# دبي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دبي

الدَّبَى: الجَرادُ قَبل أَن يَطِير، وقيل: الدَّبى أَصغرُ ما يكون من الجراد والنمل، وقيل: هو بعدَ السَِّرْوِ، واحِدَته دباةٌ؛ قال سِنان الأَباني
(* قوله «سنان الاباني» كذا في الأصل هنا، والذي في مادة سلفع: سيار بدل سنان) :
أَعارَ، عند السِّنِّ والمَشيبِ،
ما شِئْتَ من شَمَرْدَلٍ نَجيبِ
أُعِرْته من سَلْفَعٍ صَخُوبِ،
عاريَةِ المِرْفَقِ والظُّنْبُوبِ
يابِسَةِ المِرْفَقِ والكُعُوبِ،
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المَعْقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ،
تَشْتِمُني في أَنْ أَقُولَ تُوبي
المعنى: أَن الله رزقه عند كِبَرِ سِنَّهِ أَولاداً نُجَباءَ من امرأَة سَلْفَعٍ، وهي البَذِيَّة، وجَعل عُنُقَها لِقِصَرِه كعُنُق الدَّباةِ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كيفَ الناسُ بعدَ ذلِك؟ قال: دَباً يأْكل شِدادُهُ ضِعافَه حتى تَقومَ عليهم الساعَة الدَّبا، مقصور: الجَرَادُ قبلَ أَن يَطِير، وقيل: هو نَوْعٌ يُشْبِه الجَرادَ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: قالَ له رجلٌ أَصَبْتُ دَباةً وأَنا مُحْرِم، قال: اذْبَحْ شُوَيْهَةً. أَبو عبيدة: الجراد أَوَّلَ ما يكون سِرْوٌ، وهُو أَبْيض، فإذا تَحَرَّك واسْوَدّ فهو دَبىً قبلَ أَن تَنْبت أَجنحته. وأَرضٌ مُدْبِيةٌ: كثيرة الدَّبا. وأَرضٌ مُدْبَيَةٌ ومُدَبِّيَة، كلتاهما: من الدَّبا. وأَرض مُدْبِيَةٌ ومَدْباةٌ: كثيرة الدَّبا. وأَرض مَدْبِيَّة ومَدْبُوَّةٌ: أَكل الدَّبا نَبْتَها. وأَدْبَى الرِّمْثُ والعَرْفَجُ إذا ما أَشْبَهَ ما يخرج من ورَِقِه الدَّبى، وهو حينئذ يَصْلُح أَن يُؤْكلَ. وجاءَ بِدَبى دُبَيٍّ ودَبَى دُبَيَّيْنِ ودَبَى دَبَيَيْنِ؛ عن ثعلب، يقال ذلك في موضع الكَثْرة والخَيرِ والمالِ الكثِير، فالدَّبى معروف؛ ودُبَيٌّ: موضع واسع، فكأَنه قال: جاء بمال كدَبَى ذلك الموضع الواسع. ابن الأَعرابي: جاءَ فلانٌ بَدَبَى دَبَى إذا جاء بمال كالدَّبَى في الكثرة. ودُبَيٌّ: موضع لَيِّنٌ بالدَّهْناء يأْلفه الجراد فيبيض فيه. والدَّبى: موضع. ودَبى: سوقٌ من أَسواق العرب. ودُبَيَّة: اسم رجل. قال ابن سيده: وهذا كله بالياء لأَن الياء فيه لام، فأَما مَدْبُوَّةٌ فنَوْعٌ من المُعاقَبة.
والدُّبَّاءُ: القَرْعُ على وزن المُكَّاءِ، واحِدته دُبَّاءَةٌ. قال اللحياني: ومما تُؤَخِّذُ به نساء العرب الرجالَ أَخَّذْتُه بِدُبَّاءْ مُمَّلاٍ منَ الماءْ، مُعَلَّقٍ بتِرْشاءْ، فلا يَزَلْ في تِمْشاءْ، وعَيْنُه في تِبْكاءْ، ثم فسره فقال: التِّرْشاءُ الحَبْل، والتِّمشاءُ المَشْيُ، والتِّبْكاءُ البُكاءُ. والدَّبَّةُ: كالدُّبَّاء؛ ومنه قول الأَعرابي: قاتَلَ الله فُلانة كأَنَّ بَطْنَها دَبَّةٌ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن الدُّبَّاء والحَنْتَمِ والنَّقِيرِ؛ وهو أَوعية كانوا يَنْتَبِذُون فيها وضَرِيَت فكان النَّبيذُ فيها يغلي سريعاً ويُسْكِر، فنهاهم عن الاْنْتِباذ فيها، ثم رَخَّص، صلى الله عليه وسلم، في الانْتِباذ فيها بشرط أَن يشربوا ما فيها وهو غير مسكر، وتحريم الانتباذ في هذه الظروف كان في صدر الإسلام، ثم نسخ، وهو المذهب، وذهب مالك وأَحمد إلى بقاء التحريم؛ ووزن الدُّبَّاء فُعَّال ولامُه همزة لأَنه لم يُعْرف انْقلاب لامهِ عن واو أو ياء؛ قاله الزمخشري؛ قال ابن الأَثير: وأَخرجه الهروي في دبب على أَن الهمزة زائدة، وأَخرجه الجوهري في المعتل على أَن همزته منقلبة، قال: وكأَنه أَشبه، والله أَعلم؛ وقال: إذا أَقْبَلَتْ قُلْتَ: دُبَّاءَةٌ،
من الخُضْرِ، مَغْمُوسَةٌ في الغُدَرْ
وهذا البيت في الصحاح منسوب لامرئ القيس وهو:
وإنْ أَدْبَرَتْ قلتَ: دُبَّاءَةٌ،
منَ الخُضْرِ، مَغْمُوسَةٌ في الغُدَرْ

### Türkçe

**الدَّبَى**: çekirge, uçmadan önce; ve denildi: **الدَّبى** çekirge ve karıncanın olabildiğince en küçüğüdür; ve denildi: o, **السَِّرْوِ**’dan sonradır; onun teki **دباةٌ**’dır; **سِنان الأَباني** dedi
(* onun sözü «**سنان الاباني**» aslında burada böyledir; **سلفع** maddesinde olan ise: **سيار**’dır, **سنان** yerine) :
Ödünç verdi, dişin ve ihtiyarlığın yanında,
ne istersen, soylu bir **شَمَرْدَلٍ**’den
Onu, gürültücü bir **سَلْفَعٍ**’dan ödünç verdim,
dirseği ve **الظُّنْبُوبِ**’u çıplak,
dirseği ve topukları kuru,
sanki onun bağlanmış küpesinin deliği
bir **دَباةٍ** üzerinde yahut bir **يَعْسُوبِ** üzerinde,
beni, “tövbe et” demem hususunda sövüyor.

Mânâ: Allah’ın, yaşlılığında ona, **سَلْفَعٍ** olan bir kadından soylu evlatlar rızıklandırmış olmasıdır; o ise **البَذِيَّة**’dir; ve onun boynunu, kısalığından dolayı, **الدَّباةِ** boynu gibi kıldı.

Aişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “İnsanlar bundan sonra nasıldır?” dedi. Dedi: **دَباً**; onun güçlüleri zayıflarını yer, ta ki kıyamet onların üzerine kopuncaya kadar.

**الدَّبا** (maksûr): çekirge, uçmadan önce; ve denildi: o, çekirgeye benzeyen bir türdür.

Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Bir adam ona dedi: “Ben ihramlı iken bir **دَباةً** vurdum.” Dedi: “Bir küçük koyun kes.”

Ebû Ubeyde: Çekirge, ilk olduğu vakit **سِرْوٌ**’dur; o beyazdır; hareket edip karardığı zaman ise, kanatları bitmeden önce **دَبىً**’dır.

**وأَرضٌ مُدْبِيةٌ**: **الدَّبا**’sı çok.

**وأَرضٌ مُدْبَيَةٌ** ve **مُدَبِّيَة**: ikisi de; **الدَّبا**’dandır.

**وأَرض مُدْبِيَةٌ** ve **مَدْباةٌ**: **الدَّبا**’sı çok.

**وأَرض مَدْبِيَّة** ve **مَدْبُوَّةٌ**: **الدَّبا** onun bitkisini yedi.

**وأَدْبَى الرِّمْثُ** ve **العَرْفَجُ**: onun yaprağından çıkan şey **الدَّبى**’ya benzediği vakit; ve o sırada yenmeye elverişli olur.

Ve **بِدَبى دُبَيٍّ** ve **دَبَى دُبَيَّيْنِ** ve **دَبَى دَبَيَيْنِ** ile geldi; Sa‘leb’den: bu, çokluk ve hayır ve çok mal yerinde söylenir; öyleyse **فالدَّبى** bilinen (şey)dir; ve **دُبَيٌّ**: geniş bir yerdir; sanki o şöyle dedi: o geniş yerin **دَبَى**’sı gibi bir malla geldi.

İbnü’l-A‘râbî: **جاءَ فلانٌ بَدَبَى دَبَى**: çoklukta **الدَّبَى** gibi bir malla geldiği zaman.

Ve **دُبَيٌّ**: **الدَّهْناء**’da yumuşak bir yer; çekirge ona alışır da orada yumurtlar.

Ve **الدَّبى**: bir yer.

Ve **دَبى**: Arapların pazarlarından bir pazar.

Ve **دُبَيَّة**: bir adamın adı.

İbn Sîde dedi: Bu, bütünüyle **الياء** iledir; çünkü onda **الياء** lâm’dır; ama **مَدْبُوَّةٌ** ise, cezalandırmanın bir türüdür.

Ve **الدُّبَّاءُ**: **المُكَّاءِ** vezninde **القَرْعُ**; onun teki **دُبَّاءَةٌ**’dır.

Lihyânî dedi: Arap kadınlarının erkekleri onunla ayıpladığı şeylerden:
“Onu, suyla doldurulmuş bir **دُبَّاءْ** ile ayıpladım,
bir **تِرْشاءْ** ile asılmış,
artık bir **تِمْشاءْ** içinde durup durur,
gözü de bir **تِبْكاءْ** içindedir.”

Sonra onu açıkladı da dedi: **التِّرْشاءُ** iptir; **التِّمشاءُ** yürüyüştür; **التِّبْكاءُ** ağlayıştır.

Ve **الدَّبَّةُ**: **الدُّبَّاء** gibidir; ondan, bedevînin sözü: “Allah falancayı kahretsin; sanki onun karnı bir **دَبَّةٌ**’dir.”

Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadîste: **الدُّبَّاء** ve **الحَنْتَمِ** ve **النَّقِيرِ**’den nehyettiği; o, içinde nebîz yaptıkları kaplardır; ve (onlara) alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları, içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, içinde olanı sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla, onların içinde nebîz yapmaya ruhsat verdi; bu kaplarda nebîz yapmanın haram kılınması İslâm’ın başında idi; sonra neshedildi; ve bu mezheptir; Mâlik ve Ahmed ise, haramlığın kalmasına gitti.

Ve **الدُّبَّاء**’ın vezni **فُعَّال**’dır; ve onun lâm’ı hemzedir; çünkü onun lâm’ının vâv yahut yâ’dan dönüşmesi bilinmedi; Zemahşerî bunu söyledi.

İbnü’l-Esîr dedi: Herevî onu **دبب**’de, hemzenin زائد olduğu üzere çıkardı; Cevherî onu **المعتل**’de, hemzesinin münkalib olduğu üzere çıkardı; dedi: “Sanki o daha benzer”; Allah daha iyi bilir; ve dedi:

“Yaklaştığı zaman dedim: bir **دُبَّاءَةٌ**,
yeşillerden, çukurlara batırılmış.”

Ve bu beyit **الصحاح**’ta İmrü’l-Kays’a nispetlidir; ve o:

“Ve arkasını döndüğü zaman dedin: bir **دُبَّاءَةٌ**,
yeşillerden, çukurlara batırılmış.”
