# دجم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AF%D8%AC%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [دجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: دجم

(باب الدال والجيم وما يثلثهما)
(دجر) الدال والجيم والراء أصلٌ يدلُّ على لُبْسٍ. فالدَّيجور: الظَّلام؛ والجمع دَياجِر ودياجِير. والدَّجَرُ: شِبْهُ الحَيْرة، وهو ذلك القياس، يقال رجلٌ دَجْرانُ ودَجَارَى، كما يقال حَيرانُ وحَيارَى.‏
وها هنا كلمةٌ إنْ صحّت فهي شاذة عن الأصل الذي ذكرناه. يقولون إن الدَُّجْر: الخشبة التي يُشدّ عليها حديدةُ الفَدَّان. وما أرَى هذا من كلام العرب.‏
(دجل) الدال والجيم واللام أصلٌ واحد منقاسٌ، يدلُّ على التغطية والسَّتْر. قال أهلُ اللغة: الدَّجْل: تموِيهُ الشَّيء، وسُمّي الكذّابُ دجّالاً. وسمِعت عليَّ بن إبراهيمَ القَطَّان يقول: سمِعت ثعلباً يقول: الدَّجّال المموِّه. يقال سيفٌ مُدَجّل، إذا كان قد طُلِيَ بذهبٍ. قال: فقِيل لـه: فيجوز أن يكون الذّهب يسمَّى دَجَّالاً؟ فقال: لا أعرِفُه(1). ومن الباب الدّجّالة: الجماعة العظيمة تحمل المتاع للتجارة. ويقال دَجَّلْتُ البعير، إذا طلَيته بالقَطِران؛ والبعير مدجَّلٌ.‏
قال ابنُ دريد: كلُّ شيءٍ غطّيته فقد دجَّلتَه. وسُمِّيت دِجلةُ لأنَّها تغطِّي الأرض* بالجمع الكثير(2). ويقال رُِفْقَةٌ دَجَّالة، إِذا غَطَّت الأرض بزَحْمَتها. قال:‏
* دَجّالة من أعظَم الرِّفاقِ(3) *‏
وفي كتاب الخليل: الدّجال: الكذَّاب، وإنَّما دَجَلُه كِذْبه؛ لأنَّه يدجِّل الحقَّ بالباطل.‏
(دجم) الدال والجيم والميم كلمةٌ واحدة. يقال دَُجِمَ، إذا حَزنَ. ويقولون: ما سمعتُ لفُلانٍ دَُجْمَةً، أي كلمة. وهذه كأنها من باب الإبدال، والأصل زَُجْمَة(4).‏
(دجن) الدال والجيم والنون قياسُه قياسُ الدال والجيم واللام. فالدَّجْن: ظلُّ الغيم في اليوم المَطِر(5). وأدْجَنَ المطرُ: دامَ أيّاماً. والمُداجَنةُ: حُسن المخالَطة. والدُّجُنَّة: الظلماء. وفي كتاب الخليل قال: لو خففَّه الشاعر لجازَ له. قال حُمَيدٌ(6):‏
* حتَّى إِذا انجلَتْ دُجَى الدُّجُونِ *‏
ومن الباب دَجَن دُجُوناً: أقام. والشَّاةُ الدّاجِن: التي تَأْلف البيوت. والله أعلم.‏
---------------------------------------------------------------
(1) في اللسان: "والدَّجَّال الذهب، وقيل ماء الذهب؛ حكاه كراع".‏
(2) كذا. وفي المجمل: "لأنها تغطي الأرض بمائها".‏
(3) البيت في اللسان (دجل) والجمهرة (2: 68).‏
(4) في الأصل: "رحمة" تحريف. والزجمة، بفتح الزاي وضمها.‏
(5) في المجمل: "المطير"، وهما سيان.‏
(6) في المجمل: "كقول حميد الأرقط". والبيت التالي في اللسان (دجن) بدون نسبة.‏
ـ

### Türkçe

(باب **الدال** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**دجر**) **الدال** ve **الجيم** ve **الراء** bir asıldır; bir karışıklığa delâlet eder. Şu hâlde **الدَّيجور**: karanlık; çoğulu **دَياجِر** ve **دياجِير**. Ve **الدَّجَرُ**: hayrete benzer (bir şey)dir; o da o kıyastır; “**دَجْرانُ** ve **دَجَارَى** bir adam” denir; nitekim “**حَيرانُ** ve **حَيارَى**” denildiği gibi.‏
Ve burada bir kelime vardır; eğer sahih olursa, zikrettiğimiz asıldan şâzdır. Derler ki **الدَُّجْر**: üzerine **الفَدَّان** demirinin bağlandığı ağaçtır. Ve ben bunu Arapların sözünden görmüyorum.‏

(**دجل**) **الدال** ve **الجيم** ve **اللام** bir tek asıldır, kıyaslıdır; örtmeye ve gizlemeye delâlet eder. Dil ehli dedi: **الدَّجْل**: şeyin yaldızlanmasıdır; ve yalancı **دجّالاً** diye adlandırıldı. Ve ben **عليَّ بن إبراهيمَ القَطَّان**’ı işittim, der ki: **ثعلب**’ı işittim, der ki: **الدَّجّال** yaldızlayandır. “**مُدَجّل** bir kılıç” denir; eğer altınla boyanmış ise. Dedi: Ona denildi ki: Öyleyse altının **دَجَّالاً** diye adlandırılması câiz olur mu? O da dedi ki: Onu bilmiyorum(1). Ve babdandır: **الدّجّالة**: ticaret için meta taşıyan büyük cemaat. Ve “**دَجَّلْتُ** deveyi” denir; eğer onu katranla boyadıysan; deve de **مدجَّلٌ**dür.‏
İbn Düreyd dedi: Örttüğün her şey, muhakkak onu **دجَّلتَه**. Ve **دِجلةُ** adlandırıldı; çünkü çokça toplanmayla yeri örter*(2). Ve “**رُِفْقَةٌ دَجَّالة**” denir; eğer kalabalıklığıyla yeri örttüyse. Dedi:‏
* **دَجّالة** en büyük yoldaş gruplarındandır(3) *‏
Ve Halîl’in kitabında: **الدّجال** yalancıdır; onun **دَجَلُه** ancak yalanıdır; çünkü hakkı bâtılla yaldızlar.‏

(**دجم**) **الدال** ve **الجيم** ve **الميم** bir tek kelimedir. “**دَُجِمَ**” denir; eğer hüzünlendiyse. Ve derler ki: “Falan için bir **دَُجْمَةً** işitmedim”; yani bir kelime. Ve bu, sanki ibdâl babındandır; asıl **زَُجْمَة**’dir(4).‏

(**دجن**) **الدال** ve **الجيم** ve **النون**un kıyası, **الدال** ve **الجيم** ve **اللام**ın kıyasıdır. Şu hâlde **الدَّجْن**: yağmurlu günde bulut gölgesidir(5). Ve “**أدْجَنَ** yağmur” (denir): günlerce sürdü. Ve **المُداجَنةُ**: güzel kaynaşmadır. Ve **الدُّجُنَّة**: zifiri karanlıktır. Ve Halîl’in kitabında dedi: Şair onu hafifletseydi, ona câiz olurdu. **حُمَيدٌ**(6) dedi:‏
* Nihayet, **دُجَى الدُّجُونِ**un karanlığı açılıp dağılınca *‏
Ve babdandır: “**دَجَن** **دُجُوناً**” (denir): ikamet etti. Ve **الدّاجِن** koyun: evlere alışan (koyun)dur. Ve Allah daha iyi bilir.‏

---------------------------------------------------------------
(1) Lisân’da: “Ve **الدَّجَّال** altındır; ve denildi: altın suyudur; bunu **كراع** nakletti.”‏
(2) Böyledir. Mücmel’de: “Çünkü yeri suyuyla örter.”‏
(3) Beyit Lisân’da (**دجل**) ve Cemhere’de (2: 68).‏
(4) Asılda: “**رحمة**” tahriftir. Ve **الزجمة**; **الزاي**’ın fethi ve zammıyla.‏
(5) Mücmel’de: “**المطير**”; ikisi de birdir.‏
(6) Mücmel’de: “**حميد الأرقط**’un sözü gibi.” Ve sonraki beyit Lisân’da (**دجن**) nisbesizdir.‏
ـ
