# دجل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AC%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: دجل

الدجيل، كزبير، وثمامة: القطران كما في المحكم. ودجل البعير دجلا: طلاه به، أو عم جسمه بالهناء. وفي التهذيب: الدجل: شدة طلي الجرب بالقطران، وإذا هنئ جسد البعير أجمع، فذلك التدجيل، وهو قول أبي عبيد. قيل: ومنه اشتقاق الدجال المسيح الكذاب لأنه يعم الأرض كما أن الهناء يعم الجسد. أو هو من دجل دجلا: إذا كذب وأخرق لأنه يدعي الربويية، وهذا من أعظم الكذب. قيل: دجل ودجا: إذا جامع قاله الأصمعي. قيل: هو من دجل الرجل: إذا قطع نواحي الأرض سيرا قال أبو العباس: سمي دجالا لضربه في الأرض، وقطعه أكثر نواحيها. أو من دجل تدجيلا: إذا غطى، لأنه يغطى على الناس بكفره، أو لأنه يغطى الأرض بكثرة جموعه، أو لأنه يدجل الحق بالباطل. أو من دجل: إذا طلى بالذهب وكل شيء موهته بماء الذهب، فقد دجلته، سمي به لتمويهه على الناس بالباطل وتلبيسه، أو لأنه يظهر خلاف مايضمر. أو هو من الدجال كغراب للذهب أو مائه عن كراع، هكذا ضبطه الصاغاني، والصواب أن الدجال بمعنى الذهب: كشداد. قال ابن سيده: هو اسم كالقذاف والجبان، وأنشد:
  ثم نزلنا وكسرنا الرماح وجـر                      ردنا صفيحا كسته الروم دجالا سمي به لأن الكنوز تتبعه حيث سار. أو من الدجال كشداد: لفرند السيف، أو من الدجالة بالتشديد أيضا للرفقة العظيمة تغطي الأرض بكثرة أهلها، وقيل: هي الرفقة تحمل المتاع للتجارة، وقال:
  دجالة من أعظم الوفاق أو من الدجال، كسحاب، للسرجين سمي به لأنه ينجس وجه الأرض. هو من دجل الناس كسكر للقاطهم، لأنهم يتبعونه فقد ورد أنه رجل من يهود، يخرج في آخرهذه الأمة. وقد سرد المصنف هذه الأوجه كلها. وأصحها وأحسنها من قال: إن الدجال هو الكذاب، وإنما دجله سحره وكذبه وافتراؤه وستره الحق بكذبه، وإظهاره خلاف ما يضمر. وفي الحديث:  أن أبا بكر رضي الله عنه خطب فاطمة رضي الله عنها إلى النبي صلى الله عليه وسلم، فقال: إني قد وعدتها لعلي، ولست بدجال  أراد هذا المعنى. والجمع: دجالون، كما في التهذيب. قال شيخنا: وقد جمعوه على دجاجلة، على غير قياس. وعن عبد الله بن إدريس الأزدي: ما عرفت دجالا يجمع على دجاجلة حتى سمعتها من مالك، حيث قال: وذكر ابن إسحاق، يعني صاحب السيرة: إنما هو دجال من الدجاجلة. ودجلة، بالكسر هو المشهور والفتح حكاه اللحياني: نهر بغداد سمي لأنه غطى الأرض بمائه حين فاض. وفي التهذيب: دجلة معرفة: لنهر بالعراق. وقال ثعلب: تقول: عبرت دجلة، بلا لام. ومن أمثال الحريري: أحمق من رجله، وأوسع من دجله. دجيل كزبير: شعب منها وفي المحكم: نهر متشعب منها. وفي التهذيب: نهر صغير، يتخلج منها. ونقل شيخنا عن الخفاجي أنه نهر بالأهواز، حفره أردشير بن بابك، أول ملوك بني ساسان، بالمدائن، عليه قرى كثيرة، ومخرجه من أصبهان. قلت: وفيه غرق شبيب الخارجي، قاله نصر. قال: ودجيل أيضا: نهر عند مسكن، فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: يقال: بينهم دوجلة: أي كلام يتناقل، وناس مختلفون. والدجل: السحر. وقال الفراء: يقال: هو يدجل بالدلو، ويدلج بها، مقلوب منه. ودجل أرضه تدجيلا: أصلحها بالسرجين. والبعير المدجل، كمعظم: المهنوء بالقطران، وقد دجله.

### Türkçe

**الدجيل**، كـ**زبير**، ve **ثمامة**: **القطران**; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **دجل البعير دجلا**: onu onunla sıvadı; yahut bedenini bütünüyle **الهناء** ile kapladı. **التهذيب**’de: **الدجل**: uyuzun **القطران** ile sıvanmasının şiddeti; deve bedenine bütünüyle **هنئ** yapılırsa, işte o **التدجيل**’dir; bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür. Denildi: Bundan **الدجال** **المسيح الكذاب**’ın اشتقاق’ı; çünkü o yeri kaplar, tıpkı **الهناء**’ın bedeni kaplaması gibi. Yahut o, **دجل دجلا**’dandır: yalan söyledi ve saçmaladı/ahmaklık ettiğinde; çünkü o **الربويية** iddia eder; bu da yalanın en büyüğündendir. Denildi: **دجل** ve **دجا**: cima ettiğinde; bunu **الأصمعي** söyledi. Denildi: O, **دجل الرجل**’dendir: yürüyüşle yerin taraflarını kestiğinde; Ebû’l-‘Abbâs dedi: Yerde vurup dolaşması ve onun taraflarının çoğunu kesmesi sebebiyle ona **دجالا** denildi. Yahut **دجل تدجيلا**’dandır: örttüğünde; çünkü o, küfrüyle insanlar üzerine örter; yahut cemaatlerinin çokluğuyla yeri örter; yahut hakkı bâtılla **يدجل** eder. Yahut **دجل**’dandır: altınla sıvadığında; ve her şeyi **ماء الذهب** ile yaldızladığında, onu **دجلته** etmiş olursun; insanlara bâtılla yaldız yapması ve onu karıştırıp giydirmesi sebebiyle onunla adlandırıldı; yahut içte sakladığının tersini göstermesi sebebiyle. Yahut o, **الدجال**’dandır, **غراب** gibi: altın için yahut onun suyu için; **كراع**’dan; **الصاغاني** onu böyle ضبط etti; doğru olan, **الدجال**’ın altın mânasında olmasıdır: **كشداد**. İbn Sîde dedi: O, **القذاف** ve **الجبان** gibi bir isimdir; ve şu beyti okudu:
  ثم نزلنا وكسرنا الرماح وجـر                      ردنا صفيحا كسته الروم **دجالا**
Onunla adlandırıldı; çünkü hazineler, nereye yürürse onu takip eder. Yahut **الدجال**’dan, **كشداد**: kılıcın **فرند**’i için. Yahut **الدجالة**’dan (teşdîd ile) dahi: ehlinin çokluğuyla yeri örten büyük refakat için; ve denildi: O, ticaret için eşya taşıyan refakattir; ve dedi:
  **دجالة** من أعظم الوفاق
Yahut **الدجال**’dan, **كسحاب**: **السرجين** için; onunla adlandırıldı, çünkü yerin yüzünü necisler. O, **دجل الناس**’dandır, **كسكر**: onları toplaması için; çünkü onlar onu takip ederler; nitekim, o bu ümmetin sonunda çıkacak Yahudilerden bir adamdır diye varid olmuştur. Musannif bu vecihlerin hepsini sıralamıştır. Ve en sahihi ve en güzeli, **الدجال**’ın **الكذاب** olduğunu söyleyenin sözüdür; onun **دجله** ancak sihri, yalanı ve iftirasıdır; ve hakkı yalanıyla örtmesi ve içte sakladığının tersini göstermesidir. Hadiste: Ebû Bekir رضي الله عنه, Fâtıma رضي الله عنها’yı Nebî صلى الله عليه وسلم’e istedi; bunun üzerine dedi: “Ben onu Ali’ye vaat ettim; ve ben **بدجال** değilim”; bu mânayı murad etti. Çoğulu: **دجالون**; **التهذيب**’de olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Onu **دجاجلة** üzerine de cem ettiler; kıyasa aykırı olarak. ‘Abdullah b. İdrîs el-Ezdî’den: Mâlik’ten işitinceye kadar **دجالا**’ın **دجاجلة** üzerine cem edildiğini bilmedim; o şöyle dediği sırada: İbn İshâk—yani **صاحب السيرة**—zikretti: O ancak **الدجاجلة**’den bir **دجال**’dır. Ve **دجلة**; kesre ile meşhur olan odur; fetha ile **اللحياني** onu hikâye etti: Bağdat nehri; taştığı vakit suyuyla yeri örttüğü için onunla adlandırıldı. **التهذيب**’de: **دجلة** marifedir: Irak’ta bir nehir için. Ve **ثعلب** dedi: “**دجلة**’yi geçtim” dersin; lamsız. **الحريري**’nin emsâlinden: “**رجله**’sinden daha ahmak; **دجله**’sinden daha geniş.” **دجيل** kـ**زبير**: ondan bir kol; ve **المحكم**’de: ondan dallanan bir nehir. **التهذيب**’de: ondan ayrılıp kıvrılan küçük bir nehir. Şeyhimiz **الخفاجي**’den nakletti: O, **الأهواز**’da bir nehirdir; onu **أردشير بن بابك** kazdı; **بني ساسان** krallarının ilki; **المدائن**’de; üzerinde birçok köy vardır; ve çıkışı **أصبهان**’dandır. Dedim: **شبيب الخارجي**’nin boğulması ondadır; bunu **نصر** söyledi. Dedi: **دجيل** ayrıca **مسكن** yanında bir nehirdir; öyleyse düşün.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Denilir: aralarında **دوجلة** vardır; yani nakledilip duran söz ve muhtelif insanlar. Ve **الدجل**: sihir. Ve **الفراء** dedi: Denilir: o, kova ile **يدجل** eder ve onunla **يدلج** eder; ondan maklûbdur. Ve **دجل أرضه تدجيلا**: onu **السرجين** ile ıslah etti. Ve **البعير المدجل**، kـ**معظم**: **القطران** ile **المهنوء** olan; ve onu **دجله**.
