# دجر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AC%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: دجر

باب الجيم والدال والراء معهما
ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات
جدر:
الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء.
ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه.
والجِدارُ جمعه جَدَرٌ.
والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال:
ويبنون في كلِّ وادٍ جديرا
وقال:
تشييدُ أعضادِ البِناء المُجتدر
والجُدري معروف، وصاحبهُ مجدورٌ ومُجَّرٌ، وهو قُروحٌ تنفطُ عن الجِلد.
والجَدَرُ: انتِبارٌ في عٌنقِ الحمارِ، وربَّما كان آثار الكدمِ، وجدِرَت عُنُقُه جَدَراً إذا انتبرت أعاضه.
وفلانٌ جَديرٌ لذاك، وقد جَدُرَ جَدارةً، وأجدِر به أن يفعله أي خَليقٌ.
والجَدر: شدَّةُ الشُّربِ.
وامرأة جَيدَرةٌ: قصيرةٌ، ورجل جيدرٌ وجَيدَرَةٌ أيضاً.
دجر:
الدَّجَرُ شبه الحيرة، وقد دَجِرَ فهو داجِرٌ ودَجرانُ أي حَيرانُ في عمله وأمره، ويُجمع دجارى، قال:
دَجرانَ لم يشرَب هناك الخَمرا
والدَّيجُورُ: الظَّلامُ والغُبارُ الأسودُ.
والدَّجرُ: اللَّوبياءُ والدِّجرُ: الخشبة التي تُشدُّ عليها حديدةُ الفَدّان، وبالكسرة لغةٌ، ومنهم من يجعله دُجرين كأنَّهما أذنانِ، والحديدةُ اسمها السَّبَّةُ، والفَدانُ اسم لجميع أدواتِه، والنَّير الخشبة على عُنقِ الثَّور، والسَّميقانِ خشبتان قد شُدَّتا في العنق، والخشيةُ التي في وسطه يُشدُّ بها عِنانُ الويج، وهي القُناحَةُ، والويجُ والميلُ باليَمانيّة اسم الخشبة الطويلة بين الثَّورين، والخشبة التي يَقبِضُ عليها الحَرَاثُ هي المِقوَمُ والمِملقَةُ والمِملسَةُ النِّمرز وهو المسفن أيضاً.
جرد:
الجَرَدُ فضاء لا نبات فيه، اسم للفضاء، فإذا نعتَّ به قُلت: أرض جرداءُ، ومكان أجردُ، وقد جَرِدَت جَرَداً، وجَردَها القحط تجريداً.
ورجل أجرد: لا شعر على جسده.
والأجرَدُ من الخيل والدَّزابِّ: القصير الشعر حتى يقال: إنه لأجرَدُ القوائم أي قصير شعر القوائم أي قصير شعر القوائم، قال:
كأن فُتُودي والفِتيانُ هَوَت به		من الدَّرو جَرداءُ اليدين وثيق
ويقال: فلان حسن الجُردَةِ وهي العِربَةُ.
والمُجرَّدُ: الذي أجرَدَه الناس فتركوه في مكان واحد.
والجردُ: أخذك الشَّيء عن الشّيء جرفاً وسحفاً، فلذلك سُميَ المشؤومُ جارُوداُ كما قيل في الهجاء للجارودِ العبديِّ:
لقد جَرَّدَ الجارُودُ بكر بن وائلٍ
وإذا جَدَّ الرجل في سيره فمطى، يقال: انجرد فذهب.
وتَجرَّدَ لأمر كذا أو للعبادة أي أخذ في القيام به.
وإذا خرجت السُّنبلة من لفائِفها، قيل: تَجرَّدَت.
وامرأةٌ بضَّعة المتجرَّد أي رخصة ناعمة تحت ثيابها.
والجريدةُ: سعفة زطبةٌ جُرِّدَ عنها خوصُها كما يُقشأ الورقُ عن القضيب.
وزرع مَجرودٌ: أصابه الجَرادُ، وجُرِدَ الزرع.
والجُردانُ والمُجَرَّدُ: من أسماء الذَّكر.
والجُرادُ والجُرادة اسم رمل بالبادية.
والجَرادُةُ: اللحّاسة، معروف.
والجَردُ: ثوب خلق، لغة هُذيلٍ، وهُذيلٌ تقول: لُبس جَردَةٍ، وأرض مَجرودةٌ ومَجرَدٌ وجُردَةٌ أي ليس فيها سترة من شجرٍ وغيره.
والجريدةُ: طائفةُ من الجند.
ردج:
الرَّدَجُ: ما يخرج من بطن السَّخلةِ أول ما توضع، ويقال للصَّبيِّ أيضاً، قال الشاعر:
والكلبُ يلحسُ عن حرف استِه الَّدَجا
درج:
الدَّرَجُ: جماعة عتب الدَّرَجَةِ.
والدَّرَجَةُ في الرِّفعة والمنزلة، وتجمع الدَّرَج، ودَرَجاتُ الجنان: منازلُ ارفع من منازلَ.
والدَرَجانُ: مشية الشيخ والصَّبيّ، ودَرَجَ يَدرجُ دَرجاً ودَرَجاناً.
والدُّرّاجُ من الطير بمنزلة الحيقطان، من طير العراق، أرقَط.
والدِّرِّيجُ: شيء يضرب به ذو أوتارِ كالطَّنبور.
وكلُّ بُرجٍ من بروج السَّماء ثلاثون دَرَجَة.
والمَدرَجة: ممرُّ الأشياء على مسلك الطَّريق ونحوه.
ورجعتُ في أدراجي أي طريقي الذي مررتُ فيه.
ودَرَجَ قرنٌ بعد قَرنٍ أي فنوا، وأدرجَهُم الله إدراجاً.
وأدرجتُ الكتاب، وفي دَرجٍ الكتاب كذا.
والدَّراجات شبه الدّبّابات تتخذ في الحروب يدخل فيها الرِّجالُ.
والدُّرجُ: حِفشٌ من أحفاشِ النساء والجميع الدِّرجة.
والدُّرجة: خِرقةٌ فتجعَل في حَياء النّاقة إذا ظئرت يُغطى رأسها ثم يَسلُّون تلك الدُّرجةُ سلا عنيفاً فيشمُّونها للرأم فإذا شمَّت ظنَّت أنَّه ولدها فانعطفت إليه، قال:
ولم يجعل لهل دُرَج الظِّئارِ
أي لم تلد قطُّ.
والمِدراجُ: النّاقةُ تضمَرَ حتى يلحق حقبها بالتَّصدير.
والمِدراجُ أيضاً: النّاقة لا تجاوز يومها الذي ضُربت فيه حتى تنتجَ، والتي تجاوز يقالُ لها الجَرُورُ.

### Türkçe

باب **الجيم** ve**الدال** ve**الراء** ile birlikte

**ج د ر**، **د ج ر**، **د ر ج**، **ج ر د**، **ر د ج** kullanımdadırlar

**جدر**:
**الجَدرُ**: bitkiden bir tür; bir tanesi **الهاء** ile (yapılır).
Ağaçtan olanı: **الدِّقُّ**; **القِفاف** ve **الصِلابِ** içinde biter. Başları ilkbaharın başında çıktığı vakit şöyle denir: Ağaç **أجدَرَت** ve yer **أجدَرَت**; o da **جَدِرٌ**dür. Bir nüshada: **مُجدِرٌ**; uzayıncaya kadar. Uzayınca adları ayrılır.
**الجِدارُ**; onun çoğulu **جَدَرٌ**dür.
**الجَديرُ**: etrafına **جِدارٌ** yapılmış bir yer; (şöyle) dedi:
ويبنون في كلِّ وادٍ **جديرا**
Ve (şöyle) dedi:
تشييدُ أعضادِ البِناء **المُجتدر**
**الجُدري** bilinen (şey)dir; onun sahibi **مجدورٌ** ve **مُجَّرٌ**dür; o, deriden kabarcık çıkaran yaralardır.
**الجَدَرُ**: eşeğin boynunda bir kabarma; bazen ısırma izleri olur. Boynu kabarıp sinirleri belirginleştiğinde “Boynu **جَدَراً** ile **جدِرَت**” denir.
Ve falan kimse buna **جَديرٌ**dir; **جَدارةً** olarak **جَدُرَ**. “Bunu yapması için ona **أجدِر**” yani layıktır.
**الجَدر**: içmenin şiddeti.
Bir kadın **جَيدَرةٌ**: kısa. Bir erkek **جيدرٌ** ve **جَيدَرَةٌ** da.

**دجر**:
**الدَّجَرُ** şaşkınlığa benzer; **دَجِرَ** etmiştir, o da **داجِرٌ**dir; ve **دَجرانُ** yani işinde ve işinde-işinde şaşkındır. **دجارى** olarak çoğul yapılır. (Şöyle) dedi:
**دَجرانَ** لم يشرَب هناك الخَمرا
**الدَّيجُورُ**: karanlık ve siyah toz.
**الدَّجرُ**: börülce. Ve **الدِّجرُ**: üzerine **الفَدّان** demirinin bağlandığı tahta; kesre ile (okunuş) bir dildir. Onlardan kimi onu **دُجرين** yapar; sanki ikisi iki kulaktır. Demirin adı **السَّبَّةُ**dir. **الفَدانُ** onun bütün aletlerinin adıdır. **النَّير** öküzün boynu üzerindeki tahtadır. **السَّميقانِ** boyunda bağlanmış iki tahtadır. Ortasındaki, **الويج**’in dizgininin bağlandığı tahta **الخَشيةُ**dir; o da **القُناحَةُ**dır. **الويجُ** ve **الميلُ** Yemenî dilinde iki öküz arasındaki uzun tahtanın adıdır. Çiftçinin tuttuğu tahta **المِقوَمُ**dur; ve **المِملقَةُ** ve **المِملسَةُ**; **النِّمرز**; o da **المسفن** diye de adlandırılır.

**جرد**:
**الجَرَدُ**: içinde bitki olmayan bir boşluk; boşluğun adıdır. Onunla nitelediğinde şöyle dersin: **أرض جرداءُ** ve **مكان أجردُ**. Ve **جَرَداً** olarak **جَرِدَت**; ve kıtlık onu **تجريداً** olarak **جَرَدَها**.
**أجرد** bir adam: bedeninde kıl olmayan.
Atlardan ve çekirgelerden **الأجرَدُ**: tüyü kısa olan; hatta “O, **أجرَدُ القوائم**dir” denir; yani bacakların tüyü kısa, yani bacakların tüyü kısa. (Şöyle) dedi:
كأن فُتُودي والفِتيانُ هَوَت به		من الدَّرو **جَرداءُ** اليدين وثيق
Ve denir: Falan kimse **حسن الجُردَةِ**dir; o da **العِربَةُ**dir.
**المُجرَّدُ**: insanların onu **أجرَدَه** edip bir yerde bırakıp terk ettikleri kimse.
**الجردُ**: bir şeyi bir şeyden kazıyarak ve sıyırarak almandır. Bu sebeple uğursuz olana **جارُوداُ** adı verildi; **الجارودِ العبديِّ** için hicivde söylendiği gibi:
لقد **جَرَّدَ** **الجارُودُ** بكر بن وائلٍ
Ve adam yürüyüşünde ciddileşip süratlenirse, “Gitti” diye **انجرد** denir.
Ve “Şu iş için” yahut “ibadet için” **تَجرَّدَ**; yani onu yerine getirmeye girişti.
Ve başak kılıflarından çıktığında “**تَجرَّدَت**” denir.
Ve bir kadın: **بضَّعة المتجرَّد**; yani elbisesinin altında yumuşak, ince derili.
**الجريدةُ**: yaş bir hurma dalı; yaprakçıkları ondan soyulmuştur; tıpkı dalcıktan yaprağın kazınıp çıkarılması gibi.
**زرع مَجرودٌ**: ona çekirge isabet etmiştir; ekin **جُرِدَ**.
**الجُردانُ** ve **المُجَرَّدُ**: erkeğin adlarındandır.
**الجُرادُ** ve **الجُرادة**: çölde bir kumun adıdır.
**الجَرادُةُ**: yalayıcı; bilinen (şey).
**الجَردُ**: eski bir elbise; **هُذيلٍ** dili. **هُذيلٌ** şöyle der: **لُبس جَردَةٍ**. Ve **أرض مَجرودةٌ** ve **مَجرَدٌ** ve **جُردَةٌ**; yani onda ağaç ve başkası gibi bir örtü yoktur.
**الجريدةُ**: askerlerden bir taife.

**ردج**:
**الرَّدَجُ**: keçi yavrusunun karnından, doğar doğmaz çıkan şey; çocuğa da denir. Şair dedi ki:
والكلبُ يلحسُ عن حرف استِه الَّدَجا

**درج**:
**الدَّرَجُ**: merdiven basamaklarının topluluğu.
**الدَّرَجَةُ** yükseklikte ve mertebede (olan şey)dir; **الدَّرَج** olarak çoğul yapılır. Ve **دَرَجاتُ الجنان**: menzillerden daha yüksek menzillerdir.
**الدَرَجانُ**: ihtiyarın ve çocuğun yürüyüşü. **دَرجَ** eder; **يَدرجُ**; **دَرجاً** ve **دَرَجاناً**.
**الدُّرّاجُ** kuşlardan; **الحيقطان** mertebesinde; Irak kuşlarındandır; beneklidir.
**الدِّرِّيجُ**: telli bir şey sahibi tarafından **الطَّنبور** gibi vurulan bir şey.
Göğün burçlarından her bir burç otuz **دَرَجَة**dir.
**المَدرَجة**: yol ve benzeri güzergâhta şeylerin geçiş yeri.
“**أدراجي** içinde döndüm” yani geçtiğim yolumda.
Ve “Bir boynuz bir boynuzdan sonra **دَرَجَ**” yani yok oldular. Allah onları **إدراجاً** olarak **أدرجَهُم** etti.
Kitabı **أدرجتُ**; ve kitap **دَرجٍ** içinde şöyle şöyledir.
**الدَّراجات** savaşlarda yapılan, içine erkeklerin girdiği, debbâbelere benzer (şeyler)dir.
**الدُّرجُ**: kadınların eşyalarından bir sandıkçık; hepsi **الدِّرجة**dir.
**الدُّرجة**: bir bez parçası; deve sütanne olduğunda devenin hayâsına konur; başı örtülür; sonra o **الدُّرجة**yi şiddetli bir çekişle çekerler; onu yavruya koklatırlar; kokladığında onun kendi yavrusu olduğunu zanneder de ona yönelir. (Şöyle) dedi:
ولم يجعل لهل **دُرَج** الظِّئارِ
Yani hiç doğurmadı.
**المِدراجُ**: deve; zayıflatılır, ta ki **حقبها**’sı **التَّصدير**’e yetişsin.
Ve **المِدراجُ** ayrıca: deve; üzerine çekildiği gününü aşmaz, ta ki doğursun. Aşanına **الجَرُورُ** denir.
