# دجل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AC%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: دجل

الدُّجَيْل والدُّجالة؛ القَطِران. والدَّجْل: شدّة طَلْي الجَرْب بالقَطِران. ودَجَل البعيرَ: طَلاه به، وقيل: عَمَّ جسمَه بالهِناء، وإِذا هُنِئَ جسد البعير أَجمع فذلك التَّدجيل، فإِذا جعلته في المشاعر فذلك الدَّسُّ. والبعير المُدَجَّل: المَهْنوءُ بالقَطِران؛ وأَنشد، ابن بري لذي الرمة:
وشَوهاء تَعْدو بي إِلى صارخ الوغى،
بمُسْتَلْئمٍ مثل البعير المُدَجَّل
قال: والدَّجْلة التي يُعَسِّل
(* قوله «والدجلة التي يعسل إلخ» ذكرها صاحب القاموس في ترجمة دخل بالخاء المعجمة).
فيها النَّحْل الوحشي. ودَجَل الشيءَ غَطَّاه.
ودِجْلة: اسم نهر، من ذلك لأَنها غَطَّت الأَرض بمائها حين فاضت، وحكى اللحياني في دِجْلة دَجْلة، بالفتح؛ غيره: دِجْلة اسمٌ معرفة لنهر العراق، وفي الصحاح: دِجْلة نهر بغداد، قال ثعلب: تقول عبرت دِجْلة، بغير أَلف ولام. ودُجَيل: نهر صغير متشعب من دِجْلة.
ودَجَل الرجلُ وسَرَج، وهو دَجَّال: كَذَب، وهو من ذلك لأَن الكذب تغطية، وبينهم دَوْجَلة وهَوْجَلة ودَوْجَرة وسَرْوَجة: وهو كلام يُتَناقل وناس مختلفون. والدَّاجِل: المُمَوِّه الكَذَّاب، وبه سمي الدَّجَّال. والدَّجَّال: هو المسيح الكذاب، وإِنما دَجْلُه سِحْره وكَذِبُه. ابن سيده: المسيح الدَّجَّال رجل من يَهُود يخرج في آخر هذه الأُمة، سمي بذلك لأَنه يَدْجُل الحَقَّ بالباطل، وقيل: بل لأَنه يُغَطِّي الأَرض بكثرة جموعه، وقيل: لأَنه يُغَطِّي على الناس بكفره، وقيل: لأَنه يدَّعي الربوبية، سمي بذلك لكذبه، وكل هذه المعاني متقارِب؛ قال ابن خالويه: ليس أَحد فَسَّر الدَّجَّال أَحسن من تفسير أَبي عمرو قال: الدَّجَّال المُمَوِّه، يقال: دَجَلْت السيفَ مَوَّهته وطَلَيته بماء الذهب، قال: وليس أَحد جَمَعه إِلا مالك بن أَنَس في قوله هؤلاء الدَّجاجِلة؛ ورأَيت هنا حاشية قال: صوابه أَن يقول لم يجمعه على دجاجلة إِلا مالك بن أَنس، إِذ قد جمعه النبي، صلى الله عليه وسلم، في حديثه الصحيح فقال: يكون في آخر الزمان دَجَّالون أَي كَذَّابون مُمَوَّهون، وقال: إن بين يَدَي الساعة دَجَّالين كَذَّابين فاحذروهم. وقد تكرر ذكر الدجال في الحديث، وهو الذي يظهر في آخر الزمان يََدَّعي الإِلهيَّة؛ وفَعَّال من أَبنية المبالغة أَي يكثر منه الكذب والتلبيس. الأَزهري: كل كَذَّاب فهو دَجَّال، وجمعه دَجَّالون، وقيل: سُمِّي بذلك لأَنه يستر الحق بكذبه. والدَّجَّال والدَّجَّالة: الرُّفقة العظيمة. ورُفْقة دَجَّالة: عظيمة تُغَطِّي الأَرض بكثرة أَهلها، وقيل: هي الرُّفْقة تحمل المتاع للتجارة؛ وأَنشد:
دَجَّالة من أَعظم الرِّفاق
وكُلُّ شيء مَوَّهْته بماءٍ ذهبٍ وغيره فقد دَجَّلته. والدَّجَّال: الذهب، وقيل: ماء الذهب؛ حكاه كراع وأَنشد:
ووَقْع صفائح مَخْشوبةٍ
عليها يد الدهر دَجَّالها
وهو اسم كالقَذَّاف والجَبَّان؛ وقال النابغة الجعدي:
ثم نَزَلْنا وكَسَّرْنا الرِّماحَ، وجَرْ
رَدْنا صَفِيحاً كَسَتْه الرُّومُ دَجَّالا
ودَجَّل الشيءَ بالذَّهَب. التهذيب: يقال لماء الذهب دَجَّال وبه شُبِّه الدَّجَّال لأَنه يُظْهِر خلاف ما يُضْمِر؛ قال أَبو العباس: سمي الدَّجَّال دَجَّالاً لضربه في الأَرض وقطعه أَكثر نواحيها، ويقال: قد دَجَل الرجلُ إِذا فعل ذلك. قال: وقال مرة أُخرى سُمِّي دَجَّالاً لتمويهه على الناس وتلبيسه وتزيينه الباطل، يقال: قد دَجَل إِذا مَوَّه ولَبَّس، وفي الحديث: أَن أَبا بكر، رضي الله عنه، خَطَب فاطمةَ، رضي الله عنها، إِلى سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: إِني وَعَدْتُها لِعَلِيٍّ ولستُ بدَجَّال، أَي بخَدَّاع، ولا مُلَبِّس عليك أَمرَك. وأَصل الدَّجْلِ: الخَلْطُ؛ يقال: دَجَل إِذا لَبَّس ومَوَّه. ودَجَل الرجلُ المرأَةَ ودَجاها إِذا جامعها، وهو الدَّجْلُ والدَّجْوُ، والله أَعلم.

### Türkçe

**الدُّجَيْل** ve **الدُّجالة**; katran. Ve **الدَّجْل**: uyuzun katran ile sıvanmasının şiddeti. Ve **دَجَل البعيرَ**: onu onunla sıvadı; ve denildi ki: bedenini bütünüyle **الهِناء** ile kapladı; deve bedeninin tamamı **هُنِئَ** edildiği zaman işte bu **التَّدجيل**dir; onu **المشاعر** içinde yaptığı zaman ise işte bu **الدَّسُّ**tur. Ve **البعير المُدَجَّل**: katran ile **المَهْنوءُ** olan; ve İbn Berrî, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad etti:
وشَوهاء تَعْدو بي إِلى صارخ الوغى،
بمُسْتَلْئمٍ مثل البعير المُدَجَّل
Dedi ki: ve **الدَّجْلة** ki onda **يُعَسِّل**
(* Sözü «والدجلة التي يعسل إلخ» bunu **القاموس** sahibi **دخل** maddesinde **بالخاء المعجمة** ile zikretmiştir).
onda vahşi arılar vardır. Ve **دَجَل الشيءَ**: onu örttü.
Ve **دِجْلة**: bir nehrin adıdır; bu da, taştığı zaman suyu ile yeri örttüğü içindir. Ve Lihyânî, **دِجْلة** hakkında **دَجْلة**yi, fetha ile, nakletti; başkası: **دِجْلة** Irak nehrine mahsus bir isimdir; ve **الصحاح**’ta: **دِجْلة** Bağdat nehridir. Sa‘leb dedi ki: **دِجْلة**’yi, elif ve lâm olmaksızın, “aştım” dersin. Ve **دُجَيل**: **دِجْلة**’den dallanmış küçük bir nehirdir.
Ve adam **دَجَل** etti ve **سَرَج** etti; o **دَجَّال**dır: yalan söyledi; ve bu, yalanın örtme oluşundan dolayıdır. Ve aralarında **دَوْجَلة** ve **هَوْجَلة** ve **دَوْجَرة** ve **سَرْوَجة** vardır: o, nakledilip duran bir sözdür ve insanlar muhteliftir. Ve **الدَّاجِل**: yaldızlayan, çok yalancı; ve onunla **الدَّجَّال** adlandırıldı.
Ve **الدَّجَّال**: o, yalancı Mesih’tir; onun **دَجْلُه** ancak sihri ve yalanıdır. İbn Sîde: **المسيح الدَّجَّال** bu ümmetin sonunda çıkan Yahudilerden bir adamdır; ona bu ad verildi, çünkü hakkı bâtıl ile **يَدْجُل** eder; ve denildi ki: bilakis, çokluğundan dolayı topluluklarıyla yeri örttüğü için; ve denildi ki: küfrüyle insanlara karşı örttüğü için; ve denildi ki: rubûbiyyet iddia ettiği için; yalanından dolayı bu ad verildi; ve bütün bu mânalar birbirine yakındır. İbn Hâlaveyh dedi ki: **الدَّجَّال**ı Ebû Amr’un tefsirinden daha güzel tefsir eden kimse yoktur; dedi ki: **الدَّجَّال** **المُمَوِّه**dir; denilir: **دَجَلْت السيفَ**: onu yaldızladım ve altın suyu ile sıvadım. Dedi ki: onu **الدَّجاجِلة** üzerine ancak Mâlik b. Enes, “bunlar **الدَّجاجِلة**dir” sözünde, cem etmiştir; ve burada bir hâşiye gördüm, dedi ki: doğrusu, “onu **دجاجلة** üzerine ancak Mâlik b. Enes cem etmiştir” demesidir; zira Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, onu sahih hadisinde cem etmiştir de şöyle demiştir: “Âhir zamanda **دَجَّالون** olacak”, yani yalan söyleyen, yaldızlayanlar; ve dedi ki: “Kıyametin önünde **دَجَّالين** **كَذَّابين** vardır; onlardan sakının.” Hadiste **الدجال**ın zikri tekrar etmiştir; o, âhir zamanda ortaya çıkan, ulûhiyyet iddia eden kimsedir; ve **فَعَّال** mübalağa kalıplarındandır; yani ondan yalan ve telbîs çok olur. Ezherî: her yalancı **دَجَّال**dır; cem‘i **دَجَّالون**dur; ve denildi ki: yalanıyla hakkı örttüğü için böyle adlandırıldı. Ve **الدَّجَّال** ve **الدَّجَّالة**: büyük kafile. Ve **رُفْقة دَجَّالة**: ehlinin çokluğuyla yeri örten büyük (kafile); ve denildi ki: o, ticaret için eşya taşıyan kafiledir; ve inşad etti:
دَجَّالة من أَعظم الرِّفاق
Ve her neyi altın suyu ve başkasıyla yaldızladıysan, onu **دَجَّلته** etmişsindir. Ve **الدَّجَّال**: altın; ve denildi ki: altın suyu; bunu Kurâ‘ nakletti ve inşad etti:
ووَقْع صفائح مَخْشوبةٍ
عليها يد الدهر دَجَّالها
Ve o, **القَذَّاف** ve **الجَبَّان** gibi bir isimdir. Nâbiga el-Ca‘dî dedi ki:
ثم نَزَلْنا وكَسَّرْنا الرِّماحَ، وجَرْ
رَدْنا صَفِيحاً كَسَتْه الرُّومُ دَجَّالا
Ve **دَجَّل الشيءَ بالذَّهَب**: şeyi altınla yaldızladı. **التهذيب**: altın suyuna **دَجَّال** denilir; ve onunla **الدَّجَّال**a benzetilmiştir; çünkü o, içte sakladığının tersini gösterir. Ebû’l-Abbâs dedi ki: **الدَّجَّال**a **دَجَّالاً** adı, yeryüzünde dolaşması ve onun taraflarının çoğunu kat etmesi sebebiyle verilmiştir; ve denilir: adam bunu yaptığı zaman **دَجَل** etti. Dedi ki: ve başka bir defa dedi: insanlara karşı yaldızlaması, telbîsi ve bâtılı süslemesi sebebiyle **دَجَّالاً** adlandırıldı; denilir: yaldızladı ve telbîs ettiğinde **دَجَل** etti. Ve hadiste: Ebû Bekir, radıyallahu anh, Fâtıma’yı, radıyallahu anhâ, efendimiz Resûlullah’a, sallallahu aleyhi ve sellem, istedi de şöyle dedi: “Ben onu Ali’ye vaat ettim ve ben **بدَجَّال** değilim”; yani aldatıcı değilim ve işini sana karşı karıştıran değilim. Ve **الدَّجْل**in aslı: karıştırmadır; denilir: yaldızlayıp telbîs ettiği zaman **دَجَل** etti. Ve adam kadını **دَجَل** etti ve **دَجاها** etti: onunla cima etti; ve o, **الدَّجْل** ve **الدَّجْو**dur; Allah daha iyi bilir.
