# دثر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AB%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: دثر

د ث ر
دثر ، ثرد ، رثد : مستعملة .
دثر : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ذهب أهل الدُّثور بالأجور ) .
قال أبو عبيد : واحد الدُّثُور دَثْر ؛ وهو المالُ الكثير ، يُقال : هم أهل دثر ودُثور .
وقال الليث : يقال : هم أهل دثر ؛ ومال دثر ، ومال دَبْر أيضاً بمعناه .
ورُوِيَ عن الحسن أنه قال : حادثوا هذه القلوب بذكر الله فإنها سريعة الدثور .
قال أبو عبيد : قوله سريعةُ الدُّثُور ، يعني دُروسَ ذِكرِ الله ، يُقال للمنزل إذا عفا ودرس : قد دَثَر دُثوراً .
قال ذو الرّمة :
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسومِ الدواثِرِ
وقال شمر : دُثُور القُلوب امِّحاءُ الذِّكْر منها ودُروسُها قال : ودُثُورُ النفوس سُرعةُ نسْيانها ، ودَثَر الرجلُ إذا عَلَتْه كَبْرةٌ واسْتِسْنانٌ .
وقال ابن شميل : الدثَرُ الوَسَخُ ، وقد دَثر دثوراً إذا اتَّسَخَ ، ودَثر السَّيفُ إذا صَدِىءَ .
وقال أبو زيد : سيفٌ دَاثرٌ وهو البعيدُ العهد بالصقال .
قلت : وهذا هو الصواب ، يدل عليه قوله : حادثوا هذه القلوب أي اجلوها واغْسلوا عنها الرَّيْن والطَّبَع بذكر الله كما يُحادَثُ السيفُ إذا صُقِل وجُلِيَ ومنه قول لَبيد :
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
أي جُلِيَ وصُقِلَ ، والدِّثار الثوبُ الذي يُستَدْفَأ به من فوق الشِّعار ، يقال : تَدَثَّرَ فلان بالدِّثار تَدَثُّراً وادِّثاراً فهو مُدَّثِّرٌ والأصل مُتَدَثِّر فأدْغِمَتْ التاءُ في الدال وشُدِّدتْ .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( المدثر : 1 ) يَعْني المُتَدَثرِّ بثيابه إذا نام .
عمرو عن أبيه قال : المَتَدَثِّر من الرجال : المأْبُونُ ، قال : وهو المُتدَأَّم ، والمُتَدَهَّمْ والمِثْفَر والمِثْفارُ .
ثرد : قال الليث : الثَّرِيدُ : معروفٌ ، قلت : أصل الثَّرْد الهَشْم ، ومنه قيل لما يُهْشَمُ مِن الخُبْزِ ويُبَلُّ بماء القِدْر وغيره : ثريدٌ .
وسئل ابن عباس عن الذبيحة بالعُود فقال : كُلّ ما أَفْرَى الأَوْداجَ غير مُثرِّد .
قال أبو عبيد : قال أبو زياد الكلابي : المُثرِّدُ الذي يَقْتلُ بغير ذَكاةٍ يقال : تَثَرَّدتَ ذَبيحتكَ .
وقال غيره : التَّثريدُ أن تَذبحَ الذبيحةَ بشيءٍ لا يُنْهِرُ الدّمَ ولا يُسيله ، فهذا المُثَرِّدُ ، وما أفرى الأوداجَ من حديدٍ أو لِيطَةٍ أو ظُرَرٍ أو عُودٍ له حَدٌّ ، فهو ذَكِيٌ غيرُ مُثَرَّدٍ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ثَرِد الرجلُ حُمِل من المعركة مُرْتثّاً .
وقال ابن شميل : ثوب مَثْرودٌ أي مَغْموس في الصِّبْغ ، ويقال : أكلنا ثَرِيدة دَسِمَة بالهاء على معنى الاسم أو القطعة من الثريد .
رثد : أهمله الليث ، وقال ابن السكيت : الرَّثْدُ مَصدرُ رَثَدْتُ المتاعَ إذا نَضَدْتَ بعضَه فوق بعض ، وهو طعام مَرْثُودٌ ورَثيدٌ ، ويُقال : تركتُ فلاناً مُرْتثِداً ما تَحمَّل بعد : أي نَاضِداً مَتَاعَه ومنه اشتُق مَرْثَدٌ ، وقال ثعلبةُ بنُ صُعَيْرٍ :
فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رثيداً بَعْدَ ما
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمينَها في كَافِرِ
قال : والرَّثَدُ متاعُ البيت المنضُود بَعْضُه فوق بعض .
وقال غيره : الرِّثْدَةُ واللِّثْدَةُ الجماعةُ من الناس الكثيرة ، وهم المقيمون وسائرهم يَظْعَنُون . 5

### Türkçe

د ث ر
**دثر** ، **ثرد** ، **رثد**: kullanımdadır.

**دثر**: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunduğuna göre şöyle dedi: ( **ذهب أهل الدُّثور بالأجور** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الدُّثُور**’un teki **دَثْر**’dir; o, çok maldır; şöyle denir: onlar **دثر** ve **دُثور** ehlidir.
Leys dedi: şöyle denir: onlar **دثر** ehlidir; ve **مال دثر**; ve **مال دَبْر** da yine onun mânâsıyla.
Hasan’dan rivayet olunduğuna göre şöyle dedi: Bu kalpleri Allah’ın zikriyle konuşturun; çünkü onlar **الدثور**’a çabuktur.
Ebû Ubeyd dedi: Onun “**سريعةُ الدُّثُور**” sözü, yani Allah’ın zikrinin silinip gitmesi; menzil için, silinip yok olup izleri kaybolduğunda şöyle denir: **قد دَثَر دُثوراً**.
Zü’r-Rumme dedi:
أَشاقَتْكَ أَخْلاقُ الرُّسومِ الدواثِرِ

Şemmer dedi: Kalplerin **دُثُور**’u, zikrin onlardan silinip yok olması ve izlerinin kaybolmasıdır. Dedi: Nefislerin **دُثُور**’u, onların unutmasının çabukluğudur; ve adam **دَثَر** olur; üzerine yaşlılık ve ihtiyarlık geldiğinde.
İbn Şümeyl dedi: **الدثَرُ** kir/pistir; ve **دَثر دثوراً** olur; kirlendiğinde; ve kılıç **دَثر** olur; paslandığında.
Ebû Zeyd dedi: **سيفٌ دَاثرٌ**: o, cilâdan uzak zaman geçmiş olandır.
Dedim: Bu, doğru olanın ta kendisidir; ona delâlet eder: “Bu kalpleri konuşturun” sözü; yani onları parlatın ve Allah’ın zikriyle onlardan pası ve mühürü yıkayın; tıpkı kılıcın, cilâlandığında ve parlatıldığında “konuşturulması” gibi. Ve ondan Lebîd’in sözü:
كَمِثْلِ السَّيْفِ حُودِثَ بالصِّقالِ
yani parlatıldı ve cilâlandı. Ve **الدِّثار**: **الشِّعار**’ın üstünden, onunla ısınılan elbisedir; şöyle denir: falan **بالدِّثار** büründü: **تَدَثُّراً** ve **ادِّثاراً**; o hâlde o **مُدَّثِّرٌ**’dir. Aslı **مُتَدَثِّر** idi; sonra **التاء** **الدال**’a idğam edildi ve şeddelendi.
Ferrâ, Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü hakkında dedi: ( ) ( **المدثر : 1** ) yani elbiselerine bürünmüş olan; uyuduğunda.
Amr, babasından: Erkeklerden **المَتَدَثِّر**: **المأْبُونُ**’dur, dedi. Dedi: ve o, **المُتدَأَّم**’dır; ve **المُتَدَهَّمْ** ve **المِثْفَر** ve **المِثْفارُ**.

**ثرد**: Leys dedi: **الثَّرِيدُ**: bilinen (şey)dir. Dedim: **الثَّرْد**’un aslı kırıp ufalamadır; ondan dolayı, ekmekten ufalanan ve tencere suyuyla ve başkasıyla ıslatılan şeye **ثريدٌ** denildi.
İbn Abbâs’a, odunla (keskin olmayan şeyle) boğazlanan hayvan hakkında soruldu; dedi: Damarları yaran her şey (yenir), **مُثرِّد** olmaksızın.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: **المُثرِّدُ**: tezkiye olmaksızın öldüren kimsedir; şöyle denir: **تَثَرَّدتَ ذَبيحتكَ**.
Başkası dedi: **التَّثريدُ**: hayvanı, kanı fışkırtmayan ve onu akıtmayan bir şeyle boğazlamandır; işte bu **المُثَرِّدُ**’dür. Ve demirden yahut **لِيطَةٍ**’dan yahut **ظُرَرٍ**’dan yahut ucu olan bir odundan damarları yaran şey ise, o **ذَكِيٌ**’dir; **مُثَرَّدٍ** olmayan.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **ثَرِد** oldu: savaş yerinden, yaralı olarak taşındı.
İbn Şümeyl dedi: **ثوب مَثْرودٌ**: yani boyaya batırılmış. Ve şöyle denir: “Biz **ثَرِيدة** yağlı yedik”; **الهاء** ile, isim mânâsı üzere yahut **الثريد**’den bir parça.

**رثد**: Leys onu ihmal etti. İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّثْدُ**: **رَثَدْتُ المتاعَ**’ın masdarıdır; eşyayı, bir kısmını bir kısmının üstüne dizdiğinde. Ve o, **طعام مَرْثُودٌ** ve **رَثيدٌ**’dir. Ve şöyle denir: “Falanı **مُرْتثِداً** bıraktım; henüz yüklenmedi”: yani eşyasını dizen. Ondan **مَرْثَدٌ** türetildi. Sa‘lebe b. Su‘ayr dedi:
فَتَذَكَّرا ثَقَلاً رثيداً بَعْدَ ما
أَلْقَتْ ذُكَاءُ يَمينَها في كَافِرِ
Dedi: ve **الرَّثَدُ**: ev eşyasıdır; bir kısmı bir kısmının üstüne dizilmiş.
Başkası dedi: **الرِّثْدَةُ** ve **اللِّثْدَةُ**: insanlardan çok olan topluluktur; onlar ikamet edenlerdir; diğerleri ise göçerler. 5
