# دثر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دثر

الدثر، بالفتح: المال الكثير، لا يثني ولا يجمع، يقال: مال دثر، ومالان دثر، وأموال دثر، وقيل: هو الكثير من كل شيء، وفي الحديث:  ذهب أهل الدثور بالأجور، قال أبو عبيد. يقال: هم أهل دثر ودثور، وهو مجاز، وأما عسكر دثر، أي كثير، كما نقله الجوهري وغيره، فالتحريك فيه لضرورة الشعر، قال امرؤ القيس:
  لعمري لقوم قد ترى في ديارهم                      مرابط للأمهار والعكر الدثـر والأصل الدثر، فحرك الثاء ليستقيم له الوزن.
 وعن ابن شميل: الدثر، وبالتحريك: الوسخ، وقد دثر دثورا، إذا اتسخ.
 ودثر: بلا لام: حصن باليمن، من حصون ذمار الشرقية. والدثور: الدروس، كالإندثار، وقد دثر الرسم وتداثر واندثر: قدم ودرس وعفا، قال ذو الرمة:
  أشاقتك أخلاق الرسوم الدواثر واستعار بعض الشعراء ذلك للحسب اتساعا فقال:

  في فتية بسط الأكف مسامح                      عند القتال قد يمهم لم يدثر أي حسبهم لم يبل ولا درس.
 والدثور للنفس: سرعة نسيانها، قاله شمر. الدثور للقلب: امحاء الذكر منه ودورسه، قاله شمر.
 ومن المجاز ما روى عن الحسن أنه قال:  حادثوا هذه القلوب بذكر الله فإنها سريعة الدثور، قال أبو عبيد: يعني دروس ذكر الله وامحاءه منها. يقول: اجلوها واغسلوها الرين والطبع الذي علاها، بذكر الله، زاد الأزهري: كما يحادث السيف إذا صقل وجلى.ومنه قول لبيد:
  كمثل السيف حودث بالصقال أي جلى وصقل.
 وفي حديث أبي الدرداء  أن القلب يدثر كما يدثر السيف فجلاؤه ذكر الله  أي يصدأ كما يصدأ السيف، وأصل الدثور الدروس، وهو أن تهب الرياح على المنزل فتغشى رسومه الرمل وتغطية بالتراب، وفي حديث عائشة:  دثر مكان البيت فلم يحجه هود، عليه السلام. الدثور، بالفتح: البطيء الثقيل الذي لا يكاد يبرح مكانه. قال طفيل:
  إذا ساقها الراعي الدثور حسبتها                      ركاب عراقي مواقير تدفـع والدثور أيضا: الخامل النؤوم، وهو مجاز.
 والداثر: الهالك، ومنه قولهم فلان خاسر داثر، وقال بعض: هو إتباع. والداثر: الغافل، كالأدثر. والي في اللسان: رجل دثر: غافل، وداثر مثله.
 وفي الأساس: رجل داثر: لا يعبأ بالزينة، وهو مجاز. وتدثر بالثوب: اشتمل به داخلا فيه وتلفف. من المجاز: تدثر الفحل الناقة: تسمنها، هكذا في الأصول، ومثله في الأمهات اللغوية، وفي بعض النسخ: تشممها، والأول أصح. من المجاز: تدثر الرجل قرينه، هكذا في نسختنا، وفي أخرى: قرنه، وكلاهما غلط وتصحيف، والصواب: فرسه، كما في الأساس واللسان والبصائر: وثب عليه فركبه، وفي التهذيب: وثب عليسه فركبها. وفي المحكم: ركبها وجال في متنها. وقيل: ركبها من خلفها، كتجللها، قاله الزمخشرى، ويستعار في مثل هذا. قال ابن مقبل يصف غيثا:
  أصاخت له فدر اليمامة بعدما                      تدثرها من وبله ما تـدثـرا وعن أبي عمرو: المتدثر من الرجال: المأبون، قال: وهو المتدأم والمتدهم والمثفر والمثفار. والدثار، بالكسر: ما يتدثر به. وقيل: هو ما فوق الشعار من الثياب. وقيل: الثوب الذي يستدفأ به من فوق الشعار، يقال: تدثر فلان بالدثار تدثرا، وادثر ادثارا، فهو مدثر، والأصل متدثر، أدغمت التاء في الدال وشددت، وقال الفراء في قوله تعالى  يا أيها المدثر يعني المتدثر بثيابه إذا نام. وفي الحديث:  كان إذا نزل عليه الوحي يقول: دثروني دثروني أي غطوني لم أدفأ به. وفي حديث الأنصار  أنتم الشعار والناس الدثار  يعني أنتم الخاصة والناس العامة.
 ودثر الشجر دثورا. أورق وتشعبت خطرته. ودثر الرسم وغيره. درس وعفا بهبوب الرياح عليه، كتداثر، يقال: فلان جده عاثر، ورسمه داثر. عن ابن شميل: دثر الثوب دثورا: اتسخ. ودثر السيف، إذا صدئ، فهو داثر، وهو البعيد العهد بالصقال، وهو مجاز.

  ويقال: هو دثر مال، بالكسر، إذا كان حسن القيام به. ودثار القطان الضبي، وهو دثار ابن أبي حبيب، روى عنه الثوري كذا في تاريخ البخاري. ويزيد ابن دثار بن عبيد بن الأبرص التابعي الكوفي، يروى عن على، وعنه سماك بن حرب، وهو شاعر أسدي، ومحارب بن دثار ابن كردوس بن قبرقاس بن جعونة السدوسي القاضي أبو المطرف، مات سنة ست عشرة ومائة، روى له الجماعة، وابنه دثار، روى محارب عن جابر وابن عمر، وعنه الثوري، محدثون. وأدثر الرجل، كأكرم، إذا اقتنى دثرا من المال أي الكثير منه. وتدثير الطائر، إصلاحه عشه، وقد دثر. ودثر على القتيل، كعنى، نضد عليه الصخر تنضيدا.
 ومما يستدرك عليه: دثر الرجل، إذا علته كبرة واستسنان. ورجل دثور، كصبور: متدثر، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  ألم تعلمي أن الصعاليك نومهم                      قليل إذا نام الدثور المسالـم ودثره تدثيرا: غطاه. والدثور: الكسلان، عن كراع. والدثر، بفتح فسكون: الخصب، والنبات الكثير. والدثور: الثقيل. وفلان دثور الضحى: يتدثر فينام. ورجل دثاري: كسلان لا يتصرف. وهو يتدثر بالمال، للمتمول، كذا في الأساس. وداثر: اسم. والداثر: المنزل الدارس، لذهاب أعلامه. وأبو دثار اسم للظلة التي يتوقى بها من البعوض. ومنه:
  لنعم البيت بـيت أبـي دثـار                      إذا ما خاف بعض القوم بعضا قاله الثعالبي في المضاف والمنسوب. قال شيخنا: وقال قوم: هو كنية البعوض، لدثوره بالنهار، أو للاحتياج إلى دثار من أذاه. ودارة داثر: موضع.

### Türkçe

**الدثر**، fetha ile: çok mal; ikilenmez ve çoğul yapılmaz; denir ki: **مال دثر** (çok mal), ve **مالان دثر** (iki mal [çok]), ve **أموال دثر** (mallar [çok]); ve denildi: o, her şeyden çok olandır. Hadiste: “**ذهب أهل الدثور بالأجور**” (çok mal sahipleri ecirlerle gittiler), Ebû Ubeyd dedi. Denir ki: onlar **أهل دثر ودثور**’dur; bu mecazdır. Ama **عسكر دثر**; yani çoktur; Cevherî ve başkalarının naklettiği üzere; onda harekeleme şiir zarureti içindir. İmru’ul-Kays dedi ki:
  “Canıma yemin olsun, öyle bir kavim ki onların diyarlarında görürsün
  taylar için bağlama yerleri ve çok olan asker(ler)i.”
Asıl **الدثر**’dir; sonra vezin ona düzgün gelsin diye **الثاء**’yı harekeledi.

İbn Şümeyl’den: **الدثر**; ve harekeleme ile: pisliktir; ve **دثر دثورا**; yani kirlendiği vakit.

Ve **دثر**: lamsız: Yemen’de bir kaledir; Zimâr’ın doğu kalelerindendir. Ve **الدثور**: silinip yok olma, **الإندثار** gibi; ve **دثر الرسم** ve **تداثر** ve **اندثر**: eskidi, silindi ve yok oldu. Zû’r-Rumme dedi ki:
  “Seni, silinip giden izlerin ahlâkı mı özletti?”

Bazı şairler bunu nesebe (soya) genişletme yoluyla ödünç aldı da dedi ki:
  “Eli açık, bağışlayıcı gençler içinde;
  savaş anında himmetleri eksilmez; **لم يدثر** (yani soyları eskimedi ve silinmedi).”

**الدثور** nefis için: onun çabuk unutmasıdır; Şemmer söyledi. **الدثور** kalp için: zikrin ondan silinmesi ve onun eskimesidir; Şemmer söyledi.

Mecazdan: Hasan’dan rivayet olundu ki dedi: “Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **سريعة الدثور**’dur (çabuk silinip gidenlerdir).” Ebû Ubeyd dedi: yani Allah’ın zikrinin eskimesi ve onlardan silinmesi. Der ki: Allah’ın zikriyle, üzerlerine çıkan pası ve tab’ı cilalayın ve yıkayın. Ezherî artırdı: kılıç cilalanıp parlatıldığı vakit onunla konuşulduğu gibi. Ondandır Lebîd’in sözü:
  “Kılıç gibi; cilâ ile konuşturuldu”
yani parlatıldı ve cilalandı.

Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Kalp, kılıcın **يدثر** olduğu gibi **يدثر** olur; onun cilası Allah’ın zikridir.” yani kılıç paslandığı gibi paslanır. **الدثور**’un aslı **الدروس**’tur; o da rüzgârların menzil üzerine esip onun izlerini kumla örtmesi ve toprakla kaplamasıdır. Âişe hadîsinde: “**دثر مكان البيت** (evin yeri örtülüp silindi); Hûd, عليه السلام, onu hac etmedi.” **الدثور**, fetha ile: yerinden neredeyse ayrılmayan yavaş, ağır kimsedir. Tufeyl dedi ki:
  “Çoban o ağır olanı sürdüğünde, onu sanırsın ki
  Irak binekleri; ağır yüklüler; itilir.”

Ve **الدثور** ayrıca: sönük, çok uyuyan kimsedir; bu mecazdır.

**الداثر**: helâk olmuş olandır; ondandır onların sözü: falan, kaybeden helâk olmuş. Bazıları dedi: o, tâbi’dir (peşinden getirilmiş lafızdır). **الداثر**: gafildir; **الأدثر** gibi. Ve Lisân’da: **رجل دثر**: gafil; ve **داثر** onun gibidir.

Ve Esâs’ta: **رجل داثر**: süse aldırmaz; bu mecazdır. Ve **تدثر بالثوب**: onunla içeri girerek büründü ve sarındı. Mecazdan: **تدثر الفحل الناقة**: onu semirtir; asıllarda böyledir; ve ana lugavî kaynaklarda da böyledir. Bazı nüshalarda: **تشممها**; birincisi daha doğrudur. Mecazdan: **تدثر الرجل قرينه**; nüshamızda böyledir; bir başkasında: **قرنه**; ikisi de yanlıştır ve tashîftir; doğrusu: **فرسه**; Esâs, Lisân ve Besâir’de olduğu gibi: üzerine sıçradı da ona bindi. Tehzîb’de: üzerine sıçradı da ona bindi. Muhkem’de: ona bindi ve sırtında dolaştı. Ve denildi: arkasından bindi; **كتجللها** gibi; Zemahşerî söyledi; bunun benzerinde ödünç alınır. İbn Mukbil bir yağmuru vasfederek dedi ki:
  “Ona kulak verdi; Yemâme’nin sütü aktı; sonra
  onun sağanağından onu **تدثرها** ettiği şey, onu **تدثرا** etti.”

Ebû Amr’dan: erkeklerden **المتدثر**: مأبون (livâta edilen)dir; dedi ki: o, **المتدأم** ve **المتدهم** ve **المثفر** ve **المثفار**’dır. **الدثار**, kesra ile: onunla bürünülen şeydir. Ve denildi: o, elbiselerden **الشعار**’ın üstünde olandır. Ve denildi: **الشعار**’ın üstünden ısınılan elbisedir. Denir ki: falan **تدثر بالدثار تدثرا** ve **ادثر ادثارا**; o halde o **مدثر**’dir. Asıl **متدثر**’dir; **التاء** **الدال**’a idğam edildi ve şeddelendi. Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**يا أيها المدثر**” dedi: yani uyuduğu vakit elbiseleriyle bürünen. Hadiste: “Vahiy ona indiği vakit derdi ki: **دثروني دثروني**” yani beni örtün; onunla ısınmadım. Ensâr hadîsinde: “Siz **الشعار**’sınız, insanlar **الدثار**” yani siz özelsiniz, insanlar geneldir.

Ve **دثر الشجر دثورا**: yapraklandı ve dalları budaklandı. Ve **دثر الرسم** ve başkası: rüzgârların onun üzerine esmesiyle silindi ve yok oldu; **كتداثر** gibi. Denir ki: falanın dedesi **عاثر**’dır; ve izi **داثر**’dır. İbn Şümeyl’den: **دثر الثوب دثورا**: kirlendi. Ve **دثر السيف**: paslandığı vakit; o halde o **داثر**’dır; ve o, cilâdan uzak zamandır; bu mecazdır.

Ve denir ki: o, **دثر مال**’dır; kesra ile; eğer onunla iyi idare ediyorsa. Ve **دثار القطان الضبي**; o, İbn Ebî Habîb’in **دثار**’ıdır; Sevrî ondan rivayet etti; Buhârî’nin Târîh’inde böyledir. Ve Yezîd b. **دثار** b. Ubeyd b. el-Ebras; Kûfeli tâbiî; Ali’den rivayet eder; ondan Semmâk b. Harb; o Esedî bir şairdir. Ve Muhârib b. **دثار** b. Kurdûs b. Kabrakâs b. Ca‘ûne es-Sedûsî; kadı Ebû’l-Mutarrif; yüz on altı yılında öldü; cemaat ona rivayet etti. Ve onun oğlu **دثار**; Muhârib, Câbir ve İbn Ömer’den rivayet etti; ondan Sevrî; muhaddislerdir. Ve **أدثر الرجل**; **أكرم** gibi: maldan **دثرا** (yani çok olanını) edindiği vakit. Ve **تدثير الطائر**: onun yuvasını düzeltmesidir; ve **قد دثر**. Ve **دثر على القتيل**; **عنى** gibi: üzerine kayayı dizdi; dizme dizme.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **دثر الرجل**; eğer ona kibir ve yaşlılık geldi ise. Ve **رجل دثور**; **صبور** gibi: **متدثر**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  “Bilmiyor musun ki serserilerin uykusu
  azdır; **الدثور** olan selâmetli uyuduğunda.”

Ve **دثره تدثيرا**: onu örttü. Ve **الدثور**: tembel; Kurâ‘dan. Ve **الدثر**; fetha sonra sükûn ile: bolluk ve çok bitkidir. Ve **الدثور**: ağırdır. Ve falan **دثور الضحى**’dır: bürünür de uyur. Ve **رجل دثاري**: tembel; hareket etmez. Ve o, mal sahibi için, Esâs’ta olduğu üzere: “malla **يتدثر** eder.” Ve **داثر**: isimdir. Ve **الداثر**: alametlerinin gitmesiyle eskimiş menzildir. Ve **أبو دثار**: sivrisinekten korunulan gölgeliğin adıdır. Ondandır:
  “Ne güzel evdir **بيت أبي دثار**;
  bir kavmin bazısı bazısından korktuğu vakit.”

Bunu Sa‘âlibî, el-Mudâf ve’l-Mensûb’da söyledi. Şeyhimiz dedi: Bir kavim dedi ki: o, sivrisineğin künyesidir; gündüz **دثوره** (örtünüp gizlenmesi) sebebiyle; yahut onun eziyetinden bir **دثار**’a ihtiyaç sebebiyle. Ve **دارة داثر**: bir yerdir.
