# دبي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دبي

: ( ى ( *!الدَّبَى : المَشْيُ الرُّوَيْدُ ) ، وقد *!دَبَى *!يَدْبَى *!دَبْياً .
( و ) الدَّبَى : الجَرادُ قَبْل أَن يَطِيرَ .
وقيلَ : ( أَصْغَرُ ) ما يكونُ مِن ( الجَرادِ والنَّمْلِ ) .
وقالَ أَبو عبيدَةَ : الجَرادُ أَوَّلُ ما يكونُ سِراً ، وهو أَبْيض ، فإذا تحَرَّكَ واسوَدَّ فهو *!دَبىً قَبْل أَن تَنْبتَ أَجْنِحَته ، انتَهَى .
وقالَ الجَوهرِيُّ : الواحِدَةُ *!دَباةٌ ؛ وأَنْشَدَ لسِنانِ الأَباني :
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المعَقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ ( وأَرضٌ *!مُدْبِيَةٌ ، كمُحْسِنَةٍ ) ؛ عن أَبي زَيْدٍ ؛ أَي ( كثيرٍ تُهما .
( و ) أرضٌ ) ( *!مَدْبِيَّةٌ ، ) كمَرْمِيَّةٍ ) ، عن الكِسائي بمَعْناه ، ( ومَدْبُوَّةٌ ) بالواوِ على المُعاقَبَةِ قالَهُ اينُ سِيدَه ؛ ( أَكَلَ *!الدَّبَى نَبْتَها .
( وأَدْبَى العَرْفَجُ ) والرِّمْثُ : إذا ( خَرَجَ منه مثلُ *!الدَّبَى ) ، وهو حينَئِذٍ يَصْلُح أَنْ يُؤْكَلَ .
( *!ودَبَى ، كعَلَى : سُوقٌ للعَرَب .
( و ) *!دُبَيُّ ، ( كسُمَيَ : ع لَيِّنٌ بالدَّهْناءِ يَأْلَفَهُ .
الجَرادا فيبيضُ فيه .
( و ) يقالُ : ( جاءَ ) فُلانٌ ( *!بدَبَى *!دُبَيَ ) ، كسُمَيَ ، ( *!وبدَبَى *!دُبَيَّيْنِ ) : مَشَى *!دُبَيّ كسُمَيَ ، أَي ( بمالٍ كَثيرٍ ) ، يقالُ ذلكَ في الخَيْرِ والكَثْرةِ ، فالدَّبَى مَعْروفٌ ؛ *!ودُبَيٌّ : مَوْضِعٌ واسِعٌ ، فكأَنَّه قالَ : جاءَ بمالٍ *!كدَبَى ذلكَ المَوْضِع الواسِع .

( وغَلِطَ الجوهرِيُّ ) ؛ الذي في الصِّحاحِ عن ابنِ الأَعرابيّ : جاءً فلانٌ *!بدَبَى *!دَبَى ، أَي جاءَ بمالٍ *!كالدَّبَى في الكَثْرةِ .
هكذا وُجِدَ بخطِّه في النسخِ المَوْثوقِ بها ، فنَقْلُه عن ابنِ الأَعرابيّ صَحِيحٌ غَيْر أَنَّه خالَفَه في الضَّبْطِ ، فالذي في المُجْمَل لابنِ فارِس بَدبَى *!دُبَيَ ، كما للمصنِّفِونَقَلَ الأزهرِيُّ عن ابنِ الأعرابيِّ : بدَبَى دُبيَ *!ودَبَى *!دُبَيَّيْنِ ، كما هو للمصنِّفِ ، ومثْلُه عن ثَعْلَب .
ووَقَعَ في التَكْمِلَةِ عنه : *!يَدْبَى *!دَبَى *!يَدْبَى كيَسْعَى ، *!ودُبًى مثْلُ رُحًى إذا جاءَ بمال كالدّبَى .
فظَهَرَ بذلكَ أنَّ الجَوهرِيَّ غَلِطَ في ضَبْطِهِ ، فقوْلُ شيْخنا لا وهم فقد ذَكَروه بالوَجْهَيْن محل تأَمل .
( وأَبو *!دُبَيَّةَ ، بالضَّمِّ : شاعِرٌ ) ، وهو أَبو دُبَيَّةَ بنُ عامِرٍ مِن بَني سعْدِ بنِ قَيْسِ بن ثَعْلَبَة ؛ قالَهُ الحافِظُ في التَّبْصيرِ .
( *!والدُّبَّاءُ ) للقَرْعِ تقدَّمَ ذكْرُه ( في الباءِ ) الموحَّدَةِ .
( ووَهِمَ الجَوهرِيُّ ) في ذكْرِه في المُعْتل .
قالَ الأزْهرِيُّ : وَزْنُ *!دُبَّاء فُعَّال ولامُه هَمْزة لأنَّه لم يُعْرف انْقِلابُ لامِه عن واوَ أَو عن ياءٍ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : وأَخْرَجَه الهَرَويُّ في دَبَبَ على أنَّ الهَمْزَةَ زائِدَةٌ ، وأَخْرَجَه الجَوهرِيُّ والزَّمَخشريُّ في المُعْتل على أنَّ هَمْزتَه مُنْقَلِبةٌ ، قالَ : وكأَنَّه أَشْبَه .
( *!والتَّدْبِيَةُ : الصَّنْعَةُ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَرْضٌ *!مَدْباَةٌ : كثيرَةُ *!الدَّبَى ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وجاءَ *!بدَبَى *!دُبْيان *!ودَبَى *!دُبَّيَان ، كعُثْمان وعَلْيَان ، كِلاهُما

عن ثَعْلَب ، أَي بالخَيْرِ الكَثيرِ .
*!ودُبَىّ : من المُدنِ القَدِيمَةِ بعُمَان كانتِ القَصَبةُ ؛ عن نَصْر .
وكسُمَيَّةَ *!دُبَيَّةُ بنُ عدِيِّ بنِ زيدِ بنِ عامِرِ بنِ لوذان الأنْصارِيُّ الخطميُّ قُتِلَ مع عليَ بصِفِّين ، ومن ذرِّيَّتِه : القارونُ بنُ الضحَّاكِ بنِ دُبَيَّةَ ، كان له قدْرٌ بالمدينَةِ ، قالَهُ مصعَبُ .
*!ودُبَيَّةُ بنُ حرمي السُّلَميُّ سادنُ العُزَّى .
ومحمدُ وسُلَيْمان ابْنا عتبَةَ بن دُبَيَّةَ بن جابِرٍ السُّلَميّ مِن خُلَفاء أَبي طالِبٍ قُتِلا بالحرَّةِ .

### Türkçe

**الدَّبَى**: yavaşça yürüyüş; ve muhakkak **دَبَى** **يَدْبَى** **دَبْياً**.

Ve **الدَّبَى**: uçmadan önce çekirge.

Ve denildi ki: (**الجَرادِ والنَّمْلِ**)den olanın (en küçüğü).

Ebû Ubeyde dedi: çekirge ilk olduğu vakit gizlidir ve beyazdır; hareket edip karardığı zaman, kanatları bitmeden önce **دَبىً**dır; bitti.

Cevherî dedi: bir tanesi **دَباةٌ**dur; ve Sinân el-Ebânî’ye ait olarak inşâd etti:
كأَنَّ خَوْقَ قُرْطِها المعَقوبِ
على دَباةٍ أَو على يَعْسُوبِ
(ve **مُدْبِيَةٌ** (Muhsine gibi) bir yer); Ebû Zeyd’den; yani (onun) (**الدَّبَى**)si çok.

(ve) bir yer (**مَدْبِيَّةٌ**, (Mermiyye gibi)), Kisâî’den, onun mânâsıyla; ve ( **مَدْبُوَّةٌ** ) vav ile, muâkabe üzere; bunu İbn Sîde söyledi; **الدَّبَى** onun bitkisini yedi.

(ve **أَدْبَى العَرْفَجُ**) ve rimth: ondan (**الدَّبَى** gibi bir şey) çıktığı zaman; ve o vakit yenmeye elverişli olur.

(ve **دَبَى**, Alâ gibi): Araplar için bir pazar.

(ve) **دُبَيُّ**, Sumeyy gibi: Dehnâ’da yumuşak bir kum tepeciği; onu (çekirge) alışır, orada yumurtlar.

(ve) denilir: falan ( **بدَبَى دُبَيَ** ) ile geldi, Sumeyy gibi; ve ( **وبدَبَى دُبَيَّيْنِ** ): **دُبَيّ** (Sumeyy gibi) yürüdü; yani (çok mal ile); bu, hayırda ve çoklukta söylenir. Şu hâlde **الدَّبَى** mâlûmdur; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki şöyle demiş oldu: o geniş yerin **دَبَى**sı gibi bir mal ile geldi.

(ve Cevherî yanıldı); Sıhâh’ta İbnü’l-A‘râbî’den olan: falan **بدَبَى دَبَى** ile geldi; yani çoklukta **الدَّبَى** gibi bir mal ile geldi.

İşte böyle, güvenilir nüshalarda onun hattıyla bulunmuştur; onun İbnü’l-A‘râbî’den nakli sahihdir; ancak ضبطta ona muhalefet etti. Zira İbn Fâris’in el-Mücmel’inde **بدبَى دُبَيَ** vardır; musannifte olduğu gibi. Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **بدَبَى دُبيَ** ve **ودَبَى دُبَيَّيْنِ**; musannifte olduğu gibi; bunun benzeri Sa‘leb’den de (nakledilmiştir).

Ve et-Tekmile’de ondan şu vâki oldu: **يَدْبَى دَبَى يَدْبَى** (yes‘â gibi); ve **ودُبًى** (ruhâ gibi), **الدّبَى** gibi bir mal ile geldiği zaman.

Bununla, Cevherî’nin ضبطında yanıldığı ortaya çıktı; şeyhimizin “vehim yoktur; zira onu iki vecihle zikrettiler” sözü, düşünmeye mahaldir.

(ve **أَبو دُبَيَّةَ**, damme ile: bir şairdir); o, Benî Sa‘d b. Kays b. Sa‘lebe’den Ebû Dubeyye b. Âmir’dir; bunu Hâfız et-Tebsîr’de söyledi.

(ve **الدُّبَّاءُ**) kabak içindir; onun zikri ( **الباءِ** ) muvahhadesinde geçti.

(ve Cevherî vehmetti) onu mu‘tel’de zikretmesinde.

Ezherî dedi: **دُبَّاء**ın vezni fu‘‘âl’dır; lâm’ı hemzedir; çünkü lâm’ının vavdan yahut yâ’dan dönmesi bilinmemiştir.

İbnü’l-Esîr dedi: Herevî onu **دَبَبَ**da, hemzenin زائد olduğu üzere çıkardı; Cevherî ve Zemahşerî onu mu‘tel’de, hemzesinin münkalibe olduğu üzere çıkardı; dedi ki: sanki o daha benzer.

(**التَّدْبِيَةُ**: sanat).

Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**مَدْباَةٌ** bir yer: **الدَّبَى**sı çok; onu Cevherî nakletti.

Ve **بدَبَى دُبْيان** ve **ودَبَى دُبَّيَان** ile geldi; Osman ve Alyân gibi; ikisi de Sa‘leb’den; yani çok hayır ile.

**دُبَىّ**: Umân’da eski şehirlerdendir; kasaba idi; Nasr’dan.

Ve Sumeyye gibi: **دُبَيَّةُ** b. Adî b. Zeyd b. Âmir b. Lûzân el-Ensârî el-Hatmî; Sıffîn’de Ali ile birlikte öldürüldü. Onun zürriyetinden: Kârûn b. ed-Dahhâk b. Dubeyye; Medine’de bir itibarı vardı; bunu Mus‘ab söyledi.

**دُبَيَّةُ** b. Harmî es-Sülemî: Uzzâ’nın sâdini.

Ve Muhammed ile Süleyman, Utbe b. Dubeyye b. Câbir es-Sülemî’nin iki oğludur; Ebû Tâlib’in halifelerindendir; Harre’de öldürüldüler.
