# دثر (د-ث-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AB%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Disar : Battaniye demektir

- Harfler: د - ث - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُدَّثِّرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AB%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F.md) | الْمُتَفَعِّلُ | Örtünen | 1 | 1 | [74:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/ayet/74:1.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دثر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md), [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md), [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md), [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin diğerinin üzerine kat kat binerek onu bütünüyle örtmesi, yığması ve dışarıdan görünmez kılması |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin getirdiği ağır yük ve ürperti karşısında dış bir örtüye bürünme halinden kalkıp eyleme ve uyarıya geçme çağrısı |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel hazırlık veya çekilme durumunun dışsal katmanla sarılması; pasiflik ve gizlenme zırhından aktif tebliğ alanına çıkış |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir örtünme veya battaniyeye sarınma şeklinde anlaşılarak, temsil ettiği içe kapanma, donma ve inziva halini sonlandırıcı dönüştürücü emrin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دث | Üste binme, temas etme, yumuşakça üstünü kaplama ve ılıtma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [دثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%A3.md) ve [دثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D9%86.md) kullanımlarında da ılıma, yuva kurma veya üst üste konarak barınak yapma anlamı mevcuttur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi akış, tekrar, yayılma ve süreklilik katarak; örtünün veya fazlalığın tek seferlik bir temas değil, nesnenin üstünü bütünüyle kaplayan kalın bir dış katman, izleri örten toz tabakası veya yığılan mal çokluğu haline gelmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, bir aralığı veya nesneler arasındaki eşiği temsil eder. |
| ث | işaret, sınır; yoğunlaşma (türetme imge) | Maddenin veya etkinin bir sınır boyunca toplanmasını, yoğunlaşarak birikmesini anlatır. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın en üst noktasını, tepesini, kuşatıcı ve hâkim olan üst tabakayı simgeler. |
| دثر | Kapıdan geçerek üst yüzeyde yoğun bir katman oluşturma | Bir eşikten geçip bedenin veya nesnenin en üst yüzeyine yayılarak orada kalın, örtücü ve dış etkenleri kesen yoğun bir tabaka meydana getirme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İç giysinin (شعار) üzerine giyilen, bedeni dıştan kalınca saran üst giysi veya örtü (دثار); ayrıca rüzgârın savurduğu kum ve tozların kalıntıların üzerine kat kat binerek eski yerleşim izlerini silmesi (دثور). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil yağmurun dağları ve sığınakları bütünüyle kaplamasını bu kökle tasvir etmiştir: أصاخت له فدر اليمامة بعدما / تدثّرها من وبله ما تدثّرا |
| Erken Arapça kullanım | Kümeyt b. Zeyd tembel ve uykucu kimseyi gündüzün örtüye bürünen kişi olarak nitelemiştir: ولم ألقه بدثور الضحى / أمال السبات عليه الدثارا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça دثر kökü, Sami dil ailesinde özellikle nesnelerin birbiri üzerine yığılması, kalın bir katmanla örtülmesi, eskime veya silinme süreçleriyle bağlantılı bir semantik çekirdeğe işaret eder. İbrânîcede benzer ses dizilimleri doğrudan aynı kökle tam örtüşmese de Aramca ve Süryanicede toplanma, kalınlaşma ve eskiyen şeyin örtülerek gözden kaybolması süreçlerinde paralel kök hareketleri gözlemlenir. Arapçada kök iki ana hatta özelleşmiştir: Biri somut olarak iç giysi üzerine alınan dış örtü veya çokluk sebebiyle üst üste yığılan mal (دثر), diğeri ise üzerine toz ve toprak binerek izleri silinen eski kalıntıdır (رسم داثر). Bu durum kökün Sami zemininde "üstüne bir tabaka binerek asıl yüzeyi saklama veya yığma" mantığını koruduğunu gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin diğeri üzerine kat kat binmesi ve onu örtmesi | Kökün temelinde yer alan katlanma ve yığılma mânası hem giysiye (دثار) hem bol mala (دثر) hem de rüzgârın örttüğü ize (داثر) kaynaklık eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Orta Sami sahasında örtme, kalınlaşma ve silinme | Arapça ve komşu lehçelerde üst tabaka oluşturma ve izleri örtme işlevi semantik olarak korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde güvenilir bir soydaşlık formu tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دثر | Anlamlı | Kat kat örtünmek, üst üste binmek | Bir nesnenin üzerine kalın bir tabakanın gelerek onu sarması veya izlerini silmesi. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| درث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kaynaklarında kullanım kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| ثدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kaynaklarında kullanım kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| [ثرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Ufalamak, parçalamak, ıslatmak | Ekmeği et suyunda ufalayarak tirit yapmak veya deriyi yaralayıp bırakmak. | Kur'an'da geçmez; bütünlüğü bozma yönüyle zıtlaşır. |
| ردث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kaynaklarında kullanım kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| [رثد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D8%AF.md) | Anlamlı | Eşyayı üst üste düzgünce yığmak | Eşyayı veya taşları birbiri üzerine intizamla dizip istiflemek. | Kur'an'da geçmez; yığma ve katman oluşturma yönüyle ortak çekirdektir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دثر | Merkez | Kalın bir dış katmanla bütünüyle sarınma | İç elbisenin üzerine dıştan alınan, hareketsizlik ve korunma sağlayan kalın örtüye bürünme. | Bedenin dış etkilere karşı tamamen izole edilmesidir. |
| [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Bir yük veya örtüyle sarılıp büzülme | [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md) kökünde daha çok ürperti, yük taşıma ve kendini toparlayıp sarma vurgusu öne çıkar. | Korku ve sarsıntı anında sığınma amaçlı örtünmedir. |
| [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Bir şeyin bütünüyle üzerini kaplayıp bürüme | [غشى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) kökünde örtülen nesnenin iradesi dışında dış bir gücün bütünü kuşatması esastır. | Karanlığın, uykunun veya azabın her yanı sarmasıdır. |
| [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Genel anlamda elbise giyme veya karıştırma | [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) olağan giyim kuşamı ve şeylerin birbirine karışmasını ifade eder; özel bir dış katman şartı aramaz. | Bedenin mutat örtülmesi durumudur. |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Bir engelle arkasına gizlenme | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) kökünde gözden saklama ve araya perde koyma amacı ön plandadır. | Görünürlüğü engelleme merkezli örtünmedir. |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Zıt | Üstündeki örtüyü kaldırıp açığa çıkarma | Üzeri kapalı, sarılı veya gizli olan şeyin katmanını bütünüyle kaldırarak görünür kılmaktır. | İnzivadan, örtüden ve kapalılıktan dışa açılma durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دثر | Kalın dış örtüye bürünmek, üst üste yığılmak | İç giysi üzerine kalın katman alarak sakınma ve sarınma halini karşılar. | Kesin |
| Latince | palliare, involvere | Kalın örtüyle sarmak, pelerin altına gizlemek | Dış giysiyle örtme ve gizleme payını karşılar; kökteki atalet ve içe çekilme nüansı dışarıda kalır. | Güçlü |
| İngilizce | to enfold, to wrap up in a mantle | Bir pelerin veya örtüyle bütünüyle sarınmak | Dış katmanla sarınma hareketini verir; eskiyen izlerin örtülüp silinmesi boyutunu kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | sich einhüllen, sich vermummen | Kalın bir şeyle sarınmak, örtünmek | Bedenin dış giysiyle izole edilmesini karşılar; kökün zenginlik ve bolluk çağrışımını taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | s'envelopper, s'emmitoufler | Kat kat giyinip sarınmak, pelerinle bürünmek | Dıştan kalın örtü alma durumunu tam verir; kökün durağanlıktan harekete geçiş kontrastını içermez. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمُدَّثِّرُ | Vahyin sarsıntısıyla örtüsüne bürünen, içe çekilen kişi | İlk vahiy tecrübesinin getirdiği ağırlık ve heybet karşısında dış elbisesine veya örtüsüne sarınarak hareketsiz duran peygambere hitap bağlamı; Müddessir [74:1](https://lisan.digital/tr/ayet/74:1.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin başlangıcı ve vahiy psikolojisi | Peygamberin beşerî tabiatının vahyin ağırlığı karşısında gösterdiği sığınma, ürperti ve örtünme tepkisi. | Beşeriyet örtüsünden ilahî risalet sorumluluğuna geçiş anı. |
| Fıkıh | İbadette örtünme ve giyim adabı | İç giysi (شعار) ile dış örtü (دثار) ayrımı; namazda ve ihramda örtünmenin sınırları. | Dış katmanın koruyucu ve kapatıcı fıkhî niteliği. |
| Tefsir | Davet ve risaletin merhaleleri | Müddessir hitabının inzivayı sonlandırıp aktif tebliğ, uyarma ve toplumsal kalkınış emrini başlatması. | Pasiflikten aktif uyarıcılığa geçiş emri. |
| Hadis | Sahabe ve Ensar övgüsü; dua ve zikir hali | Hadiste Ensar'ın iç giysi (شعار), diğer insanların dış örtü (دثار) olarak nitelenmesi ve kalplerin zikirle diriltilmesi tavsiyesi. | Yakınlık ve bağlılığın dışsal katmanlara nispetle önceliği. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel tefekkürden kamusal tebliğe geçiş | İnziva örtüsünü atış | Dönüştürücü | Kişisel korunma ve içe kapanma halini yıkarak uyarı görevini (قُمْ فَأَنْذِرْ) başlatır. | Kesin |
| İlmi | Bilginin saklanmasından yayılmasına geçiş | Atalet perdesini kaldırma | Harekete geçirici | Bilginin veya hakikatin üzeri örtülü bir emanet olmaktan çıkarılıp topluma aktarılmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sorumluluk ve liderlik | Kamusal alana çıkış | Yetki ve irade ilanı | Köşesine çekilmiş pasif liderliğin yerine toplumu dönüştüren aktif mücadeleyi ikame eder. | Güçlü |
| İktisadi | Servetin birikmesi ve tedavülü | Yığılan sermaye katmanı (الدَّثْر) | Dolaşıma sokma gereği | Üst üste yığılan mal çokluğunun durağan bırakılmayıp arındırılması ve infak edilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtım katmanı ve potansiyel enerji birikimi | Bir sistemin dış katmanla çevresinden yalıtılarak enerjisini içeride tutması; sistemin uyarılmasıyla yalıtımın kırılıp kinetik enerjiye dönüşmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal geri çekilme ve kriz sonrası mobilizasyon | Bireyin veya grubun travma anında koruyucu bir kozaya çekilmesi, ardından kriz eşiğini aşarak toplumsal eyleme geçmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir kumaş parçasına veya evdeki bir battaniyeye sarınmak gibi basit bir beden hareketine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, vahyin azameti karşısında insanın sığındığı psikolojik ve fiziksel koruma kalkanını, içine kapandığı sessizlik zırhını ve bu durağanlıktan derhal kalkıp cihanşümul bir tebliğ hareketini başlatma emrini simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hitabın nüzul bağlamındaki derin psikolojik dönüşümünü, risaletin başladığı tarihsel kavşağı ve bireysel sükûnetten küresel tebliğe geçiş iradesini sıradan bir giyim uyarısı gibi algılama hatası doğar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy sürecinin en kritik kavşaklarından biri olan ferdî tecrübeden toplumsal harekete geçiş anını tek bir kelimeyle özetlediği için merkezî öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlik görevinin başlangıcını, tebliğ ve inzar sürecinin metodolojisini ve peygamberin beşerî donanımının inşasını ele alan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın ve maneviyatın salt içe kapanma, dünyadan soyutlanma ve kendi örtüsüne bürünerek korunma olduğu zannını yıkar; örtüden sıyrılıp ayağa kalkmayı zorunlu kılar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin üzerine iç giysiden sonra alınan kalın dış örtüye bürünmek; nesnelerin veya izlerin üzerine toz ve katmanların binerek onları örtmesi.
- Soyut anlam: Vahyin getirdiği sarsıntı veya dünyanın ağırlığı karşısında pasif koruma alanına çekilme halinin, gelen ilahî iradeyle kırılarak aktif eyleme dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılık: İçe dönük durağanlığın ve yalıtılmışlık kozasının sonlandırılarak, dışa dönük kamusal inşa ve uyarı sisteminin devreye sokulması.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\delta(t)} C_e \implies \Delta U \to K$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ bireyin başlangıçtaki durağan, örtülü ve içe çekilmiş halini; $\delta(t)$ vahyî uyarının ani ve dönüştürücü müdahalesini; $C_e$ dış örtünün ve yalıtım katmanının çatlatılıp terk edilmesini; $\Delta U \to K$ ise örtü altında biriken potansiyel iç enerjinin kamusal, aktif ve hareketli bir uyarma kinetiğine dönüşümünü temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Müddessir 74:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/ayet/74:1.md) — الْمُدَّثِّرُ

يَاأَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ

Meal (IK): Ey örtüye bürünen;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Disar : Battaniye demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والثاء والراء معهما
د ث ر، ث ر د يستعملان فقط
دثر:
الدُّثورُ: كَثْرةُ المال، ويقال: هم أهلُ دَثرٍ ومالٌ دَبْرٌ بمعناه.
ودَثَرَ أي دَرَسَ فهو داثِرٌ، ورُوي عن الحَسَن أنه قال: حادِثوا هذه القلوبَ بذكر الله فإنها سريعةُ الدُثور والدِّثار من فِعل المُتَدثرِّ.
ثرد:
الثَّريدة معروفة.
والتَّثريدُ في الذَّبيحةِ: تفسيخُ الجِلْد وتركُ الإِجهاز عليها، والكلالة أداة للذَّبْح.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الثاء** ve **الراء** onlarla birlikte

**د ث ر**، **ث ر د** yalnızca kullanılırlar.

**دثر**:
**الدُّثورُ**: malın çokluğu; ve denilir: onlar **دَثرٍ** ehli (sahipleri)dir; ve **مالٌ دَبْرٌ** onun mânâsıyla (aynı mânâda).

Ve **دَثَرَ** yani eskidi; o hâlde o **داثِرٌ**dur. Ve **الحَسَن**’den rivayet olundu ki o dedi: Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **الدُثور**’a süratlidir; ve **الدِّثار** **المُتَدثرِّ** fiilindendir.

**ثرد**:
**الثَّريدة** bilinir.

Ve **التَّثريدُ** kurbanda: deriyi gevşetmek ve onun üzerine işi bitirmeyi terk etmektir; ve **الكلالة** boğazlama için bir alettir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الدَثْرُ بالفتح: المال الكثيرُ. يقال: مالٌ دَثْرٌ، ومالان دَثْرٌ، وأَمْوالٌ دَثْرٌ. وعَكَرٌ دَثْرٌ، أي كثيرٌ، وهو من الأوَّل إلاَّ أنَّه جاء بالتحريك. والدِثار: كلُّ ما كان من الثِياب فوق الشِعار. وقد تَدَثَّرَ، أي تَلَقَّفَ في الدِثار. وتَدثَّرَ الفَحْلُ الناقَة، أي تسنَّمها. وتَدثَّر الرجلُ فرسَه، إذا وثَبَ عليه فركِبه. والدُثور: الدروس. وقد دَثَرَ الرَسْمَ وتداثر. والدَثور: الرجل الخامل النَؤُوم. ودَثَّر الطائرُ تَدْثيراً، أَصْلَحَ عُشَّه.

##### Türkçe

**الدَثْرُ** fetha ile: çok maldır. Denir: **مالٌ دَثْرٌ**, ve **مالان دَثْرٌ**, ve **أَمْوالٌ دَثْرٌ**. Ve **عَكَرٌ دَثْرٌ**, yani çok; ve o birincidendir, ancak harekeleme ile gelmiştir. Ve **الدِثار**: **الشِعار**ın üstünde elbiselerden olan her şeydir. Ve **تَدَثَّرَ**, yani **الدِثار**a büründü. Ve **تَدثَّرَ** **الفَحْلُ** **الناقَة**yı, yani onun hörgücüne çıktı. Ve **تَدثَّر** adam atına, üzerine sıçrayıp ona bindiği zaman. Ve **الدُثور**: silinip yok olma. Ve **دَثَرَ** **الرَسْمَ** ve **تداثر**. Ve **الدَثور**: uyuşuk, çok uyuyan adamdır. Ve kuş **دَثَّر** **تَدْثيراً**, yuvasını düzeltti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ث ر
دثر ، ثرد ، رثد : مستعملة .
دثر : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ذهب أهل الدُّثور بالأجور ) .
قال أبو عبيد : واحد الدُّثُور دَثْر ؛ وهو المالُ الكثير ، يُقال : هم أهل دثر ودُثور .
وقال الليث : يقال : هم أهل دثر ؛ ومال دثر ، ومال دَبْر أيضاً بمعناه .
ورُوِيَ عن الحسن أنه قال : حادثوا هذه القلوب بذكر الله فإنها سريعة الدثور .
قال أبو عبيد : قوله سريعةُ الدُّثُور ، يعني دُروسَ ذِكرِ الله ، يُقال للمنزل إذا عفا ودرس : قد دَثَر دُثوراً .
قال ذو الرّمة :
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسومِ الدواثِرِ
وقال شمر : دُثُور القُلوب امِّحاءُ الذِّكْر منها ودُروسُها قال : ودُثُورُ النفوس سُرعةُ نسْيانها ، ودَثَر الرجلُ إذا عَلَتْه كَبْرةٌ واسْتِسْنانٌ .
وقال ابن شميل : الدثَرُ الوَسَخُ ، وقد دَثر دثوراً إذا اتَّسَخَ ، ودَثر السَّيفُ إذا صَدِىءَ .
وقال أبو زيد : سيفٌ دَاثرٌ وهو البعيدُ العهد بالصقال .
قلت : وهذا هو الصواب ، يدل عليه قوله : حادثوا هذه القلوب أي اجلوها واغْسلوا عنها الرَّيْن والطَّبَع بذكر الله كما يُحادَثُ السيفُ إذا صُقِل وجُلِيَ ومنه قول لَبيد :
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
أي جُلِيَ وصُقِلَ ، والدِّثار الثوبُ الذي يُستَدْفَأ به من فوق الشِّعار ، يقال : تَدَثَّرَ فلان بالدِّثار تَدَثُّراً وادِّثاراً فهو مُدَّثِّرٌ والأصل مُتَدَثِّر فأدْغِمَتْ التاءُ في الدال وشُدِّدتْ .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( المدثر : 1 ) يَعْني المُتَدَثرِّ بثيابه إذا نام .
عمرو عن أبيه قال : المَتَدَثِّر من الرجال : المأْبُونُ ، قال : وهو المُتدَأَّم ، والمُتَدَهَّمْ والمِثْفَر والمِثْفارُ .
ثرد : قال الليث : الثَّرِيدُ : معروفٌ ، قلت : أصل الثَّرْد الهَشْم ، ومنه قيل لما يُهْشَمُ مِن الخُبْزِ ويُبَلُّ بماء القِدْر وغيره : ثريدٌ .
وسئل ابن عباس عن الذبيحة بالعُود فقال : كُلّ ما أَفْرَى الأَوْداجَ غير مُثرِّد .
قال أبو عبيد : قال أبو زياد الكلابي : المُثرِّدُ الذي يَقْتلُ بغير ذَكاةٍ يقال : تَثَرَّدتَ ذَبيحتكَ .
وقال غيره : التَّثريدُ أن تَذبحَ الذبيحةَ بشيءٍ لا يُنْهِرُ الدّمَ ولا يُسيله ، فهذا المُثَرِّدُ ، وما أفرى الأوداجَ من حديدٍ أو لِيطَةٍ أو ظُرَرٍ أو عُودٍ له حَدٌّ ، فهو ذَكِيٌ غيرُ مُثَرَّدٍ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ثَرِد الرجلُ حُمِل من المعركة مُرْتثّاً .
وقال ابن شميل : ثوب مَثْرودٌ أي مَغْموس في الصِّبْغ ، ويقال : أكلنا ثَرِيدة دَسِمَة بالهاء على معنى الاسم أو القطعة من الثريد .
رثد : أهمله الليث ، وقال ابن السكيت : الرَّثْدُ مَصدرُ رَثَدْتُ المتاعَ إذا نَضَدْتَ بعضَه فوق بعض ، وهو طعام مَرْثُودٌ ورَثيدٌ ، ويُقال : تركتُ فلاناً مُرْتثِداً ما تَحمَّل بعد : أي نَاضِداً مَتَاعَه ومنه اشتُق مَرْثَدٌ ، وقال ثعلبةُ بنُ صُعَيْرٍ :
فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رثيداً بَعْدَ ما
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمينَها في كَافِرِ
قال : والرَّثَدُ متاعُ البيت المنضُود بَعْضُه فوق بعض .
وقال غيره : الرِّثْدَةُ واللِّثْدَةُ الجماعةُ من الناس الكثيرة ، وهم المقيمون وسائرهم يَظْعَنُون . 5

##### Türkçe

د ث ر
**دثر** ، **ثرد** ، **رثد**: kullanımdadır.

**دثر**: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunduğuna göre şöyle dedi: ( **ذهب أهل الدُّثور بالأجور** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الدُّثُور**’un teki **دَثْر**’dir; o, çok maldır; şöyle denir: onlar **دثر** ve **دُثور** ehlidir.
Leys dedi: şöyle denir: onlar **دثر** ehlidir; ve **مال دثر**; ve **مال دَبْر** da yine onun mânâsıyla.
Hasan’dan rivayet olunduğuna göre şöyle dedi: Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **الدثور**’a çabuktur.
Ebû Ubeyd dedi: Onun “**سريعةُ الدُّثُور**” sözü, yani Allah’ın zikrinin silinip gitmesi; menzil için, silinip yok olup izleri kaybolduğunda şöyle denir: **قد دَثَر دُثوراً**.
Zü’r-Rumme dedi:
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسومِ الدواثِرِ

Şemmer dedi: Kalplerin **دُثُور**’u, zikrin onlardan silinip yok olması ve izlerinin kaybolmasıdır. Dedi: Nefislerin **دُثُور**’u, onların unutmasının çabukluğudur; ve adam **دَثَر** olur; üzerine yaşlılık ve ihtiyarlık geldiğinde.
İbn Şümeyl dedi: **الدثَرُ** kir/pistir; ve **دَثر دثوراً** olur; kirlendiğinde; ve kılıç **دَثر** olur; paslandığında.
Ebû Zeyd dedi: **سيفٌ دَاثرٌ**: o, cilâdan uzak zaman geçmiş olandır.
Dedim: Bu, doğru olanın ta kendisidir; ona delâlet eder: “Bu kalpleri konuşturun” sözü; yani onları parlatın ve Allah’ın zikriyle onlardan pası ve mühürü yıkayın; tıpkı kılıcın, cilâlandığında ve parlatıldığında “konuşturulması” gibi. Ve ondan Lebîd’in sözü:
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
yani parlatıldı ve cilâlandı. Ve **الدِّثار**: **الشِّعار**’ın üstünden, onunla ısınılan elbisedir; şöyle denir: falan **بالدِّثار** büründü: **تَدَثُّراً** ve **ادِّثاراً**; o hâlde o **مُدَّثِّرٌ**’dir. Aslı **مُتَدَثِّر** idi; sonra **التاء** **الدال**’a idğam edildi ve şeddelendi.
Ferrâ, Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü hakkında dedi: ( ) ( **المدثر : 1** ) yani elbiselerine bürünmüş olan; uyuduğunda.
Amr, babasından: Erkeklerden **المَتَدَثِّر**: **المأْبُونُ**’dur, dedi. Dedi: ve o, **المُتدَأَّم**’dır; ve **المُتَدَهَّمْ** ve **المِثْفَر** ve **المِثْفارُ**.

**ثرد**: Leys dedi: **الثَّرِيدُ**: bilinen (şey)dir. Dedim: **الثَّرْد**’un aslı kırıp ufalamadır; ondan dolayı, ekmekten ufalanan ve tencere suyuyla ve başkasıyla ıslatılan şeye **ثريدٌ** denildi.
İbn Abbâs’a, odunla (keskin olmayan şeyle) boğazlanan hayvan hakkında soruldu; dedi: Damarları yaran her şey (yenir), **مُثرِّد** olmaksızın.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: **المُثرِّدُ**: tezkiye olmaksızın öldüren kimsedir; şöyle denir: **تَثَرَّدتَ ذَبيحتكَ**.
Başkası dedi: **التَّثريدُ**: hayvanı, kanı fışkırtmayan ve onu akıtmayan bir şeyle boğazlamandır; işte bu **المُثَرِّدُ**’dür. Ve demirden yahut **لِيطَةٍ**’dan yahut **ظُرَرٍ**’dan yahut ucu olan bir odundan damarları yaran şey ise, o **ذَكِيٌ**’dir; **مُثَرَّدٍ** olmayan.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **ثَرِد** oldu: savaş yerinden, yaralı olarak taşındı.
İbn Şümeyl dedi: **ثوب مَثْرودٌ**: yani boyaya batırılmış. Ve şöyle denir: “Biz **ثَرِيدة** yağlı yedik”; **الهاء** ile, isim mânâsı üzere yahut **الثريد**’den bir parça.

**رثد**: Leys onu ihmal etti. İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّثْدُ**: **رَثَدْتُ المتاعَ**’ın masdarıdır; eşyayı, bir kısmını bir kısmının üstüne dizdiğinde. Ve o, **طعام مَرْثُودٌ** ve **رَثيدٌ**’dir. Ve şöyle denir: “Falanı **مُرْتثِداً** bıraktım; henüz yüklenmedi”: yani eşyasını dizen. Ondan **مَرْثَدٌ** türetildi. Sa‘lebe b. Su‘ayr dedi:
فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رثيداً بَعْدَ ما
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمينَها في كَافِرِ
Dedi: ve **الرَّثَدُ**: ev eşyasıdır; bir kısmı bir kısmının üstüne dizilmiş.
Başkası dedi: **الرِّثْدَةُ** ve **اللِّثْدَةُ**: insanlardan çok olan topluluktur; onlar ikamet edenlerdir; diğerleri ise göçerler. 5

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الدال والثاء وما يثلثهما)
(دثر) الدال والثاء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد. وهو تضاعُفُ شيءٍ وتناضُدُه بعضِه على بعض. فالدَّثْر(1): المال الكثير. والدِّثار: ما تدثَّر به الإنسانُ، وهو فوق الشِّعار. فأمّا قول القائل:‏
* والعَكَرِ الدَّثِرْ(2) *‏
فإنَّه أراد الدَّثْر فحرك الثاء، وهو الكثير.‏
ومن الباب تَدَثَّر الفَحْلُ الناقَة، إذا تَسَنَّمَها، كأنَّه صار دِثاراً لها. وتدثَّر الرجُلُ فرسَه، إذا وثب عليه فركِبَه. والدَّثُور: الرّجل النَّؤُوم(3).وسمِّي لأنَّه يتدثَّر وينام. فأمّا قولهم رسْمٌ داثِرٌ، فهو من هذا، وذلك أنَّه يكون ظاهراً حتى تهبّ عليه الرِّياحُ وتأتِيَه الرَّوامسُ، فتصيرَ له كالدِّثار فتغطِّيه.‏
(دثأ) الدال والثاء والهمزة ليس أصلاً؛ لأنَّه من باب الإبدال. يقولون مطر دَثَئِيٌّ، وهو الذي بين الحَمِيم والصَّيف(4). وإنَّما الأصل دَفَئِيٌّ، وهو من الدِّفء.‏
(دثن) الدال والثاء والنون كلامٌ لعلّه أن يكون صحيحاً. فأما أنْ يكون له قياسٌ فلا. يقولون: دثَّن الطَّائرُ: أٍرع في طَيَرانه. ودثَّن اتَّخَذَ عُشَّه. والكلمتان متشابهتان، والأمر فيهما ضعيف.‏
--------------------------------------------------------
(1) هو امرؤ القيس، كما في اللسان (دثر). وقصيدته في ديوانه 135-139.‏
(2) أنشد هذا الجزء في المجمل. والبيت بتمامه كما في الديوان واللسان:‏
لعمري لقوم قد ترى في ديارهم *** مرابط للأمهار والعكر الدثر‏
(3) في المجمل: "الرجل الخامل النؤوم".‏
(4) الحميم: القيظ.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الدال** ve **الثاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**دثر**) **الدال** ve **الثاء** ve **الراء** tek bir asıldır; kıyaslı, düzenli. O, bir şeyin kat kat olması ve onun bir kısmının bir kısmı üzerine yığılmasıdır. Şu hâlde **الدَّثْر**(1): çok maldır. Ve **الدِّثار**: insanın onunla büründüğü şeydir; o, **الشِّعار**ın üstündedir. Amma söyleyenin sözüne gelince:‏
* ve **العَكَرِ الدَّثِرْ**(2) *‏
şüphesiz o **الدَّثْر**’i kastetti de **الثاء**’yı harekeledi; ve o, çok olandır.‏
Ve babdandır: **تَدَثَّر** **الفَحْلُ** **الناقَة**’yi, onu hörgüçlediği zaman; sanki ona bir **دِثار** olmuş gibidir. Ve **تدثَّر** adam atına, üzerine sıçrayıp ona bindiği zaman. Ve **الدَّثُور**: çok uyuyan adamdır(3). Ve o, bürünüp uyuduğu için adlandırıldı. Amma onların “**رسْمٌ داثِرٌ**” sözlerine gelince, o da bundandır; ve bu, onun rüzgârlar üzerine esip ona **الرَّوامس** geldiği vakit, onun için **الدِّثار** gibi olup onu örtmesi sebebiyledir.‏

(**دثأ**) **الدال** ve **الثاء** ve **الهمزة** asıl değildir; çünkü o, بدل etme babındandır. Derler: **مطر دَثَئِيٌّ**; ve o, **الحَمِيم** ile **الصَّيف** arasında olandır(4). Asıl ise ancak **دَفَئِيٌّ**’dir; ve o, **الدِّفء**’dendir.‏

(**دثن**) **الدال** ve **الثاء** ve **النون** bir sözdür; umulur ki sahih olsun. Amma onun için bir kıyas olması, hayır. Derler: **دثَّن** kuş: uçuşunda sürat etti. Ve **دثَّن**: yuvasını edindi. Ve iki kelime birbirine benzer; ve iş ikisinde de zayıftır.‏

--------------------------------------------------------
(1) O, İmru’ul-Kays’tır; **اللسان**’da (**دثر**) maddesinde olduğu gibi. Ve kasidesi divanında 135-139’dadır.‏
(2) Bu parçayı **المجمل**’de inşad etti. Beyit tamamıyla divanda ve **اللسان**’da olduğu üzere:‏
لعمري لقوم قد ترى في ديارهم *** مرابط للأمهار والعكر الدثر‏
(3) **المجمل**’de: “tembel, çok uyuyan adam”.‏
(4) **الحميم**: **القيظ**’dir.‏
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿يا أيها المدثر﴾ (سورة المدثر: آية 1. انظر: اللسان (دبر) ) أصله المتدثر فأدغم، وهو المتدرع دثاره، يقال: دثرته فتدثر، والدثار: ما يتدثر به، وقد تدثر الفحل الناقة: تسنمها، والرجل الفرس: وثب عليه فركبه، ورجل دثور: خامل مستتر، وسيف داثر: بعيد العهد بالصقال، ومنه قيل للمنزل الدارس: داثر، لزوال أعلامه، وفلان دثر مال، أي: حسن القيام به.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يا أيها المدثر﴾ (Müddessir sûresi: âyet 1. Bak: Lisân (دبر)) aslı **المتدثر**’dir; sonra idğam edildi; ve o, zırhını **دثاره** giyinen (bürünen)dir. Denir ki: onu **دثرته**; böylece **فتدثر**. Ve **الدثار**: onunla bürünülen şeydir. Ve gerçekten erkek deve dişi deveye **تدثر** etti: onun hörgücüne çıktı. Ve adam ata: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Ve **رجل دثور**: sönük, gizlenmiş (örtülü)dir. Ve **سيف داثر**: cilâdan uzak zamanlı (uzun zamandır parlatılmamış)tır. Ondan dolayı, alâmetlerinin yok olması sebebiyle, harap olmuş menzile **داثر** denildi. Ve falan kimse **دثر مال**: yani, onunla iyi kaim oldu (onu iyi idare etti).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

د ث ر
لبس الدثار فوق الشعار وهو متدثر بالكساء ومدّثّر به ودثره صاحبه وفلان دثور الضحى‏:‏ يتدثر فينام‏.‏
قال الكميت‏:‏ ولم ألقـه بدثـور الضحـى أمال السبات عليه الدّثارا ودثر المنزل وهو دراس داثر‏.‏
وتقول‏:‏ فلان جدّه عاثر ورسمه داثر‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ تدثـر الفحـل الناقـة‏:‏ تسنّمها‏.‏
وتدثّر الرجل فرسه وتجلّله إذا وثب عليه فركبه‏.‏
وقال ابن مقبل‏:‏ أصاخت له فدر اليمامة بعدما تدثّرها من وبله ما تدثّرا أي ركبها المطر وعلاها والفدر الأوعال‏.‏
ورجل دثور‏:‏ خامل‏.‏
وفلان دثاري‏:‏ كسلان ساكن لا يتصـرف‏.‏
وهـو يتدثـر بالمـال‏:‏ للمتمـوّل‏.‏
ومالـه دثـر‏.‏
وذهـب أهـل الدثـور بالأجـور‏.‏
وسيـف داثر‏.‏
بعيد عهد بالصقال وقد دثر دثورا‏.‏
ومنه حديث الحسن ‏"‏ حادثوا هذه القلوب فإنها سريعة الدثور ‏"‏ ورجل داثر‏:‏ لا يعبأ بالزينة وصبغة النفس بالأدهان وغيرها‏.‏

##### Türkçe

د ث ر
**الدثار**ı **الشعار**ın üstüne giydi; o, örtü ile **متدثر**dir; onunla **مدّثّر**dir; sahibi onu **دثره** etti. Ve falan **دثور الضحى**dır: örtünüp uyur.
Kumeyt dedi:
Ve onu kuşluk vaktinin **بدثور الضحى**sında karşılamadım; uyku ona **الدّثار**ı eğdirdi.
Ve mesken **دثر** oldu; o, **دراس داثر**dir.
Ve dersin ki: falanın talihi **عاثر**dir ve izi **داثر**dir.
Ve mecazdan: aygır dişi deveyi **تدثّر** etti: onun hörgücüne çıktı.
Ve adam atını **تدثّر** etti ve ona **تجلّله** etti; üzerine sıçrayıp ona bindiği zaman.
İbn Mukbil dedi:
Ona kulak verdi; Yemâme’nin **فدر**i, onun **وبله**sinden onu **تدثّرا** ettikten sonra; yani yağmur ona bindi ve onun üzerine çıktı; ve **الفدر** dağ keçileridir.
Ve **دثور** adam: sönük.
Ve falan **دثاري**dir: tembel, sakin, hareket etmez.
Ve o, mal ile **يتدثّر**: servet sahibi için.
Ve onun malı **دثـر**dir.
Ve **أهل الدثـور** ücretlerle gittiler.
Ve **سيف داثر**.
Parlatma ile ahdi uzak; ve **دثر دثورا** etti.
Ve ondan Hasan’ın hadisi: “Bu kalplere konuşun; çünkü onlar **سريعة الدثور**dur.” Ve **رجل داثر**: süse ve nefsin yağlarla ve başkalarıyla boyanmasına aldırmaz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الدُّثُورُ: الدُّرُوسُ. وقد دَثَرَ الرَّسْمُ وتَداثَرَ ودَثَرَ الشيءُ يَدْثُرُ دُثُوراً وانْدَثَر: قَدُمَ ودَرَسَ؛ واستعار بعض الشعراء ذلك للحَسَبِ اتساعاً فقال:
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ،
عند القِتالِ قَدِيمُهُمْ لم يَدْثُرِ
أَي حَسَبُهُمْ لم يَبْلَ ولا دَرَسَ. وسيفٌ داثِرٌ: بعيد العهد، بالصِّقالِ. ورجل خاسِرٌ داثِرٌ: إِتباع، وقيل: الدَّاثِرُ هنا الهالك، وروي عن الحسن أَنه قال: حادِثُوا هذه القلوب بذكر الله فإِنها سريعة الدُّثُورِ؛ قال أَبو عبيد: سريعة الدُّثُور يعني دُرُوس ذكر الله وامِّحاءَهُ منها، يقول: اجْلُوها واغسلوا الرَّيْنَ والطَّبَعَ الذي علاها بذكر الله. ودُثُورُ النفوس: سُرْعَةُ نِسْيانِها، تقول للمنزل وغيره إِذا عَفَا ودَرَسَ: قد دَثَرَ دُثُوراً؛ قال ذو الرمة:
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ
وقال شمر: دُثُورُ القلوب امِّحاءُ الذكر منها ودُرُوسُها، ودُثُورُ النفوس: سُرْعَةُ نسيانها. ودَثَرَ الرجلُ إِذا علته كَبْرَةٌ واسْتِسْنانٌ. وقال ابن شميل: الدَّثَرُ الوَسَخُ. وقد دَثَرَ دُثُوراً إِذا اتسخ. ودَثَرَ السيفُ إِذا صَدِئَ. وسيف داثِرٌ: وهو البعيد العهد بالصِّقالِ؛ قال الأَزهري: وهذا هو الثواب يدل عليه قوله: حادِثُوا هذه القلوبَ أَي اجْلُوها واغسلوا عنها الدَّثَرَ والطَّبَعَ بذكر الله تعالى كما يُحادَثُ السيفُ إِذا صُقِلَ وجُلِيَ؛ ومنه قول لبيد:
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
أَي جُلِيَ وصُقِلَ؛ وفي حديث أَبي الدرداء: أَن القلب يَدْثُرُ كما يَدْثُرُ السيف فجلاؤه ذكر الله أَي يَصْدَأُ كما يصدأُ السيف، وأَصل الدُّثُورِ الدُّرُوسُ، وهو أَن تَهُبَّ الرياحُ على المنزل فَتُغَشِّي رُسُومَهُ الرملَ وتغطيها بالتراب. وفي حديث عائشة: دَثَرَ مكانُ البيت فلم يَحُجَّهُ هود، عليه السلام.
ودَثَرَ الطائرُ تَدْثِيراً: أَصلح عُشَّهُ.
وتَدَثَّرَ بالثوب: اشتمل به داخلاَ فيه. والدِّثارُ: ما يُتَدَثَّرُ به، وقيل: هو ما فوق الشِّعارِ. وفي الصحاح: الدِّثار كل ما كان فوق الثياب من الشعار. وقد تَدَثِّرَ أَي تَلَفَّفَ في الدِّثار. وفي حديث الأَنصار: أَنتم الشِّعارُ والناس الدِّثارُ؛ الدِّثارُ: هو الثوب الذي يكون فوق الشِّعارِ، يعني أَنتم الخاصَّةُ والناسُ العامَّةُ. ورجل دَثُورٌ: مُتَدَثِّرٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَلم تَعْلَمِي أَنَّ الصَّعالِيكَ نَوْمُهُمْ
قليلٌ، إِذا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ؟
والدِّثارُ: الثوب الذي يُسْتَدْفَأُ به من فوق الشِّعارِ. يقال: تَدَثَّرَ فلانٌ بالدِّثارِ تَدَثُّراً وادَّثَرَ ادِّثاراً، فهو مُدَّثِّرٌ، والأَصل مُتَدَثِّر أُدغمت التاء في الدال وشدّدت. وقال الفرّاء في قوله تعالى: يا أَيها المُدَّثِّرُ؛ يعني المُتَدَثِّر بثيابه إِذا نام. وفي الحديث: كان إِذا نزل عليه الوحي يقول دثِّرُوني دَثِّرُوني؛ أَي غَطُّوني بما أَدْفَأُ به.
والدَّثُورُ: الكَسْلان؛ عن كراع. والدَّثُور أَيضاً: الخامل النَّؤُوم. والدَّثْرُ، بالفتح: المال الكثير، لا يثنى ولا يجمع، يقال: مال دَثْرٌ ومالانِ دَثْرٌ وأَموالٌ دَثْرٌ، وقيل: هو الكثير من كل شيء؛ وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قيل له: ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ؛ قال أَبو عبيد: واحد الدُّثُور دَثْرٌ، وهو المال الكثير؛ يقال: هم أَهلُ دَثْرٍ ودُثُورٍ، ومالٌ دَثْرٌ؛ وقال امرؤ القيس:
لَعَمْرِي لَقَوْمٌ قد تَرَى في دِيارِهِمْ
مَرَابِطَ لِلأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ
يعني الإِبل الكثيرة فقال الدَّثِرْ والأَصل الدَّثْر فحرّك الثاء ليستقيم له الشعر. الجوهري: وعَسْكَرٌ دَثْرٌ أَي كثير إِلاَّ أَنه جاء بالتحريك. وفي حديث طَهْفَةَ: وابْعَثْ راعِيَها في الدَّثْرِ؛ أَراد بالدَّثْرِ ههنا الخِصْبَ والنباتَ الكثير. أَبو عمرو: المُتَدَثِّر من الرجال المَأْبُونُ، قال: وهو المُتَدَأَّمُ والمُتَدَهَّمُ والمِثْفَرُ والمِثْفَارُ. ورجل دَثْرٌ: غافل، وداثِرٌ مثله؛ وقول طفيل: إِذا سَاقَها الرّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها
رِكابَ عِرَاقِيٍّ، مَواقِيرَ تَدْفَعُ
الدَّثُور: البطيء الثقيل الذي لا يكاد يبرح مكانَهُ.
ودَثَرَ الشجرُ: أَوْرَقَ وتَشَعَّبَتْ خِطْرَتُه.
ودَاثِرٌ: اسم؛ قال السيرافي: لا أَعرفه إِلاَّ دِثاراً. وتَدَثَّرَ فَرَسَه: وَثَبَ عليها فركبها، وفي المحكم: ركبها وجال في مَتْنِها، وقيل: ركبها من خلفها؛ ويستعار في مثل هذا، قال ابن مقبل يصف غيثاً: أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمامَةِ، بعدما
تَدَثِّرَها من وَبْلِهِ ما تَدَثَّرا
وتَدَثَّرَ الفحلُ الناقة أَي تَسَنَّمَها.

##### Türkçe

**الدُّثُورُ**: **الدُّرُوسُ** (silinip yok oluş). Ve **دَثَرَ** **الرَّسْمُ** ve **تَداثَرَ** ve **دَثَرَ** **الشيءُ** **يَدْثُرُ** **دُثُوراً** ve **انْدَثَر**: eskidi ve silindi; bazı şairler bunu, genişletme yoluyla, **الحَسَبِ** (soy-sop) için ödünç alıp şöyle dedi:
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ،
عند القِتالِ قَدِيمُهُمْ لم يَدْثُرِ
Yani: onların **حَسَبُهُمْ**’u yıpranmadı ve silinmedi. Ve **سيفٌ داثِرٌ**: **بالصِّقالِ** (parlatma ile) ahdi uzak (uzun zaman geçmiş). Ve **رجل خاسِرٌ داثِرٌ**: tâbi kılma (peş peşe getirme); ve denildi ki: buradaki **الدَّاثِرُ** helâk olmuş olandır. Ve **الحسن**’den rivayet olundu ki dedi: “Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **الدُّثُورِ**’da süratlidir.” **أَبو عبيد** dedi: “**سريعة الدُّثُور**” yani Allah’ın zikrinin silinmesi ve ondan yok olmasıdır; der ki: onları parlatın ve üzerlerine çıkan **الرَّيْنَ** ve **الطَّبَعَ**’ı Allah’ın zikriyle yıkayın.
Ve **دُثُورُ النفوس**: onun unutmasının süratidir; menzil ve başkası için, **عَفَا** ve **دَرَسَ** olduğunda şöyle dersin: **قد دَثَرَ دُثُوراً**; **ذو الرمة** dedi:
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ
Ve **شمر** dedi: **دُثُورُ القلوب** zikrin ondan silinmesi ve onun silinip yok oluşudur; ve **دُثُورُ النفوس**: onun unutmasının süratidir. Ve **دَثَرَ الرجلُ**: üzerine yaşlılık ve ihtiyarlık geldiğinde. Ve **ابن شميل** dedi: **الدَّثَرُ** pisliktir. Ve **دَثَرَ دُثُوراً**: kirlendiğinde. Ve **دَثَرَ السيفُ**: paslandığında. Ve **سيف داثِرٌ**: o, **بالصِّقالِ** ahdi uzak olandır; **الأَزهري** dedi: Bu, doğru olanın ta kendisidir; buna şu sözü delâlet eder: “**حادِثُوا هذه القلوبَ**” yani onları parlatın ve onlardan **الدَّثَرَ** ve **الطَّبَعَ**’ı Allah Teâlâ’nın zikriyle yıkayın; tıpkı kılıcın, parlatılıp cilalandığında, **يُحادَثُ** edilmesi gibi; ve ondan **لبيد**’in sözü:
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
Yani: parlatıldı ve cilalandı. Ve **أَبي الدرداء** hadîsinde: kalp, kılıcın **يَدْثُرُ** olduğu gibi **يَدْثُرُ**; onun cilası Allah’ın zikridir; yani kılıcın paslandığı gibi paslanır. Ve **الدُّثُورِ**’un aslı **الدُّرُوسُ**’tur; o da, rüzgârların menzil üzerine esip onun izlerini kumla örtmesi ve onu toprakla kapatmasıdır. Ve **عائشة** hadîsinde: evin yeri **دَثَرَ** oldu; **هود** (aleyhisselâm) onu hac etmedi.
Ve **دَثَرَ الطائرُ تَدْثِيراً**: yuvasını düzeltti.
Ve **تَدَثَّرَ بالثوب**: onunla büründü, onun içine girerek. Ve **الدِّثارُ**: kendisiyle **يُتَدَثَّرُ** olunan şey; ve denildi ki: o, **الشِّعارِ**’ın üstünde olandır. Ve **الصحاح**’ta: **الدِّثار** **الشِّعار**dan olan elbiselerin üstünde olan her şeydir. Ve **تَدَثِّرَ**: yani **تَلَفَّفَ** **في الدِّثار**. Ve **الأَنصار** hadîsinde: “Siz **الشِّعارُ**’sınız, insanlar **الدِّثارُ**’dır”; **الدِّثارُ**: **الشِّعارِ**’ın üstünde olan elbisedir; yani siz özelsiniz, insanlar geneldir. Ve **رجل دَثُورٌ**: **مُتَدَثِّرٌ**; **ابن الأَعرابي**’den; ve şu beyit okundu:
أَلم تَعْلَمِي أَنَّ الصَّعالِيكَ نَوْمُهُمْ
قليلٌ، إِذا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ؟
Ve **الدِّثارُ**: **الشِّعارِ**’ın üstünden kendisiyle ısınılan elbisedir. Denir: **تَدَثَّرَ فلانٌ بالدِّثارِ تَدَثُّراً** ve **ادَّثَرَ ادِّثاراً**; o hâlde o **مُدَّثِّرٌ**’dir; aslı **مُتَدَثِّر** idi; **التاء** **الدال**’a idğam edildi ve şeddelendi. Ve **الفرّاء**, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **يا أَيها المُدَّثِّرُ**; yani: uyuduğunda elbiselerine bürünen **المُتَدَثِّر**. Ve hadîste: vahiy ona indiğinde “**دثِّرُوني دثِّرُوني**” derdi; yani: beni, kendisiyle ısındığım şeyle örtün.
Ve **الدَّثُورُ**: tembel; **كراع**’dan. Ve **الدَّثُور** ayrıca: sönük, çok uyuyan. Ve **الدَّثْرُ** (fetha ile): çok mal; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; denir: **مال دَثْرٌ** ve **مالانِ دَثْرٌ** ve **أَموالٌ دَثْرٌ**; ve denildi ki: her şeyin çoğu. Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki ona denildi: “**ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ**”; **أَبو عبيد** dedi: **الدُّثُور**’un teki **دَثْرٌ**’dür; o, çok maldır; denir: onlar **أَهلُ دَثْرٍ** ve **دُثُورٍ**’dur; ve **مالٌ دَثْرٌ**. Ve **امرؤ القيس** dedi:
لَعَمْرِي لَقَوْمٌ قد تَرَى في دِيارِهِمْ
مَرَابِطَ لِلأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ
Yani: çok deve; bu yüzden **الدَّثِرْ** dedi; asıl **الدَّثْر** idi; şiir ona düzgün gelsin diye **الثاء**’yı harekeledi. **الجوهري**: ve **عَسْكَرٌ دَثْرٌ** yani çok; ancak harekeleme ile geldi. Ve **طَهْفَةَ** hadîsinde: “**وابْعَثْ راعِيَها في الدَّثْرِ**”; burada **الدَّثْرِ** ile bolluğu ve çok bitkiyi kastetti. **أَبو عمرو**: erkeklerden **المُتَدَثِّر** **المَأْبُونُ**’dur; dedi ki: o, **المُتَدَأَّمُ** ve **المُتَدَهَّمُ** ve **المِثْفَرُ** ve **المِثْفَارُ**’dır. Ve **رجل دَثْرٌ**: gafil; ve **داثِرٌ** de onun gibidir. Ve **طفيل**’in sözü:
إِذا سَاقَها الرّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها
رِكابَ عِرَاقِيٍّ، مَواقِيرَ تَدْفَعُ
**الدَّثُور**: yavaş, ağır; neredeyse yerinden ayrılmayan.
Ve **دَثَرَ الشجرُ**: yapraklandı ve onun sürgünü dallanıp budaklandı.
Ve **دَاثِرٌ**: bir isim; **السيرافي** dedi: onu **دِثاراً** dışında bilmem. Ve **تَدَثَّرَ فَرَسَه**: onun üzerine sıçradı da ona bindi; ve **المحكم**’de: ona bindi ve sırtında dolaştı; ve denildi ki: ona arkasından bindi; ve bunun benzerinde ödünç alınır. **ابن مقبل**, bir yağmuru vasfederek dedi:
أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمامَةِ، بعدما
تَدَثِّرَها من وَبْلِهِ ما تَدَثَّرا
Ve **تَدَثَّرَ الفحلُ الناقة**: yani onun hörgücüne çıktı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* د ث ر * * الدِّثَارُ * بالكسر وكل ما كان من الثياب فوق الشعار وقد تدثر أي تلفف في الدثار و * دَثَر * الرسم درس وبابه دخل و * تَدَاثَرَ * أيضا

##### Türkçe

* د ث ر * * **الدِّثَارُ** * kesre ile; ve elbiselerden **الشعار**ın üstünde olan her şey. Ve “**تدثر**” etti; yani **الدثار**a büründü. Ve * **دَثَر** *: yazı silindi; babı **دخل**’dir. Ve * **تَدَاثَرَ** *: ayrıca.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الدثر، بالفتح: المال الكثير، لا يثني ولا يجمع، يقال: مال دثر، ومالان دثر، وأموال دثر، وقيل: هو الكثير من كل شيء، وفي الحديث:  ذهب أهل الدثور بالأجور، قال أبو عبيد. يقال: هم أهل دثر ودثور، وهو مجاز، وأما عسكر دثر، أي كثير، كما نقله الجوهري وغيره، فالتحريك فيه لضرورة الشعر، قال امرؤ القيس:
  لعمري لقوم قد ترى في ديارهم                      مرابط للأمهار والعكر الدثـر والأصل الدثر، فحرك الثاء ليستقيم له الوزن.
 وعن ابن شميل: الدثر، وبالتحريك: الوسخ، وقد دثر دثورا، إذا اتسخ.
 ودثر: بلا لام: حصن باليمن، من حصون ذمار الشرقية. والدثور: الدروس، كالإندثار، وقد دثر الرسم وتداثر واندثر: قدم ودرس وعفا، قال ذو الرمة:
  أشاقتك أخلاق الرسوم الدواثر واستعار بعض الشعراء ذلك للحسب اتساعا فقال:

  في فتية بسط الأكف مسامح                      عند القتال قد يمهم لم يدثر أي حسبهم لم يبل ولا درس.
 والدثور للنفس: سرعة نسيانها، قاله شمر. الدثور للقلب: امحاء الذكر منه ودورسه، قاله شمر.
 ومن المجاز ما روى عن الحسن أنه قال:  حادثوا هذه القلوب بذكر الله فإنها سريعة الدثور، قال أبو عبيد: يعني دروس ذكر الله وامحاءه منها. يقول: اجلوها واغسلوها الرين والطبع الذي علاها، بذكر الله، زاد الأزهري: كما يحادث السيف إذا صقل وجلى.ومنه قول لبيد:
  كمثل السيف حودث بالصقال أي جلى وصقل.
 وفي حديث أبي الدرداء  أن القلب يدثر كما يدثر السيف فجلاؤه ذكر الله  أي يصدأ كما يصدأ السيف، وأصل الدثور الدروس، وهو أن تهب الرياح على المنزل فتغشى رسومه الرمل وتغطية بالتراب، وفي حديث عائشة:  دثر مكان البيت فلم يحجه هود، عليه السلام. الدثور، بالفتح: البطيء الثقيل الذي لا يكاد يبرح مكانه. قال طفيل:
  إذا ساقها الراعي الدثور حسبتها                      ركاب عراقي مواقير تدفـع والدثور أيضا: الخامل النؤوم، وهو مجاز.
 والداثر: الهالك، ومنه قولهم فلان خاسر داثر، وقال بعض: هو إتباع. والداثر: الغافل، كالأدثر. والي في اللسان: رجل دثر: غافل، وداثر مثله.
 وفي الأساس: رجل داثر: لا يعبأ بالزينة، وهو مجاز. وتدثر بالثوب: اشتمل به داخلا فيه وتلفف. من المجاز: تدثر الفحل الناقة: تسمنها، هكذا في الأصول، ومثله في الأمهات اللغوية، وفي بعض النسخ: تشممها، والأول أصح. من المجاز: تدثر الرجل قرينه، هكذا في نسختنا، وفي أخرى: قرنه، وكلاهما غلط وتصحيف، والصواب: فرسه، كما في الأساس واللسان والبصائر: وثب عليه فركبه، وفي التهذيب: وثب عليسه فركبها. وفي المحكم: ركبها وجال في متنها. وقيل: ركبها من خلفها، كتجللها، قاله الزمخشرى، ويستعار في مثل هذا. قال ابن مقبل يصف غيثا:
  أصاخت له فدر اليمامة بعدما                      تدثرها من وبله ما تـدثـرا وعن أبي عمرو: المتدثر من الرجال: المأبون، قال: وهو المتدأم والمتدهم والمثفر والمثفار. والدثار، بالكسر: ما يتدثر به. وقيل: هو ما فوق الشعار من الثياب. وقيل: الثوب الذي يستدفأ به من فوق الشعار، يقال: تدثر فلان بالدثار تدثرا، وادثر ادثارا، فهو مدثر، والأصل متدثر، أدغمت التاء في الدال وشددت، وقال الفراء في قوله تعالى  يا أيها المدثر يعني المتدثر بثيابه إذا نام. وفي الحديث:  كان إذا نزل عليه الوحي يقول: دثروني دثروني أي غطوني لم أدفأ به. وفي حديث الأنصار  أنتم الشعار والناس الدثار  يعني أنتم الخاصة والناس العامة.
 ودثر الشجر دثورا. أورق وتشعبت خطرته. ودثر الرسم وغيره. درس وعفا بهبوب الرياح عليه، كتداثر، يقال: فلان جده عاثر، ورسمه داثر. عن ابن شميل: دثر الثوب دثورا: اتسخ. ودثر السيف، إذا صدئ، فهو داثر، وهو البعيد العهد بالصقال، وهو مجاز.

  ويقال: هو دثر مال، بالكسر، إذا كان حسن القيام به. ودثار القطان الضبي، وهو دثار ابن أبي حبيب، روى عنه الثوري كذا في تاريخ البخاري. ويزيد ابن دثار بن عبيد بن الأبرص التابعي الكوفي، يروى عن على، وعنه سماك بن حرب، وهو شاعر أسدي، ومحارب بن دثار ابن كردوس بن قبرقاس بن جعونة السدوسي القاضي أبو المطرف، مات سنة ست عشرة ومائة، روى له الجماعة، وابنه دثار، روى محارب عن جابر وابن عمر، وعنه الثوري، محدثون. وأدثر الرجل، كأكرم، إذا اقتنى دثرا من المال أي الكثير منه. وتدثير الطائر، إصلاحه عشه، وقد دثر. ودثر على القتيل، كعنى، نضد عليه الصخر تنضيدا.
 ومما يستدرك عليه: دثر الرجل، إذا علته كبرة واستسنان. ورجل دثور، كصبور: متدثر، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  ألم تعلمي أن الصعاليك نومهم                      قليل إذا نام الدثور المسالـم ودثره تدثيرا: غطاه. والدثور: الكسلان، عن كراع. والدثر، بفتح فسكون: الخصب، والنبات الكثير. والدثور: الثقيل. وفلان دثور الضحى: يتدثر فينام. ورجل دثاري: كسلان لا يتصرف. وهو يتدثر بالمال، للمتمول، كذا في الأساس. وداثر: اسم. والداثر: المنزل الدارس، لذهاب أعلامه. وأبو دثار اسم للظلة التي يتوقى بها من البعوض. ومنه:
  لنعم البيت بـيت أبـي دثـار                      إذا ما خاف بعض القوم بعضا قاله الثعالبي في المضاف والمنسوب. قال شيخنا: وقال قوم: هو كنية البعوض، لدثوره بالنهار، أو للاحتياج إلى دثار من أذاه. ودارة داثر: موضع.

##### Türkçe

**الدثر**، fetha ile: çok mal; ikilenmez ve çoğul yapılmaz; denir ki: **مال دثر** (çok mal), ve **مالان دثر** (iki mal [çok]), ve **أموال دثر** (mallar [çok]); ve denildi: o, her şeyden çok olandır. Hadiste: “**ذهب أهل الدثور بالأجور**” (çok mal sahipleri ecirlerle gittiler), Ebû Ubeyd dedi. Denir ki: onlar **أهل دثر ودثور**’dur; bu mecazdır. Ama **عسكر دثر**; yani çoktur; Cevherî ve başkalarının naklettiği üzere; onda harekeleme şiir zarureti içindir. İmru’ul-Kays dedi ki:
  “Canıma yemin olsun, öyle bir kavim ki onların diyarlarında görürsün
  taylar için bağlama yerleri ve çok olan asker(ler)i.”
Asıl **الدثر**’dir; sonra vezin ona düzgün gelsin diye **الثاء**’yı harekeledi.

İbn Şümeyl’den: **الدثر**; ve harekeleme ile: pisliktir; ve **دثر دثورا**; yani kirlendiği vakit.

Ve **دثر**: lamsız: Yemen’de bir kaledir; Zimâr’ın doğu kalelerindendir. Ve **الدثور**: silinip yok olma, **الإندثار** gibi; ve **دثر الرسم** ve **تداثر** ve **اندثر**: eskidi, silindi ve yok oldu. Zû’r-Rumme dedi ki:
  “Seni, silinip giden izlerin ahlâkı mı özletti?”

Bazı şairler bunu nesebe (soya) genişletme yoluyla ödünç aldı da dedi ki:
  “Eli açık, bağışlayıcı gençler içinde;
  savaş anında himmetleri eksilmez; **لم يدثر** (yani soyları eskimedi ve silinmedi).”

**الدثور** nefis için: onun çabuk unutmasıdır; Şemmer söyledi. **الدثور** kalp için: zikrin ondan silinmesi ve onun eskimesidir; Şemmer söyledi.

Mecazdan: Hasan’dan rivayet olundu ki dedi: “Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **سريعة الدثور**’dur (çabuk silinip gidenlerdir).” Ebû Ubeyd dedi: yani Allah’ın zikrinin eskimesi ve onlardan silinmesi. Der ki: Allah’ın zikriyle, üzerlerine çıkan pası ve tab’ı cilalayın ve yıkayın. Ezherî artırdı: kılıç cilalanıp parlatıldığı vakit onunla konuşulduğu gibi. Ondandır Lebîd’in sözü:
  “Kılıç gibi; cilâ ile konuşturuldu”
yani parlatıldı ve cilalandı.

Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Kalp, kılıcın **يدثر** olduğu gibi **يدثر** olur; onun cilası Allah’ın zikridir.” yani kılıç paslandığı gibi paslanır. **الدثور**’un aslı **الدروس**’tur; o da rüzgârların menzil üzerine esip onun izlerini kumla örtmesi ve toprakla kaplamasıdır. Âişe hadîsinde: “**دثر مكان البيت** (evin yeri örtülüp silindi); Hûd, عليه السلام, onu hac etmedi.” **الدثور**, fetha ile: yerinden neredeyse ayrılmayan yavaş, ağır kimsedir. Tufeyl dedi ki:
  “Çoban o ağır olanı sürdüğünde, onu sanırsın ki
  Irak binekleri; ağır yüklüler; itilir.”

Ve **الدثور** ayrıca: sönük, çok uyuyan kimsedir; bu mecazdır.

**الداثر**: helâk olmuş olandır; ondandır onların sözü: falan, kaybeden helâk olmuş. Bazıları dedi: o, tâbi’dir (peşinden getirilmiş lafızdır). **الداثر**: gafildir; **الأدثر** gibi. Ve Lisân’da: **رجل دثر**: gafil; ve **داثر** onun gibidir.

Ve Esâs’ta: **رجل داثر**: süse aldırmaz; bu mecazdır. Ve **تدثر بالثوب**: onunla içeri girerek büründü ve sarındı. Mecazdan: **تدثر الفحل الناقة**: onu semirtir; asıllarda böyledir; ve ana lugavî kaynaklarda da böyledir. Bazı nüshalarda: **تشممها**; birincisi daha doğrudur. Mecazdan: **تدثر الرجل قرينه**; nüshamızda böyledir; bir başkasında: **قرنه**; ikisi de yanlıştır ve tashîftir; doğrusu: **فرسه**; Esâs, Lisân ve Besâir’de olduğu gibi: üzerine sıçradı da ona bindi. Tehzîb’de: üzerine sıçradı da ona bindi. Muhkem’de: ona bindi ve sırtında dolaştı. Ve denildi: arkasından bindi; **كتجللها** gibi; Zemahşerî söyledi; bunun benzerinde ödünç alınır. İbn Mukbil bir yağmuru vasfederek dedi ki:
  “Ona kulak verdi; Yemâme’nin sütü aktı; sonra
  onun sağanağından onu **تدثرها** ettiği şey, onu **تدثرا** etti.”

Ebû Amr’dan: erkeklerden **المتدثر**: مأبون (livâta edilen)dir; dedi ki: o, **المتدأم** ve **المتدهم** ve **المثفر** ve **المثفار**’dır. **الدثار**, kesra ile: onunla bürünülen şeydir. Ve denildi: o, elbiselerden **الشعار**’ın üstünde olandır. Ve denildi: **الشعار**’ın üstünden ısınılan elbisedir. Denir ki: falan **تدثر بالدثار تدثرا** ve **ادثر ادثارا**; o halde o **مدثر**’dir. Asıl **متدثر**’dir; **التاء** **الدال**’a idğam edildi ve şeddelendi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**يا أيها المدثر**” dedi: yani uyuduğu vakit elbiseleriyle bürünen. Hadiste: “Vahiy ona indiği vakit derdi ki: **دثروني دثروني**” yani beni örtün; onunla ısınmadım. Ensâr hadîsinde: “Siz **الشعار**’sınız, insanlar **الدثار**” yani siz özelsiniz, insanlar geneldir.

Ve **دثر الشجر دثورا**: yapraklandı ve dalları budaklandı. Ve **دثر الرسم** ve başkası: rüzgârların onun üzerine esmesiyle silindi ve yok oldu; **كتداثر** gibi. Denir ki: falanın dedesi **عاثر**’dır; ve izi **داثر**’dır. İbn Şümeyl’den: **دثر الثوب دثورا**: kirlendi. Ve **دثر السيف**: paslandığı vakit; o halde o **داثر**’dır; ve o, cilâdan uzak zamandır; bu mecazdır.

Ve denir ki: o, **دثر مال**’dır; kesra ile; eğer onunla iyi idare ediyorsa. Ve **دثار القطان الضبي**; o, İbn Ebî Habîb’in **دثار**’ıdır; Sevrî ondan rivayet etti; Buhârî’nin Târîh’inde böyledir. Ve Yezîd b. **دثار** b. Ubeyd b. el-Ebras; Kûfeli tâbiî; Ali’den rivayet eder; ondan Semmâk b. Harb; o Esedî bir şairdir. Ve Muhârib b. **دثار** b. Kurdûs b. Kabrakâs b. Ca‘ûne es-Sedûsî; kadı Ebû’l-Mutarrif; yüz on altı yılında öldü; cemaat ona rivayet etti. Ve onun oğlu **دثار**; Muhârib, Câbir ve İbn Ömer’den rivayet etti; ondan Sevrî; muhaddislerdir. Ve **أدثر الرجل**; **أكرم** gibi: maldan **دثرا** (yani çok olanını) edindiği vakit. Ve **تدثير الطائر**: onun yuvasını düzeltmesidir; ve **قد دثر**. Ve **دثر على القتيل**; **عنى** gibi: üzerine kayayı dizdi; dizme dizme.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **دثر الرجل**; eğer ona kibir ve yaşlılık geldi ise. Ve **رجل دثور**; **صبور** gibi: **متدثر**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  “Bilmiyor musun ki serserilerin uykusu
  azdır; **الدثور** olan selâmetli uyuduğunda.”

Ve **دثره تدثيرا**: onu örttü. Ve **الدثور**: tembel; Kurâ‘dan. Ve **الدثر**; fetha sonra sükûn ile: bolluk ve çok bitkidir. Ve **الدثور**: ağırdır. Ve falan **دثور الضحى**’dır: bürünür de uyur. Ve **رجل دثاري**: tembel; hareket etmez. Ve o, mal sahibi için, Esâs’ta olduğu üzere: “malla **يتدثر** eder.” Ve **داثر**: isimdir. Ve **الداثر**: alametlerinin gitmesiyle eskimiş menzildir. Ve **أبو دثار**: sivrisinekten korunulan gölgeliğin adıdır. Ondandır:
  “Ne güzel evdir **بيت أبي دثار**;
  bir kavmin bazısı bazısından korktuğu vakit.”

Bunu Sa‘âlibî, el-Mudâf ve’l-Mensûb’da söyledi. Şeyhimiz dedi: Bir kavim dedi ki: o, sivrisineğin künyesidir; gündüz **دثوره** (örtünüp gizlenmesi) sebebiyle; yahut onun eziyetinden bir **دثار**’a ihtiyaç sebebiyle. Ve **دارة داثر**: bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

دَثَرَ
1 دَثَرَ دثار دثر , (T, S, M, K, &c.,) aor. دَثُرَ , (M, Msb,) inf. n. دُثُورٌ, (T, S, M, K, &c.,) said of a trace, or mark, of a house; or of what remains, cleaving to the ground, marking the place of a house; (S, Msb, K, TA;) or of a place of abode, (T, A,) &c.; (T;) or of a thing; (M;) It became covered with sand and dust blown over it by the wind: this is the primary signification: (TA:) or it became effaced, or obliterated, (T, S, M, A, K, TA,) by the blowing of the winds over it; (TA;) as also ↓ تداثر, (S,) or ↓ اندثر: (M, K:) and it became old; (M, K;) as also ↓ اندثر, (M,) or ↓ تداثر. (K.) By one of the poets it is metaphorically said of a man's reputation, meaning (tropical:) It became worn out of regard or notice; became effaced, or obliterated. (M, TA.) ― -b2- And, said of a man, (assumed tropical:) He became overcome by old age and emaciation. (T, TA.) ― -b3- Also, said of a garment, (T, K,) inf. n. as above, (T,) It became dirty. (T, K.) ― -b4- And, said of a sword, (T, A, K,) inf. n. as above, (A,) (tropical:) It became sullied from remaining long unfurbished; (A;) it became rusty. (T, K.) Hence the trad. of El-Hasan, حَادِثُوا هٰذِهِ القُلُوبَ بِذِكْرِ اللّٰهُ فَاـِنَّهَا سَرِيعَةُ الدُّثُورِ [explained in art. حدث]. (Sh, T, A, TA.) دُثُورٌ attributed to the heart is (assumed tropical:) The having the remembrance of God effaced from it: and attributed to the mind, (assumed tropical:) The being quick to forget. (Sh, T, K.) -A2- دَثَرَ الشَّجَرُ, (K,) inf. n. as above; (TA; [in which, by a strange mistake, الرجل is put for الشجر;]) or ↓ دثّر; (so in the M, accord. to the TT;) The trees put forth their leaves (M, K, TA) and their branches. (M, TA.)

دثّرهُ
2 دثّرهُ دثار دثر دثره دثرة , (A, TA,) inf. n. تَدْثِيرٌ, (TA,) He covered him (A, TA) with a دِثَار, (A,) or with something by which he should be rendered warm. (TA.) It is said that Mohammad, when a revelation came down to him, used to say, دَثِّرُونِى دَثِّرُونِى Cover ye me with something whereby I may become warm. Cover ye me &c. (TA from a trad.) ― -b2- دُثِّرَ عَلَى القَتِيلِ Large masses of stone were compactly put together, one upon another, over the slain person. (K.) ― -b3- And دَثَّرَ, (S,) inf. n. as above, (S, K,) It (a bird) put to rights, or adjusted, its nest; put it into a right, or proper, state. (S, K.) ― -b4- See also 1, last sentence.

ادثر
4 ادثر أدثر ادثر دثر ٱدثر , (K, TA,) like أَكْرَمَ, (TA,) or ↓ ادّثر, (so in some copies of the K,) He acquired much wealth. (K, TA.) [See دَثْرٌ.]

تدثّر
5 تدثّر دثر تدثر ٱدثر , (T, S,) and تدثّر بِدِثَارٍ, (Msb, TA,) and اِدَثَّرَّ, inf. n. اِدَثُّرٌّ, (T,) He wrapped himself with a دثار: (T, S, Msb, TA:) and تدثّر بِالثَّوْبِ he enveloped himself entirely with the garment. (M, K.) ― -b2- [Hence,] هُوَ يَتَدَثَّرُ بِالمَالِ (tropical:) He is abundant in wealth. (A, TA.) -A2- تدثّر النَّاقَةَ (tropical:) He (a stallion) mounted, or leaped, the she-camel. (S, A, K.) ― -b2- And تدثّر فَرَسَهُ (tropical:) He (a man) leaped upon, and rode, his horse: (T, S, M, A, L, B: in the K, for فَرَسَهُ, in some copies, is erroneously put قَرِينَهُ; and in others, قِرْنَهُ, which is also wrong: TA:) or rode, and wheeled about upon the back of, his horse: (M:) or mounted his horse from behind. (TA.) ― -b3- Ibn-Mukbil uses the verb metaphorically in describing rain; saying,
أَصَاخَتْ لَهُ فُدْرُ اليَمَامَةِ بَعْدَمَا
تَدَثَّرَ هَا مِنْ وَبْلِهِ مَا تَدَثَّرَا
(tropical:) [The large mountain-goats of El-Yemámeh listened to it, after there had fallen upon it, of its shower of big drops, what fell]. (M, TA.)

6 تَدَاْثَرَ see 1; each in two places.

7 اـِنْدَثَرَ see 1; each in two places.

8 اـِدْتَثَرَ see 4.

دَثْرٌ
دَثْرٌ دثار دثر (tropical:) Much property or wealth; or many camels or the like: (T, S, M, K:) or much, or many, of any thing or things: (M:) [the sing. and dual and pl. are alike; as in the case of its syn. دِبْرٌ or دَبْرٌ:] you say, [using it as an epithet,] مَالٌ دَبْرٌ, (T, S, K,) and مَالَانِ دَثْرٌ, and أَمْوَالِ دَثْرٌ: (S, K:) [but sometimes دُثُورٌ is used as its pl.; for] you say أَهْلُ دَثْرٍ and أَهْلُ دُثُورٍ: (A 'Obeyd, T:) you also say ↓ مَالٌ دِثْرٌ: (T:) and the expression ↓ عَسْكَرٌ دَثَرٌ, meaning a numerous army, occurs thus written: (S:) an instance is found in a verse of Imra-el-Keys, where it is thus for the sake of the metre. (TA.) ― -b2- Also Abundance of herbage, and the like; or abundant herbage, and the like. (TA.) ― -b3- See also دَاثِرٌ.

دِثْرٌ
دِثْرٌ دثار دثر : see دَثْرٌ. -A2- دِثْرٌ مَالٍ A good manager of property, or of camels or the like. (K.)

دَثَرٌ
دَثَرٌ دثار دثر Dirt, or filth. (K.) -A2- See also دَثْرٌ.

دِثَارٌ
دِثَارٌ دثار Any garment, (S, M, * A, Mgh, Msb, K,) such as a كِسَآء &c., which a man throws upon himself (Mgh, Msb) over the شِعَار [or garment that is next the body]: (S, M, A, Msb, K:) or one with which a person envelopes himself entirely: (M:) or a garment which one wears for warmth above the شعار: (T, TA:) pl. دُثُرٌ. (Mgh.) ― -b2- It is said in a trad. respecting the Assistants (الانصار) [of Mohammad], أَنْتُمُ الشِّعَارُ وَالنَّاسُ الدِّثَارُ, meaning (assumed tropical:) Ye are the persons of distinction, and the [other] people are the vulgar. (TA.) [See also شِعَارٌ.] ― -b3- أَبُو دِثَارٍ and بَيْتُ أَبِى دِثَارٍ The thin curtain (كِلَّة) by which one protects himself from gnats, or musquitoes; the musquito-curtain: [see an ex. in the first paragraph of art. بعض:], or ابو دثار is an appellation of the gnat, or musquito; because it is concealed in the daytime; or because a دثار is wanted to protect one from its annoyance. (TA.)

دَثُورٌ
دَثُورٌ دثور : see مُتَدَثِّرٌ. ― -b2- Applied to a man, (tropical:) Obscure; of no reputation: (S, A, K:) a great sleeper: (S, K:) slow: (K:) heavy; that scarcely moves from his place: (TA:) lazy: (Kr, M:) and in like manner ↓ دَثَارِىٌّ, lazy; quiet; that does not occupy himself with his affairs. (A.)

دِثَارِىٌّ
دِثَارِىٌّ دثار دثارى دثاري دثاريي : see what next precedes.

دَاثِرٌ
دَاثِرٌ داثر , applied to a trace, or mark, of a house; or to what remains, cleaving to the ground, marking the place of a house; Being covered with sand and dust blown over it by the wind; or being effaced, or obliterated, by the blowing of the winds over it. (A, * Msb, * TA.) You say فُلَانٌ جَدُّهُ عَاثِرٌ وَ رَسْمُهُ دَاثِرٌ (assumed tropical:) Such a one's good fortune is at an end, and his vestige is being effaced. (A.) ― -b2- In a state of perdition. (M, K.) Hence the saying فُلَانٌ خَاسِرٌ دَاسِرٌ [Such a one is erring, in a state of perdition]: or it is here an imitative sequent [merely corroborative; for خاسر has also the same signification]: (M, TA:) and some say دَابِرٌ. (M.) ― -b3- A sword (tropical:) sullied by remaining long unpolished; rusty. (AZ, T, M, * A, K.) ― -b4- (tropical:) Negligent; inconsiderate; (L, K;) as also ↓ أَدْثَرُ (K) and ↓ دثر [written without the syll. signs]: (L:) (tropical:) one who does not care for, or esteem, finery. (A.)

أَدْثَرُ
أَدْثَرُ ذ : see the last sentence above.

متدثّر
متدثّر متدثر , (AA, T, K, [evidently, مُتَدَثَّرٌ, though written in the CK مُتَدَثِّر, see 5, third and fourth sentences,]) applied to a man, (AA, T,) (assumed tropical:) I. q. مَأْبُونُ (AA, T, K) and مِثْفَرٌ &c. (AA, T.)

مُتَدَثِّرٌ
مُتَدَثِّرٌ متدثر and مُدَّثِّرٌ Wrapped in a دِثَار; wearing a دثار; (T, M, * A, * Msb, TA;) as also ↓ دَثُورٌ: (IAar, M:) you say فُلَانٌ دَثُورُ الضُّحَى Such a one wraps himself with a دثار and sleeps in the morning after sunrise. (A.)

##### Türkçe

**دَثَرَ**
1 **دَثَرَ** **دثار** **دثر**, (T, S, M, K, &c.,) muzârîsi **دَثُرَ**, (M, Msb,) mastarı **دُثُورٌ**, (T, S, M, K, &c.,) bir evin izi yahut alâmeti hakkında; yahut yere yapışık kalıp bir evin yerini işaretleyen kalıntı hakkında; (S, Msb, K, TA;) yahut bir mesken yeri hakkında, (T, A,) vb.; (T;) yahut bir şey hakkında; (M;) rüzgârın üzerine savurduğu kum ve toz ile örtülü hâle geldi: bu, aslî mânadır: (TA:) yahut rüzgârların üzerine esmesiyle silindi, yok oldu, (T, S, M, A, K, TA,) (TA;) bunun gibi ↓ **تداثر**, (S,) yahut ↓ **اندثر**: (M, K:) ve eskidi; (M, K;) bunun gibi ↓ **اندثر**, (M,) yahut ↓ **تداثر**. (K.) Şairlerden biri tarafından bir adamın şöhreti hakkında mecazen söylenmiştir; mânası (mecaz:) itibar yahut hatırdan yıprandı; silindi, yok oldu. (M, TA.) ― -b2- Ve bir adam hakkında denilince, (mecaz kabul edilerek:) ihtiyarlık ve zayıflıkla mağlup oldu. (T, TA.) ― -b3- Yine, bir elbise hakkında denilince, (T, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (T,) kirlendi. (T, K.) ― -b4- Ve bir kılıç hakkında denilince, (T, A, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (A,) (mecaz:) uzun süre parlatılmadan kalmaktan dolayı lekelendi; (A;) paslandı. (T, K.) Bundan dolayı El-Hasan’ın rivayeti: **حَادِثُوا هٰذِهِ القُلُوبَ بِذِكْرِ اللّٰهُ فَاـِنَّهَا سَرِيعَةُ الدُّثُورِ** [**حدث** maddesinde açıklanmıştır]. (Sh, T, A, TA.) **دُثُورٌ** kalbe nispet edilince (mecaz kabul edilerek:) Allah’ı anmanın ondan silinmiş olmasıdır: ve zihne nispet edilince, (mecaz kabul edilerek:) çabuk unutmasıdır. (Sh, T, K.) -A2- **دَثَرَ الشَّجَرُ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi; (TA; [orada, garip bir hatayla **الرجل** **الشجر** yerine konmuştur;]) yahut ↓ **دثّر**; (M’de TT’ye göre böyledir;) ağaçlar yapraklarını (M, K, TA) ve dallarını çıkardı. (M, TA.)

**دثّرهُ**
2 **دثّرهُ** **دثار** **دثر** **دثره** **دثرة**, (A, TA,) mastarı **تَدْثِيرٌ**, (TA,) onu (A, TA) bir **دِثَار** ile, (A,) yahut kendisiyle ısınır hâle getirileceği bir şeyle örttü. (TA.) Denilir ki Muhammed’e vahiy indiğinde şöyle derdi: **دَثِّرُونِى دَثِّرُونِى** “Beni, kendisiyle ısınacağım bir şeyle örtünüz.” “Beni örtünüz” vb. (TA, bir rivayetten.) ― -b2- **دُثِّرَ عَلَى القَتِيلِ** Öldürülmüş kimsenin üzerine, biri diğerinin üstüne, büyük taş kütleleri sıkıca yerleştirildi. (K.) ― -b3- Ve **دَثَّرَ**, (S,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, K,) o (bir kuş) yuvasını düzeltti yahut ayarladı; onu doğru yahut uygun bir hâle koydu. (S, K.) ― -b4- Ayrıca 1’e, son cümleye bak.

**ادثر**
4 **ادثر** **أدثر** **ادثر** **دثر** **ٱدثر**, (K, TA,) **أَكْرَمَ** gibi, (TA,) yahut ↓ **ادّثر**, (K’nın bazı nüshalarında böyledir,) çok mal edindi. (K, TA.) [**دَثْرٌ**’e bak.]

**تدثّر**
5 **تدثّر** **دثر** **تدثر** **ٱدثر**, (T, S,) ve **تدثّر بِدِثَارٍ**, (Msb, TA,) ve **اِدَثَّرَّ**, mastarı **اِدَثُّرٌّ**, (T,) bir **دثار** ile sarındı: (T, S, Msb, TA:) ve **تدثّر بِالثَّوْبِ** elbiseye bütünüyle büründü. (M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ يَتَدَثَّرُ بِالمَالِ** (mecaz:) o, malca çoktur. (A, TA.) -A2- **تدثّر النَّاقَةَ** (mecaz:) o (aygır) dişi deveye bindi yahut sıçradı. (S, A, K.) ― -b2- Ve **تدثّر فَرَسَهُ** (mecaz:) o (adam) atının üzerine sıçradı ve ona bindi: (T, S, M, A, L, B: K’da **فَرَسَهُ** yerine bazı nüshalarda yanlışlıkla **قَرِينَهُ** konmuştur; diğerlerinde **قِرْنَهُ**, bu da yanlıştır: TA:) yahut atına binip onun sırtı üzerinde dönüp durdu: (M:) yahut atına arkadan bindi. (TA.) ― -b3- İbn-Mukbil fiili yağmuru tasvirde mecazen kullanır; şöyle diyerek:
أَصَاخَتْ لَهُ فُدْرُ اليَمَامَةِ بَعْدَمَا
تَدَثَّرَ هَا مِنْ وَبْلِهِ مَا تَدَثَّرَا
(mecaz:) [El-Yemâme’nin iri dağ keçileri ona kulak verdi; onun iri damlalar hâlindeki sağanağından, üzerine düşen şey düştükten sonra]. (M, TA.)

6 **تَدَاْثَرَ** 1’e bak; her biri iki yerde.

7 **اـِنْدَثَرَ** 1’e bak; her biri iki yerde.

8 **اـِدْتَثَرَ** 4’e bak.

**دَثْرٌ**
**دَثْرٌ** **دثار** **دثر** (mecaz:) çok mülk yahut mal; yahut çok deve yahut benzeri: (T, S, M, K:) yahut herhangi bir şeyden yahut şeylerden çok yahut birçok: (M:) [müfred, tesniye ve cem‘ aynıdır; onun müradifi **دِبْرٌ** yahut **دَبْرٌ** örneğinde olduğu gibi:] dersin ki, [onu sıfat olarak kullanarak,] **مَالٌ دَبْرٌ**, (T, S, K,) ve **مَالَانِ دَثْرٌ**, ve **أَمْوَالِ دَثْرٌ**: (S, K:) [fakat bazen **دُثُورٌ** onun cem‘i olarak kullanılır; çünkü] dersin **أَهْلُ دَثْرٍ** ve **أَهْلُ دُثُورٍ**: (A ‘Obeyd, T:) ayrıca ↓ **مَالٌ دِثْرٌ** dersin: (T:) ve ↓ **عَسْكَرٌ دَثَرٌ** ibaresi, çok asker mânasında, böyle yazılmış olarak vârid olur: (S:) bunun bir örneği İmru’ul-Kays’ın bir beytinde bulunur; vezin için böyle olmuştur. (TA.) ― -b2- Yine otun vb. bolluğu; yahut bol ot vb. (TA.) ― -b3- Ayrıca **دَاثِرٌ**’e bak.

**دِثْرٌ**
**دِثْرٌ** **دثار** **دثر**: **دَثْرٌ**’e bak. -A2- **دِثْرٌ مَالٍ** malın yahut develerin vb. iyi idare edicisi. (K.)

**دَثَرٌ**
**دَثَرٌ** **دثار** **دثر** pislik yahut kir. (K.) -A2- Ayrıca **دَثْرٌ**’e bak.

**دِثَارٌ**
**دِثَارٌ** **دثار** bir adamın **شِعَار**ın [yahut bedene bitişik elbisenin] üstüne (S, M, A, Msb, K:) üzerine attığı **كِسَآء** vb. gibi herhangi bir elbise: (S, M, * A, Mgh, Msb, K,) (Mgh, Msb:) yahut bir kimsenin kendisiyle bütünüyle büründüğü şey: (M:) yahut **شعار**ın üstünde ısınmak için giyilen elbise: (T, TA:) cem‘i **دُثُرٌ**. (Mgh.) ― -b2- Ensâr ( **الانصار** ) hakkında bir rivayette şöyle denilmiştir: **أَنْتُمُ الشِّعَارُ وَالنَّاسُ الدِّثَارُ**, mânası (mecaz kabul edilerek:) siz seçkin kimselersiniz; [diğer] insanlar ise avamdır. (TA.) [Ayrıca **شِعَارٌ**’a bak.] ― -b3- **أَبُو دِثَارٍ** ve **بَيْتُ أَبِى دِثَارٍ** sivrisineklerden korunulan ince perde (**كِلَّة**); sivrisinek perdesi: [**بعض** maddesinin birinci paragrafında bir örneğe bak:], yahut **ابو دثار** sivrisineğin adıdır; çünkü gündüz vakti gizlenir; yahut onun eziyetinden korunmak için bir **دثار**a ihtiyaç duyulduğundan. (TA.)

**دَثُورٌ**
**دَثُورٌ** **دثور**: **مُتَدَثِّرٌ**’e bak. ― -b2- Bir adama uygulanınca, (mecaz:) meçhul; şöhreti olmayan: (S, A, K:) çok uyuyan: (S, K:) ağır; (K:) ağır hareketli; yerinden pek kımıldamayan: (TA:) tembel: (Kr, M:) ve aynı şekilde ↓ **دَثَارِىٌّ**, tembel; sakin; işleriyle meşgul olmayan. (A.)

**دِثَارِىٌّ**
**دِثَارِىٌّ** **دثار** **دثارى** **دثاري** **دثاريي**: bir önce gelen şeye bak.

**دَاثِرٌ**
**دَاثِرٌ** **داثر**, bir evin izi yahut alâmeti hakkında; yahut yere yapışık kalıp bir evin yerini işaretleyen kalıntı hakkında: rüzgârın üzerine savurduğu kum ve toz ile örtülü olan; yahut rüzgârların üzerine esmesiyle silinmiş, yok olmuş olan. (A, * Msb, * TA.) Dersin: **فُلَانٌ جَدُّهُ عَاثِرٌ وَ رَسْمُهُ دَاثِرٌ** (mecaz kabul edilerek:) filânın talihi sona ermiştir ve izi silinmektedir. (A.) ― -b2- Helâk hâlinde. (M, K.) Bundan dolayı şu söz: **فُلَانٌ خَاسِرٌ دَاسِرٌ** [filân sapmış, helâk hâlindedir]: yahut burada o, taklitî bir tâbidir [sadece pekiştiricidir; çünkü **خاسر** da aynı mânaya gelir]: (M, TA:) ve bazıları **دَابِرٌ** der. (M.) ― -b3- Bir kılıç (mecaz:) uzun süre parlatılmadan kalmaktan dolayı lekelenmiş; paslı. (AZ, T, M, * A, K.) ― -b4- (mecaz:) ihmalkâr; düşüncesiz; (L, K;) bunun gibi ↓ **أَدْثَرُ** (K) ve ↓ **دثر** [harekesiz yazılmış]: (L:) (mecaz:) süse önem vermeyen yahut süsü değerli görmeyen kimse. (A.)

**أَدْثَرُ**
**أَدْثَرُ** **ذ**: yukarıdaki son cümleye bak.

**متدثّر**
**متدثّر** **متدثر**, (AA, T, K, [açıkça, **مُتَدَثَّرٌ**, fakat CK’da **مُتَدَثِّر** yazılmıştır; 5’in üçüncü ve dördüncü cümlelerine bak,]) bir adama uygulanınca, (AA, T,) (mecaz kabul edilerek:) **مَأْبُونُ** ile aynı mânadadır (AA, T, K) ve **مِثْفَرٌ** vb. (AA, T.)

**مُتَدَثِّرٌ**
**مُتَدَثِّرٌ** **متدثر** ve **مُدَّثِّرٌ** bir **دِثَار**a sarınmış; bir **دثار** giymiş; (T, M, * A, * Msb, TA;) bunun gibi ↓ **دَثُورٌ**: (IAar, M:) dersin: **فُلَانٌ دَثُورُ الضُّحَى** filân, güneş doğduktan sonra sabah vakti bir **دثار**a sarınır ve uyur. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

دَثَرَ
دَثَرَ U ( n. ac. دُثُوْر 27 ),
a.  Was effaced, obliterated; was forgotten.

b.  Got rusty.

c.  Got dirty, was soiled.

دَثَّرَ
دَثَّرَ II ,
a.  Covered over ( with a garment ).

b.  Arranged its nest ( bird ).

c.  Destroyed.

تَدَثَّرَ
تَدَثَّرَ V ,
a.  Wrapped himself up in his clothes.

b.  Rode.

اِنْدَثَرَ
اِنْدَثَرَ VII ,
a.  see I (a) .

b.  Was destroyed, ruined.

دَثْر
دَثْر 1 ,
a.  Abundant ( wealth ).

دَاْثِر
دَاْثِر 21 ,
a.  Perishing.

b.  Negligent, careless.

دِثَاْر
دِثَاْر 23 , ( pl. دُثُر 10 ),
a.  Loose outer garment, cloak.

b.  Coverlet, mosquito-curtain.

دِثَاْرَى
دِثَاْرَى 23ya ,
a.  see 26 .

دَثُوْر
دَثُوْر 26 ,
a.  Lazy, slothful; laggard, sluggard.

##### Türkçe

دَثَرَ
دَثَرَ U ( mastar: **دُثُوْر** 27 ),
a. Silinmiş, yok edilmişti; unutulmuştu.

b. Paslanmıştı.

c. Kirlenmişti, lekelenmişti.

دَثَّرَ
دَثَّرَ II ,
a. (Bir giysi ile) örtmüştü.

b. (Kuş) yuvasını düzenlemişti.

c. Tahrip etmişti.

تَدَثَّرَ
تَدَثَّرَ V ,
a. Elbiselerine bürünmüştü.

b. Binmişti.

اِنْدَثَرَ
اِنْدَثَرَ VII ,
a. I (a)’ya bak.

b. Tahrip edilmişti, harap olmuştu.

دَثْر
دَثْر 1 ,
a. Bol (servet).

دَاْثِر
دَاْثِر 21 ,
a. Yok olup giden.

b. İhmalkâr, dikkatsiz.

دِثَاْر
دِثَاْر 23 , (çoğulu **دُثُر** 10 ),
a. Bol dış giysi, pelerin.

b. Örtü, sivrisinek perdesi.

دِثَاْرَى
دِثَاْرَى 23ya ,
a. 26’ya bak.

دَثُوْر
دَثُوْر 26 ,
a. Tembel, üşengeç; geri kalan, ağırkanlı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

دثر
دَثَرَ - يَدْثُرُ - تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ - مُتَدَثِّر - مُدَّثِِّر
دَثَرَ - يَدْثُرُ + الشيء: يتغطى وينطمر فلا يظهر منه شيء: يتغطى وينطمر الشيء فيختفي ولا تظهر معالمه، كما في آثار البيوت المطمورة بالتراب والغبار، أو اختفاء الأشياء بسبب تراكم أشياء أخرى فوقها، أو اختفاء المرء تحت ثياب أو ملابس أو لحف، أو اختفاء معالم السيف أو المصنوعات المعدنية بسبب تغطيها بالصدأ فلا يظهر أصلها الذي كان
تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ: على وزن " تـَفـَعـَّل" من " دَثَرَ - يَدْثُرُ ": يجهد بأن " يَدْثُرُ " بشكل ذاتي وبشدة: يجهد ليغطي نفسه بنفسه بشدة فلا يظهر منه شيء
مُدَّثِّر: اسم فاعل من " تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ ": أصلها " مُتَدَثِّر": الذي غطى نفسه بنفسه بشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التغطية بغطاء أو خمار أو ثوب يلقى على الجسم ويقترب منه ولا يلتصق به "، وهي:
دَثَرَ - يَدْثُرُ، لَحَفَ - يَلْحَفُ، سَرْبَلَ - يُسَرْبِلُ، سَبَغ َ - يَسْبُغُ، خَمَرَ - يَخْمُرُ (خَمَرَ - يَخْمِرُ)، غَطَى - يَغْطِي
مدثر
 	﴿ياأيها المدثر(1)﴾ المدثر
مختار الصحاح
● [دثر] د ث ر: الدِّثَارُ بالكسر وكل ما كان من الثياب فوق الشعار وقد تدثر أي تلفف في الدثار و دَثَر الرسم درس وبابه دخل و تَدَاثَرَ أيضا
معجم الفرائد القرآنية
د ث ر
"الْمُدَّثِّرُ " في قوله تعالى " يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ "(1) المدثر .
الدِّثَار : كل ما كان من الثياب فوق الملابس الداخلية، والمدَّثِّر أي المتلفف بالدثار .
الراغب
دثر
- قال الله تعالى: }يا أيها المدثر{ (سورة المدثر: آية 1. انظر: اللسان (دبر) ) أصله المتدثر فأدغم، وهو المتدرع دثاره، يقال: دثرته فتدثر، والدثار: ما يتدثر به، وقد تدثر الفحل الناقة: تسنمها، والرجل الفرس: وثب عليه فركبه، ورجل دثور: خامل مستتر، وسيف داثر: بعيد العهد بالصقال، ومنه قيل للمنزل الدارس: داثر، لزوال أعلامه، وفلان دثر مال، أي: حسن القيام به.
ملخص اللسان
1.     وأَصل  الدُّثُورِ الدُّرُوسُ، وهو أَن تَهُبَّ الرياحُ على المنزل فَتُغَشِّي  رُسُومَهُ الرملَ وتغطيها بالتراب. وفي حديث عائشة: دَثَرَ مكانُ البيت فلم  يَحُجَّهُ هود، عليه السلام. - الدُّثُورُ: الدُّرُوسُ.
2.     وقد دَثَرَ الرَّسْمُ وتَداثَرَ ودَثَرَ  الشيءُ يَدْثُرُ دُثُوراً وانْدَثَر: قَدُمَ ودَرَسَ
3.     الدَّثَرُ الوَسَخُ. وقد دَثَرَ دُثُوراً إِذا اتسخ.
4.     ودَثَرَ السيفُ إِذا صَدِئَ. وسيف داثِرٌ: وهو البعيد العهد بالصِّقالِ؛
5.     سريعة الدُّثُور يعني دُرُوس ذكر الله وامِّحاءَهُ  منها، - أَن القلب يَدْثُرُ كما  يَدْثُرُ السيف فجلاؤه ذكر الله أَي يَصْدَأُ كما يصدأُ السيف،
6.     وتَدَثَّرَ بالثوب: اشتمل به داخلاَ فيه. -وقد تَدَثِّرَ أَي تَلَفَّفَ في الدِّثار. - والدِّثارُ: الثوب الذي يُسْتَدْفَأُ به من فوق الشِّعارِ. يقال:  تَدَثَّرَ فلانٌ بالدِّثارِ تَدَثُّراً وادَّثَرَ ادِّثاراً، فهو مُدَّثِّرٌ،  والأَصل مُتَدَثِّر أُدغمت التاء في الدال وشدّدت.
7.     يا أَيها المُدَّثِّرُ؛ يعني المُتَدَثِّر بثيابه إِذا نام.
8.     كان إِذا نزل عليه الوحي يقول دثِّرُوني دَثِّرُوني؛ أَي غَطُّوني  بما أَدْفَأُ به.
9.     ودُثُورُ النفوس: سُرْعَةُ نِسْيانِها، تقول للمنزل وغيره إِذا عَفَا  ودَرَسَ: قد دَثَرَ دُثُوراً؛
10.                        ودَثَرَ الطائرُ تَدْثِيراً: أَصلح عُشَّهُ.
11.                        والدَّثُورُ: الكَسْلان؛
12.                        والدَّثُور أَيضاً: الخامل النَّؤُوم.
13.                        والدَّثْرُ، بالفتح: المال الكثير،
لسان العرب
● - دثر: الدُّثُورُ: الدُّرُوسُ. وقد دَثَرَ الرَّسْمُ وتَداثَرَ ودَثَرَ  الشيءُ يَدْثُرُ دُثُوراً وانْدَثَر: قَدُمَ ودَرَسَ؛ واستعار بعض الشعراء  ذلك للحَسَبِ اتساعاً فقال:  في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ،  عند القِتالِ قَدِيمُهُمْ لم يَدْثُرِ  أَي حَسَبُهُمْ لم يَبْلَ ولا دَرَسَ. وسيفٌ داثِرٌ: بعيد العهد،  بالصِّقالِ. ورجل خاسِرٌ داثِرٌ: إِتباع، وقيل: الدَّاثِرُ هنا الهالك، وروي عن  الحسن أَنه قال: حادِثُوا هذه القلوب بذكر الله فإِنها سريعة  الدُّثُورِ؛ قال أَبو عبيد: سريعة الدُّثُور يعني دُرُوس ذكر الله وامِّحاءَهُ  منها، يقول: اجْلُوها واغسلوا الرَّيْنَ والطَّبَعَ الذي علاها بذكر الله.  ودُثُورُ النفوس: سُرْعَةُ نِسْيانِها، تقول للمنزل وغيره إِذا عَفَا  ودَرَسَ: قد دَثَرَ دُثُوراً؛ قال ذو الرمة:  أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ  وقال شمر: دُثُورُ القلوب امِّحاءُ الذكر منها ودُرُوسُها، ودُثُورُ  النفوس: سُرْعَةُ نسيانها. ودَثَرَ الرجلُ إِذا علته كَبْرَةٌ واسْتِسْنانٌ.  وقال ابن شميل: الدَّثَرُ الوَسَخُ. وقد دَثَرَ دُثُوراً إِذا اتسخ.  ودَثَرَ السيفُ إِذا صَدِئَ. وسيف داثِرٌ: وهو البعيد العهد بالصِّقالِ؛  قال الأَزهري: وهذا هو الثواب يدل عليه قوله: حادِثُوا هذه القلوبَ أَي  اجْلُوها واغسلوا عنها الدَّثَرَ والطَّبَعَ بذكر الله تعالى كما يُحادَثُ  السيفُ إِذا صُقِلَ وجُلِيَ؛ ومنه قول لبيد:  كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ  أَي جُلِيَ وصُقِلَ؛ وفي حديث أَبي الدرداء: أَن القلب يَدْثُرُ كما  يَدْثُرُ السيف فجلاؤه ذكر الله أَي يَصْدَأُ كما يصدأُ السيف، وأَصل  الدُّثُورِ الدُّرُوسُ، وهو أَن تَهُبَّ الرياحُ على المنزل فَتُغَشِّي  رُسُومَهُ الرملَ وتغطيها بالتراب. وفي حديث عائشة: دَثَرَ مكانُ البيت فلم  يَحُجَّهُ هود، عليه السلام.  ودَثَرَ الطائرُ تَدْثِيراً: أَصلح عُشَّهُ.  وتَدَثَّرَ بالثوب: اشتمل به داخلاَ فيه. والدِّثارُ: ما يُتَدَثَّرُ  به، وقيل: هو ما فوق الشِّعارِ. وفي الصحاح: الدِّثار كل ما كان فوق الثياب  من الشعار. وقد تَدَثِّرَ أَي تَلَفَّفَ في الدِّثار. وفي حديث  الأَنصار: أَنتم الشِّعارُ والناس الدِّثارُ؛ الدِّثارُ: هو الثوب الذي يكون فوق  الشِّعارِ، يعني أَنتم الخاصَّةُ والناسُ العامَّةُ. ورجل دَثُورٌ:  مُتَدَثِّرٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  أَلم تَعْلَمِي أَنَّ الصَّعالِيكَ نَوْمُهُمْ  قليلٌ، إِذا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ؟  والدِّثارُ: الثوب الذي يُسْتَدْفَأُ به من فوق الشِّعارِ. يقال:  تَدَثَّرَ فلانٌ بالدِّثارِ تَدَثُّراً وادَّثَرَ ادِّثاراً، فهو مُدَّثِّرٌ،  والأَصل مُتَدَثِّر أُدغمت التاء في الدال وشدّدت. وقال الفرّاء في قوله  تعالى: يا أَيها المُدَّثِّرُ؛ يعني المُتَدَثِّر بثيابه إِذا نام. وفي  الحديث: كان إِذا نزل عليه الوحي يقول دثِّرُوني دَثِّرُوني؛ أَي غَطُّوني  بما أَدْفَأُ به.  والدَّثُورُ: الكَسْلان؛ عن كراع. والدَّثُور أَيضاً: الخامل النَّؤُوم.  والدَّثْرُ، بالفتح: المال الكثير، لا يثنى ولا يجمع، يقال: مال دَثْرٌ  ومالانِ دَثْرٌ وأَموالٌ دَثْرٌ، وقيل: هو الكثير من كل شيء؛ وروي عن  النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قيل له: ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ  بِالأُجُورِ؛ قال أَبو عبيد: واحد الدُّثُور دَثْرٌ، وهو المال الكثير؛ يقال: هم  أَهلُ دَثْرٍ ودُثُورٍ، ومالٌ دَثْرٌ؛ وقال امرؤ القيس:  لَعَمْرِي لَقَوْمٌ قد تَرَى في دِيارِهِمْ  مَرَابِطَ لِلأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ  يعني الإِبل الكثيرة فقال الدَّثِرْ والأَصل الدَّثْر فحرّك الثاء  ليستقيم له الشعر. الجوهري: وعَسْكَرٌ دَثْرٌ أَي كثير إِلاَّ أَنه جاء  بالتحريك. وفي حديث طَهْفَةَ: وابْعَثْ راعِيَها في الدَّثْرِ؛ أَراد  بالدَّثْرِ ههنا الخِصْبَ والنباتَ الكثير. أَبو عمرو: المُتَدَثِّر من الرجال  المَأْبُونُ، قال: وهو المُتَدَأَّمُ والمُتَدَهَّمُ والمِثْفَرُ  والمِثْفَارُ. ورجل دَثْرٌ: غافل، وداثِرٌ مثله؛ وقول طفيل:  إِذا سَاقَها الرّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها  رِكابَ عِرَاقِيٍّ، مَواقِيرَ تَدْفَعُ  الدَّثُور: البطيء الثقيل الذي لا يكاد يبرح مكانَهُ.  ودَثَرَ الشجرُ: أَوْرَقَ وتَشَعَّبَتْ خِطْرَتُه.  ودَاثِرٌ: اسم؛ قال السيرافي: لا أَعرفه إِلاَّ دِثاراً. وتَدَثَّرَ  فَرَسَه: وَثَبَ عليها فركبها، وفي المحكم: ركبها وجال في مَتْنِها، وقيل:  ركبها من خلفها؛ ويستعار في مثل هذا، قال ابن مقبل يصف غيثاً:  أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمامَةِ، بعدما  تَدَثِّرَها من وَبْلِهِ ما تَدَثَّرا  وتَدَثَّرَ الفحلُ الناقة أَي تَسَنَّمَها.
مقاييس اللغة:
(دثر) الدال والثاء والراء أصلٌ واحد منقاسٌ مطّرد. وهو تضاعُفُ شيءٍ وتناضُدُه بعضِه على بعض. فالدَّثْر(1): المال الكثير. والدِّثار: ما تدثَّر به الإنسانُ، وهو فوق الشِّعار. فأمّا قول القائل:‏
* والعَكَرِ الدَّثِرْ(2) *‏
فإنَّه أراد الدَّثْر فحرك الثاء، وهو الكثير.‏
ومن الباب تَدَثَّر الفَحْلُ الناقَة، إذا تَسَنَّمَها، كأنَّه صار دِثاراً لها. وتدثَّر الرجُلُ فرسَه، إذا وثب عليه فركِبَه. والدَّثُور: الرّجل النَّؤُوم(3).وسمِّي لأنَّه يتدثَّر وينام. فأمّا قولهم رسْمٌ داثِرٌ، فهو من هذا، وذلك أنَّه يكون ظاهراً حتى تهبّ عليه الرِّياحُ وتأتِيَه الرَّوامسُ، فتصيرَ له كالدِّثار فتغطِّيه.‏
القاموس المحيط:
الدَّثْرُ المالُ الكثيرُ، مالٌ ومالانَ وأموالٌ دَثْرٌ، وبالتحريكِ الوَسَخُ، وبِلا لامٍ حِصْنٌ باليمنِ.والدُّثُورُ الدُّرُوسُ،
كالاِندِثارِ، للنَّفْسِ: سُرْعَةُ نِسْيانِها، للقَلْبِ: امِّحاءُ الذِّكْرِ منه، وبالفتح: الرجلُ البَطِيءُ الخامِلُ النَّؤُومُ.والداثِرُ: الهالِكُ، والغافِلُ،كالأَدْثَرِ.وتَدَثَّرَ بالثوبِ: اشْتَمَلَ به، الفَحْلُ الناقَةَ: تَسَنَّمَها، الرجلُ قِرْنَه: وثَبَ عليه فَرَكِبَهُ.والمُتَدَثِّر: المَأْبونُ.
والدِّثارُ، بالكسر: ما فوقَ الشِّعارِ من الثيابِ.ودَثَرَ الشجرُ: أورَقَ، الرَّسْمُ: قَدُمَ،كتَداثَرَ، الثوبُ: اتَّسَخَ، السيفُ: صَدِىءَ، فهو داثِرٌ.وهو دِثْرُ مالٍ، بالكسرِ: حَسَنُ القِيامِ به. ودِثارٌ القَطَّانُ الضَّبِّيُّ، ويَزيدُ بنُ دِثارٍ التابِعيُّ، ومُحارِبُ بنُ دِثارٍ وابنُهُ دِثارٌ: محدثونَ.وادَّثَرَ: اقَتَنَى دَثْراً من المالِ.وتَدْثيرُ الطائِرِ: إِصلاحُهُ عُشَّهُ.ودُثِرَ على القَتيلِ: نُضِّدَ عليه الصَّخْرُ.
تاج العروس:
د ث ر
الدَّثْرُ بالفَتْح : المَالُ الكَثِيرُ لا يُثنَّي ولا يُجْمَع يقال : مَالٌ دَثْرٌ ومَالانِ دَثْرٌ وأَموالٌ دَثْرٌ وقيل : هو الكَثِير من كُلّ شْيءٍ وفي الحَدِيث : " ذَهَبَ أَهلُ الدُّثُورِ بالأُجُورِ قال أبو عُبَيد . يقال : هم أَهُل دَثْر ودثُوُر وهو مَجَاز وأَما عَسْكَرٌ دَثِرٌ أَي كَثِير كما نقله الجوهريّ وغيره فالتَّحْرِيك فيه لِضَرُورَة الشِّعْر قال امرؤُ القَيْس :
لعَمْرِي لقَوْمٌ قد تَرَى في دِيَارِهمْ ... مَرابِطَ للأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ والأَصل الدَّثْر فحرَّك الثاءَ ليَسْتَقِيم له الوزْنُ
وعن ابن شُمَيْل : الدَّثَرُ وبالتَّحْرِيك : الوَسَخُ وقد دَثَرَ دُثُوراً إِذَا اتَّسَخَ
ودَثِرٌ : بلاَ لامٍ : حِصْنٌ باليمنِ من حُصون ذَمَارِ الشَّرْقيّة . والدُّثُورُ : الدُّرُوسُ كالإنْدِثارِ وقد دَثَرَ الرَّسْمُ وتَدَاثَرَ وانْدَثَر : قَدُمَ ودَرَسَ وعَفَا قال ذُو الرُّمّة :
" أَشاقَتْكَ أَخلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ واستعار بعضُ الشُّعَراءِ ذلك للحَسَبِ اتّساعاً فَقَال :
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ ... عنْد الِقتَالِ قَد يِمُهمْ لمْ يَدْثُرِ أي حَسَبُهم لم يَبْلَ ولا دَرَسَ
والدُّثُور للنَّفْسِ : سُرعَةُ نِسْيَانِها قاله شَمِرٌ . الدُّثُور للقَلْب : امِّحَاءُ الذِّكرِ منه ودُوُرسُه قاله شَمِرٌ
ومن المَجاز ما رُوِىَ عن الحَسَن أَنَّه قال : " حادِثُوا هذه القُلُوبَ بِذكْر الله فإنَّهَا سَرِيعَةُ الدُّثُور قال أَبو عُبَيْدٍ : يَعنِي دُرُوس ذِكْرِ الله وامّحاءَهُ منها . يقول : اجْلُوهَا واغْسِلُوها الرَّيْنَ والطَّبَعَ الذي عَلاهَا بذِكْر الله زاد الأَزْهَرِيّ : كما يُحَادَث السَّيفُ إِذَا صُقِلَ وجُلِىَ . ومنه قول لَبِيد :
" كمِثْل السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقَالِ أي جُلِىَ وصُقِلَ
وفي حَدِيث أبِي الدَّرْداءِ " أَن القَلْبَ يَدْثُر كما يَدْثُرُ السَّيْفُ فجِلاؤُه ذِكْر الله " أَي يَصْدأُ كما يَصْدَأُ السَّيْف وأَصل الدُّثُور الدُّرُوسُ وهو أَن تَهُبّ الرِّياحُ على المَنْزل فتُغَشِّىَ رُسُومَه الرَّمْلَ وتُغَطِّيَة بالتُّرَاب وفي حديث عائِشَةَ : " دَثَرَ مكانُ البَيْتِ فلم يَحُجَّه هُودٌ عليه السلام . الدَّثُور بالفَتْحِ : البَطِيءُ الثَّقِيل الذي لا يكاد يَبْرحُ مكانَه . قال طُفَيْل :
إذَا ساقَهَا الرَّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها ... رِكَابَ عِرَاقِيِّ مَوَاقِيرَ تُدْفَعُ والدَّثُوُر أَيضاً : الخامِلُ النَّؤوُمُ وهو مَجَاز
والدَّاثِرُ : الهالِكُ ومنه قولهم فُلانٌ خَاسِرٌ دَاثِرٌ وقال بَعْضٌ : هو إتِباعٌ . والدّاثِر : الغافِلُ كالأَدْثَرِ . والِّي في اللِّسَان : رَجُلٌ دَثْرٌ : غافِلٌ وداثِرٌ مثلُه
وفي الأساس : رجلٌ دَاثِرٌ : لا يَعْبَأُ بالزِّينَة وهو مَجَاز . وتَدَثَّرَ بالثَّوبِ : اشْتَمَلَ بِهِ داَخلِاً فيه وتَلَفَّفَ . من المَجَاز : تَدَثَّرَ الفَحْلُ النّاقَةَ : تَسَمَّنَها هكذا في الأُصول ومِثْلُه في الأُمَّهَات اللَّغُويةُ وفي بعض النُّسخ : تَشَمَّمَها والأَوَّلَ أَصَحّ . من المَجَاز : تَدَثَّرَ الرجلُ قَرِينَه هكذا في نُسخَتِنَا وفي أُخرَى : قِرْنَه وكلاهما غَلَطٌ وتصحيفٌ والصواب : فَرَسَه كما في الأساس واللِّسَان والبَصَائِر : وَثَب عَلَيْه فَرِكبَه وفي التَّهْذيب : وَثَبَ عليسه فَرَكِبَها . وفي المُحْكَم : رَكِبَها وجالَ في مَتْنِها . وقيل : رَكِبَهَا من خَلْفِها كتَجَلَّلَها قاله الزَّمَخْشَرِىّ ويُسْتَعار في مثل هذا . قال ابنُ مُقبِلَ يَصِف غَيْثاً :
أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمَامَةِ بَعْدَما ... تَدثَّرَهَا مِن وَبْلِهِ مَا تَدَثَّرَا وعن أَبي عَمْرِو : المُتَدَثِّر من الرِّجال : المَأْبُونُ قال : وهو المُتَدَأمّ والمُتَدَهَّم والمِثْفَر والْمِثْفَار . والدِّثَارُ بالكَسْر : ما يُتَدَثَّر به . وقيلَ : هو ما فَوْقَ الشِّعَارِ مِن الثِّيَابِ . وقيل : الثَّوْب الذي يُستَدْفَأُ به من فَوقِ الشِّعَار يقال : تَدثَّرَ فلانٌ بالدِّثَار تَدَثُّراً وادَّثَرَ ادثِّاَراً فهو مُدَّثِّر والأَصل مُتَدَثِّر أَدِغمت التَّاءُ في الدَّال وشُدِّدتْ وقال الفَرّاءُ في قوله تعالى " يا أَيُّهَا المُدَّثِّرُ يَعنِي المتدَثِّر بثِيابه إِذَا نام . وفي الحَدِيث : " كان إِذَا نَزَلَ عليه الوَحْيُ يقول : دَثِّرُوني دَثِّرُوني أَي غَطُّوني لم أَدْفَأُ به . وفي حديث الأَنْصَار " أَنتم الشِّعَارُ والنّاس الدِّثارُ " يعني أَنتم الخَاصَّةُ والنّاسُ العَامَّة
ودَثَر الشَّجَرُ دثُوُراً . أَوْرَقَ وتَشَعَّبَت خِطْرَتُه . ودَثَرَ الرَّسْمُ وغيرُه . دَرَسَ وعَفَا بهُبُوبِ الرِّياح عليه كتَداثَرَ يقال : فُلانٌ جَدُّه عاثِرٌ ورَسْمُه داثِرٌ . عن ابن شُمَيْل : دَثَرَ الثَّوبُ دُثُوراً : اتّسَخَ . ودَثَرَ السَّيْفُ إِذَا صَدِئَ فهو داثِرٌ وهو البَعِيد العَهْدِ بالصِّقَال وهو مَجَاز
ويقال : هو دِثْرُ مَالٍ بالكسْر إِذَا كان حَسَن القِيَامِ به . ودِثَارٌ القَطَّانُ الضَّبِّيّ وهو دِثَارُ ابنُ أَبِي حَبِيب روى عَنْه الثَّوْرِيّ كذا في تارِيخ البُخَارِيّ . ويَزِيدُ ابنُ دِثَار بن عَبِيد بن الأَبرص التَّابِعِيّ الكُوفِيّ يَرْوِى عن عَلىٍّ وعنه سِمَاكُ بنُ حَرْب وهو شاعِرٌ أَسَدِيّ ومُحَارِب بنُ دِثَار ابنِ كُرْدُوس بن قبرقاس بن جَعْوَنَة السَّدُوسيّ القاضي أَبو المُطَرِّف مات سَنَةَ سِتَّ عَشَرَةَ ومائة روَى له الجَمَاعَة وابُنُه دِثَارٌ روى مُحَارِب عن جابرٍ وابن عُمَر وعنه الثَّوْريّ مُحَدِّثون . وأَدْثَرَ الرجلُ كأَكْرَمَ إِذَا اقْتَنَى دَثْراً مِنَ الْمَالِ أَي الكَثِيرَ منه . وتَدْثِيرُ الطّائِرِ إِصلاحُهُ عُشَّه وقد دَثَّرَ . ودُثِرَ عَلَى القَتِيلِ كعُنِىَ نُضِّدَ عليه الصَّخْرُ تَنْضِيداً
ومما يستدرك عليه : دَثَرَ الرّجلُ إِذَا عَلَتْه كَبْرَةٌ واسْتِسْنَانٌ . ورَجُلٌ دَثُورٌ كصَبُور : مُتَدَثِّر عن ابن الأَعرابيِّ وأَنشد :
أَلَمْ تَعْلِمي أَن الصّعَالِيكَ نَوْمُهُم ... قليلٌ إِذَا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ ودَثَّرَه تَدْثِيراً : غَطّاه . والدَّثُور : الكَسْلان عن كُراع . والدَّثْر بفتح فَسُكُون : الخِصْبُ والنّبَاتُ الكَثِير . والدَّثُور : الثَّقِيل . وفلانٌ دَثُورُ الضُّحَى : يتَدَثَّر فَينَامُ . وَرجلٌ دِثَارِيٌّ : كَسْلاَن لا يتَصَرَّف . وهو يتَدَثَّر بالمال للمُتَموِّل كذا في الأَساس . ودَاثِرٌ : اسم . والدَّاثِر : المَنْزل الدَّارِسُ لذَهابِ أَعْلامه . وأَبو دِثَارٍ اسمٌ للظُّلَّة التي يُتوَقَّى بها من البَعُوض . ومنه :
لَنِعْمَ البَيتُ بَيْتُ أبَيِ دِثَارٍ ... إذا ما خَافَ بَعْضُ القَوْمِ بَعْضَا قَالَهُ الثَّعَالِبِيّ في المُضَاف والمَنْسُوب . قال شيخُنَا : وقال قومٌ : هو كُنْيَة البَعْوضِ لدُثُوره بالنَّهَار أو للاحْتِيَاج إلى دِثَارٍ من أَذاه . ودارَةُ داثِر : موضع

##### Türkçe

دثر
**دَثَرَ - يَدْثُرُ - تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ - مُتَدَثِّر - مُدَّثِِّر**
**دَثَرَ - يَدْثُرُ** + şey: örtünür ve gömülür de ondan hiçbir şey görünmez: şey örtünür ve gömülür de kaybolur ve onun alametleri görünmez; toprağa ve toza gömülmüş ev izlerinde olduğu gibi; yahut başka şeylerin onun üstünde birikmesi sebebiyle şeylerin kaybolması; yahut kişinin elbiseler veya giysiler veya yorganlar altında kaybolması; yahut pasın onu örtmesi sebebiyle kılıcın yahut metal mamullerin alametlerinin kaybolması, böylece onun, olan aslı görünmez

**تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ**: “**تـَفـَعـَّل**” vezninde, “**دَثَرَ - يَدْثُرُ**”dan: “**يَدْثُرُ**” diye, kendiliğinden ve şiddetle, çabalar: kendisini bizzat kendisiyle şiddetle örtmeye çabalar da ondan hiçbir şey görünmez

**مُدَّثِّر**: “**تَدَثَّرَ - يَتَدَثَّرُ**”dan ism-i fâil: aslı “**مُتَدَثِّر**”dir: kendisini bizzat kendisiyle şiddetle örten

Ve lafız, “bedene atılan ve ona yaklaşan, ona yapışmayan bir örtü veya başörtüsü veya elbise ile örtünme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَثَرَ - يَدْثُرُ**، **لَحَفَ - يَلْحَفُ**، **سَرْبَلَ - يُسَرْبِلُ**، **سَبَغ َ - يَسْبُغُ**، **خَمَرَ - يَخْمُرُ** (**خَمَرَ - يَخْمِرُ**)، **غَطَى - يَغْطِي**

مدثر
 	﴿**ياأيها المدثر(1)**﴾ المدثر

مختار الصحاح
● [**دثر**] د ث ر: **الدِّثَارُ** (kesre ile): ve **الشعار**ın üstünde olan elbiselerden her şey. Ve “**تدثر**” etti; yani **الدثار**a büründü. Ve **دَثَر** iz (resm) silindi; “**دخل**” babındandır. Ve **تَدَاثَرَ** da (vardır).

معجم الفرائد القرآنية
د ث ر
“**الْمُدَّثِّرُ**” onun (Allah’ın) sözü olan “**يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ**”(1) (ifadesinde): **المدثر**.
**الدِّثَار**: iç giysilerin üstünde olan elbiselerden her şey; ve **المدَّثِّر** yani **الدثار**a bürünen.

الراغب
دثر
- Allah Teâlâ dedi: }**يا أيها المدثر**{ (Müddessir sûresi: âyet 1. bkz.: **اللسان** (**دبر**)) aslı **المتدثر**dir; sonra idğam edildi; ve o, **دثاره**nı zırh edinendir. Denir: “Onu **دثرته** ettim, o da **تدثر** etti.” Ve **الدثار**: onunla **يتدثر** olunan şey. Ve **تدثر** etti: aygır, dişi deveyi: onun hörgücüne çıktı. Ve adam, atı: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Ve **رجل دثور**: sönük, gizli. Ve **سيف داثر**: ciladan uzak zamanlı. Ve bundan, alametlerinin yok olması sebebiyle, silinmiş menzile **داثر** denildi. Ve falan kimse **دثر مال**dır; yani: onunla iyi kaim olandır.

ملخص اللسان
1.     Ve **الدُّثُور**un aslı **الدُّرُوس**tur; o da rüzgârların menzilin üzerine esmesi, böylece onun izlerini kumla örtmesi ve onu toprakla örtmesidir. Âişe hadîsinde: “Evin yeri **دَثَرَ** etti; böylece Hûd, عليه السلام, ona hac etmedi.” - **الدُّثُور**: **الدُّرُوس**tur.
2.     Ve iz (**الرَّسْم**) **دَثَرَ** etti ve **تَداثَرَ** etti; ve şey **دَثَرَ** eder, **يَدْثُرُ** **دُثُوراً** ve **انْدَثَر**: eskidi ve silindi.
3.     **الدَّثَرُ**: kirliliktir. Ve **دَثَرَ** eder, **دُثُوراً**, kirlendiği zaman.
4.     Ve kılıç **دَثَرَ** eder, paslandığı zaman. Ve **سيف داثِرٌ**: o, ciladan uzak zamanlı olandır.
5.     “**سريعة الدُّثُور**” yani Allah’ı anmanın silinmesi ve ondan yok olması; - kalp, kılıcın **يَدْثُرُ** ettiği gibi **يَدْثُرُ** eder; onun cilası Allah’ı anmadır; yani kılıcın paslandığı gibi paslanır.
6.     Ve elbiseyle **تَدَثَّرَ** etti: onunla büründü, onun içinde. - Ve **تَدَثِّرَ** etti; yani **الدِّثار** içinde büründü. - Ve **الدِّثارُ**: **الشِّعار**ın üstünden onunla ısınılan elbisedir. Denir: falan kimse **الدِّثار** ile **تَدَثَّرَ** eder, **تَدَثُّراً**; ve **ادَّثَرَ** eder, **ادِّثاراً**; o halde o **مُدَّثِّرٌ**dir; asıl **مُتَدَثِّر**dir; **التاء** **الدال**a idğam edildi ve şeddelendi.
7.     “**يا أَيها المُدَّثِّرُ**”; yani elbiseleriyle **المُتَدَثِّر** olan, uyuduğu zaman.
8.     Vahiy ona indiği zaman “**دثِّرُوني دَثِّرُوني**” derdi; yani beni, onunla ısındığım şeyle örtün.
9.     Nefislerin **دُثُور**u: onların çabuk unutmasıdır; menzil ve başkası için, silinip yok olduğu ve eskidiği zaman, “**قد دَثَرَ دُثُوراً**” dersin.
10.                        Kuş **دَثَرَ** etti, **تَدْثِيراً**: yuvasını düzeltti.
11.                        **الدَّثُورُ**: tembeldir.
12.                        **الدَّثُور** ayrıca: sönük, çok uyuyan.
13.                        **الدَّثْرُ**, fetha ile: çok maldır.

لسان العرب
● - **دثر**: **الدُّثُورُ**: **الدُّرُوسُ**tur. Ve iz (**الرَّسْم**) **دَثَرَ** etti ve **تَداثَرَ** etti; ve şey **دَثَرَ** eder, **يَدْثُرُ** **دُثُوراً** ve **انْدَثَر**: eskidi ve silindi. Ve bazı şairler bunu, genişletme olarak, soya (**الحَسَب**) ödünç aldı da şöyle dedi:
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ،
عند القِتالِ قَدِيمُهُمْ لم يَدْثُرِ
yani: onların soyu yıpranmadı ve silinmedi. Ve **سيفٌ داثِرٌ**: ciladan uzak zamanlı. Ve **رجل خاسِرٌ داثِرٌ**: tâbi kılma; ve denildi ki: buradaki **الدَّاثِرُ** helâk olandır. Ve Hasan’dan rivayet edildi ki o dedi: “Bu kalpleri Allah’ı anmakla tazeleyin; çünkü onlar **سريعة الدُّثُورِ**dur.” Ebû Ubeyd dedi: “**سريعة الدُّثُور**” yani Allah’ı anmanın silinmesi ve ondan yok olması; der ki: onları parlatın ve üzerlerine çıkan pası ve tab’ı Allah’ı anmakla yıkayın. Ve nefislerin **دُثُور**u: onların çabuk unutmasıdır; menzil ve başkası için, silinip yok olduğu ve eskidiği zaman, “**قد دَثَرَ دُثُوراً**” dersin. Zü’r-Rumme dedi:
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ
Ve Şemmer dedi: kalplerin **دُثُور**u, zikrin onlardan silinmesi ve onların silinmesidir; ve nefislerin **دُثُور**u: onların çabuk unutmasıdır. Ve adam **دَثَرَ** eder; üzerine yaşlılık ve ihtiyarlık geldiği zaman. Ve İbn Şümeyl dedi: **الدَّثَرُ** kirliliktir. Ve **دَثَرَ** eder, **دُثُوراً**, kirlendiği zaman. Ve kılıç **دَثَرَ** eder, paslandığı zaman. Ve **سيف داثِرٌ**: o, ciladan uzak zamanlı olandır. Ezherî dedi: bu, sevaptır; ona delalet eden, şu sözüdür: “Bu kalpleri tazeleyin”; yani onları parlatın ve onlardan **الدَّثَرَ**ı ve tab’ı Allah Teâlâ’yı anmakla yıkayın; tıpkı kılıcın cilalandığı ve parlatıldığı zaman tazelenmesi gibi. Ve bundan, Lebîd’in sözü:
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
yani parlatıldı ve cilalandı. Ve Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Kalp, kılıcın **يَدْثُرُ** ettiği gibi **يَدْثُرُ** eder; onun cilası Allah’ı anmadır”; yani kılıcın paslandığı gibi paslanır. Ve **الدُّثُور**un aslı **الدُّرُوس**tur; o da rüzgârların menzilin üzerine esmesi, böylece onun izlerini kumla örtmesi ve onu toprakla örtmesidir. Âişe hadîsinde: “Evin yeri **دَثَرَ** etti; böylece Hûd, عليه السلام, ona hac etmedi.” Ve kuş **دَثَرَ** etti, **تَدْثِيراً**: yuvasını düzeltti. Ve elbiseyle **تَدَثَّرَ** etti: onunla büründü, onun içinde. Ve **الدِّثارُ**: onunla **يُتَدَثَّرُ** olunan şeydir; ve denildi ki: o, **الشِّعار**ın üstünde olandır. Ve صحاح’ta: **الدِّثار** elbiselerden **الشعار**ın üstünde olan her şeydir. Ve **تَدَثِّرَ** etti; yani **الدِّثار** içinde büründü. Ensar hadîsinde: “Siz **الشِّعار**sınız, insanlar **الدِّثار**dır.” **الدِّثار**: **الشِّعار**ın üstünde olan elbisedir; yani siz özelsiniz, insanlar geneldir. Ve **رجل دَثُورٌ**: **مُتَدَثِّرٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
أَلم تَعْلَمِي أَنَّ الصَّعالِيكَ نَوْمُهُمْ
قليلٌ، إِذا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ؟
Ve **الدِّثارُ**: **الشِّعار**ın üstünden onunla ısınılan elbisedir. Denir: falan kimse **الدِّثار** ile **تَدَثَّرَ** eder, **تَدَثُّراً**; ve **ادَّثَرَ** eder, **ادِّثاراً**; o halde o **مُدَّثِّرٌ**dir; asıl **مُتَدَثِّر**dir; **التاء** **الدال**a idğam edildi ve şeddelendi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: “**يا أَيها المُدَّثِّرُ**”; yani elbiseleriyle **المُتَدَثِّر** olan, uyuduğu zaman. Ve hadîste: vahiy ona indiği zaman “**دثِّرُوني دثِّرُوني**” derdi; yani beni, onunla ısındığım şeyle örtün. Ve **الدَّثُورُ**: tembeldir; Kurâ‘dan. Ve **الدَّثُور** ayrıca: sönük, çok uyuyan. Ve **الدَّثْرُ**, fetha ile: çok maldır; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; denir: **مال دَثْرٌ** ve **مالانِ دَثْرٌ** ve **أَموالٌ دَثْرٌ**. Ve denildi ki: her şeyden çok olandır. Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet edildi ki ona denildi: “**ذَهَبَ أَهْلُ الدُّثُورِ بِالأُجُورِ**.” Ebû Ubeyd dedi: **الدُّثُور**un teki **دَثْرٌ**dür; o, çok maldır. Denir: onlar **أَهلُ دَثْرٍ** ve **دُثُورٍ**dur; ve **مالٌ دَثْرٌ**. İmru’ul-Kays dedi:
لَعَمْرِي لَقَوْمٌ قد تَرَى في دِيارِهِمْ
مَرَابِطَ لِلأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ
yani çok develer; böylece **الدَّثِرْ** dedi; asıl **الدَّثْر**dir; şiir ona düzgün gelsin diye **الثاء**yı harekeledi. Cevherî: ve **عَسْكَرٌ دَثْرٌ** yani çok; ancak hareke ile geldi. Ve طهفة hadîsinde: “Ve onun çobanını **الدَّثْرِ** içinde gönder.” Burada **الدَّثْرِ** ile, bolluğu ve çok bitkiyi kastetti. Ebû Amr: erkeklerden **المُتَدَثِّر**: **المَأْبُونُ**dur; dedi ki: o, **المُتَدَأَّمُ** ve **المُتَدَهَّمُ** ve **المِثْفَرُ** ve **المِثْفَارُ**dur. Ve **رجل دَثْرٌ**: gafildir; ve **داثِرٌ** onun gibidir. Ve Tufeyl’in sözü:
إِذا سَاقَها الرّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها
رِكابَ عِرَاقِيٍّ، مَواقِيرَ تَدْفَعُ
**الدَّثُور**: yavaş, ağır; neredeyse yerinden ayrılmayan. Ve ağaç **دَثَرَ** etti: yapraklandı ve sürgünü dallandı. Ve **دَاثِرٌ**: bir isimdir; Sîrâfî dedi: onu ancak **دِثاراً** olarak bilirim. Ve adam, atını **تَدَثَّرَ** etti: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Ve **المحكم**de: ona bindi ve sırtında dolaştı; ve denildi ki: arkasından bindi. Ve bunun benzerinde ödünç alınır. İbn Mukbil, bir yağmuru vasfederken dedi:
أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمامَةِ، بعدما
تَدَثِّرَها من وَبْلِهِ ما تَدَثَّرا
Ve aygır, dişi deveyi **تَدَثَّرَ** etti; yani onun hörgücüne çıktı.

مقاييس اللغة:
(**دثر**) **الدال** ve **الثاء** ve **الراء**: ölçülen, düzenli, tek bir asıldır. O da bir şeyin kat kat olması ve onun bir kısmının bir kısmı üzerine yığılmasıdır. Böylece **الدَّثْر**(1): çok maldır. Ve **الدِّثار**: insanın onunla **تدثَّر** ettiği şeydir; o, **الشِّعار**ın üstündedir. Ama söyleyenin sözü:
* والعَكَرِ الدَّثِرْ(2) *
şüphesiz o, **الدَّثْر**ü kastetti; böylece **الثاء**yı harekeledi; o, çok olandır.
Ve bu babdandır: aygır, dişi deveyi **تَدَثَّرَ** eder; onun hörgücüne çıktığı zaman; sanki ona bir **دِثار** olmuş gibidir. Ve adam, atını **تدثَّر** eder; onun üzerine sıçradığı zaman da ona biner. Ve **الدَّثُور**: çok uyuyan adamdır(3). Ve onunla adlandırıldı; çünkü o **يتدثَّر** eder ve uyur. Ama onların “**رسْمٌ داثِرٌ**” sözleri, bu (asıl)dandır; çünkü o, görünür olur; ta ki rüzgârlar onun üzerine esince ve gömenler ona gelince; böylece ona, onu örten bir **الدِّثار** gibi olur.

القاموس المحيط:
**الدَّثْرُ**: çok maldır; **مالٌ** ve **مالانَ** ve **أموالٌ دَثْرٌ**. Ve hareke ile: kirlilik. Ve **لام**sız: Yemen’de bir kaledir. Ve **الدُّثُورُ**: silinmedir;
**الاِندِثارِ** gibi. Nefis için: onun çabuk unutması. Kalp için: zikrin ondan silinmesi. Ve fetha ile: yavaş, sönük, çok uyuyan adam. Ve **الداثِرُ**: helâk olan; ve gafil; **الأَدْثَرِ** gibi. Ve elbiseyle **تَدَثَّرَ** etti: onunla büründü. Aygır, dişi deveyi: onun hörgücüne çıktı. Adam, rakibini: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Ve **المُتَدَثِّر**: **المَأْبونُ**dur.
Ve **الدِّثارُ**, kesre ile: **الشِّعار**ın üstünde olan elbiselerdendir. Ve ağaç **دَثَرَ** etti: yapraklandı. İz (**الرَّسْم**) eskidi; **تَداثَرَ** gibi. Elbise kirlendi. Kılıç paslandı; böylece o **داثِرٌ**dur. Ve o, kesre ile, **دِثْرُ مالٍ**dır: onunla iyi kaim olduğu zaman. Ve **دِثارٌ**: **القَطَّانُ الضَّبِّيُّ**dir. Ve **يَزيدُ بنُ دِثارٍ** tâbiîdir. Ve **مُحارِبُ بنُ دِثارٍ** ve oğlu **دِثارٌ**: muhaddislerdir. Ve **ادَّثَرَ**: maldan bir **دَثْر** edindi. Ve kuşun **تَدْثيرُ**i: yuvasını düzeltmesidir. Ve **دُثِرَ** edildi, öldürülmüşün üzerine: kaya onun üzerine yığıldı.

تاج العروس:
د ث ر
**الدَّثْرُ** fetha ile: çok maldır; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; denir: **مَالٌ دَثْرٌ** ve **مَالانِ دَثْرٌ** ve **أَموالٌ دَثْرٌ**. Ve denildi ki: her şeyden çok olandır. Ve hadîste: “**ذَهَبَ أَهلُ الدُّثُورِ بالأُجُورِ**.” Ebû Ubeyd dedi. Denir: onlar **أَهُل دَثْر** ve **دثُوُر**dur; o mecazdır. Ama **عَسْكَرٌ دَثِرٌ** yani çok; Cevherî ve başkaları onu naklettiği gibi; onda hareke, şiir zarureti içindir. İmru’ul-Kays dedi:
لعَمْرِي لقَوْمٌ قد تَرَى في دِيَارِهمْ ... مَرابِطَ للأَمْهارِ والعَكَرِ الدَّثِرْ
asıl **الدَّثْر**dir; vezin ona düzgün gelsin diye **الثاء**yı harekeledi.
İbn Şümeyl’den: **الدَّثَرُ** ve hareke ile: kirliliktir; ve **دَثَرَ** eder, **دُثُوراً**, kirlendiği zaman.
Ve **دَثِرٌ**: **لام**sız: Yemen’de, Zimâr’ın doğu kalelerinden bir kaledir. Ve **الدُّثُورُ**: silinmedir; **الإنْدِثارِ** gibi. Ve iz (**الرَّسْم**) **دَثَرَ** etti ve **تَدَاثَرَ** etti ve **انْدَثَر**: eskidi ve silindi ve yok oldu. Zü’r-Rumme dedi:
" أَشاقَتْكَ أَخلاقُ الرُّسُومِ الدَّواثِرِ
Ve bazı şairler bunu, genişletme olarak, soya ödünç aldı da dedi:
في فِتْيَةٍ بُسُطِ الأَكُفِّ مَسَامِحٍ ... عنْد الِقتَالِ قَد يِمُهمْ لمْ يَدْثُرِ
yani: onların soyu yıpranmadı ve silinmedi.
Ve nefis için **الدُّثُور**: onun çabuk unutmasıdır; Şemmer söyledi. Kalp için **الدُّثُور**: zikrin ondan silinmesi ve onun silinmesidir; Şemmer söyledi.
Ve mecazdan, Hasan’dan rivayet edildi ki o dedi: “Bu kalpleri Allah’ı anmakla tazeleyin; çünkü onlar **سَرِيعَةُ الدُّثُور**dur.” Ebû Ubeyd dedi: yani Allah’ı anmanın silinmesi ve ondan yok olması. Der ki: onları parlatın ve üzerlerine çıkan pası ve tab’ı Allah’ı anmakla yıkayın. Ezherî artırdı: tıpkı kılıcın cilalandığı ve parlatıldığı zaman tazelenmesi gibi. Ve bundan, Lebîd’in sözü:
" كمِثْل السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقَالِ
yani parlatıldı ve cilalandı.
Ve Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Kalp, kılıcın **يَدْثُر** ettiği gibi **يَدْثُر** eder; onun cilası Allah’ı anmadır”; yani kılıcın paslandığı gibi paslanır. Ve **الدُّثُور**un aslı **الدُّرُوس**tur; o da rüzgârların menzilin üzerine esmesi, böylece onun izlerini kumla örtmesi ve onu toprakla örtmesidir. Âişe hadîsinde: “Evin yeri **دَثَرَ** etti; böylece Hûd, عليه السلام, ona hac etmedi.”
**الدَّثُور** fetha ile: yavaş, ağır; neredeyse yerinden ayrılmayan. Tufeyl dedi:
إذَا ساقَهَا الرَّاعِي الدَّثُورُ حَسِبْتَها ... رِكَابَ عِرَاقِيِّ مَوَاقِيرَ تُدْفَعُ
Ve **الدَّثُوُر** ayrıca: sönük, çok uyuyan; o mecazdır.
Ve **الدَّاثِرُ**: helâk olandır; ve bundan onların “falan kimse **خَاسِرٌ دَاثِرٌ**” sözleri. Ve bazıları dedi: o, tâbi kılmadır. Ve **الدّاثِر**: gafil; **الأَدْثَرِ** gibi. Ve lisân’da olan: **رَجُلٌ دَثْرٌ**: gafil; ve **داثِرٌ** onun gibidir.
Ve esas’ta: **رجلٌ دَاثِرٌ**: süse aldırmayan; o mecazdır. Ve elbiseyle **تَدَثَّرَ** etti: onunla büründü, içeride; ve büründü. Mecazdan: aygır, dişi deveyi **تَدَثَّرَ** etti: onu semizletti; böylece asıllarda; ve onun gibisi lugavî ana kaynaklarda. Ve bazı nüshalarda: onu kokladı; birincisi daha sahih. Mecazdan: adam, yoldaşını **تَدَثَّرَ** etti; böylece bizim nüshamızda; ve başka birinde: rakibini; ikisi de yanlıştır ve tashiftir; doğrusu: atını; esas ve lisân ve basâir’de olduğu gibi: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Tehzîb’de: onun üzerine sıçradı da ona bindi. Muhkem’de: ona bindi ve sırtında dolaştı. Ve denildi ki: arkasından bindi; **تَجَلَّلَها** gibi; Zemahşerî söyledi; ve bunun benzerinde ödünç alınır. İbn Mukbil, bir yağmuru vasfederken dedi:
أَصَاخَتْ له فُدْرُ اليَمامَةِ بَعْدَما ... تَدثَّرَهَا مِن وَبْلِهِ مَا تَدَثَّرَا
Ve Ebû Amr’dan: erkeklerden **المُتَدَثِّر**: **المَأْبُونُ**dur; dedi ki: o, **المُتَدَأمّ** ve **المُتَدَهَّم** ve **المِثْفَر** ve **الْمِثْفَار**dır. Ve **الدِّثَارُ** kesre ile: onunla **يُتَدَثَّر** olunan şeydir. Ve denildi: o, **الشِّعَار**ın üstünde olan elbiselerdendir. Ve denildi: **الشِّعَار**ın üstünden onunla ısınılan elbisedir. Denir: falan kimse **الدِّثَار** ile **تَدثَّرَ** eder, **تَدَثُّراً**; ve **ادَّثَرَ** eder, **ادثِّاَراً**; o halde o **مُدَّثِّر**dir; asıl **مُتَدَثِّر**dir; **التَّاءُ** **الدَّال**a idğam edildi ve şeddelendi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: “**يا أَيُّهَا المُدَّثِّرُ**”; yani elbiseleriyle **المتدَثِّر** olan, uyuduğu zaman. Ve hadîste: “Vahiy ona indiği zaman: **دَثِّرُوني دَثِّرُوني** derdi”; yani beni, onunla ısındığım şeyle örtün. Ve Ensar hadîsinde: “Siz **الشِّعَارُ**sınız, insanlar **الدِّثارُ**dır”; yani siz özelsiniz, insanlar geneldir.
Ve ağaç **دَثَر** etti, **دثُوُراً**: yapraklandı ve sürgünü dallandı. Ve iz (**الرَّسْم**) ve başkası: silindi ve yok oldu; rüzgârların onun üzerine esmesiyle; **تَداثَرَ** gibi. Denir: falanın dedesi **عاثِرٌ**dir ve izi **داثِرٌ**dir. İbn Şümeyl’den: elbise **دَثَرَ** eder, **دُثُوراً**: kirlendi. Ve kılıç **دَثَرَ** eder, paslandığı zaman; böylece o **داثِرٌ**dir; o, ciladan uzak zamanlıdır; o mecazdır.
Ve denir: o, kesre ile, **دِثْرُ مَالٍ**dır; onunla iyi kaim olduğu zaman. Ve **دِثَارٌ**: **القَطَّانُ الضَّبِّيّ**dir; o, **دِثَارُ ابنُ أَبِي حَبِيب**dir; **الثَّوْرِيّ** ondan rivayet etti; Buhârî’nin tarihinde böyle. Ve **يَزِيدُ**: **ابنُ دِثَار**; **بن عَبِيد بن الأَبرص**; tâbiî, Kûfî; Ali’den rivayet eder; ondan **سِمَاكُ بنُ حَرْب**; o, Esedî bir şairdir. Ve **مُحَارِب بنُ دِثَار**: **ابنِ كُرْدُوس بن قبرقاس بن جَعْوَنَة**; Sədûsî; kadı; Ebû’l-Mutarrif; yüz on altı senesinde öldü; cemaat ona rivayet etti. Ve oğlu **دِثَارٌ**: Muhârib, Câbir’den ve İbn Ömer’den rivayet etti; ondan **الثَّوْريّ**; muhaddislerdir. Ve adam **أَدْثَرَ** etti; **أَكْرَمَ** gibi; maldan bir **دَثْر** edindiği zaman; yani ondan çok olanı. Ve kuşun **تَدْثِيرُ**i: yuvasını düzeltmesidir; ve **دَثَّرَ** etti. Ve öldürülmüşün üzerine **دُثِرَ** edildi; **عُنِىَ** gibi: kaya onun üzerine yığıldı, yığma olarak.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: adam **دَثَرَ** eder; üzerine yaşlılık ve ihtiyarlık geldiği zaman. Ve **رَجُلٌ دَثُورٌ**; **صَبُور** gibi: **مُتَدَثِّر**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
أَلَمْ تَعْلِمي أَن الصّعَالِيكَ نَوْمُهُم ... قليلٌ إِذَا نامَ الدَّثُورُ المُسالِمُ
Ve onu **دَثَّرَه** etti, **تَدْثِيراً**: onu örttü. Ve **الدَّثُور**: tembel; Kurâ‘dan. Ve **الدَّثْر** (fetha sonra sükûn ile): bolluk ve çok bitkidir. Ve **الدَّثُور**: ağırdır. Ve falan kimse **دَثُورُ الضُّحَى**dır: **يتَدَثَّر** eder de uyur. Ve **رجلٌ دِثَارِيٌّ**: tembel; hareket etmez. Ve o, mal sahibi için, esas’ta olduğu gibi, **يتَدَثَّر بالمال** eder. Ve **دَاثِرٌ**: bir isimdir. Ve **الدَّاثِر**: alametlerinin gitmesi sebebiyle silinmiş menzildir. Ve **أَبو دِثَارٍ**: sivrisinekten sakınılan gölgeliğin adıdır. Ve ondan:
لَنِعْمَ البَيتُ بَيْتُ أبَيِ دِثَارٍ ... إذا ما خَافَ بَعْضُ القَوْمِ بَعْضَا
Bunu, Seâlibî, **المُضَاف والمَنْسُوب**’da söyledi. Şeyhimiz dedi: ve bir kavim dedi ki: o, gündüz **دُثُوره** sebebiyle yahut onun eziyetinden dolayı bir **دِثَار**a ihtiyaç sebebiyle, sivrisineğin künyesidir. Ve **دارَةُ داثِر**: bir yerdir.
