: bir adamın adı.

İbn Sîde dedi: Bu, bütünüyle **الياء** iledir; çünkü onda **الياء** lâm’dır; ama **مَدْبُوَّةٌ** ise, cezalandırmanın bir türüdür.

Ve **الدُّبَّاءُ**: **المُكَّاءِ** vezninde **القَرْعُ**; onun teki **دُبَّاءَةٌ**’dır.

Lihyânî dedi: Arap kadınlarının erkekleri onunla ayıpladığı şeylerden:
“Onu, suyla doldurulmuş bir **دُبَّاءْ** ile ayıpladım,
bir **تِرْشاءْ** ile asılmış,
artık bir **تِمْشاءْ** içinde durup durur,
gözü de bir **تِبْكاءْ** içindedir.”

Sonra onu açıkladı da dedi: **التِّرْشاءُ** iptir; **التِّمشاءُ** yürüyüştür; **التِّبْكاءُ** ağlayıştır.

Ve **الدَّبَّةُ**: **الدُّبَّاء** gibidir; ondan, bedevînin sözü: “Allah falancayı kahretsin; sanki onun karnı bir **دَبَّةٌ**’dir.”

Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadîste: **الدُّبَّاء** ve **الحَنْتَمِ** ve **النَّقِيرِ**’den nehyettiği; o, içinde nebîz yaptıkları kaplardır; ve (onlara) alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları, içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, içinde olanı sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla, onların içinde nebîz yapmaya ruhsat verdi; bu kaplarda nebîz yapmanın haram kılınması İslâm’ın başında idi; sonra neshedildi; ve bu mezheptir; Mâlik ve Ahmed ise, haramlığın kalmasına gitti.

Ve **الدُّبَّاء**’ın vezni **فُعَّال**’dır; ve onun lâm’ı hemzedir; çünkü onun lâm’ının vâv yahut yâ’dan dönüşmesi bilinmedi; Zemahşerî bunu söyledi.

İbnü’l-Esîr dedi: Herevî onu **دبب**’de, hemzenin زائد olduğu üzere çıkardı; Cevherî onu **المعتل**’de, hemzesinin münkalib olduğu üzere çıkardı; dedi: “Sanki o daha benzer”; Allah daha iyi bilir; ve dedi:

“Yaklaştığı zaman dedim: bir **دُبَّاءَةٌ**,
yeşillerden, çukurlara batırılmış.”

Ve bu beyit **الصحاح**’ta İmrü’l-Kays’a nispetlidir; ve o:

“Ve arkasını döndüğü zaman dedin: bir **دُبَّاءَةٌ**,
yeşillerden, çukurlara batırılmış.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ب ي * * الدَّبَى * الجراد قبل أن يطير الواحدة * دَبَاةٌ * و * الدُّبَّاءُ * بالضم والتشديد والمد القرع الواحدة * دُبَّاءَةٌ

##### Türkçe

* د ب ي * * **الدَّبَى** * çekirge, uçmadan önce; bir tanesi: * **دَبَاةٌ** * ve * **الدُّبَّاءُ** * (ضم ile, şeddeli ve medli) kabak; bir tanesi: * **دُبَّاءَةٌ** *

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!الدَّبَى : المَشْيُ الرُّوَيْدُ ) ، وقد *!دَبَى *!يَدْبَى *!دَبْياً .
( و ) الدَّبَى : الجَرادُ قَبْل أَن يَطِيرَ .
وقيلَ : ( أَصْغَرُ ) ما يكونُ مِن ( الجَرادِ والنَّمْلِ ) .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : الجَرادُ أَوَّلُ ما يكونُ سِراً ، وهو أَبْيض ، فإذا تحَرَّكَ واسوَدَّ فهو *!دَبىً قَبْل أَن تَنْبتَ أَجْنِحَته ، انتَهَى .
وقالَ الجَوهرِيُّ : الواحِدَةُ *!دَباةٌ ؛ وأَنْشَدَ لسِنانِ الأَباني :
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المعَقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ ( وأَرضٌ *!مُدْبِيَةٌ ، كمُحْسِنَةٍ ) ؛ عن أَبي زَيْدٍ ؛ أَي ( كثيرٍ تُهما .
( و ) أرضٌ ) ( *!مَدْبِيَّةٌ ، ) كمَرْمِيَّةٍ ) ، عن الكِسائي بمَعْناه ، ( ومَدْبُوَّةٌ ) بالواوِ على المُعاقَبَةِ قالَهُ اينُ سِيدَه ؛ ( أَكَلَ *!الدَّبَى نَبْتَها .
( وأَدْبَى العَرْفَجُ ) والرِّمْثُ : إذا ( خَرَجَ منه مثلُ *!الدَّبَى ) ، وهو حينَئِذٍ يَصْلُح أَنْ يُؤْكَلَ .
( *!ودَبَى ، كعَلَى : سُوقٌ للعَرَب .
( و ) *!دُبَيُّ ، ( كسُمَيَ : ع لَيِّنٌ بالدَّهْناءِ يَأْلَفَهُ .
الجَرادا فيبيضُ فيه .
( و ) يقالُ : ( جاءَ ) فُلانٌ ( *!بدَبَى *!دُبَيَ ) ، كسُمَيَ ، ( *!وبدَبَى *!دُبَيَّيْنِ ) : مَشَى *!دُبَيّ كسُمَيَ ، أَي ( بمالٍ كَثيرٍ ) ، يقالُ ذلكَ في الخَيْرِ والكَثْرةِ ، فالدَّبَى مَعْروفٌ ؛ *!ودُبَيٌّ : مَوْضِعٌ واسِعٌ ، فكأَنَّه قالَ : جاءَ بمالٍ *!كدَبَى ذلكَ المَوْضِع الواسِع .

( وغَلِطَ الجوهرِيُّ ) ؛ الذي في الصِّحاحِ عن ابنِ الأَعرابيّ : جاءً فلانٌ *!بدَبَى *!دَبَى ، أَي جاءَ بمالٍ *!كالدَّبَى في الكَثْرةِ .
هكذا وُجِدَ بخطِّه في النسخِ المَوْثوقِ بها ، فنَقْلُه عن ابنِ الأَعرابيّ صَحِيحٌ غَيْر أَنَّه خالَفَه في الضَّبْطِ ، فالذي في المُجْمَل لابنِ فارِس بَدبَى *!دُبَيَ ، كما للمصنِّفِونَقَلَ الأزهرِيُّ عن ابنِ الأعرابيِّ : بدَبَى دُبيَ *!ودَبَى *!دُبَيَّيْنِ ، كما هو للمصنِّفِ ، ومثْلُه عن ثَعْلَب .
ووَقَعَ في التَكْمِلَةِ عنه : *!يَدْبَى *!دَبَى *!يَدْبَى كيَسْعَى ، *!ودُبًى مثْلُ رُحًى إذا جاءَ بمال كالدّبَى .
فظَهَرَ بذلكَ أنَّ الجَوهرِيَّ غَلِطَ في ضَبْطِهِ ، فقوْلُ شيْخنا لا وهم فقد ذَكَروه بالوَجْهَيْن محل تأَمل .
( وأَبو *!دُبَيَّةَ ، بالضَّمِّ : شاعِرٌ ) ، وهو أَبو دُبَيَّةَ بنُ عامِرٍ مِن بَني سعْدِ بنِ قَيْسِ بن ثَعْلَبَة ؛ قالَهُ الحافِظُ في التَّبْصيرِ .
( *!والدُّبَّاءُ ) للقَرْعِ تقدَّمَ ذكْرُه ( في الباءِ ) الموحَّدَةِ .
( ووَهِمَ الجَوهرِيُّ ) في ذكْرِه في المُعْتل .
قالَ الأزْهرِيُّ : وَزْنُ *!دُبَّاء فُعَّال ولامُه هَمْزة لأنَّه لم يُعْرف انْقِلابُ لامِه عن واوَ أَو عن ياءٍ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : وأَخْرَجَه الهَرَويُّ في دَبَبَ على أنَّ الهَمْزَةَ زائِدَةٌ ، وأَخْرَجَه الجَوهرِيُّ والزَّمَخشريُّ في المُعْتل على أنَّ هَمْزتَه مُنْقَلِبةٌ ، قالَ : وكأَنَّه أَشْبَه .
( *!والتَّدْبِيَةُ : الصَّنْعَةُ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَرْضٌ *!مَدْباَةٌ : كثيرَةُ *!الدَّبَى ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وجاءَ *!بدَبَى *!دُبْيان *!ودَبَى *!دُبَّيَان ، كعُثْمان وعَلْيَان ، كِلاهُما

عن ثَعْلَب ، أَي بالخَيْرِ الكَثيرِ .
*!ودُبَىّ : من المُدنِ القَدِيمَةِ بعُمَان كانتِ القَصَبةُ ؛ عن نَصْر .
وكسُمَيَّةَ *!دُبَيَّةُ بنُ عدِيِّ بنِ زيدِ بنِ عامِرِ بنِ لوذان الأنْصارِيُّ الخطميُّ قُتِلَ مع عليَ بصِفِّين ، ومن ذرِّيَّتِه : القارونُ بنُ الضحَّاكِ بنِ دُبَيَّةَ ، كان له قدْرٌ بالمدينَةِ ، قالَهُ مصعَبُ .
*!ودُبَيَّةُ بنُ حرمي السُّلَميُّ سادنُ العُزَّى .
ومحمدُ وسُلَيْمان ابْنا عتبَةَ بن دُبَيَّةَ بن جابِرٍ السُّلَميّ مِن خُلَفاء أَبي طالِبٍ قُتِلا بالحرَّةِ .

##### Türkçe

**الدَّبَى**: yavaşça yürüyüş; ve muhakkak **دَبَى** **يَدْبَى** **دَبْياً**.

Ve **الدَّبَى**: uçmadan önce çekirge.

Ve denildi ki: (**الجَرادِ والنَّمْلِ**)den olanın (en küçüğü).

Ebû Ubeyde dedi: çekirge ilk olduğu vakit gizlidir ve beyazdır; hareket edip karardığı zaman, kanatları bitmeden önce **دَبىً**dır; bitti.

Cevherî dedi: bir tanesi **دَباةٌ**dur; ve Sinân el-Ebânî’ye ait olarak inşâd etti:
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المعَقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ
(ve **مُدْبِيَةٌ** (Muhsine gibi) bir yer); Ebû Zeyd’den; yani (onun) (**الدَّبَى**)si çok.

(ve) bir yer (**مَدْبِيَّةٌ**, (Mermiyye gibi)), Kisâî’den, onun mânâsıyla; ve ( **مَدْبُوَّةٌ** ) vav ile, muâkabe üzere; bunu İbn Sîde söyledi; **الدَّبَى** onun bitkisini yedi.

(ve **أَدْبَى العَرْفَجُ**) ve rimth: ondan (**الدَّبَى** gibi bir şey) çıktığı zaman; ve o vakit yenmeye elverişli olur.

(ve **دَبَى**, Alâ gibi): Araplar için bir pazar.

(ve) **دُبَيُّ**, Sumeyy gibi: Dehnâ’da yumuşak bir kum tepeciği; onu (çekirge) alışır, orada yumurtlar.

(ve) denilir: falan ( **بدَبَى دُبَيَ** ) ile geldi, Sumeyy gibi; ve ( **وبدَبَى دُبَيَّيْنِ** ): **دُبَيّ** (Sumeyy gibi) yürüdü; yani (çok mal ile); bu, hayırda ve çoklukta söylenir. Şu hâlde **الدَّبَى** mâlûmdur; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki şöyle demiş oldu: o geniş yerin **دَبَى**sı gibi bir mal ile geldi.

(ve Cevherî yanıldı); Sıhâh’ta İbnü’l-A‘râbî’den olan: falan **بدَبَى دَبَى** ile geldi; yani çoklukta **الدَّبَى** gibi bir mal ile geldi.

İşte böyle, güvenilir nüshalarda onun hattıyla bulunmuştur; onun İbnü’l-A‘râbî’den nakli sahihdir; ancak ضبطta ona muhalefet etti. Zira İbn Fâris’in el-Mücmel’inde **بدبَى دُبَيَ** vardır; musannifte olduğu gibi. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **بدَبَى دُبيَ** ve **ودَبَى دُبَيَّيْنِ**; musannifte olduğu gibi; bunun benzeri Sa‘leb’den de (nakledilmiştir).

Ve et-Tekmile’de ondan şu vâki oldu: **يَدْبَى دَبَى يَدْبَى** (yes‘â gibi); ve **ودُبًى** (ruhâ gibi), **الدّبَى** gibi bir mal ile geldiği zaman.

Bununla, Cevherî’nin ضبطında yanıldığı ortaya çıktı; şeyhimizin “vehim yoktur; zira onu iki vecihle zikrettiler” sözü, düşünmeye mahaldir.

(ve **أَبو دُبَيَّةَ**, damme ile: bir şairdir); o, Benî Sa‘d b. Kays b. Sa‘lebe’den Ebû Dubeyye b. Âmir’dir; bunu Hâfız et-Tebsîr’de söyledi.

(ve **الدُّبَّاءُ**) kabak içindir; onun zikri ( **الباءِ** ) muvahhadesinde geçti.

(ve Cevherî vehmetti) onu mu‘tel’de zikretmesinde.

Ezherî dedi: **دُبَّاء**ın vezni fu‘‘âl’dır; lâm’ı hemzedir; çünkü lâm’ının vavdan yahut yâ’dan dönmesi bilinmemiştir.

İbnü’l-Esîr dedi: Herevî onu **دَبَبَ**da, hemzenin زائد olduğu üzere çıkardı; Cevherî ve Zemahşerî onu mu‘tel’de, hemzesinin münkalibe olduğu üzere çıkardı; dedi ki: sanki o daha benzer.

(**التَّدْبِيَةُ**: sanat).

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**مَدْباَةٌ** bir yer: **الدَّبَى**sı çok; onu Cevherî nakletti.

Ve **بدَبَى دُبْيان** ve **ودَبَى دُبَّيَان** ile geldi; Osman ve Alyân gibi; ikisi de Sa‘leb’den; yani çok hayır ile.

**دُبَىّ**: Umân’da eski şehirlerdendir; kasaba idi; Nasr’dan.

Ve Sumeyye gibi: **دُبَيَّةُ** b. Adî b. Zeyd b. Âmir b. Lûzân el-Ensârî el-Hatmî; Sıffîn’de Ali ile birlikte öldürüldü. Onun zürriyetinden: Kârûn b. ed-Dahhâk b. Dubeyye; Medine’de bir itibarı vardı; bunu Mus‘ab söyledi.

**دُبَيَّةُ** b. Harmî es-Sülemî: Uzzâ’nın sâdini.

Ve Muhammed ile Süleyman, Utbe b. Dubeyye b. Câbir es-Sülemî’nin iki oğludur; Ebû Tâlib’in halifelerindendir; Harre’de öldürüldüler.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَبَى
دَبَى I ( n. ac. دَبْي 1 ),
a.  Walked leisurely.

دَبَّيَ
دَبَّيَ II ,
a.  Wrought.

دَبَى
دَبَى [ 4 ],
a.  Young locusts.

b.  Mice.

دَبَاة
دَبَاة [ 4tA ],
a.  Young locust.

دُبَّآء
دُبَّآء [ 29A ],
a.  Gourd.

دَثّ
دَثّ
a.  Light rain.

##### Türkçe

**دَبَى**
**دَبَى** I ( i. ac. **دَبْي** 1 ),
a. Ağır ağır yürüdü.

**دَبَّيَ**
**دَبَّيَ** II ,
a. İşledi.

**دَبَى**
**دَبَى** [ 4 ],
a. Genç çekirgeler.

b. Fareler.

**دَبَاة**
**دَبَاة** [ 4tA ],
a. Genç çekirge.

**دُبَّآء**
**دُبَّآء** [ 29A ],
a. Kabak.

**دَثّ**
**دَثّ**
a. Hafif yağmur.
