# دب (د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: د - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال والباء
دب ، بد : ( مستعملة ) .
دب ديدبون : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّيْدَبون : اللَّهْو ، والدَّيْدَبان : الطَّلِيعة وهو الشَّيِّفَةُ قلتُ : أصله ديذَبان ، فَغَيَّرُوا
الحركةَ وقالوا دَيْدَبان وجعلوا الذال دالاً . لمّا أُعرب .
قال ابن المظفَّر : دَبّ النَّمْل يَدب دَبيباً أي مَشَى على هِينتيه ، ولم يُسْرع ودب الشراب في شاربه دبيباً ؛ ودب القوم إلى العدو دبيباً ، أي مَشَوْا على هِينتهم لم يسرعوا قال : والدَّبْدَبة العُجْرُوفُ من النَّمْل ، وذلك أنَّهُ أَوْسَع خَطْواً وأَعجَل نَقْلاً ، والدَّبّابة آلة تُتَّخَذ في الحُروب يَدخُل فيها الرجال ثم تدْفَع في أصلِ حصْن فينقبونَهُ وهم في جَوْف الدّبّابة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّبَّة الكَثيب بفتح الدال .
قال : ودُبَّةُ الرجلِ طريقتُه من خيرٍ أو شرّ بالضمّ .
وقال ابن عبّاس : اتَّبِعوا دُبّة قريش ولا تُفارقوا الجماعة ، والدَّبَّة : الموضع الكثيرُ الرّمل يُضرَبُ مَثلاً للأمر الشديد ، وَقَع فلانٌ في دَبّةٍ من الرّمل ، لأن الجملَ إذا وقع فيه تَعِب ، ودَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّة والدَّببُ الزّغب على الوجه وأنشد :
قَشْر النساء دَبَبَ العروس
والدَّبيب : الزَّحف على الوجه . وأنشد :
تِرْعِيبَةٌ في دَمٍ أو بَيْضةٌ جُعِلَتْ
في دَبَّةٍ من دِبابِ الرَّمل مِهيار
وقال ابن الأعرابيّ : يقال : دَبّ إذا اختبأ ، ودَبّ إذا مَشَى من قولهم : أكْذَبُ مَنْ دَبّ ودَرَجَ ، فدَبّ مَشَى ، ودَرَج ماتَ وانْقَرَض عَقِبُه وقال رؤبة :
إذا تَزَابَى مِشيَةً أَزَائِبا
سمعتَ من أَصواتِها دبَادِبا
قال : تَزَابَى مَشَى مشيَةً فيها بُطْءٌ . قال : والدَّبادِب صوت كأَنَّهُ دُبْ دُبْ ، وهو حكايةُ الصّوت . وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : الدُّبادِب والجُباجِب الكثيرُ الصِّياح والجَلَبَة ، وأنشدَ :
إيّاكِ أَنْ تَستَبدِلي قَرِدَ القَفَا
حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا
ومعنى قولهم : فلانٌ أَكَذَب مَنْ دَبَّ ودَرَج ، أَي أكذَبُ الأحياء والأموات .
وفي الحديث : لا يَدخُل الجنَّة دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع ، الدَّيْبُوب الذي يَدِب بالنميمة بين القوم ، وهو كقوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يَدخُل الجنة قَتاتٌ ) .
ويقال : رَجَل دبُوب ودَيْبُوب الذي يجمع بين الرجال والنساءِ ، سُمِّي دَيْبُوباً لأنَّهُ يَدِبُّ بينهم ويَستخفِي .
قال أبو عمرو : دَبدَبَ الرجلُ إذا جَلّب ، ودَرْدَب إذا ضَرَبَ بالطَّبل .
أبو عبيد : أرض مَدَبة كثيرة الدِّبَبَةِ ، واحدها دُبّ والأنثى دُبَّة .
وفي الحديث أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لنسائه : لَيْتَ شِعْري أيَّتُكن صاحبةُ الجمل الأدْبَبِ تنبحَها كِلابُ الحَوْأَبِ ) قالوا : أراد
بالأدْبب الأدَبِّ فأظهر التضعيف ، وهو الكثيرُ الوَبَر .
قال ابن الأعرابيّ : جملٌ أدَبّ كثير الدَّبَبِ ، وقد دَبَّ يَدِب دَبَباً ، قال : والدَّبَبُ : الشَّعْر الّذي على وجه المرأة .
قلتُ : والخَلْصاء : رَمْلٌ يقال له الدَّبَّابُ ، وبحِذائه دُحْلانُ كثيرة ، ومنه قولُ الشاعر يذكره :
كأن هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها
لمّا التَقَيْنَا على أَدْحَالِ دَبَّابِ
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِّن مَّآءٍ ) ( النور : 45 ) الدَّابةُ اسمٌ لكلّ حيوان مميِّز وغيرِه ، فلمّا كان لِما يَعقل ولِما لا يَعقل قال : فمِنْهم ، ولو كان لِما لا يعقِل قِيلَ فمنها أو فمنهنّ ، وتَصْغِيرُ الدابة دُويبَة ، الياء ساكنة ، وفيها إشمامٌ من الكسر ، وكذلك كلُّ ياء التصغير إذا جاء بعدَها حرفٌ مُثقَّلٌ في كل شيء ، والمِدَبُّ : موضعُ دَبِيب النّمل وغيرِه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِدْبَبُ الجَملَ الّذي يمشي دَبَادِب ، والدَّبُوب : الناقة السَّمينة ، وجمعُها دُبُبٌ ، والدُّباب مَشْيُها .
وقال سيبويه : يقال للضَّبُع : دَبابِ ، يريدون دِبِّي كما يقال : نَزالِ وحَذَارِ ، وَدُبّ في بني شيْباب ، دُبّ بن مُرة بن ذُهْل بن شيبان .
بد : قال الليث : البُدُّ : بيتٌ فيه صَنَمٌ وتصاويرُ . ويقال : البُدُّ هو الصَّنَم نفسه ، وهو إعراب : بُتْ بالفارسية وأنشد :
لقد عَلِمَتْ تَكاكرة ابن تِيرِي
غَداةَ البُدِّ أنِّي هِبْرِزِيُّ
ويقال : ليسَ لهذا الأمر بُدٌّ أي لا محالة .
عمرو عن أبيه : البُدُّ : الفِراق ، يقال : لا بُدَّ اليوم مِنْ قضاء حاجتي : أي لا فِراق ، ومنه قول أم سلمة : أيِّديهم تَمْرَةً تَمرة : أي فَرِّقي فيهم .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : يقال : أَبْدَدتُهم العَطَاء إذا لم تجمعْ بين اثنين ، وقال أبو ذؤيب يصف صيّاداً ، فرّق سهامَه في حُمر الوَحش :
فأَبَدَّهَن حُتُوفَهن فهاربٌ
بذِمائِه أو بارك مُتَجَعْجِعُ
وقال أبو عبيد : الإبْدَادُ في الهِبة أن يُعطي واحداً واحداً ، والقِرانُ أن تُعطِيَ اثنين اثنين ، وقال رجل من العرب : إن لي صِرْمة أُبِدُّ منها وأَقْرُنُ .
ثعلب عن عمرو عن أبيه : البَدُّ التَّعبُ ، وهو بِدُّه وبَدِيداهُ أي مِثلُه ، قال وقال ابن الأعرابيّ : البَدادُ والعِدَادُ : المُناهَدَةُ قال : وبَدَّدَ إذا تَعِب ، وبَدَّد إذا أخرج نَهْدَه ، والبَديدُ التَّطْهِيرُ يقال : ما أنت بِبَدِيدٍ لي فتكلمني ، والبِدَّان المثْلان .
أبو حاتم عن الأصمعيّ يقال : أَبِدَّ هذا الجَزوز في الحيّ فأعطِ كلَّ إنسان بُدَّتَهُ أي نَصِيبَه .
وقال ابن الأعرابيّ : البُدَّة : القِسْم . وأنشد :
فمَنَحتْ بُدّتَها رفيقاً جامِحاً
والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوارِها
أيْ أطَعمتْه بعضَها : أيْ قِطعة منها ، قال : والبِدَادُ أن تبِدّ المالَ القومَ فتَقْسِمه بينهم ، وقد أَبْدَدْتهم المال والطعام ، والاسم البُدّةُ والبِدادُ ، والبُدَدُ جمع البُدَّةِ ، والبُدُدُ جمع البِدادِ ؛ وقال : جاءت الخيل بَدَادِ بدادِ إذا جاءت مُتَبَدِّدة ، وقال ذلك أبو زيد وأنشد :
كُنَّا ثمانيةً وكانوا جَحْفلاً
لجباً فشُلُّوا بالرِّماح بَدَادِ
أي متبددين .
وقال الأصمعيّ : العربُ تقول : لو كان البَدَاد لما أطاقونا . قال : والبَدَاد : البِرازُ تقول : لَوْ بارَزُونا رجل لرجلٍ . قال : فإذا طرحوا الألف واللام خَفَضُوا ، فقالوا : يا قوم بَدَادِ بَدَادِ مرتين أي ، لِيأخذْ كلُّ رجلٍ رَجُلاً ، وقد تبادَّ القومُ إذا أخذوا أقرانَهم . ويقال : لَقُوا قَوْماً أبدادَهم ، ولَقِيَهم قومٌ أَبْدَادُهم ، أي أعدادُهم لكل رجلٍ رجلٌ .
ويقال : لقَي فلانٌ وفلانٌ فلاناً فابتدَّاه بالضرب ، أي أخَذاه مِن ناحِيَتَيْه ، والسَّبُعَانِ يَبْتَدَّان الرجلَ ، والرضيعان التَّوْأَمان يبتدَّان أمَّهما ، يرضع هذا من ثَدْيٍ وهذا من ثَدْيٍ ، ويقال : لو أنَّهُما لَقِياه بخَلاءٍ فابتدَّاه لما أطاقاهُ ، ويقال : لما أطاقه أحدُهما ، وهي المُبادَّة . ولا يقال : ابتدَّها ابنها ولكن ابتدها ابْناها ، ويقال : إن رَضَاعَها لا يقع منهما موقعاً فأَبِدَّهما تلك النَّعْجةَ الأخرى ، فيقال : قد أبْدَدْتهما .
غيره : تَبَدَّدَ القوم : إذا تفرقوا ، وذهب القوم بَدَادِ بَدَادِ ، وجاءت الخيل بَدَادِ بَدَادِ أي واحداً واحداً ، واستَبَدّ فلان برأيه إذا تفرَّدَ به .
أبو عبيد عن أبي زيد : البِدَادان في القَتَب بمنزلة الكرِّ في الرَّحْلِ .
وقال أبو مالك : البِدَادُ بِطَانَةٌ تُحْشَى وتُجْعَل تحت القَتَبِ وِقايةً للبعير أَلاَّ يصيبَ ظهرَه القَتَبُ ، ومن الشق الآخر مثله ، وهما مُحيطان مع القتب ، والجَدَياتُ من الرَّحل شِبْهُ الْصَدَغَةِ يُبطَّن به أعالي الظَّلِفاتِ إلى وَسَط الحِنْوِ .
قلت : البِدَادان في القتب شِبْهُ مِخْلاتَيْنِ تُحشيان وتُشدَّان بالخيوط إلى ظَلِفات القَتَب وأَحْنَائه . ويقال لها : الأبِدَّة واحدها بِدٌّ ، وللاثنين بِدَّان فإذا شُدَّتْ إلى القَتَب فَهي مع القتب حِداجَةٌ حينئذ .
وقال الليث : البِدادُ لِبْدٌ يُشدُّ مَبْدُوداً على الدَّابة الدَّبِرَة ، تقول : بُدَّ عن دَبَرِها أي
شُقَّ .
قال : وفَلاةٌ بَدْبَدٌ لا أَحَد فيها .
أبو عبيد : رجل أبدّ وامرأةٌ بَدَّاء عظيمة الخَلْق وأنشد :
بَدَّاء تَمشي مِشيَةَ الأبَدِّ
ويقال : هو العريض ما بين المنكبين ، وقال الليث : برذون أبدّ ، وهو الذي في يديه تباعد عن جنبيه ، وهو البدد ، قال : والحائِل أبدّ أبدّاً ، وقال أبو زيد في بعير أبدّ وهو الذي في يديه فَتلَ . وقال أبو مالك : الأَبدُّ الواسِعُ الصَّدر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في فَخْذَيه بَدَد أي طول مُفرِط . وقال ابن السِّكِّيت : البَدَد تباعدُ ما بين الفَخِذين في الناس من كَثْرة لحمهما ، وفي ذوات الأربع في اليدين ، ويقال للمصلي أَبِدَّ ضَبْعَيْك ، وإبدادُهما تفريجُهما في السُّجود ، ويقال : أَبَدَّ فلانٌ يدَه إذا مدَّها .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب عن ابن الأَعرابيّ : قال : قال ابن الكلبي : كان دُرَيْدُ بن الصّمة قد بَرِص بادَّاهُ مِن كَثرة رُكوب الخَيلِ إِعْرَاء ، وبادَّاه مَا يَلِي السَّرْج مِن فَخِذيه .
وقال القُتَيْبَي : يقال لذلك الموضع من الفَرَس : بادٌّ ، والبَدَّاء المرأةُ كثيرة لَحْم الفَخِذين .
ورَوَى أبو حاتم عن الأصمعيّ : أنه قال : قيل لامرأةٍ من العرب : عَلاَم تمْنَعِين زوجَك القِضَّةَ ؟ فقالت : كذَبَ والله إني لأطأْطِىءُ له الوسادَ ، وأُرْخي له الْبَادَّ ، تريد أنها لا تضمّ فخذيها ، وقال الراجز :
جاريةٌ يَبُدُّها أَجَمُّها
قد سمَّنتْها بالسَّوِيق أُمُّها
والرجل إذا رأى ما يَسْتَنْكِره فأَدام النظرَ إليه يُقال : أَبَدَّهُ بَصَرُه .
أبو عبيد عن أبي زيد : ما لك بهذا بُدٌّ ، وما لك به بِدَّةٌ ، أي ما لك به طاقةٌ ولا يَدَان .
الكسائي : ذهب القوم عَباديدَ إذا تفرقوا . وقال الفراء : يَبَادِيدَ إذا تفرقوا وأنشد :
يَرَونَنِي خارجاً طيرٌ يَبَادِيدُ
ويقال : أَبَدَّ فلانٌ نظرَه إذا مَدّه ، وأبددتُه بصري وأبددتُ يدي إلى الأرض فأَخذتُ منها شيئاً ، أي مَدَدْتُها .
عمرو عن أَبيه : البديدة التَّفَرُّقُ .

##### Türkçe

**باب الدال والباء**
**دب** ، **بد** : (kullanılan).

**دب ديدبون** : **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **الدَّيْدَبون**: eğlence; **الدَّيْدَبان**: öncü birliği, o da **الشَّيِّفَةُ**’dir. Dedim ki: aslı **ديذَبان**’dır; sonra harekeyi değiştirdiler ve **دَيْدَبان** dediler ve **الذال**’ı **دال** yaptılar; i‘rab olununca.

**ابن المظفَّر** dedi: **دَبّ النَّمْل يَدب دَبيباً** yani iki yavaşlığı üzerinde yürüdü ve acele etmedi; ve içki, içenin bıyığında **دبيباً** ile yürüdü (sızdı); ve kavim düşmana **دبيباً** ile yürüdü; yani yavaşlıkları üzere yürüdüler, acele etmediler. Dedi: **الدَّبْدَبة** karıncalardan **العُجْرُوفُ**’tur; bu, adımca daha geniş ve nakilce daha çabuk olduğundandır. **الدَّبّابة** ise savaşlarda yapılan bir âlettir; erkekler onun içine girer, sonra bir kalenin dibine doğru itilir; böylece onlar **الدّبّابة**’nın iç boşluğunda iken onu delerler.

Ve bana **المنذريّ**, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi: **الدَّبَّة**: **الدال**’ın fethiyle kum tepeciği.

Dedi: ve **دُبَّةُ الرجلِ**: (damm ile) hayırdan veya şerden onun yolu.

Ve **ابن عبّاس** dedi: “**دُبّة** Kureyş’e uyun ve cemaatten ayrılmayın.” **الدَّبَّة**: kumu çok olan yer; şiddetli iş için mesel vurulur: “Falan kimse kumdan bir **دَبّة**’ye düştü”; çünkü deve ona düştüğünde yorulur. Ve **دَبَبْتُ أَدِبُّ دِبَّةً خَفِيَّة**: gizli bir yürüyüşle yürüdüm. **الدَّببُ**: yüzdeki tüy (zğab). Ve inşad etti:
قَشْر النساء دَبَبَ العروس

**الدَّبيب**: yüzüstü sürünme. Ve inşad etti:
تِرْعِيبَةٌ في دَمٍ أو بَيْضةٌ جُعِلَتْ
في دَبَّةٍ من دِبابِ الرَّمل مِهيار

Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: denir ki: **دَبّ** — gizlendi; ve **دَبّ** — yürüdü; onların “**أكْذَبُ مَنْ دَبّ ودَرَجَ**” sözündendir. Böylece **دَبّ**: yürüdü; **دَرَج**: öldü ve soyu kesildi. Ve **رؤبة** dedi:
إذا تَزَابَى مِشيَةً أَزَائِبا
سمعتَ من أَصواتِها دبَادِبا

Dedi: **تَزَابَى**: içinde yavaşlık bulunan bir yürüyüşle yürüdü. Dedi: **الدَّبادِب**: sanki “**دُبْ دُبْ**” gibi bir sestir; o, sesin taklididir. Ve **ابن الأعرابيّ** ayrıca dedi: **الدُّبادِب** ve **الجُباجِب** çok bağırma ve gürültüdür. Ve inşad etti:
إيّاكِ أَنْ تَستَبدِلي قَرِدَ القَفَا
حَزَابِيَةً وَهَيَّبَاناً جُبَاجِبَا

Ve onların “**أَكَذَب مَنْ دَبَّ ودَرَج**” sözünün manası: yaşayanların ve ölülerin en yalancısı.

Hadiste: “Cennete **دَيْبُوبٌ** da **قَلاّع** da girmez.” **الدَّيْبُوب**: kavim arasında nemime ile yürüyen (sinsi dolaşan) kimsedir; ve o, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözündeki gibidir: “Cennete **قَتاتٌ** girmez.”

Ve denir ki: **رَجَل دبُوب ودَيْبُوب**: erkeklerle kadınlar arasında birleştiren (aracılık eden) kimse; aralarında yürüdüğü ve gizlendiği için **دَيْبُوب** diye adlandırıldı.

**أبو عمرو** dedi: **دَبدَبَ** adam: gürültü çıkardı; ve **دَرْدَب**: davula vurdu.

**أبو عبيد**: **أرض مَدَبة**: **الدِّبَبَةِ**’si çok olan yer; onun teki **دُبّ**, dişisi **دُبَّة**.

Hadiste, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hanımlarına dediği: “Keşke bilsem, hanginiz **الجمل الأدْبَبِ**’in sahibidir; **كِلابُ الحَوْأَبِ** ona havlar.” Dediler ki: **الأدْبب** ile **الأدَبِّ**’i kastetti; sonra şeddeli gösterdi; o, tüyü çok olandır.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **جملٌ أدَبّ**: **الدَّبَبِ**’i çok olan; ve **دَبَّ يَدِب دَبَباً**. Dedi: **الدَّبَبُ**: kadının yüzü üzerindeki kıl.

Dedim ki: **الخَلْصاء**: bir kumdur; ona **الدَّبَّابُ** denir; onun hizasında çok **دُحْلانُ** vardır. Şairin onu anarak sözü bundandır:
كأن هِنْداً ثَناياها وبَهْجَتَها
لمّا التَقَيْنَا على أَدْحَالِ دَبَّابِ

Ve **الزّجّاج**, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِّن مَّآءٍ**” (النور: 45): **الدَّابةُ** ayırt edici olan ve olmayan her hayvan için bir isimdir; akleden için de akletmeyen için de olunca “**فمِنْهم**” dedi; eğer akletmeyen için olsaydı “**فمنها**” veya “**فمنهنّ**” denilirdi. **الدابة**’nın tasğiri **دُويبَة**’dir; **الياء** sâkindir; onda kesreden bir işmâm vardır. Aynı şekilde her tasğir **ياء**’sı, ondan sonra her şeyde ağırlaştırılmış bir harf geldiğinde böyledir. **المِدَبُّ**: karıncanın ve başkasının **دَبِيب**’inin yeri.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi ki: **المِدْبَبُ**: **دَبَادِب** ile yürüyen devedir. **الدَّبُوب**: semiz dişi deve; çoğulu **دُبُبٌ**. **الدُّباب**: onun yürüyüşüdür.

Ve **سيبويه** dedi: sırtlana **دَبابِ** denir; **دِبِّي**’yi kastederler; tıpkı **نَزالِ** ve **حَذَارِ** denildiği gibi. Ve **دُبّ** Şeybân oğullarında (bir addır): **دُبّ بن مُرة بن ذُهْل بن شيبان**.

**بد** : **الليث** dedi: **البُدُّ**: içinde put ve tasvirler bulunan bir ev. Ve denir ki: **البُدُّ** putun kendisidir; o, Farsçada **بُتْ**’un i‘rabıdır. Ve inşad etti:
لقد عَلِمَتْ تَكاكرة ابن تِيرِي
غَداةَ البُدِّ أنِّي هِبْرِزِيُّ

Ve denir ki: “Bu iş için **بُدٌّ** yoktur” yani mutlaka.

**عمرو**’dan, babasından: **البُدُّ**: ayrılık; denir ki: “Bugün ihtiyacımı gidermekten **بُدَّ** yoktur”: yani ayrılık yoktur. Ondan, Ümmü Seleme’nin sözü: “Onlara bir hurma bir hurma verin”: yani aralarında ayırın.

Ve **أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: “Onlara bağışı **أَبْدَدتُهم**” denir; iki kişiyi bir araya getirmediğin zaman. Ve **أبو ذؤيب**, bir avcıyı vasfederek—oklarını yaban eşeklerine ayırdı:
فأَبَدَّهَن حُتُوفَهن فهاربٌ
بذِمائِه أو بارك مُتَجَعْجِعُ

Ve **أبو عبيد** dedi: hibede **الإبْدَادُ** birer birer vermendir; **القِرانُ** ikişer ikişer vermendir. Ve Araplardan bir adam dedi: “Benim bir sürüm var; ondan **أُبِدُّ** ederim ve **أَقْرُنُ** ederim.”

**ثعلب**’den, **عمرو**’dan, babasından: **البَدُّ** yorgunluktur; ve o, onun **بِدُّه**’udur ve **بَدِيداهُ**’dır, yani onun misli. Dedi. Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **البَدادُ** ve **العِدَادُ**: karşılıklı yardım (münâhede). Dedi: **بَدَّدَ** — yoruldu; ve **بَدَّد** — göğsünü (نَهْدَه) çıkardı. **البَديدُ**: temizleme; denir ki: “Sen bana **بَدِيدٍ** değilsin de benimle konuşuyorsun.” **البِدَّان**: iki misildir.

**أبو حاتم**’ten, **الأصمعيّ**’den: denir ki: “Bu **الجَزوز**’u mahallede **أَبِدَّ** et; her insana onun **بُدَّتَهُ**’sini ver” yani payını.

Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **البُدَّة**: kısım. Ve inşad etti:
فمَنَحتْ بُدّتَها رفيقاً جامِحاً
والنارُ تَلْفَحُ وَجْهَهُ بأُوارِها

Yani: onun bir kısmını ona yedirdi; yani ondan bir parça. Dedi: **البِدَادُ**: malı kavme **تبِدّ** edip aralarında taksim etmendir. Ve onlara malı ve yemeği **أَبْدَدْتهم**; isim **البُدّةُ** ve **البِدادُ**’dır. **البُدَدُ**: **البُدَّة**’nin çoğulu; **البُدُدُ**: **البِداد**’ın çoğulu. Ve dedi: atlar **بَدَادِ بدادِ** geldi; yani dağınık geldi. Bunu **أبو زيد** söyledi ve inşad etti:
كُنَّا ثمانيةً وكانوا جَحْفلاً
لجباً فشُلُّوا بالرِّماح بَدَادِ

Yani: dağılmışlar olarak.

Ve **الأصمعيّ** dedi: Araplar der ki: “Eğer **البَدَاد** olsaydı bize güç yetiremezlerdi.” Dedi: **البَدَاد**: meydan okuma/çıkış (bırâz); dersin ki: “Eğer bize adam adama çıksalardı.” Dedi: **الألف واللام**’ı attıklarında cer ederler; böylece “Ey kavim, **بَدَادِ بَدَادِ**” iki kere derler; yani her adam bir adam alsın. Ve kavim **تبادَّ** etti: akranlarını aldıkları zaman. Ve denir ki: “Onlar bir kavimle karşılaştılar, **أبدادَهم**”; ve “Onlarla bir kavim karşılaştı, **أَبْدَادُهم**”; yani her adam için bir adam olmak üzere onların sayıları.

Ve denir ki: falan ve falan, falanı gördü de ona vuruşla **ابتدَّاه**; yani onu iki yanından aldılar. Ve iki yırtıcı (**السَّبُعَانِ**) adamı **يَبْتَدَّان**; ve ikiz iki emzikli (**الرضيعان التَّوْأَمان**) annelerini **يبتدَّان**: bu bir memeden emer, bu bir memeden. Ve denir ki: “Eğer ikisi onu tenhada görseydi de ona **فابتدَّاه** yapsaydı, ona güç yetiremezlerdi”; ve denir ki: “İkisinden biri ona güç yetiremezdi.” Bu, **المُبادَّة**’dir. “Oğlunun onu **ابتدَّها**” denmez; fakat “iki oğlu onu **ابتدها**” denir. Ve denir ki: “Onun emmesi ikisinden bir yer tutmuyor; o halde o diğer koyunu onlara **فأَبِدَّهما** et.” Böylece “Onları **أبْدَدْتهما** ettim” denir.

Başkası: **تَبَدَّدَ القوم**: ayrıldıkları zaman. Ve kavim **بَدَادِ بَدَادِ** gitti. Ve atlar **بَدَادِ بَدَادِ** geldi; yani birer birer. Ve falan kendi görüşüyle **استَبَدّ** etti: onunla tek başına kaldığı zaman.

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: **البِدَادان** eğerde (**القَتَب**) semerin (**الرَّحْل**) içindeki **الكرِّ** menzilesindedir.

Ve **أبو مالك** dedi: **البِدَادُ** doldurulan bir astardır; deveye eğerin değip sırtını incitmemesi için **القَتَب**’in altına koruma olarak konur; öte yarıktan da onun gibisi; ikisi eğerle birlikte kuşatıcıdır. Ve semerden **الجَدَياتُ**, **الْصَدَغَةِ** benzeri bir şeydir; **الظَّلِفاتِ**’in üstlerini **الحِنْوِ**’nun ortasına kadar onunla astarlar.

Dedim: **البِدَادان** eğerde, doldurulan ve iplerle **القَتَب**’in **ظَلِفات**’ına ve **أَحْنَائه**’ne bağlanan iki torbacık benzeridir. Onlara **الأبِدَّة** denir; teki **بِدّ**’dür; ikisi için **بِدَّان**. **القَتَب**’e bağlandığında, o vakit eğerle birlikte bir **حِداجَةٌ** olur.

Ve **الليث** dedi: **البِدادُ**: **الدَّابة الدَّبِرَة** üzerine yarılmış olarak bağlanan bir keçe (**لِبْد**); dersin ki: “Onun yarasından **بُدَّ** et” yani yar.

Dedi: **وفَلاةٌ بَدْبَدٌ**: içinde hiç kimse olmayan çöl.

**أبو عبيد**: **رجل أبدّ** ve **امرأةٌ بَدَّاء**: yaratılışı büyük. Ve inşad etti:
بَدَّاء تَمشي مِشيَةَ الأبَدِّ

Ve denir ki: iki omuz arası geniş olandır. Ve **الليث** dedi: **برذون أبدّ**: ellerinde yanlarından uzaklık bulunan; o, **البدد**’dir. Dedi: **الحائِل** (kısrak) **أبدّ**tir, **أبدّاً**. Ve **أبو زيد** bir **بعير أبدّ** hakkında: ellerinde bükülme (**فَتلَ**) olandır. Ve **أبو مالك** dedi: **الأَبدُّ** geniş göğüslüdür.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: uyluklarında **بَدَد** vardır; yani aşırı uzunluk. Ve **ابن السِّكِّيت** dedi: **البَدَد** insanlarda iki uyluk arasının, etlerinin çokluğundan dolayı, uzak olmasıdır; dört ayaklılarda ise iki elde (ön ayakta). Ve namaz kılana: “**أَبِدَّ ضَبْعَيْك**” denir; ikisini **إبدادُهما** secdede ayırmandır. Ve denir ki: falan elini **أَبَدَّ** etti: onu uzattığı zaman.

Ve bana **المنذريّ**, **ثعلب**’den, **ابن الأَعرابيّ**’den haber verdi: dedi ki: **ابن الكلبي** dedi: **دُرَيْدُ بن الصّمة**’nin, atlara çıplak binmenin çokluğundan, iki **بادَّاهُ**’u alaca oldu; ve onun iki **بادَّاهُ**’u, uyluklarından eğerin bitişiğindeki kısımdır.

Ve **القُتَيْبَي** dedi: atın o yerine **بادٌّ** denir. **البَدَّاء**: uyluk eti çok olan kadındır.

Ve **أبو حاتم**, **الأصمعيّ**’den rivayet etti: dedi ki: Araplardan bir kadına: “Kocandan **القِضَّةَ**’yi niçin men ediyorsun?” denildi. O da dedi ki: “Yalan söyledi, vallahi ben ona yastığı alçaltırım ve ona **الْبَادَّ**’ı salarım”; uyluklarını bitiştirmediğini kasteder. Ve **الراجز** dedi:
جاريةٌ يَبُدُّها أَجَمُّها
قد سمَّنتْها بالسَّوِيق أُمُّها

Ve adam, hoşlanmadığı bir şeyi görüp ona bakışı sürdürdüğünde: “Onu bakışı **أَبَدَّهُ** etti” denir.

**أبو عبيد**’den, **أبو زيد**’den: “Senin buna **بُدٌّ**ün yoktur” ve “Senin buna **بِدَّةٌ**n yoktur”; yani buna gücün yoktur ve iki el (imkân) yoktur.

**الكسائي**: kavim **عَباديدَ** gitti: ayrıldıkları zaman. Ve **الفراء** dedi: **يَبَادِيدَ**: ayrıldıkları zaman. Ve inşad etti:
يَرَونَنِي خارجاً طيرٌ يَبَادِيدُ

Ve denir ki: falan bakışını **أَبَدَّ** etti: onu uzattığı zaman. Ve onu gözümle **أبددتُه** ettim; ve elimi yere **أبددتُ** ettim de ondan bir şey aldım; yani onu uzattım.

**عمرو**’dan, babasından: **البديدة**: ayrılıktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (در)  الدال والراء في المضاعف يدلُّ على أصلين: أحدهما تولُّد شيء عن شيء، والثاني اضطرابٌ في شيء.
  فالأوّل الدَّرُّ دَرُّ اللَّبَن. والدَِّرَّة دَِرّة السّحاب: صَبُّه. ويقال سَحابٌ مِدْرارٌ. ومن ذلك قولهم: "لله دَرُّه"، أي عمله، وكأنّه شُبِّه بالدَّر الذي يكونُ من ذوات الدّرّ. ويقولون في الشَّتْم: "لا دَرّ دَرُّه" أي لا كَثُر خَيره. ومن الباب: دَرّت حَلُوبةُ المسلمين، أي فَيْئُهم وخَراجهم. ولهذه السُّوق دِرَّة، أي نَفَاق، كأنّها قد دَرَّت. وهو خلاف الغِرار. قال:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ  ومن هذا قولهم: استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً، إذا أرادت الفحلَ، كأَنّها أرادت أنْ يَدِرَّ لها ماءُ فَحْلِها.
وأمَّا الأصل الآخرُ فالدّرِيرُ من الدوابّ: الشديدُ العَدْو السريعُهُ. قال:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])  والدُّرْدُرُ: مَنابت أسنانِ الصبِيّ. وهو من تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً، إذا اضطربَتْ، ودَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ، إذا لاكَهُ، يُدَرْدِرُه.
  وَدَرَرُ الرِّيح: مَهَبُّها. ودَرَرُ الطَّريق: قَصْدُهُ؛ لأنّه لا يخلو مِن جاءٍ وذاهب. والدُّرُّ: كبار اللُّؤلؤ، سمِّي بذلك لاضطرابٍ يُرَى فيه لصفائه، كأنّه ماءٌ يضطرب. ولذلك قال الهذليّ([2]):
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])  يقول: كأنَّ فيها ماءً يموج فيها، لصفائها وحسنها.
  والكوكب الدُّرّيّ: الثاقب المُضِيء. شُبِّه بالدُّر ونُسب إليه لبياضه.
  (دس)  الدال والسين في المضاعف والمطابق أصلٌ واحد يدلُّ على دُخول الشيءِ تحت خفاءٍ وسِرّ. يقال دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب أدُسُّه دَسّاً. قال الله تعالى: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. والدّسَّاسة: حيَّة صَمَّاء تكون تحت التراب.
  فأمّا قولهم دُسَّ البَعيرُ ففيه قولان، كلُّ واحدٍ منهما من قياس الباب.
  فأحدُهما أن يكون به قليل من جَرَب. فإن كان كذا فلأنّ ذلك الجربَ كالشَّيء الخفيف المُنْدَسّ. والقول الآخَر، هو أن يُجعل الهِنَاءُ على مَسَاعِرِ البعير. ومن الباب* الدَّسيس([4]). وقولهم: "العِرْق دَسَّاس"؛ لأنَّه يَنْزِع في خَفَاءٍ ولُطف.
   (دظ)  الدّال والظاء ليس أصلاً يعوَّل عليه ولا يَنْقَاس منه. ذكروا عن الخليل أنَّ الدَّظَّ الشَّلُّ([5])؛ يقال دظَظْناهم، إذا شَلَلْناهم. وليس ذا بشيءٍ.  (دع)  الدال والعين أصلٌ واحد مُنقاسٌ مطّرد، وهو يدلُّ على حركة ودَفْع واضطراب. فالدَّعُّ: الدفع؛ يقال دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً. قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. والدَّعْدَعَةُ: تحريك المِكيال ليستوعب الشَّيءَ. والدَّعْدَعةُ: عَدْوٌ في التِواء. ويقال جَفْنةٌ مدَعدَعة. وأصلُه ذاك، أي أنَّها دُعدِعَتْ حتّى امتلأَتْ.
فأمّا قولُهم الدَّعْدَعَةُ زَجْر الغنم، والدَّعدعةُ قولُك للعاثر: دَعْ دَعْ، كما يقال لَعاً، فقد قلنا: إنَّ الأصواتَ وحكاياتِها لا تكاد تنقاس، وليست هي على ذلك أصولاً.
  وأمّا قولهم للرجل القصير دَعْدَاعٌ، فإن صحّ فهو من الإبدال من حاءٍ([6]): دَحْدَاح.
  (دف)  الدال والفاء أصلان: أحدهما [يدُلّ] على عِرَضٍ في الشَّيء، والآخَر على سُرعة.
  فالأوَّل الدَّفُّ، وهو الجَنْب. ودَفَّا البعيرِ: جنباه. قال:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])   ويقال سَنَامٌ مُدَفِّفٌ، إذا سقَط على دفّيِ البعير. والدَّفّ والدُّفّ: ما يُتلهَّى به. والثاني دَفّ الطّائرُ دفيفاً، وذلك أن يَدُفَّ على وجه الأرض، يحرِّك جناحَيْه ورجلاه في الأرض. ومنه دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ، تدِفّ دفيفا. ودَفِيفُهم: سَيْرهم([8]). وتقول: داففْتُ الرّجُلَ، إذا أجْهزْتَ عليه دِفَافاً ومُدَافَّة. ومن ذلك حديثُ خالدِ بن الوليد: "من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه"، أي  ليُجْهِزْ عليه. وهو من الباب؛ لأنَّه يعجِل الموتَ عليه.
  (دق)  الدال والقاف أصلٌ واحد يدلُّ على صِغَر وحَقارة. فالدَّقيق: خِلافُ الجَليل. يقال: ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني، أي ما أعطاني دقيقةٌ ولا جَليلة. وأدقَّ فُلانٌ وأجلّ، إذا جاء بالقليل والكثير. قال:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])  والدّقيق: الرجل القليل الخَير. والدَّقيق: الأمر الغامض. والدقيق: الطَّحين. وتقول: دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ.
  وأمّا الدَّقْدَقة فأصواتُ حوافر الدوابّ في تردُّدها. كذا يقولون. والأصل عندنا هو الأصل، لأنَّها تدقّ الأرضَ بحوافرها دَقّاً.
  (دك)  الدال والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على تطامُن وانسطاحٍ. من ذلك الدكّان، وهو معروف. قال العَبْدِيّ([10]):
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  ومنه الأرضُ الدَّكَّاءُ: وهي الأرض العريضة المستوية. قال الله تعالى:﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. ومنه النَّاقة الدّكّاء، وهي التي لا سَنامَ لها.
  قال الكسائيّ: الدُّكُّ من الجبال: العِراضُ، واحدها أدَكُّ. وفرس أدَكُّ الظّهر، أي عريضُهُ.
  والأصل الآخر يقرب من باب الإبدال، فكأنَّ الكاف فيه قائمةٌ مَقام القاف. يقال دكَكْت الشيء، مثل دقَقته، وكذلك دكَّكته. ومنه دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ، إذا مَرِض. ويجوز أن يكون هذا من الأوَّل، كأنَّ المرض مَدَّه وبَسَطَه؛ فهو محتملٌ للأمرين جميعاً.

 والدَّكْدَاك من الرّمل كأنه قد دُكَّ دَكّاً، أي دُق دَقّاً. قال أهلُ اللغة: الدَّكداك من الرَّمل: ما التَبَد بالأرض فلم يرتفِع. ومن ذلك حديثُ جرير بن عبد الله حين سأله رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن منزلِهِ بِبيشة، فقال: "سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ".
  ومن هذا الباب: دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً، إذا هِلْتَهُ عليه. وكذلك الرّكِيَّة تدفِنها. وقيل ذلك لأنَّ الترابَ كالمدقوق.
  ومما شذّ عن هذين الأصلين قولهم، إن كان صحيحاً: أَمَةٌ مِدَكَّةٌ: قويّةٌ على العمل. ومن الشاذّ قولهم: أقمت عنده حولاً دكيكا، أي تامّاً.
  (دل)  الدال واللام أصلان: أحدهما إبانة الشيء بأمارةٍ تتعلّمها، والآخَر اضطرابٌ في الشيء.
  فالأوَّل قولهم: دلَلْتُ فلاناً على الطريق. والدليل: الأمارة في الشيء. وهو بيِّن الدَّلالة والدِّلالة.
  والأصل الآخَر قولهم: تَدَلْدَل الشَّيءُ، إذا اضطرَبَ. قال أوس:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])  والقُسوط: الجَوْر. والدِّين: الطّاعة.
  ومن الباب دَلال المرأة، وهو جُرْأتها في تغَنُّجٍ وشِكْلٍ، كأنَّها مخالِفَةٌ وليس بها خِلاف. وذلك لا يكون إلاّ بتمايُلٍ واضطراب. ومن هذه الكلمة: فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ([13]) في الحرب، كالبازي يُدِلُّ على صيده.
  ومن الباب الأوّل قولُ الفرّاء عن العرب: أدَلّ يُدِلّ، إذا ضَرَبَ بقَرابَةٍ([14]).
  (دم)  الدال والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غِشْيان الشَّيء، مِن ناحيةِ أنْ يُطْلَى به. تقول دَممْتُ([15]) الثَّوبَ، إذا طليتَه أيَّ صِبْغ، وكلُّ شيءٍ طُلِي على شيءٍ فهو دِمام([16]). فأمّا الدّمدمة فالإهلاك. قال الله تعالى: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. وذلك لِمَا غَشّاهم به من العذاب والإهلاك. وقِدْرٌ دميمٌ: مطلِيَّة بالطِّحال. والدَّامَّاء: جُحْر اليربوع، لأنّه يدُمُّه دمّاً، أي يُسَوِّيه تسويةً.
  فأمَّا قولهم رجلٌ دميمُ الوجه فهو من الباب، كأنّ وجهَه قد طلِيَ بسوادٍ أو قُبْحٍ. يقال دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً، فهو دميم.
  وأمَّا الدَّيْمُومَة، وهي المَفَازة لا ماءَ بها، فمن الباب؛ لأنّها كأنَّها في استوائها قد دُمَّت، أي سُوِّيت تسويةً، كالشَّيء الذي يُطلى بالشيء. والدَّمادِم من الأرض: رَوَابٍ سَهْلَةٌ.
  (دن)  الدال والنون أصلٌ واحد يدلّ على تطامُنٍ وانخفاض. فالأدَنُّ: الرجل المنحنِي الظَّهر. يقال منه قد دَنِنْتَ دَنَناً. ويقال بيتٌ أدنّ، أي متطامِنٌ. وفرسٌ أدَنّ، أي قصير اليدين. وإذا كان كذلك كان منْسجُهُ منْخفضاً([17]). ومن ذلك الدَّنْدَنَة، وهو أنْ تُسمَع من الرَّجل نَغْيَةٌ لا تُفْهَم، وذلك لأنّه يخفِض صوتَه بما يقوله ويُخفيه. ومنه الحديث: "فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا([18])".
  ومما يقارب هذا القياسَ وليس هو بعينه قولهم للسيف الكَليل: دَدَانٌ([19]). ومما شذَّ عن الباب الدَّيْدَن، وهي العادة.
  ومما يقاس على الأصل الأول الدِّنْدِنُ، وهو ما اسودَّ من النّبات لِقدَمه.
  (ده)  الدال والهاء ليس أصلاً يُقاس عليه ولا يُفرَّع منه، وإنّما يجيء في قولهم تَدَهْدَهَ الشيءُ، إذا تدحرَج؛ فكأنَّ الدَّهْدَهَةُ الصَّوتُ التي يكون منه هناك. وقد قلنا إنَّ الأصواتَ لا يُقاس عليها.
  ويقولون: ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ([20]) هو، أيْ أيُّ الناس هو؟ والدَّهْدَاهُ: الصِّغار من الإبل. ويقال الدَّهْدَهانُ: الكثيرُ من الإِبل.
  وممّا يدلُّ على ما قُلناه أنّ هذا ليس أصلاً، قول الخليل في كتابه: وأمّا قول رؤبة:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  فإنّه يقال إنّها فارسية، حَكَى قولَ دايَتِه([22]). والذي قاله الخليل فعلى ما تراه، بعد قولـه في أول الباب: دَهٍ كلمةٌ كانت العرب تتكلّم بها، إذا رأى أحدُهم ثَأرَه يقول له "يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ"، أي إنّك إنْ لم تَثْأَرْ به الآن لم تثأَرْ به أبداً وفي نحو ذلك من الأمر. وهذا كله مما يدلُّ على ما قلناه.
  (دو)  الدال والحرف المعتل بعدها أو المهموز، قريبٌ من الباب الذي قبله. فالدَّوُّ والدَّوِّيّة المفازة. وبعضهم يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنّ الخالي فيها يسمع كالدّوِيّ، فقد عاد الأمرُ إلى ما قلناه من أنّ الأصواتَ لا تُقاس. قال الشاعر في الدَّوِّيّة:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])  ومن الباب الدّأْدَأَةُ: السَّير السريع. والدأدأة: صوتُ وَقْع الحجارة في المَسِيل. فأمّا الدآدئ فهي ثلاثُ ليالٍ في آخِر الشهر، قبل ليالي المُِحاق. فله قياسٌ صحيح؛ لأن كلّ إناءٍ قارَبَ أن يمتلئَ فقد تدأدأ. وكذلك هذه الليالي تكُونُ إذا قاربَ الشّهرُ أن يكمُل. فأمّا قولُ مَن قال سُمِّيت دآدِئَ لظَلْمتها، فليس بشيءٍ ولا قياسَ له.
  وأمّا الدَّوادِي فهي أراجيح الصِّبيان، وليس بشيء.
  (دب)  الدال والباء أصلٌ واحد صحيح مُنقاس، وهو حركةٌ على الأرض أخفُّ من المشْي. تقول: دَبَّ دبيباً. وكلُّ ما مَشى على الأرض فهو دابة. وفي الحديث: "لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع". يُراد بالدَّيبوب النَّمام الذي يدِب بين النّاس بالنمائم. والقَلاَّع: الذي يَشِي بالإنسان إلى سُلطانه ليَقلَعه عن مرتبةٍ له عندَه. ويقال ناقة دَبُوبٌ، إذا كانت لا تَمْشي من كثرة اللّحم إلاّ دَبيباً. ويقال ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ، أي أحدٌ يدِبّ. ويقال طَعنةٌ دبُوب([24])، إذا كانت تَدِبُّ بالدّم. قال الهذَليّ([25]):
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  ويقال ركب فلانٌ دُبَّة فُلانٍ، وأخَذَ بدُبّته، إذا فعل مِثل فِعلِه، كأنّه مَشى مِثل مشيه. والدُّبَّاء([27]): القَرْع. ويجوز أن يكون شاذّاً، ومحتملٌ أن يكون سمِّي بذلك لملاسَته، كأنّه يَخِفُّ إذا دُحْرِجَ. قال امرؤ القيس:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])  وأمَّا الدَّبَبُ في الشّعَْرِ فمن باب الإبدال؛ لأنَّ الدال فيه مبدلةٌ من زاءٍ. والأدْبَبُ من الإبل: الأزبُّ. وفي الحديث-إنْ صحّ-: "أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب([29])". وأمَّا الدَّبُوب، فيقال إنّه الغار البعيد القَعْر([30]). وليس هذا بشيء.
  (دث)  الدال والثاء كلمةٌ واحدة، وهو المَطَر الضَّعيف([31]).
  (دج)  الدال والجيم أصلان: أحدهما كشِبه الدَّبيب، والثاني شيءٌ يُغَشِّي ويغطِّي.
  فالأوَّل قولهم: دَجَّ دَجيجاً([32]) إذا دبّ وسَعَى. وكذلك الداجُّ الذين يسعَون مع الحاجِّ في تجاراتهم. وفي [الحديث([33])]: "هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ". فأمَّا حديث أنس: "ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة" فليس من هذا الباب، لأنَّ الدَّاجَة مخفّفة، وهي إِتْباعٌ للحاجَة. وأما الدَِّجاجَة فمعروفةٌ: لأنَّها تُدَجْدِجُ، أي تَجِيء وتذهَب. والدَّجاجة: كُبَّةُ المِغْزَل. فإن كان صحيحاً فهو على معنى التشبيه. وكذلك قولهم: لفلانٍ دَجاجة، أي عيالٌ. وهو قياسٌ؛ لأنَّهم إليه يدِجُّون.
  وأمّا الآخَر فقولهم تَدَجْدَج الليل: إذا أظْلَم. وليلٌ دَجُوجيّ. ودَجَّجت السماء تدجيجاً: تغيَّمت. وتدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته، كأنَّه تغطَّى بها. وهو مدجِّج ومدَجَّج. وقولهم للقُنْفذ مُدَجَِّج([34]) من هذا. قال:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])  وأمّا قولهم للنّاقة المنبسطة على الأرض دَجَوْجَاةٌ، فهو من الباب، لأنّها كأنها تُغَشِّي الأرض.
  (دح)  الدال والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على اتساع وتبسُّط. تقول العرب: دحَحْتُ البيت وغيرَه، إذا وسَّعته*. واندَحَّ بطنُه، إذا اتَّسع. قال أعرابيّ: "مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً". ويقال دَحَّ الصَّائدُ بيتَه، إذا جَعَلَه في الأرض. قال أبو النَّجم:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  ومن الباب الدَّحْدَاح: القصير، سمِّي لتطامُنِه وجُفُورِه([37]). وكذلك الدُّحَيْدِحَةُ. قال:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (دخ)  الدال والخاء ليس أصلاً يُفَرّع منه، لكنّهم يقولون: دخدَخْنا القومَ: أذْلَلْناهم، دَخدَخةً. وذكر الشَّيبانيّ أنَّ الدخدخة الإعياء. فأما الدَُّخُّ فقد ذُكِر في بابه، وهو الدُّخان. قال:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (دد)  الدال والدال كلمةٌ واحدة. الدَّدُ: اللهو واللَّعِب. قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي([40])".
  ويقال: دَدٌ، وَدَداً، ودَدَنٌ. قال:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])  ودَد([42])-فيما يقال- اسمُ امرأةٍ. والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------
([1]) لامرئ القيس في معلقته. والرواية المشهورة: "أمره" بدل: "أدره".
([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. انظر ديوانه 50-62 (واللسان، دوم).
([3]) وكذا رواية الديوان 57. وفي اللسان: "تدور البحار فوقها وتموج".
([4]) لم يفسره. والدسيس: إخفاء المكر. والدسيس أيضاً: من تدسه ليأتيك بالأخبار كالمتجسس. والدسيس: الصنان الذي لا يقلعه الدواء، والدسيس: المشوي. والدسيس: المرائي بعمله، يدخل مع القراء وليس قارئاً.
([5]) جعله في اللسان لغة أهل اليمن.
([6]) كلمة "من" ليست في الأصل. وفي الأصل: "جاء".
([7]) البيت لكعب بن زهير كما في اللسان (شفف). وهو في اللسان (ظعن) بدون نسبة وسيعيده في (شف).
([8]) في الأصل: "سيرتهم"، تحريف. وفي المجمل: "ودفيفهم: سير في لين".
([9]) في الأصل: "هموع إذا حرات همت وادقت"، وأصلحته مستضيئاً بما سبق في مادة (جل) من الجزء الأول 418.
([10]) هو المثقب العبدي. وقصيدة البيت في المفضليات (2: 88-92).
([11]) صدره كما في المفضليات واللسان (دكك، دربن، طين):
* فأبقى باطلي والجد منها *
([12]) ديوان أوس بن حجر 23 واللسان (دلل). قال: "وقوم دلدال، إذا تدلدلوا بين أمرين فلم يستقيموا".
([13]) الأقران: جمع قرن، بالكسر. وفي الأصل: "على امرأته"، وهو من عجيب التحريف.
([14]) في الأصل: "بقراته"، صوابه من المجمل.
([15]) في الأصل: "دمدمت"، تحريف.
([16]) ويقال "دم" أيضاً بتشديد الميم، للطلاء.
([17]) منسج الفرس، كمنبر ومجلس: ما بين العرف وموضع اللبد.
([18]) هو كلام أعرابي، سأله رسول الله صلى الله عليه وسلم: "ما تقول في التشهد؟" قال: "أسأل الله الجنة وأعوذ به من النار، فأما دندنتك ودندنة معاذ فلا نحسنهما".
([19]) الحق أن هذه الكلمة في مادة (ددن) لا (دن).
([20]) يقال أي الدهداء، وأي الدهدا، بالمد والقصر.
([21]) قبله كما في الديوان 166 واللسان (دهده): * فاليوم قد نهنهني تنهنهني*
([22]) الداية: الظئر، كلاهما عربي فصيح. وفي الأصل: "دابته" تحريف. وفي اللسان: "يقال إنها فارسية، حكى قول ظئره". والظئر: المرضعة لغير ولدها.
([23]) البيت للشماخ في ديوانه 11 برواية: "وداوية". وهي لغة ثالثة صحيحة. والبيت أيضاً في اللسان (دوا، ردج).
([24]) في الأصل: "ناقة ربوب"، صوابه في المجمل.
([25]) هو أبو قلابة الهذلي. وقصيدة البيت في بقية أشعار الهذليين 15 وديوان الهذليين نسخة الشنقيطي 106.
([26]) البيت بتمامه كما في المرجعين السابقين:
واستجمعوا نفراً وزاد جنابهم *** رجل بصفحته دبوب تقلس([27]) اختلف اللغويون في "الدباء" فجعله الزمخشري في (دبأ) وصاحب القاموس في (دبب) وصاحب اللسان في (دبي).
([28]) ديوان امرئ القيس 16 واللسان (دبي).
([29]) قيل أظهر التضعيف لموازنة الكلام. والحديث بتمامه أن رسول الله قال: "ليت شعري، أيتكن صاحبة الجمل الأدبب، تخرج فتنبحها كلاب الحوأب".
([30]) ورد في المجمل والقاموس: "الدبوب: الغار القعير". وأغفله صاحب اللسان.
([31]) هذا تفسير للدث بالفتح.
([32]) في الأصل: "دجيجاً وكذلك"، والكلمة الأخيرة مقحمة.
([33]) التكملة من المجمل.
([34]) في المخصص (8: 95): "المدجج والمدجج: الدلدل من القنافذ". وأنشد البيت.
([35]) البيت لعامر بن الطفيل كما في الحيوان (1: 313). وأنشده المبرد في الكامل 609: "ومدججا".
([36]) البيت في المجمل واللسان (دحح).
([37]) الجفور: مصدر جفر، ولم يصرح اللغويون بهذا المصدر إلا في قولهم: جفر الفحل جفورا إذا عجز عن الضراب. وفي الأصل: "جفون". وأراه محرفاً عن "الجفور". والجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه وأكل وصارت له كرش.
([38]) أنشده في اللسان (دحح) برواية:
أغرك أنني رجل جليد *** دحيدحة وأنك علطميس    والعيطموس من النساء: التامة الخلق. والعلطميس: الضخمة الشديدة.
([39]) في الأصل: "يخشى الدخا" صوابه من اللسان والتاج (دخخ) وأمالي ثعلب 451 وأمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) وقد نقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه المطبوع. وسيعيده ابن فارس في (درن).
([40]) في الأصل: "ولا دد مني"، صوابه من المجمل واللسان.
([41]) البيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (أذن، ددن).
([42]) في كل ثنائي من أعلام الإناث لغتان: الصرف، وعدمه.
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** وما بعدها في المضاعف والمطابق)
   (**در**)  **الدال** ve **الراء** ikilide, iki asla delâlet eder: bunlardan biri bir şeyin bir şeyden türemesi, ikincisi bir şeyde çalkantıdır.
  Birincisi: **الدَّرُّ**: sütün akmasıdır. Ve **الدَِّرَّة**: bulutun **دَِرّة**si: onun dökmesidir. Ve denir: **سَحابٌ مِدْرارٌ**. Ve bundan onların sözü: "**لله دَرُّه**", yani onun işi; sanki o, **الدَّر** ile benzetilmiştir; o da **ذوات الدّرّ**den olanlardan bulunur. Ve sövgüde derler: "**لا دَرّ دَرُّه**" yani hayrı çok olmadı. Ve babdandır: **دَرّت حَلُوبةُ المسلمين**; yani onların fey’i ve haraçları. Ve bu pazarın **دِرَّة**si vardır; yani revaç; sanki o **دَرَّت**. Ve o, **الغِرار**ın zıddıdır. Dedi ki:
ألا يا لَقومي لا نَوَارُ نَوارُولِلسُّوق منها دِرَّةٌ وغِرارُ
  Ve bundandır onların sözü: **استدرَّتِ المِعْزَى استدراراً**; eğer erkeği isterse; sanki o, kendi erkeğinin suyunun kendisi için akmasını istemiştir.
Ve ikinci asla gelince: **الدّرِيرُ** hayvanlardan: koşusu şiddetli, süratlisi. Dedi ki:
دَرِيرٌ كَخُذْرُوف الوَلِيد أَدَرَّهُ *** تَتَابُعُ كَفَّيْه بخَيطٍ مُوَصَّلِ([1])
  Ve **الدُّرْدُرُ**: çocuğun dişlerinin bitme yerleridir. Ve o, **تَدَرْدَرَتِ اللحمةُ تَدَرْدُراً**dandır; eğer çalkalanırsa. Ve **دَرْدَر الصبيُّ الشَّيءَ**: eğer onu çiğnerse; onu **يُدَرْدِرُه**.
  Ve **دَرَرُ الرِّيح**: onun estiği yerdir. Ve **دَرَرُ الطَّريق**: onun kastıdır; çünkü o, gelen ve giden olmaksızın boş kalmaz. Ve **الدُّرُّ**: iri incilerdir; onda, saflığından dolayı görülen bir çalkantı sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki o, çalkalanan sudur. Bu yüzden Hüzeli([2]) dedi ki:
فجاء بها ما شِئْتَ مِن لَطَمِيَّةٍ *** يَدُوم الفُراتُ فوقَها ويموجُ([3])
  Der ki: saflığı ve güzelliği sebebiyle, sanki onun içinde dalgalanan bir su vardır.
  Ve **الكوكب الدُّرّيّ**: delici, ışık saçandır. Beyazlığından dolayı **الدُّر**e benzetilmiş ve ona nisbet edilmiştir.
  (**دس**)  **الدال** ve **السين** ikilide ve mutâbıkta tek bir asıldır; bir şeyin gizlilik ve sır altında içeri girmesine delâlet eder. Denir: **دَسَسْتُ الشَّيءَ في التُّراب**; onu toprağa gizledim; onu **أدُسُّه دَسّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أَيُمْسِكُه عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ في التُّرابِ﴾ [النحل 59]. Ve **الدّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.
  Ama onların sözü **دُسَّ البَعيرُ** hakkında iki söz vardır; ikisinin her biri babın kıyasındandır.
  Bunlardan biri: onda az bir uyuz bulunmasıdır. Eğer böyle ise, o uyuz, gizlenmiş hafif bir şey gibidir. Diğer söz ise: devenin yara yerlerine katran sürülmesidir. Ve babdandır* **الدَّسيس**([4]). Ve onların sözü: "**العِرْق دَسَّاس**"; çünkü o, gizlilik ve incelik içinde çekip gider.
   (**دظ**)  **الدّال** ve **الظاء** güvenilecek bir asıl değildir ve ondan kıyas yapılmaz. Halil’den naklettiler ki: **الدَّظَّ**: felç([5])tir; denir: **دظَظْناهم**; eğer onları felç ettiysek. Ve bu bir şey değildir.  (**دع**)  **الدال** ve **العين** tek bir asıldır; kıyaslı, düzenli; ve o, hareket, itme ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الدَّعُّ**: itmedir; denir: **دَعَعْتُه أَدُعُّه دَعَّاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يَوْمَ يُدَعُّونَ إلى نَارِ جهَنَّمَ دعّاً﴾ [الطور 13]. Ve **الدَّعْدَعَةُ**: ölçeği, şeyi tamamen alacak şekilde hareket ettirmektir. Ve **الدَّعْدَعةُ**: kıvrımlı bir koşudur. Ve denir: **جَفْنةٌ مدَعدَعة**. Ve aslı odur; yani o, doluncaya kadar **دُعدِعَتْ**.
Ama onların sözü **الدَّعْدَعَةُ** koyunları azarlamaktır; ve **الدَّعدعةُ** sendeleyen kimseye: **دَعْ دَعْ** demendir; tıpkı **لَعاً** denildiği gibi; biz demiştik ki: sesler ve onların taklitleri neredeyse kıyaslanmaz; ve onlar bu şekilde asıllar değildir.
  Ve onların kısa boylu adama **دَعْدَاعٌ** demesine gelince; eğer sahihse, o, bir **حاء**dan([6]) ibdâldendir: **دَحْدَاح**.
  (**دف**)  **الدال** ve **الفاء** iki asıldır: bunlardan biri şeyde bir yan/kenara delâlet eder, diğeri sürate.
  Birincisi **الدَّفُّ**tur; o, yan taraftır. Ve **دَفَّا البعيرِ**: onun iki yanıdır. Dedi ki:
له عُنُقٌ تُلْوِي بما وُصِلَتْ به *** ودَفّانِ يَشْتَفَّانِ كلَّ ظِعانِ([7])
  Ve denir: **سَنَامٌ مُدَفِّفٌ**; eğer devenin iki yanına düşerse. Ve **الدَّفّ** ve **الدُّفّ**: kendisiyle oyalanılan şeydir. İkincisi: **دَفّ الطّائرُ دفيفاً**; bu, onun yer yüzü üzerinde alçaktan uçmasıdır; iki kanadını hareket ettirir, ayakları da yerdedir. Ve bundandır: **دفَّتْ علينا من بَنِي فلان دَافَّةٌ**; **تدِفّ دفيفا**. Ve onların **دَفِيفُهم**u: yürüyüşleridir([8]). Ve dersin: **داففْتُ الرّجُلَ**; eğer onu **دِفَافاً** ve **مُدَافَّة** ile işini bitirdiysen. Ve bundandır Hâlid b. Velîd’in hadisi: "**من كان معه أسيرٌ فليُدَافَِّه**", yani onu öldürüp işini bitirsin. Ve o babdandır; çünkü ölümü onun üzerine acele ettirir.
  (**دق**)  **الدال** ve **القاف** tek bir asıldır; küçüklük ve hakirliğe delâlet eder. O hâlde **الدَّقيق**: **الجَليل**in zıddıdır. Denir: **ما أدَقَّنِي فُلانٌ ولا أَجَلَّني**; yani bana ne küçük bir şey verdi ne de büyük. Ve **أدقَّ فُلانٌ وأجلّ**; eğer azı ve çoğu getirdiyse. Dedi ki:
سَحوحٍ إذا سَحَّتْ هُمُوع إذا هَمَتْ *** بكَتْ فأَدَقَّتْ في البُكَا وأجَلَّتِ([9])
  Ve **الدّقيق**: hayrı az olan adamdır. Ve **الدَّقيق**: kapalı iş/mes’eledir. Ve **الدقيق**: undur. Ve dersin: **دققتُ الشَّيْءَ أدُقُّه دَقاًّ**.
  Ama **الدَّقْدَقة**ya gelince: binek hayvanlarının nallarının, gidip gelmelerindeki sesleridir. Böyle derler. Bizce asıl, asıldır; çünkü onlar nallarıyla yeri **دَقّاً** döverler.
  (**دك**)  **الدال** ve **الكاف** iki asıldır: bunlardan biri alçalma ve düzleşmeye delâlet eder. Bundan **الدكّان**; o bilinir. Abdi([10]) dedi ki:
  * كدُكّان الدَّرابِنَة المَطِينِ([11]) *
  Ve bundandır **الأرضُ الدَّكَّاءُ**: o, geniş düz yerdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَعَلَهُ دَكَّاءَ﴾ [الكهف 98]. Ve bundandır **النَّاقة الدّكّاء**: o, hörgücü olmayan devedir.
  Kisâî dedi ki: dağlardan **الدُّكُّ**: geniş olanlardır; tekili **أدَكُّ**tur. Ve **فرس أدَكُّ الظّهر**; yani sırtı geniş.
  Diğer asıl, ibdâl babına yaklaşır; sanki onda **الكاف**, **القاف**ın yerini tutmuştur. Denir: **دكَكْت الشيء**; **دقَقته** gibi; ve yine **دكَّكته**. Ve bundandır: **دُكَّ الرَّجُل فهو مدكوكٌ**; eğer hastalandıysa. Ve caizdir ki bu, birincidendir; sanki hastalık onu uzatmış ve yaymıştır; o hâlde her iki ihtimale de elverişlidir.

 Ve **الدَّكْدَاك** kumdandır; sanki o, **دُكَّ دَكّاً** edilmiştir; yani **دُق دَقّاً** edilmiştir. Dil ehli dedi: kumdan **الدَّكداك**: yere yapışıp yükselmeyen şeydir. Ve bundandır Cerîr b. Abdullah’ın hadisi; Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem ona Bîşe’deki menzili hakkında sorduğunda, dedi ki: "**سَهْلٌ * ودَكْداكٌ، وسَلَمٌ وأرَاكٌ**".
  Ve bu babdandır: **دَكَكت التُّرابَ على الميّت أدُكّه دَكَّاً**; eğer toprağı onun üzerine döktüysen. Ve yine kuyuyu gömersin. Ve bunun, toprağın dövülmüş gibi olması sebebiyle olduğu söylenmiştir.
  Ve bu iki asıldan şâz olanlardan: eğer sahihse onların sözü: **أَمَةٌ مِدَكَّةٌ**: işe karşı güçlü. Ve şâzdan onların sözü: **أقمت عنده حولاً دكيكا**; yani tam.
  (**دل**)  **الدال** ve **اللام** iki asıldır: bunlardan biri, öğrendiğin bir alâmetle şeyi açıklamaktır; diğeri şeyde çalkantıdır.
  Birincisi onların sözü: **دلَلْتُ فلاناً على الطريق**. Ve **الدليل**: şeydeki alâmettir. Ve o, **بيِّن الدَّلالة والدِّلالة**dır.
  Diğer asıl onların sözü: **تَدَلْدَل الشَّيءُ**; eğer çalkalandıysa. Evs dedi ki:
أمْ مَن لحَيٍّ أضاعوا بعضَ أمرِهِمُ *** بَيْنَ القُسوط وبين الدِّينِ دَلْدَالِ([12])
  Ve **القُسوط**: zulümdür. Ve **الدِّين**: itaattir.
  Ve babdandır: kadının **دَلال**ı; o, nazlanma ve tavır içinde cüretidir; sanki o muhalefet edicidir, hâlbuki onda muhalefet yoktur. Ve bu, ancak sallanma ve çalkantı ile olur. Ve bu kelimedendir: **فلانٌ يُدِلُّ على أقرانِهِ**([13]) savaşta; doğanın avına karşı **يُدِلُّ** etmesi gibi.
  Ve birinci babdandır Ferrâ’nın Araplardan naklettiği söz: **أدَلّ يُدِلّ**; eğer akrabalıkla vurduysa([14]).
  (**دم**)  **الدال** ve **الميم** tek bir asıldır; bir şeyi, ona sürülmesi yönünden kaplamaya delâlet eder. Dersin: **دَممْتُ**([15]) **الثَّوبَ**; eğer onu herhangi bir boya ile boyadıysan. Ve bir şey üzerine sürülen her şey **دِمام**([16])dır. Ama **الدّمدمة** helâktir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهمْ﴾ [الشمس 14]. Ve bu, onlara azap ve helâkten neyi kapladığı sebebiyledir. Ve **قِدْرٌ دميمٌ**: dalakla sıvanmış. Ve **الدَّامَّاء**: jerboanın yuvasıdır; çünkü onu **يدُمُّه دمّاً**; yani onu düzleyip düzleştirir.
  Ama onların sözü: **رجلٌ دميمُ الوجه**; o babdandır; sanki yüzü siyahlıkla yahut çirkinlikle sıvanmıştır. Denir: **دَمَّ وجههُ يَدُِمّ دَمامةً**; o hâlde o **دميم**dir.
  Ve ama **الدَّيْمُومَة**; o, suyu olmayan çöldür; o da babdandır; çünkü o, düzlüğünde sanki **دُمَّت**; yani düzlenip düzleştirilmiştir; bir şeyle sıvanan şey gibi. Ve yerden **الدَّمادِم**: yumuşak tepeler/sekilerdir.
  (**دن**)  **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; alçalma ve düşüklüğe delâlet eder. O hâlde **الأدَنُّ**: sırtı eğik adamdır. Ondan denir: **قد دَنِنْتَ دَنَناً**. Ve denir: **بيتٌ أدنّ**; yani alçak. Ve **فرسٌ أدَنّ**; yani iki eli kısa. Ve eğer böyle olursa, onun **منْسجُهُ** alçak olur([17]). Ve bundandır **الدَّنْدَنَة**; o, adamdan anlaşılmayan bir mırıltının işitilmesidir; bu, söylediği şeyde sesini alçaltması ve onu gizlemesi sebebiyledir. Ve bundandır hadis: "**فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودندنةُ مُعاذٍ فلا نُحْسِنُهُمَا**([18])".
  Ve bu kıyasa yaklaşan fakat onun aynısı olmayan şeylerden: küt (kesmeyen) kılıca onların **دَدَانٌ**([19]) demesidir. Ve babdan şâz olanlardan **الدَّيْدَن**; o, âdettir.
  Ve birinci asla kıyaslananlardan **الدِّنْدِنُ**; o, eskiliğinden bitkiden kararan şeydir.
  (**ده**)  **الدال** ve **الهاء** kıyas yapılacak bir asıl değildir ve ondan dallandırılmaz; ancak onların sözü **تَدَهْدَهَ الشيءُ** içinde gelir; eğer yuvarlandıysa; sanki **الدَّهْدَهَةُ** orada ondan meydana gelen sestir. Ve biz demiştik ki sesler üzerine kıyas yapılmaz.
  Ve derler: **ما أدرِي أيُّ الدَّهْدَاءِ**([20]) **هو**; yani o hangi insandır? Ve **الدَّهْدَاهُ**: develerin küçükleridir. Ve denir: **الدَّهْدَهانُ**: develerin çoğudur.
  Bizim dediğimize delâlet eden şeylerden: bunun bir asıl olmadığına, Halil’in kitabındaki sözü: ve ama Ru’be’nin sözü:
  * وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ([21]) *
  Çünkü denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti([22]). Halil’in söylediği ise, senin gördüğün üzeredir; babın başındaki sözünden sonra: **دَهٍ** bir kelimedir; Araplar onunla konuşurdu; onlardan biri kan davasını gördüğünde ona: "**يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا * دَهٍ**" der; yani sen eğer şimdi onun intikamını almazsan, onu asla almazsın; ve bunun benzeri işlerde. Ve bunun hepsi, bizim dediğimize delâlet eder.
  (**دو**)  **الدال** ve ondan sonra gelen illetli harf yahut hemzeli harf, bir önceki baba yakındır. O hâlde **الدَّوُّ** ve **الدَّوِّيّة**: çöldür. Bazıları der ki: o, ancak bununla adlandırıldı; çünkü onda boş olan kimse, **الدّوِيّ** gibi işitir; böylece iş, bizim dediğimize döndü: sesler kıyaslanmaz. Şair **الدَّوِّيّة** hakkında dedi ki:
وَدوِّيّةٍ قفرٍ تَمَشَّى نَعَامُها *** كَمَشْيِ النَّصارى في خِفاف اليَرَنْدَجِ ([23])
  Ve babdandır **الدّأْدَأَةُ**: hızlı yürüyüştür. Ve **الدأدأة**: sel yatağında taşların düşüş sesidir. Ama **الدآدئ**: ayın sonunda, **المُِحاق** gecelerinden önceki üç gecedir. Bunun sahih bir kıyası vardır; çünkü her kap, dolmaya yaklaştığında **تدأدأ** etmiştir. Ve yine bu geceler, ay tamamlanmaya yaklaştığında olur. Ama onun karanlığından dolayı **دآدِئَ** adlandırıldığını söyleyenin sözü, bir şey değildir ve onun kıyası yoktur.
  Ve ama **الدَّوادِي**: çocukların salıncaklarıdır; ve bir şey değildir.
  (**دب**)  **الدال** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; kıyaslıdır; o, yerde yürümekten daha hafif bir harekettir. Dersin: **دَبَّ دبيباً**. Ve yerde yürüyen her şey **دابة**dır. Ve hadiste: "**لا يَدخُل الجنَّةَ دَيْبُوبٌ ولا قَلاّع**". **الدَّيبوب** ile, insanlar arasında koğuculukla yürüyüp dolaşan koğucu kastedilir. Ve **القَلاَّع**: insanı, sultanına gammazlayıp onu, onun yanındaki bir mertebeden söküp çıkarandır. Ve denir: **ناقة دَبُوبٌ**; eğer etin çokluğundan ancak **دَبيباً** yürürse. Ve denir: **ما بالدار دِبِّيٌّ ودُبِّيٌّ**; yani debelenip yürüyen hiç kimse yok. Ve denir: **طَعنةٌ دبُوب**([24]); eğer kanla sızıp yürürse. Hüzeli([25]) dedi ki:
  * بصَفْحتهِ دَبُوبٌ تَقْلِسُ([26]) *
  Ve denir: falan, falanın **دُبَّة**sine bindi ve onun **دُبّته**sinden tuttu; eğer onun fiilinin benzerini yaptıysa; sanki onun yürüyüşünün benzeriyle yürüdü. Ve **الدُّبَّاء**([27]): kabaktır. Şâz olması caizdir; ve muhtemeldir ki, pürüzsüzlüğü sebebiyle böyle adlandırılmıştır; sanki o, yuvarlandığında hafifler. İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا أقْبلَتْ قلتَ دُبَّاءَةً *** من الخُضْرِ مَغْمُوسَةًٌ في الغُدُرْ([28])
  Ama saçtaki **الدَّبَبُ**, ibdâl babındandır; çünkü ondaki **الدال**, bir **زاء**dan ibdâl edilmiştir. Ve develerden **الأدْبَبُ**: kıllı olandır. Ve hadiste—eğer sahihse—: "**أيَّتُكُنَّ صاحبة الجَمَل الأدْبَب**([29])**". Ve ama **الدَّبُوب**; denir ki o, dibi uzak mağaradır([30]). Ve bu bir şey değildir.
  (**دث**)  **الدال** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, zayıf yağmurdur([31]).
  (**دج**)  **الدال** ve **الجيم** iki asıldır: bunlardan biri debib benzeri, ikincisi örten ve kaplayan bir şeydir.
  Birincisi onların sözü: **دَجَّ دَجيجاً**([32]); eğer debelenip yürüdüyse. Ve yine **الداجُّ**: hacla birlikte ticaretlerinde yürüyüp gidenlerdir. Ve [hadiste([33])]: "**هؤلاء الدّاجُّ ولَيسُوا بالحاجّ**". Ama Enes’in hadisi: "**ما تركت من حاجَةٍ ولا داجَة**" bu babdan değildir; çünkü **الدَّاجَة** hafifletilmiştir ve o, **الحاجَة**ye tâbidir. Ve ama **الدَِّجاجَة** bilinir; çünkü o **تُدَجْدِجُ** eder; yani gelir gider. Ve **الدَّجاجة**: iğin topağıdır. Eğer sahihse, o, benzetme manasınadır. Ve yine onların sözü: falanın bir **دَجاجة**si vardır; yani bakmakla yükümlü oldukları. Ve o kıyastır; çünkü onlar ona doğru **يدِجُّون**.
  Ama ikincisi onların sözü: **تَدَجْدَج الليل**; eğer karardıysa. Ve **ليلٌ دَجُوجيّ**. Ve **دَجَّجت السماء تدجيجاً**: eğer bulutlandıysa. Ve **تدَجْدَجَ الفارسُ بشِكَّته**; sanki onunla örtündü. Ve o, **مدجِّج** ve **مدَجَّج**dir. Ve kirpiye onların **مُدَجَِّج**([34]) demesi bundandır. Dedi ki:
ومُدَجَِّجٍ يَعدُو بشِكّته *** محمَرَّةٍ عيناهُ كالكَلْبِ([35])
  Ve ama onların, yere yayılıp uzanmış deveye **دَجَوْجَاةٌ** demesi; o babdandır; çünkü o, sanki yeri kaplar.
  (**دح**)  **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; genişleme ve yayılmaya delâlet eder. Araplar der: **دحَحْتُ البيت وغيرَه**; eğer onu genişlettiysem*. Ve **اندَحَّ بطنُه**; eğer genişlediyse. Bir bedevî dedi: "**مُطِرْنا لليلتين بقيتا من الشّهر، فاندحَّتِ الأرضُ كَلأً**". Ve denir: **دَحَّ الصَّائدُ بيتَه**; eğer onu yere yaptıysa. Ebû’n-Necm dedi ki:
  * بيْتاً خَفِيّاً في الثَّرَى مَدْحُوحَا([36]) *
  Ve babdandır **الدَّحْدَاح**: kısa boylu; alçaklığı ve **جُفُورِه**([37]) sebebiyle adlandırılmıştır. Ve yine **الدُّحَيْدِحَةُ**. Dedi ki:
أغَرَّكِ أَنَّني رجلٌ دميم *** دُحَيْدِحَة وأنَّكِ عَيْطَمُوسُ([38])  (**دخ**)  **الدال** ve **الخاء** ondan dallandırılan bir asıl değildir; fakat derler: **دخدَخْنا القومَ**: onları zelil ettik; **دَخدَخةً**. Şeybânî zikretti ki **الدخدخة**: bitkinliktir. Ama **الدَُّخُّ**; o, babında zikredilmiştir; o, dumandır. Dedi ki:
  * عند سُعَارِ النّارِ يَغْشَى الدَُّخَّا([39]) *
  (**دد**)  **الدال** ve **الدال** tek bir kelimedir. **الدَّدُ**: eğlence ve oyundur. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: "**ما أنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِنِّي**([40])".
  Ve denir: **دَدٌ** ve **وَدَداً** ve **دَدَنٌ**. Dedi ki:
أيُّها القلبُ تَعَلَّلْ بدَدَنْ *** إنَّ همِّي في سَمَاعٍ وَأَذَنْ([41])
  Ve **ودَد**([42])—denildiğine göre—bir kadının adıdır. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الدب والدبيب: مشي خفيف، ويستعمل ذلك في الحيوان، وفي الحشرات أكثر، ويستعمل في الشراب والبلى (يقال: دب البلى في الثوب، أي: سرى)، ونحو ذلك مما لا تدرك حركته الحاسة، ويستعمل في كل حيوان وإن اختصت في التعارف بالفرس، قال تعالى: ﴿والله خلق كل دابة من ماء﴾ الآية [النور/45]، وقال: ﴿وبث فيها من كل دابة﴾ [البقرة/164]، ﴿وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها﴾ [هود/6]، وقال تعالى: ﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، وقوله تعالى: ﴿ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]، قال أبو عبيدة: عني الإنسان خاصة (وعبارة أبي عبيدة: ومجاز دابة ههنا إنسان. انظر: مجاز القرآن 2/156)، والأولى إجراؤها على العموم. وقوله: ﴿وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم﴾ [النمل/82]، فقد قيل: إنها حيوان بخلاف ما نعرفه يختص خروجها بحين القيامة، وقيل: عنى بها الأشرار الذين هم في الجهل بمنزلة الدواب، فتكون الدابة جمعا لكل شيء يدب، نحو: خائنة جمع خائن، وقوله: ﴿إن شر الدواب عند الله﴾ [الأنفال/22] فإنها عام في جميع الحيوانات، ويقال: ناقة دبوب: تدب في مشيها لبطئها، وما بالدار دبي، أي: من يدب، وأرض مدبوبة: كثيرة ذوات الدبيب فيها.

##### Türkçe

- **الدب** ve **الدبيب**: hafif yürüyüş; bu, hayvanda kullanılır, böceklerde daha çok; içkide ve eskimede de kullanılır (denir ki: **دب البلى في الثوب**; yani: yayıldı), ve bunun benzeri, hareketini duyunun idrak etmediği şeylerde; her hayvanda kullanılır, her ne kadar örfte ata tahsis edilmiş olsa da. Yüce Allah dedi ki: ﴿والله خلق كل دابة من ماء﴾ âyet [النور/45]، ve dedi: ﴿وبث فيها من كل دابة﴾ [البقرة/164]، ﴿وما من دابة في الأرض إلا على الله رزقها﴾ [هود/6]، ve Yüce Allah dedi: ﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولو يؤاخذ الله الناس بما كسبوا ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]. Ebû Ubeyde dedi: insanı özellikle kastetti (Ebû Ubeyde’nin ibaresi: “Ve burada **دابة**’nin mecazı insandır.” Bkz.: Mecâzü’l-Kur’ân 2/156); ve onu umum üzere yürütmek daha evlâdır. Ve O’nun sözü: ﴿وإذا وقع القول عليهم أخرجنا لهم دابة من الأرض تكلمهم﴾ [النمل/82]; denilmiştir ki: o, bildiğimizin hilâfına bir hayvandır; çıkışı kıyamet vaktine mahsustur. Ve denilmiştir ki: onunla, cehalette davarlar menzilesinde olan şerlileri kastetti; böylece **الدابة**, debelenen her şey için bir cem‘ olur; nitekim: **خائنة** (cem‘) **خائن**’in (cem‘i)dir. Ve O’nun sözü: ﴿إن شر الدواب عند الله﴾ [الأنفال/22]; o, bütün hayvanlarda âmmdır. Ve denir: **ناقة دبوب**: yavaşlığından yürüyüşünde debelenir. Ve: **وما بالدار دبي**; yani: debelenen kimse yok. Ve: **أرض مدبوبة**: içinde **ذوات الدبيب**’i çok olan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَبَّ
1 دَبَّ دب aor. دَبِ٣َ , inf. n. دَبِيبٌ (T, S, M, Msb, K, &c.) and دَبٌّ (M, K,) and مَدَبٌّ, (S, K,) [and perhaps دَبَبٌ also, q. v.,] It, or he, (the ant, T, M, and any animal, M, and in like manner a party moving towards the enemy, T, or an army, and a child, Msb,) [crept; crawled; or] went, or walked, leisurely, or gently, (T, M, Msb, K,) without haste, (T,) عَلَى الأَرْضِ [upon the ground]: (S:) and [simply] he walked: (IAar, T:) he (an old man) [crept along; or] walked leisurely, softly, or gently: (S:) and ↓ دبّب, also, he walked leisurely, by slow degrees. (TA.) Hence, أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ وَدَرَجَ The most lying of those who have walked and died, or passed away, or perished: (T:) i. e., of the living and the dead. (T, S, K.) And يَدِبُّ مَعَ القُرَادِ [He creeps about with ticks]; said of a man who brings a small worn-out skin containing ticks, and ties it to the tail of a camel; in consequence of which, when one of the ticks bites it, the camel runs away, and the other camels run away with it; and thereupon he steals one of them: whence it is said of a thief, or stealer of cattle &c. (TA.) And هُوَ يَدِبُّ بَيْنَنَا بِالنَّمَائِمِ (tropical:) [He creeps among us with calumnies, or slanders]. (A, TA.) And دَبَّتْ عَقَارَبُهُ [lit. His scorpions crept along]; meaning (tropical:) his calumnies, or slanders, and mischief, (M, A, K,) crept along; syn. سَرَتْ. (M, K [See also art. عقرب.]) And the same phrase is also used to signify (tropical:) His downy hair crept [along his cheeks]. (MF in art. عقرب.) And دَبَّ قَمْلُهُ [lit. His lice crept]; meaning (tropical:) he became fat: said of a man. (Ham. p. 633.) And دَبَّ الجَدْوَلُ (tropical:) [The rivulet, or streamlet for irrigation, crept along]. (A.) And دَبَّ فِيهِ (tropical:) It crept in, or into, it, or him; syn. سَرَى; (M, A, K;) namely, wine, or beverage, (T, M, A, K,) in, or into, the body, (M, K,) or in, or into, a man, (T,) and into a vessel; (M;) and a disease, or malady, (M, A, K,) in, or into, the body, (M, K,) or فِى عُرُوقِهِ [in his veins]; (A;) and wear in a garment, or piece of cloth; (M, K;) and the dawn in the darkness of the latter part of the night. (M.) ― -b2- دِبِّى حَجَلْ (in the CK حَجَلُ) is the name of A certain game of the Arabs: (K, TA:) the ل is quiescent. (TA.) ― -b3- دُبَّ used as a noun: see below. -A2- دَبَّ [second pers. دَبِبْتَ,] aor. يَدَبُّ, inf. n. دَبَبٌ, He (a camel) was, or became, such as is termed أَدَبُّ; (IAar, T, TA;) i. e., had much hair, or much fur (وَبَر), or much fur upon the face. (TA.)

2 دَبَّ٣َ see 1, first sentence.

أَدْبَبْتُهُ
4 أَدْبَبْتُهُ ذ [third pers. أَدَبَّ] I made him (namely, a child, S) [to creep, or crawl, or] to go, or walk, leisurely, or gently. (S, K. [For the correct explanation, حَمَلْتُهُ عَلَى الدَّبِيبِ, Golius seems to have found حملته على الدَّابَّةِ.]) ― -b2- ادبّ البِلَادَ (assumed tropical:) He filled the country, or provinces, with justice, so that the inhabitants thereof walked at leisure (دَبَّ أَهْلُهَا [whence Golius has supposed دَبَّ to signify “ juste se habuit populus ”] M, K, TA) by reason of the security and abundance and prosperity that they enjoyed. (M, TA.)

دَبْدَبَ
R. Q. 1 دَبْدَبَ دبدب , [inf. n. دَبْدَبَةٌ,] He (a man) raised cries, shouts, noises, or a clamour. (AA, T.) ― -b2- And He beat a drum. (AA, T.)

دَبٌّ
دَبٌّ دب : see دَبَبٌ.

دُبَّ
دُبَّ دب and شُبَّ are used as nouns, by the introduction of مِنْ before them, though originally verbs. (S and K * and TA in art. شب.) One says, أَعْيَيْتَنِى مِنْ شُبَّ اـِلَى دُبَّ, (M, K, *) by way of imitation [of a verbal phrase], (M,) and من شُبٍّ الى دُبٍّ, Thou hast wearied me from the time of thy becoming a youth until thy walking gently, [or creeping along, resting] upon a staff: (M, K, * TA:) a prov.: (M, TA:) said alike to a man and to a woman. (TA in art. شب.) And فَعَلْتَ كَذَا مِنْ شُبَّ اـِلَى دُبَّ and من شُبٍّ الى دُبٍّ Thou hast done thus from youth until thy walking gently, [or creeping along, resting] upon the staff. (S.) -A2- دُبٌّ: see دُبَّةٌ, in two places. -A3- Also [The bear;] a certain beast of prey, (S, M, K,) well known; (K;) a certain foul, or noxious, animal: (Msb:) a genuine Arabic word: (M:) fem. with ة: pl. [of mult.] دِبَبَةٌ (S, M, Msb, K) and [of pauc.] أَدْبَابٌ. (M, K.) ― -b2- [Hence,] الدُّبُّ (assumed tropical:) The constellation of the Greater Bear: and, accord. to some, that of the Lesser Bear: the former, for distinction, being called الدُّبُّ الأَكْبَرُ; and the latter, الدُّبُّ الأَصْغَرُ. (M, K.)

دَبَّةٌ
دَبَّةٌ دب دبه دبة A single act [of creeping, or crawling, or] of going, or walking, leisurely, or gently: pl. دِبَابٌ. (K.) -A2- A hill, or heap, or gibbous hill, syn. كَثِيب, (IAar, T, S, M, K,) of sand: (S, K:) and (in some copies of the K “ or ”) a tract of red sand: or an even tract of sand: (K:) or, as in some copies of the K, an even tract of land: (TA:) and a place abounding in sand: (T, L:) pl. as above. (TA.) Hence the prov., وَقَعَ فُلَانٌ فِى دَبَّةً مِنَ الرَّمْلِ [lit. Such a one fell into, or upon, a place abounding in sand]; meaning, (tropical:) into difficulty, or misfortune; for the camel in such a place suffers fatigue. (T.) -A3- A certain thing for oil, or ointment; (S;) a receptacle for seeds (بِزْر) and olive-oil: (M, K:) pl. as above. (Sb, M.) A kind of bottle, or pot, (بَطَّةٌ,) peculiarly of glass. (K.) [Form the Pers. دَبَّهْ.] ― -b2- See also دُبَّآءٌ. -A4- And see دَبَبٌ, in three places.

دُبَّةٌ
دُبَّةٌ دب دبه دبة A way, or road. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) A state, or condition: (M, K:) and (tropical:) a way, mode, or manner, of acting &c.; (IAar, T, S, M, A, K;) whether good or evil: (IAar, T:) as also ↓ دُبٌّ, (M, A, K,) in both these senses: (M:) and (assumed tropical:) a natural disposition, temper, quality, or property. (S:) You say, رَكِبْتُ دُبَّتَهُ, and ↓ دُبَّهُ (M, A) (tropical:) I kept to his state, or condition, and his way, mode, or manner, of acting &c.; and did as he did. (M.) And دَعْنِى وَدُبَّتِى (assumed tropical:) Leave thou me and my way, mode, or manner, of acting &c.; and my natural disposition, &c. (S.)

دِبَّةٌ
دِبَّةٌ دب دبه دبة A mode, or manner, [of creeping, or crawling, or] of going, or walking, leisurely, or gently. (M, K. *) You say, هُوَ خَفِىُّ الدِّبَّةِ [He has a soft, or stealthy, mode, or manner, of creeping along, &c.]. (M, K:) And دَبَبْتُ دِبَّةً خَفِيَّةً [I crept along in a soft, or stealthy, mode, or manner, of creeping]. (T, S.) -A2- Also i. q. ↓ دَبِيبٌ [as meaning Anything that creeps, or crawls, upon the earth; and used as a coll. gen. n.]. (K.) One says, مَا أَكْثَرَ دِبَّةً هٰذَا البَلَدِ [How many are the creeping, or crawling, things of this country, or town!]. (TA.)

دَبَبٌ
دَبَبٌ دبب A certain pace, between that termed النَّصْبُ and that termed العَنَقُ: (TA voce نَصَبَ, as on the authority of En-Nadr:) or this is termed ↓ دَبِيبٌ. (TA voce وَسَجَ, as on the authority of En-Nadr and As.) -A2- Also Down; syn. زَغَبٌ; (M, K;) and so ↓ دَبَبَانٌ, (K,) and ↓ دَبَّةٌ: (Kr. M:) or down (T, S) of the face, (S,) or upon the face; (T;) and so ↓ دَبَّةٌ, (K,) of which the pl. [or coll. gen. n.] is ↓ دَبٌّ; (M, K;) accord. to Kr, who assigns to it the former meaning, and says that ↓ دَبَّةٌ is syn. with زَغَبٌ, not that it is syn. with زَغَبَةٌ: (M:) or دَبَبٌ signifies hair upon the face of a woman: (TA:) or, as also ↓ دَبَبَانٌ, much hair (M, K) and وَبَر [or camel's fur]: (M:) or both these words signify hair upon the جَبِين [or part above the temple] of a woman. ('Eyn, TT.) -A3- Also The young one, when just born, of the [wild] cow: (K:) or when a [wild] bull is a year old, and weaned, he is thus called; and the female, دَبَبَةٌ, and دبان. (TA in art. شب. [But for “ and دبان, ” I think it evident that we should read “ and the pl. is دُبَّانٌ, ” or “ دِبَّانٌ, ” like as جُذْعَانٌ and جِذْعَانٌ are pls. of جَذَعٌ. See also شَبَبٌ.])

دَبِبَةٌ
دَبِبَةٌ دب دبب دببه دببة : see أَدَبُّ.

دَبَبانٌ
دَبَبانٌ دببان : see دَبَبٌ, in two places.

دَبَابِ
دَبَابِ دباب [an imperative verbal n.,] a call to a female hyena, signifying دِبِّى [i. e. Creep along; or crawl; or go leisurely]: (Sb, T, K:) like نَزَالِ and حَذَارِ. (Sb, T.)

دَبَابٌ
دَبَابٌ دباب The pace, or motion, of a she-camel that can scarcely walk, by reason of the abundance of her flesh, and only creeps along, or walks slowly. (T, * TA.)

دَبُوبٌ
دَبُوبٌ دبوب A she-camel that can scarcely walk, by reason of the abundance of her flesh, and that only creeps along, or walks slowly: (S:) pl. دُبُبٌ. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Fat; (T, M, K;) as an epithet applied to a she-camel, (T,) or to any thing [or animal]. (M, K.) ― -b3- (assumed tropical:) One who creeps about with calumny, or slander; as also ↓ دَيْبُوبٌ: (T, K: *) or the latter signifies (assumed tropical:) one who calumniates, or slanders, much, or habitually; as though he crept about with calumnies, or slanders: (M:) or (assumed tropical:) one who brings men and women together; (T, M, K;) because he creeps about between them, and hides himself: (T:) i. q. دَيُّوثٌ. (M, in TA, art. ديث.) ― -b4- جِرَاحَةٌ دَبُوبٌ (assumed tropical:) A wound that flows with blood. (K.) And طَعْنَةٌ دَبُوبٌ (assumed tropical:) A thrust, or stab, that makes the blood to flow. (K.) -A2- (assumed tropical:) A deep cave, or cavern. (K.)

دَبِيبٌ
دَبِيبٌ دبيب inf. n. of دَبَّ [q. v.]. (T, S, M, &c.) See also دَبَبٌ. -A2- And see also دَابَّةٌ, and دِبَّةٌ.

دُبَّآءٌ
دُبَّآءٌ دبآء and ↓ دَبَّةٌ The gourd: (M, K:) or round gourd: or dry gourd: but this is said by Ibn- Hajar to be a mistake of En-Nawawee; and he asserts it to be i. q. يَقْطِينٌ [q. v.]: or it is the fruit of the يقطين: (TA:) n. un. of the former with ة. (M, K.) Accord. to F [and ISd] and several others, this is the proper art. of the former word, the ء being considered by them augmentative: accord. to Z and others, its proper art. is دبى: and some also allow its being written and pronounced دُبًّى: this is mentioned by Kz and 'Iyád as a dial. var. of دُبَّآء. (TA.) [See an ex. voce رِشَآءٌ, in art. رشو.]

مَا بِالدَّارِ دُبِّىٌّ
مَا بِالدَّارِ دُبِّىٌّ ما بالدار دبى ما بالدار دبي and دِبِّىٌّ There is not in the house any one: (S, M, * K:) دُبِّىٌّ being from دَبَبْتُ; i. e. مَنْ يَدِبُّ; and it is not used in any but a negative phrase. (Ks, S.) [See also دِبِّيجٌ and دِبِّيحٌ.]

دُبَّآءَةٌ
دُبَّآءَةٌ دبآءه دبآءة A locust while smooth and bare, before its wings have grown. (Mentioned in the TA in this art., but not there said to belong to it. [See art. دبى.]) ― -b2- [See also دُبَّآءٌ, of which it is the n. un.]

دَبَّابٌ
دَبَّابٌ دباب An animal that is weak, and creeps along, or walks slowly: fem. with ة. (TA from a trad.)

دَبَّابَةٌ
دَبَّابَةٌ دباب دبابه دبابة fem. of دَبَّابٌ. (TA.) ― -b2- [Also, as a subst., The musculus, or testudo;] a machine (M, * Mgh, * K, TA) made of skins and wood, (TA,) used in war; (M, Mgh, K, TA;) men entering into [or beneath] it, (Mgh, TA,) it is propelled to the lower part of a fortress, and they make a breach therein (M, Mgh, K, TA) while within the machine, (M, K, TA,) which defends them from what is thrown upon them from above: (TA:) it is also called ضَبْرٌ. (Mgh.)

دَبْدَبٌ
دَبْدَبٌ دبدب The walk of the long-legged ant. (M, K.) In the T it is said that ↓ دَبْدَبَةٌ signifies The long-legged ant [itself: but this is perhaps a mistranscription]. (TA.)

دَبْدَبَةٌ
دَبْدَبَةٌ دبدب دبدبه دبدبة [inf. n. of R. Q. 1, q. v.] ― -b2- Any quick motion, or pace, performed with short steps: (M:) and any sound like that of solid hoofs falling upon hard ground: (M, K:) a certain kind of sound [like the tramp of horses, as is indicated by an ex.]: (S:) or cries, shouts, noises, or clamour: (A:) and دَبَادِبُ [is its pl., and] signifies a sound like دُبْ دُبْ; an onomatopœia. (T.) -A2- [A kind of drum;] a thing resembling a طَبْل: pl. دَبَادِبُ. (Mgh, Msb. [See also دَبْدَابٌ.]) -A3- Milk such as is termed رَائِب, upon which fresh is milked: or the thickest of milk; as also ↓ دَبْدَبَى. (K.) -A4- See also دَبْدَبٌ.

دَبْدَبَى
دَبْدَبَى دبدبى دبدبي : see the next preceding paragraph.

دَبْدَابٌ
دَبْدَابٌ دبداب A drum; syn. طَبْلٌ. (M, K. [See also دَبْدَبَةٌ.])

دُبَادِبٌ
دُبَادِبٌ دبادب Very clamorous; (IAar, T, K;) as also جُبَاجِبٌ: (IAar, T:) or both signify very evil, or mischievous, and clamorous. (Az, in TA, art. جب.) ― -b2- And A bulky, or corpulent, man. (K.)

دَابَّةٌ
دَابَّةٌ دابه دابة [originally a fem. part. n.], for نَفْسٌ دَابَّةٌ, (M,) [or the ة is added لِلنَّقْلِ, i. e. for the purpose of transferring the word from the category of epithets to that of substs.,] Anything that walks [or creeps or crawls] upon the earth; as also ↓ دَبِيبٌ: (S: see دِبَّةٌ:) an animal that walks or creeps or crawls (يَدِبُّ); (M, A, K;) discriminating and not discriminating: (M:) any animal upon the earth: (Msb:) it is said in the Kur [xxiv. 44], وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَآءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِى عَلَى أَرْبَعٍ [And God hath created every دابّة of water (meaning of the seminal fluid); and of them is he that goeth upon his belly, and of them is he that goeth upon two legs, and of them is he that goeth upon four]: here, as دابّة applies to a rational and an irrational creature, the expression فمنهم is used; for which, if it applied only to an irrational creature, فَمِنْهَا or فَمِنْهُنَّ would be used: moreover, the expression من يمشى is used, though دابّة applies originally to an irrational creature, [or rather a beast, and a reptile,] because the different classes of beings are spoken of collectively: (M:) and this passage of the Kur refutes the assertion of him who excludes the bird from the significations of this word: (Msb:) in the last verse but one of ch. xxxv. of the Kur, it is said to relate to mankind and the jinn (or genii) and every rational being; or to have a general signification: (M:) its predominant signification is a beast that is ridden: (S, M, A, K:) especially a beast of the equine kind; i. e. a horse, a mule, and an ass: (Kull:) or particularly a بِرْذَوْن [meaning hackney, or horse for ordinary use and for journeying: (M:) but as particularly applied, when used absolutely, to a horse and a mule, it is an adventitious conventional term: (Msb:) it is applied to a male and a female: (M, A, Msb, K:) and is properly an epithet: (M:) pl. دَوَابُّ. (Msb, TA.) The dim. [signifying Any small animal that walks or creeps or crawls upon the earth, a small beast, a small reptile or creeping thing, a creeping insect, and any insect, and also a mollusk, a shell-fish (as in an instance cited voce مَحَارَةٌ in art. حور) and the like,] is ↓ دُوَيْبَّةٌ, (Zj, T, Msb,) in which the ى is quiescent, but pronounced with اـِشْمَام [i. e. a slight approximation to the sound of kesr], as it is in every similar case, in a dim. n., when followed by a doubled letter: (Zj, T:) and ↓ دُوَابَّةٌ also has been heard, with the ى changed into ا anomalously. (Msb; and L in art. هد, on the authority of ISd.) ― -b2- دَابَّةُ الأَرْضِ [The Beast of the Earth] is an appellation of one of the signs of the time of the resurrection: (S, M, K:) or the first of those signs. (K.) It is said to be a beast sixty cubits in length, or height, with legs, and with fur (وَبَر), and to be diverse in form, resembling a number of different animals. (TA.) It will come forth in Tihámeh, or between Es-Safà and ElMarweh, (M,) or at Mekkeh, from Jebel Es- Safà, which will rend open for its egress, during one of the nights when people are going to Minè; or from the district of Et-Táïf; (K) or from three places, three several times. (M, K.) It will make, upon the face of the unbeliever, a black mark; and upon the face of the believer, a white mark: the unbeliever's mark will spread until his whole face becomes black; and the believer's, until his whole face becomes white: then they will assemble at the table, and the believer will be known from the unbeliever. (M.) It is also said that it will have with it the rod of Moses and the seal of Solomon: with the former it will strike the believer; and with the latter it will stamp the face of the unbeliever, impressing upon it “ This is an unbeliever. ” (K.) ― -b3- See also أَرَضَةٌ.

دَيْبُوبٌ
دَيْبُوبٌ ديبوب : see دَبُوبٌ.

دُوَابَّةٌ
دُوَابَّةٌ دابة دوابه دوابة : dims. of دَابَّةٌ, q. v.

دُوَيْبَّةٌ
دُوَيْبَّةٌ دويبه دويبة : dims. of دَابَّةٌ, q. v.

أَدَبٌّ
أَدَبٌّ ذ Having down (K, TA) upon the face: (TA:) or having much hair: (M, K:) and having much وَبَر [or fur]: (M:) it is applied to a man: (M:) and to a camel, (M, K,) in the second of these senses, (K, TA,) or in the third sense, or as meaning having much fur upon the face; (TA;) or i. q. أَزَبُّ: (M:) and occurs in a trad. written أَدْبَب, (M, K,) to assimilate it in measure to a preceding word, namely, حَوْءَب: (M:) the fem. is دَبَّآءُ; with which ↓ دَبِبَةٌ is syn.; (M, K;) signifying a woman having hair upon her face: (TA:) or having much hair upon the جَبِين [or part above the temple]. (M, TA.)

مَدِبٌّ
مَدِبٌّ مدب and مَدَبٌّ The track, or course, of a torrent, (S, M, K, *) and of ants: (S, K:) pl. مَدَابُّ. (TA.) One says, of a sword, لَهُ أَثْرٌ كَأَنَّهُ مَدَبُّ النَّمْلِ and مَدَابُّ الذَّرِّ [It has diversified wavy marks like the track of ants and the tracks of little ants]. (TA.) The subst. is with kesr; and the inf. n., with fet-h; accord. to a rule constantly obtaining, (S, * K, * TA,) except in some anomalous instances, (TA,) when the verb is of the measure فَعَلَ (S, K, TA) or فَعِلَ, (TA,) and its aor. is of the measure يَفْعِلُ. (S, K, TA.) [Here it should be observed that مَجْرًى, given as the explanation of مَدِبٌّ and مَدَبٌّ in the K, is both an inf. n. and a n. of place and of time: but J clearly explains both these words as above; and F seems, in the K, to assign to them both the same signification.]

أَرْضٌ مَدَبَّةٌ
أَرْضٌ مَدَبَّةٌ ذ A land abounding with دِبَبَة [or bears]. (T, S, M. *)

مُدَبَّبٌ
مُدَبَّبٌ مدبب , like مُعَظَّمٌ, (TA,) or مِدْبَبٌ, (so in a copy of the T, according to the TT,) an epithet applied to a camel, (T, TA,) signifying الذى يمشى دبادب (TA) [app. دَبَادِبَ, and if so it seems to mean That walks quickly, with short steps: or that makes a sound with his feet, like دُبْ دُبْ: see دَبْدَبَةٌ: but in the TT it is written دَباْ دَباْ; perhaps correctly دَبًّا دَبًّا, creeping and creeping].

_Türkçe çeviri henüz yok_
